Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 447 5125388 5124421 2026-04-13T12:28:43Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5125388 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Каляндар на студзень}}</noinclude> __NOTOC__ '''1 студзеня''' — першы дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Выява:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|right|150px|Еўрапейскі Саюз (2007)]] * [[154 да н.э.]]: У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] дзень пачатку гадавога консульства перанесены на 1 студзеня. * [[417]]: Будучы [[Рымская імперыя|рымскі]] імператар [[Канстанцый III]] ажаніўся з [[Гала Плацыдзія|Галай Плацыдзіяй]]. * [[1438]]: [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт II]] каранаваны [[каралі Венгрыі|каралём Венгрыі]]. * [[1700]]: Увядзенне ў [[Руская дзяржава|Расіі]] [[Юліянскі каляндар|Юліянскага календара]]. * [[1739]]: [[Жан-Батыст Шарль Бувэ дэ Лазье]] адкрыў у паўднёвай Атлантыцы [[востраў Бувэ|востраў]], пазней названы яго імем. * [[1801]]: У выніку аб’яднання [[Каралеўства Вялікабрытанія|Каралеўства Вялікабрытаніі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] створана [[Вялікабрытанія]]. * [[1831]]: Улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] спынілі дзеянне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута ВКЛ 1588 года]] ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях. * [[1889]]: Заснаваны [[Універсітэт Тасманіі]]. * [[1901]]: З шасці калоній утвораны [[Аўстралія|Аўстралійскі Саюз]], як [[дамініён]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1906]]: 1 — [[2 студзеня]] ([[19 снежня|19]] — [[20 снежня]] [[1905]] па [[Юліянскі каляндар|ст. ст.]]) адбылося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. * [[1908]]: На Беларусі пачала працаваць першая міжгародняя тэлефонная лінія [[Мінск]] — [[Барысаў]]. * [[1919]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[ССРБ|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]]. * [[1919]]: Заснаваная [[Віленская беларуская гімназія]]. * [[1929]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук БССР]]. * [[1946]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] адракаецца ад свайго боскага статусу. * [[1990]]: Створаны [[Слонімскі драматычны тэатр]]. * [[1999]]: Пачалося абарачэнне [[еўра]] — агульнаеўрапейскай [[Валюта|валюты]]. * [[2007]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] далучыліся да Еўрапейскага Саюза. * [[2014]]: [[Латвія]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2015]]: [[Літва]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2021]]: [[Вялікабрытанія]] [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|афіцыйна выйшла]] з саставу [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. * [[2024]]: Персанаж [[Мікі Маус]] з мультфільма «[[Параходзік Вілі]]» стаў грамадскім здабыткам. * [[2024]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. * [[2024]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[2026]]: [[Балгарыя]] пераходзіць на еўра, становіцца 21-й краінай [[Еўразона|еўразоны]]. == Нарадзіліся == * [[1431]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1449]]: [[Ларэнца Медычы]], фларэнційскі дзяржаўны дзеяч * [[1467]]: [[Жыгімонт Стары]], кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 1.4.[[1548]]) * [[1768]]: [[Марыя Эджварт]], англа-ірландская пісьменніца * [[1785]]: [[Джон Окслі]], даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] (пам. 26.5.[[1828]]) * [[1809]]: [[Ашыль Генэ]], французскі энтамолаг * [[1852]]: [[Эжэн Анатоль Дэмарсэ]], французскі хімік, адкрыў хімічны элемент [[еўропій]] * [[1854]]: [[Джэймс Джордж Фрэзер]], англійскі антраполаг * [[1863]]: [[П'ер дэ Кубертэн]], французскі грамадскі дзеяч, ініцыятар арганізацыі сучасных [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (пам. 2.9.[[1937]]) * [[1864]]: [[Цы Байшы]], [[кітай]]скі мастак * [[1867]]: [[Жанна Ланвен]], французская мастачка-мадэльер * [[1878]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1899]]: [[Васіль Корж]], беларускі партызан * [[1904]]: [[Мечыслаў Багаткевіч]], [[каталіцтва|каталіцкі]] рэлігійны дзеяч. Расстраляны [[гестапа]]ўцамі, пазней [[беатыфікацыя|беатыфікаваны]] * [[1909]]: [[Сцяпан Бандэра]], украінскі палітычны дзеяч (пам. 15.10.[[1959]]) * [[1912]]: [[Кім Філбі]], савецкі разведчык * [[1919]]: [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[1920]]: [[Барыс Рагуля]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў 1940-я гады, адзін з кіраўнікоў [[СБМ|Саюзу Беларускай Моладзі]], намеснік прэзідэнта [[Рада БНР|Рады БНР]] (з [[1971]]) * [[1922]]: [[Тана Чымароза]], італьянскі акцёр * [[1923]]: [[Валянціна Картэзэ]], італьянская актрыса * [[1927]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[1932]]: [[Яўген Іванавіч Каршукоў|Яўген Каршукоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1937]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[1937]]: [[Пятро Паўлавіч Сушко|Пятро Сушко]], беларускі паэт, перакладчык * [[1938]]: [[Данута Бічэль-Загнетава]], беларуская паэтэса * [[1941]]: [[Мікалай Апанасавіч Ламан|Мікалай Ламан]], беларускі вучоны * 1941: [[Марцін Эванс]], англійскі вучоны * [[1944]]: [[Абдул Хамід]], прэзідэнт Бангладэш * [[1945]]: [[Вольга Іпатава]], беларуская пісьменніца * [[1946]]: [[Мілена Кананера]], італьянская мастачка па касцюмах * [[1947]]: [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]], беларускі [[рэжысёр]] * [[1951]]: [[Салва Кіір Маярдзіт]], прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітык * [[1953]]: [[Хэнк Уільямс]], амерыканскі аўтар-выканаўца * [[1958]]: [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], беларускі [[мастак]], [[паэт]] * [[1959]]: [[Ніна Іванаўна Здановіч|Ніна Здановіч]], беларускі археолаг, гісторык * [[1960]]: [[Антоній Дзям'янка]], каталіцкі біскуп, Генеральны вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] * [[1960]]: [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]], беларуская артыстка балета * [[1961]]: [[Ігар Гермянчук]], беларускі журналіст, выдавец, грамадскі дзеяч * [[1961]]: [[Алтынай Абдуахімаўна Асылмуратава]], артыстка балета * [[1983]]: [[Мелані Уокер]], ямайская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка * [[1986]]: [[Джэсіка Ганінг]], англійская актрыса * [[1993]]: [[Сіфан Хасан]], нідэрландская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Ca' Rezzonico - Ritratto di Francesco Guardi 1764 - Pietro Longhi.jpg|thumb|100px|Франчэска Гвардзі]] * [[1515]]: [[Людовік XII]], 35-ы кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1573]]: [[Малюта Скуратаў]], рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[1748]]: [[Іаган Бернулі]], швейцарскі [[матэматык]] * [[1782]]: [[Іаган Крысціян Бах]], нямецкі кампазітар * [[1793]]: [[Франчэска Гвардзі]], італьянскі мастак * [[1796]]: [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд]], французскі матэматык * [[1817]]: [[Марцін Генрых Клапрот]], нямецкі [[хімік]] * [[1985]]: [[Уладзімір Рыгоравіч Вейсберг]], савецкі мастак * [[2024]]: [[Ніклаўс Вірт]], швейцарскі вучоны-інфарматык == Святкуюць == * [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] '''[[Новы год]]''' паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]] * {{Сцяг ААН}}: [[Сусветны дзень міру]] * {{HTI}}: Дзень незалежнасці Гаіці * {{IRQ}}: Дзень суверэнітэту * {{CUB}}: Дзень вызвалення * {{CMR}}: Дзень незалежнасці * {{LTU}}: Дзень сцяга * {{SVK}}: Дзень Рэспублікі * {{SDN}}: Дзень незалежнасці * {{TPE}}: Дзень заснавання Кітайскай Рэспублікі * {{TZA}}: Дзень пасадкі дрэў * {{CZE}}: Дзень аднаўлення незалежнага чэшскай дзяржавы * [[Каталіцтва|Каталікі]]: Урачыстасць Святой Багародзіцы Марыі ==Спасылкі== <noinclude> {{commons|Category:1 January}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1 студзеня| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|101]] </noinclude> {{Вонкавыя спасылкі}} k7ec6ttp4nyl6keigjczbqezspknyse 5125389 5125388 2026-04-13T12:29:23Z M.L.Bot 261 5125389 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Каляндар на студзень}}</noinclude> __NOTOC__ '''1 студзеня''' — першы дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Выява:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|right|150px|Еўрапейскі Саюз (2007)]] * [[154 да н.э.]]: У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] дзень пачатку гадавога консульства перанесены на 1 студзеня. * [[417]]: Будучы [[Рымская імперыя|рымскі]] імператар [[Канстанцый III]] ажаніўся з [[Гала Плацыдзія|Галай Плацыдзіяй]]. * [[1438]]: [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт II]] каранаваны [[каралі Венгрыі|каралём Венгрыі]]. * [[1700]]: Увядзенне ў [[Руская дзяржава|Расіі]] [[Юліянскі каляндар|Юліянскага календара]]. * [[1739]]: [[Жан-Батыст Шарль Бувэ дэ Лазье]] адкрыў у паўднёвай Атлантыцы [[востраў Бувэ|востраў]], пазней названы яго імем. * [[1801]]: У выніку аб’яднання [[Каралеўства Вялікабрытанія|Каралеўства Вялікабрытаніі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] створана [[Вялікабрытанія]]. * [[1831]]: Улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] спынілі дзеянне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута ВКЛ 1588 года]] ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях. * [[1889]]: Заснаваны [[Універсітэт Тасманіі]]. * [[1901]]: З шасці калоній утвораны [[Аўстралія|Аўстралійскі Саюз]], як [[дамініён]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1906]]: 1—[[2 студзеня]] ([[19 снежня|19]]—[[20 снежня]] [[1905]] [[Юліянскі каляндар|ст. ст.]]) [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. * [[1908]]: На Беларусі пачала працаваць першая міжгародняя тэлефонная лінія [[Мінск]] — [[Барысаў]]. * [[1919]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[ССРБ|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]]. * [[1919]]: Заснаваная [[Віленская беларуская гімназія]]. * [[1929]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук БССР]]. * [[1946]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] адракаецца ад свайго боскага статусу. * [[1990]]: Створаны [[Слонімскі драматычны тэатр]]. * [[1999]]: Пачалося абарачэнне [[еўра]] — агульнаеўрапейскай [[Валюта|валюты]]. * [[2007]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] далучыліся да Еўрапейскага Саюза. * [[2014]]: [[Латвія]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2015]]: [[Літва]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2021]]: [[Вялікабрытанія]] [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|афіцыйна выйшла]] з саставу [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. * [[2024]]: Персанаж [[Мікі Маус]] з мультфільма «[[Параходзік Вілі]]» стаў грамадскім здабыткам. * [[2024]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. * [[2024]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[2026]]: [[Балгарыя]] пераходзіць на еўра, становіцца 21-й краінай [[Еўразона|еўразоны]]. == Нарадзіліся == * [[1431]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1449]]: [[Ларэнца Медычы]], фларэнційскі дзяржаўны дзеяч * [[1467]]: [[Жыгімонт Стары]], кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 1.4.[[1548]]) * [[1768]]: [[Марыя Эджварт]], англа-ірландская пісьменніца * [[1785]]: [[Джон Окслі]], даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] (пам. 26.5.[[1828]]) * [[1809]]: [[Ашыль Генэ]], французскі энтамолаг * [[1852]]: [[Эжэн Анатоль Дэмарсэ]], французскі хімік, адкрыў хімічны элемент [[еўропій]] * [[1854]]: [[Джэймс Джордж Фрэзер]], англійскі антраполаг * [[1863]]: [[П'ер дэ Кубертэн]], французскі грамадскі дзеяч, ініцыятар арганізацыі сучасных [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (пам. 2.9.[[1937]]) * [[1864]]: [[Цы Байшы]], [[кітай]]скі мастак * [[1867]]: [[Жанна Ланвен]], французская мастачка-мадэльер * [[1878]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1899]]: [[Васіль Корж]], беларускі партызан * [[1904]]: [[Мечыслаў Багаткевіч]], [[каталіцтва|каталіцкі]] рэлігійны дзеяч. Расстраляны [[гестапа]]ўцамі, пазней [[беатыфікацыя|беатыфікаваны]] * [[1909]]: [[Сцяпан Бандэра]], украінскі палітычны дзеяч (пам. 15.10.[[1959]]) * [[1912]]: [[Кім Філбі]], савецкі разведчык * [[1919]]: [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[1920]]: [[Барыс Рагуля]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў 1940-я гады, адзін з кіраўнікоў [[СБМ|Саюзу Беларускай Моладзі]], намеснік прэзідэнта [[Рада БНР|Рады БНР]] (з [[1971]]) * [[1922]]: [[Тана Чымароза]], італьянскі акцёр * [[1923]]: [[Валянціна Картэзэ]], італьянская актрыса * [[1927]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[1932]]: [[Яўген Іванавіч Каршукоў|Яўген Каршукоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1937]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[1937]]: [[Пятро Паўлавіч Сушко|Пятро Сушко]], беларускі паэт, перакладчык * [[1938]]: [[Данута Бічэль-Загнетава]], беларуская паэтэса * [[1941]]: [[Мікалай Апанасавіч Ламан|Мікалай Ламан]], беларускі вучоны * 1941: [[Марцін Эванс]], англійскі вучоны * [[1944]]: [[Абдул Хамід]], прэзідэнт Бангладэш * [[1945]]: [[Вольга Іпатава]], беларуская пісьменніца * [[1946]]: [[Мілена Кананера]], італьянская мастачка па касцюмах * [[1947]]: [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]], беларускі [[рэжысёр]] * [[1951]]: [[Салва Кіір Маярдзіт]], прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітык * [[1953]]: [[Хэнк Уільямс]], амерыканскі аўтар-выканаўца * [[1958]]: [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], беларускі [[мастак]], [[паэт]] * [[1959]]: [[Ніна Іванаўна Здановіч|Ніна Здановіч]], беларускі археолаг, гісторык * [[1960]]: [[Антоній Дзям'янка]], каталіцкі біскуп, Генеральны вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] * [[1960]]: [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]], беларуская артыстка балета * [[1961]]: [[Ігар Гермянчук]], беларускі журналіст, выдавец, грамадскі дзеяч * [[1961]]: [[Алтынай Абдуахімаўна Асылмуратава]], артыстка балета * [[1983]]: [[Мелані Уокер]], ямайская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка * [[1986]]: [[Джэсіка Ганінг]], англійская актрыса * [[1993]]: [[Сіфан Хасан]], нідэрландская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Ca' Rezzonico - Ritratto di Francesco Guardi 1764 - Pietro Longhi.jpg|thumb|100px|Франчэска Гвардзі]] * [[1515]]: [[Людовік XII]], 35-ы кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1573]]: [[Малюта Скуратаў]], рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[1748]]: [[Іаган Бернулі]], швейцарскі [[матэматык]] * [[1782]]: [[Іаган Крысціян Бах]], нямецкі кампазітар * [[1793]]: [[Франчэска Гвардзі]], італьянскі мастак * [[1796]]: [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд]], французскі матэматык * [[1817]]: [[Марцін Генрых Клапрот]], нямецкі [[хімік]] * [[1985]]: [[Уладзімір Рыгоравіч Вейсберг]], савецкі мастак * [[2024]]: [[Ніклаўс Вірт]], швейцарскі вучоны-інфарматык == Святкуюць == * [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] '''[[Новы год]]''' паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]] * {{Сцяг ААН}}: [[Сусветны дзень міру]] * {{HTI}}: Дзень незалежнасці Гаіці * {{IRQ}}: Дзень суверэнітэту * {{CUB}}: Дзень вызвалення * {{CMR}}: Дзень незалежнасці * {{LTU}}: Дзень сцяга * {{SVK}}: Дзень Рэспублікі * {{SDN}}: Дзень незалежнасці * {{TPE}}: Дзень заснавання Кітайскай Рэспублікі * {{TZA}}: Дзень пасадкі дрэў * {{CZE}}: Дзень аднаўлення незалежнага чэшскай дзяржавы * [[Каталіцтва|Каталікі]]: Урачыстасць Святой Багародзіцы Марыі ==Спасылкі== <noinclude> {{commons|Category:1 January}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1 студзеня| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|101]] </noinclude> {{Вонкавыя спасылкі}} l36swl2hlq3bjsy8u2vc61ybj5x0ahh 0 541 5125876 5059990 2026-04-14T09:35:58Z Rymchonak 22863 /* Нарадзіліся */ 5125876 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''23 лістапада''' — трыста дваццаць сёмы (трыста дваццаць восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1793]]: Рашэннем [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскага сойма]] скасавана дзеянне [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] і створаных на яе аснове органаў улады. * 1793: [[Жамойцкае староства]] [[ВКЛ]] пераўтворана ў [[Жамойцкае ваяводства]]. * [[1906]]: У [[Вільнюс|Вільні]] выйшаў першы нумар беларускай газеты [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]]. * [[1924]]: [[The New York Times]] апублікавала доказы [[Эдвін Хабл|Эдвіна Хабла]], аб тым, што [[туманнасць Андрамеды]], якая раней лічылася часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]], на самай справе з’яўляецца іншай [[галактыка]]й. * [[1953]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Асіповіцкая ГЭС]] на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. * [[1959]]: Прэзідэнт [[Францыя|Францыі]] [[Шарль дэ Голь]] дэкларуе лозунг «''Еўропа ад Атлантыкі да Урала''». * 1959: [[Крывіцкае навуковае таварыства]] атрымала правы культурнай і навуковай установы ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1990]]: Першая выключна жаночая (12 расіянак, 3 амерыканкі, японка) экспедыцыя дасягнула на лыжах [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]]. * [[2007]]: [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] нададзены герб і сцяг. == Нарадзіліся == * [[912]]: [[Атон I Вялікі]], герцаг [[Герцагства Саксонія|Саксоніі]], кароль Усходне-Франкскага каралеўства, імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], кароль Італіі (пам. [[7.5]].[[973]]) * [[1221]]: [[Альфонса X Кастыльскі|Альфонса X]] (Альфонса Мудры), кароль [[Каралеўства Леон|Леона]] і [[Кастылія|Кастыліі]] (з [[1252]]) * [[1798]]: [[Франц Тэабальд Хорні]], нямецкі мастак * [[1869]]: [[Вальдэмар Поўльсен]], [[Данія|дацскі]] [[фізік]], [[інжынер]] * [[1871]]: [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|Уладзімір Тэраўскі]], беларускі [[дырыжор]], [[кампазітар]], фалькларыст (пам. [[10.11]].[[1938]]) * [[1876]]: [[Шарль Дзюфрэн]], французскі мастак * [[1898]]: [[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі|Радзівон Маліноўскі]], савецкі военачальнік і дзяржаўны дзеяч (пам. [[31.3]].[[1967]]) * [[1906]]: [[Бэці Альвер]], эстонская [[паэт]]ка, празаік, перакладчыца (пам. 27.2.[[1989]]) * [[1921]]: [[Отамар Крэйча]], чэшскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[1936]]: [[Матс Траат]], эстонскі пісьменнік * [[1941]]: [[Франка Нера]], італьянскі акцёр * [[1953]]: [[Стывен Балбус]], амерыкана-брытанскі астрафізік * [[1955]]: [[Людавіка Эйнаўдзі]], італьянскі кампазітар * [[1957]]: [[Алена Юраўна Сідарава|Алена Сідарава]], беларуская актрыса * [[1958]]: [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]], беларускі палітык * [[1966]]: [[Міхась Скобла]], беларускі паэт, парадыст, перакладчык, [[эсэ]]іст == Памерлі == * [[955]]: [[Эдрэд]], кароль Англіі * [[1682]]: [[Клод Ларэн]], французскі мастак * [[1774]]: Готфрыд Бернхард Гёц, нямецкі мастак * [[1833]]: [[Жан-Батыст Журдан]], маршал [[Францыя|Францыі]] * [[1848]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1937]]: [[Джордж Альберт Буленджэр]], бельгійска-брытанскі заолаг * [[1946]]: [[Артур Гарфілд Даў]], амерыканскі мастак * [[1970]]: [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], беларускі кампазітар (нар. [[26.12]].[[1893]]) * [[1990]]: [[Роальд Даль]], англійскі пісьменнік * [[2002]]: [[Раберта Себасцьян Мата]], чылійскі мастак * [[2004]]: [[Рафаэль Эйтан]], ізраільскі ваенны і палітычны дзеяч * [[2006]]: [[Філіп Нуарэ]], французскі акцёр == Святкуюць == * {{GEO}}: Дзень [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія Перамаганосца]] * {{KAZ}}: Дзень дарожнай паліцыі * {{LTU}}: Дзень воінаў * {{SLO}}: Дзень [[Рудольф Майстэр|Рудольфа Майстэра]] * {{JPN}}: Дзень удзячнасці працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л23]] </noinclude> [[Катэгорыя:23 лістапада| ]] lcbcb9pfp06ewv57cqbqimk86q81nla 0 1599 5125397 5124405 2026-04-13T12:47:07Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Brololwi|Brololwi]]) і адноўлена версія 4381679, зробленая Beafk 5125397 wikitext text/x-wiki '''Ваенна-прамысловы комплекс''' (ВПК) — сімбіятычны альянс [[Ваенная прамысловасць|ваеннай прамысловасці]], [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]] і звязаных з імі [[Дзяржаўны апарат|дзяржаўнага апарату]], [[Навука|навукі]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]]. Пачаў фарміравацца ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]] ў 1880—1890-х як следства іх ваенна-марскога суперніцтва. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адпаведныя комплексы ўзніклі ў [[Германія|Германіі]], [[Японія|Японіі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Тэрмін уведзены амерыканскім прэзідэнтам [[Д. Эйзенхаўэр|Дуайтам Эйзенхаўэрам]] у [[1961]]. Тэрмінамі [[Ваенная эканоміка|«ваенная эканоміка»]] і [[Ваенны карпаратызм|«ваенны карпаратызм»]] апісваюцца роднасныя паняцці. ВПК асабліва актыўна развіваўся пасля Другой сусветнай вайны ў сувязі з нарастаннем супрацьстаяння дзвюх процілеглых сусветных сістэм. У ВПК выкарыстоўваліся найноўшыя дасягненні [[Навукова-тэхнічны прагрэс|навукова-тэхнічнага прагрэсу]], ён быў асновай [[Мілітарызм|мілітарызацыі]] эканомікі. У канцы 1980-х па ўсім свеце ў ваеннай вытворчасці было занята каля 30 млн. чалавек і амаль столькі ж знаходзілася ва ўзброеных сілах, каля 500 тысяч вучоных займаліся ваенна-навуковымі распрацоўкамі. У сувязі з [[раззбраенне]]м, асабліва пасля распаду СССР, [[Сусветная сацыялістычная сістэма|сусветнай сацыялістычнай сістэмы]] і яе [[Арганізацыя Варшаўскага дагавору|ваеннага блока]] на многіх прадпрыемствах ВПК пачалася [[канверсія]], але ён па-ранейшаму мае магутны патэнцыял, выпускае вялікую колькасць [[Узбраенне|узбраенняў]] для сваіх краін і ваеннага бізнесу. == Беларускі ВПК == === Агульныя звесткі === У савецкі час у [[Беларусь|Беларусі]] на ВПК працавала больш за 100 прадпрыемстваў — пераважна [[Радыёэлектронная прамысловасць|радыёэлектроннай прамысловасці]] і [[Прыладабудаванне|прыладабудавання]]. Беларуская эканоміка была састаўной часткай народнай гаспадаркі СССР, большасць функцыянальна завершаных узораў [[Баявая тэхніка|баявой тэхнікі]] выраблялася на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Пасля распаду СССР Беларусь здолела захаваць матэрыяльна-тэхнічную базу для падтрымання ўзбраення ў баяздольным стане, а вытворцы абачліва ўстрымаліся ад суцэльнай канверсіі, правялі неабходныя рэформы, дзякуючы якім спад агульнага аб'ёма вытворчасці быў неістотны. Беларускія прадпрыемствы ВПК здолелі адаптавацца да новых эканамічных умоў: да 70% прадукцыі прызначаецца для экспарту і, перш за ўсё, у Расію. У той жа час у [[Мадэрнізацыя|мадэрнізацыі]] беларускага парка ўзбраенняў удзельнічаюць і расійскія прадпрыемствы (каля 200), развіваецца [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва]] з [[Украіна|украінскім]] бокам. Найбольшага прагрэсу ВПК Беларусі ўдалося дасягнуць у кірунку распрацоўкі і стварэння перспектыўных [[Аўтаматызаваная сістэма кіравання войскамі|аўтаматызаваных сістэм кіравання войскамі]], [[Лічбавая картаграфічная сістэма|лічбавых картаграфічных сістэм]], [[Прыцэльны комплекс|прыцэльных комплексаў]] для [[танк]]аў і [[Баявая машына пяхоты|баявых машын пяхоты]], базавых шасі пад мантаж разнастайных комплексаў ваеннага прызначэння, [[Разведвальна-дыверсійная машына|разведвальна-дыверсійных машын]], [[Навігацыйна-пілатажная сістэма|навігацыйна-пілатажных сістэм]], а таксама сучаснай [[Элементная база|элементнай базы]]: [[Інтэгральная мікрасхема|інтэгральных мікрасхем]] і іншых [[Паўправадніковыя элементы|паўправадніковых элементаў]]. Паспяхова ідзе мадэрнізацыя [[Ваенная тэхніка|ваеннай тэхнікі]], што знаходзіцца на ўзбраенні [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|беларускай арміі]] і армій іншых краін свету. Сярод мадэрнізаваных узораў ваеннай тэхнікі варта адзначыць многафункцыянальныя [[знішчальнік]]і МіГ-29БМ і Су-27БМ1, [[верталёт]] Мі-8МТКО1, [[Сістэма залпавага агню|сістэму залпавага агню]] «Град» на базе шасі [[МАЗ]] («БелГрад»), перасоўны пункт кіравання і навядзення знішчальнай авіяцыі, транспартна-зараджальная машына, [[Вылічальны комплекс|вылічальныя комплексы]] спецыяльнага прызначэння, аўтаматызаваная сістэма апрацоўкі палётнай інфармацыі «Дзвіна-М», прыцэльныя прыстасаванні да [[Стралковая зброя|стралковай зброі]], [[поўнапрывадны аўтамабіль]] павышанай праходнасці «МАЗ» з калёснай формулай 4х4 грузападымальнасцю 6 т, сродкі радыёэлектроннага процідзеяння, спецыяльная тэхніка [[Пагранічныя войскі Рэспублікі Беларусь|Пагранічных войск]], трэнажорныя комплексы рознага прызначэння, імітацыйныя сродкі для навучання і падрыхтоўкі разлікаў і спецыялістаў [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл]]. Практычна ўся наменклатура ўзбраення і тэхнікі сучаснай арміі (больш 4 тысяч найменаванняў) можа быць адрамантавана на беларускіх прадпрыемствах, што робіць Беларусь прывабным партнёрам па ваенна-тэхнічнаму супрацоўніцтву для многіх краін свету. ===Дзяржаўнае кіраванне ВПК=== Для правядзення дзяржаўнай палітыкі ў ваенна-прамысловай сферы, каардынацыі дзейнасці рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання, іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], па пытаннях ВПК у 2004 створаны [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]]. На яго ўскладзены функцыі фарміравання праграм развіцця ВПК, арганізацыі і каардынацыі іх выканання, ліцэнзавання выпуску прадукцыі ваеннага прызначэння. У веданне Дзяржкамваенпрама былі перададзены ўнітарныя прадпрыемствы [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]], а таксама шэраг прадпрыемстваў [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]]. У канцы 2004 прынята Канцэпцыя ваенна-тэхнічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь на 2005—2015. У 2005 — Дзяржаўная праграма ўзбраення на 2006—2015. == Спасылкі == * [http://schema-root.org/commerce/corporation/military/ Навіны ВПК (па-англійску)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050302122601/http://schema-root.org/commerce/corporation/military/ |date=2 сакавіка 2005 }} * [http://www.sourcewatch.org/wiki.phtml?title=Military-industrial_complex ВПК на SourceWatch (па-англійску)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061011061107/http://www.sourcewatch.org/wiki.phtml?title=Military-industrial_complex |date=11 кастрычніка 2006 }} * [http://www.vpk.gov.by/ Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208133224/http://www.vpk.gov.by/ |date=8 снежня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-прамысловы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальная бяспека]] 312x0qugbleghc7xti9go3zmodrbvbv 0 13979 5125372 5124795 2026-04-13T12:17:10Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/StaarPups|StaarPups]]) і адноўлена версія 5088573, зробленая Alehladutska 5125372 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Беларусі}} [[File:Гістарычныя вобласці Беларусі.png|thumb|300px|Гістарычныя вобласці Беларусі на аснове дзяржаўных утварэнняў і рэгіёнаў, якія існавалі ў IX—XVIII стст.]] '''Гісторыя Беларусі''' — апісанне гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] са старажытных часоў. == Паходжанне назвы == {{main|Белая Русь}}Паводле Васіля Тацішчава, назва ''Белая Русь'' ужавалася ў Раскольніцкім і Растоўскім летапісах пад 1135 годам датычна Растова-Суздальскага княства. Гэтыя летапісы аднак не захаваліся на цяперашняга часу, а агулам усе ўнікальныя звесткі Тацішчава многія даследчыкі лічаць сумнеўнымі. Упершыню пэўна назва ''Белая Русь'' (лац. Alba Ruscia) вядома з [[Дублінскі рукапіс|Дублінскага рукапісу]] (сярэдзіна XIII ст.)<ref>''Чамярыцкі В., [[Жлутко, Александр Анатольевич|Жлутка А.]]'' [http://starbel.narod.ru/dublin.htm Першая згадка пра Белую Русь — XIII ст.!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100823074947/http://starbel.narod.ru/dublin.htm|date=23 жніўня 2010}} // Адраджэнне. Гістарычны альманах. — Вып. 1. — {{Мн.}}, 1995. — С. 143—152.{{ref-be}}</ref>. Ёсць шмат трактовак сімвалічнага значэння назвы, а лакалізацыя Белай Русі ў еўрапейскай картаграфіі да XVI ст. змянялася і з цягам часу пашыралася з тэрыторый [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] да тэрыторый практычна ўсёй Русі{{sfn|Latyszonek|2006|s=305—306}}. На большасці заходнееўрапейскіх карт тэрыторыя Беларусі называлася [[Літва (зямля)|''Літвой'']]{{Крыніца?|кам=калі маецца на ўвазе не назва ўсяго ВКЛ, а Літвы, як вобласці, то пытанне выклікае, ці вялікая доля тэрыторый Беларусі называлася на Захадзе Літвой. Мабыць тады разам з тэрмінам «Літва» падаваць і тэрмін «Русь»?}}. Продкі беларусаў пачалі ўжываць назвы «Белая Русь» і «белыя русіны» у другой палове XVI ст. пад уплывам польскамоўнай гісторыка-геаграфічнай літаратуры, а пад канец XVI ст., меркавана пад уплывам ідэй [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі]] і [[Сарматызм]]у, [[Саламон Рысінскі]] ўпершыню ўжыў саманазву «беларус» (leucorussus){{sfn|Latyszonek|2006|s=306—308}}. Пасля трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] расійскі ўрад пачаў пашыраць назву Белая Русь на ўсю тэрыторыю жыцця беларускага этнаса, пакуль гэта канчаткова не замацавалася ў сярэдзіне XIX ст. == Старажытная Беларусь == {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} === Каменны век === {{main|Каменны век на Беларусі}} ==== Палеаліт ==== Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Лічыцца, што першымі насельнікамі на тэрыторыі Беларусі былі [[неандэртальцы]], якія апынуліся тут у час кароткіх пацяпленняў у перыяд так званага [[Сожскае зледзяненне|Рыскага абледзянення]], ці яшчэ перад ім. На тэрыторыі Беларусі пакуль што не было знойдзена аніводнага шкілета гэтага перыяду, рэшткі дзейнасці былі знойдзены на стаянках [[Юравічы (археалагічныя помнікі)|Юравічы]] і [[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыж]], якія датуюцца прыкладна 26—23 тыс. гадоў таму. Нарэшце, гэтыя даты дазваляюць у любым выпадку аднесці з’яўленне першага насельніцтва на тэрыторыі Беларусі да верхняга палеаліта, якое магло жыць тут толькі пасля адступлення ці зыходу ледавіка. Колькасць насельніцтва ў верхнім палеаліце не перавышала некалькіх соцень<ref>[[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Загорульский Э. М.]] Начало формирования населения Белоруссии (дославянский период). -Мн., 1996.</ref>. Каля 16 тыс. гадоў таму адбылося новае моцнае пахаладанне, і гэтая мясціны былі зноў пакінутыя. ==== Мезаліт ==== Апошні ледавік сышоў прыблізна 13-8 тыс. гадоў назад, пасля чаго на тэрыторыі Беларусі пачаўся [[мезаліт]]. Па меры таяння і адступлення ледавіка клімат рабіўся ўсё больш цёплым, тэрыторыя паступова пакрывалася лесам. Пераходзячы з месца на месца, чалавек паступова рухаўся на поўнач. Быў вынайдзены [[лук]], які змяніў характар палявання. Пачалося інтэнсіўнае асваенне новых тэрыторый. На Беларусі вядома 120 мезалітычных стаянак трох асноўных археалагічных культур (грэнскай, свідэрскай і сожскай), а агульная колькасць насельніцтва складала каля 4,5 — 6 тыс. чалавек. ==== Неаліт ==== У эпоху [[неаліт]]у (IV—III тыс. гадоў да н.э.) клімат стаў яшчэ цяплейшым. Як лічаць даследчыкі, менавіта з факту з’яўлення керамікі і пачынаецца новы каменны век на тэрыторыі Беларусі<ref>Неолит Северной Евразии / [ РАН, Ин-т археологии; Т. Д. Белановская, В. В. Бжания, Н. Н. Гурина и др.]; Отв. ред. С. В. Ошибкина. — М.: Наука, 1996. — 377,[2] с., [4] л. ил. ил., карты. — С. 6. — (Археология). — ISBN 5-02-009636-9.</ref>. Прысвойваючая гаспадарка дасягнула свайго росквіту. На Беларусі да неаліту адносяцца плямёны [[Нёманская культура|нёманскай]], [[Днепра-данецкая культура|днепра-данецкай]], [[Нарвенская культура|нарвенскай]] і [[Верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўскай]] культур. Даследаванні могілак днепра-данецкай культуры ва Украіне даказалі, што прадстаўнікі гэтай культуры належалі да паўночных [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідаў]] ці позніх [[краманьёнцы|краманьёнцаў]]. Асноўным заняткам неалітычных плямён было [[рыбалоўства]], усе астатнія заняткі не былі так распаўсюджаныя. === Бронзавы век === {{main|Бронзавы век на Беларусі}} Каля [[2000 да н.э.|2000 гадоў да н.э.]] пачаўся [[бронзавы век]], спачатку на поўдні сучаснай Беларусі. [[Бронза]] выкарыстоўвалася не так часта як камень, таму што матэрыялаў для стварэння бронзавых прылад працы — [[медзь|медзі]] і [[волава]] — тут не было. Але ж медныя і бронзавыя рэчы знаходзяць на тэрыторыі Беларусі, што сведчыць аб гандлёвых сувязях тагачаснага насельніцтва. Асноўныя культуры гэтага часу — [[Сярэднедняпроўская культура|сярэднедняпроўская]], [[Вісла-нёманская культура|вісла-нёманская]], [[Тшцінецкая культура|тшцінецкая]]. Паступова Беларусь засялялі [[індаеўрапейцы]], з прыходам якіх пачаўся паступовы пераход да вытворчай гаспадаркі (асноўным заняткам індаеўрапейцаў была [[жывёлагадоўля]]). З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]] (гл. [[Культура штрыхаванай керамікі]]). === Жалезны век === {{main|Жалезны век на Беларусі|Усходнія славяне}} [[Жалезны век]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі пачаўся ў [[8 стагоддзе да н.э.|VIII]]-[[7 стагоддзе да н.э.|VII ст. да н.э.]] У адрозненне ад медзі, на тэрыторыі Беларусі сустракаюцца радовішчы жалеза (у выглядзе так званых «балотных руд» або «лугавых руд»). Мясцовыя майстры пачалі вырабляць жалезныя прылады працы. З дапамогай жалезных сякер чалавек паступова засвоіў новы метад земляробства — [[Лядна-агнявое земляробства|падсечна-агнявы]] (лядны). Дрэвы зрубалі, спальвалі і попелам угнойвалі глебу. У яе высявалі зерне і баранавалі «сукаваткай», якую рабілі з верхавіны дрэва. Некалькі гадоў атрымлівалі добрае збожжа. Калі ўраджай рэзка зніжаўся, пераходзілі на новую дзялянку. Вырошчвалі [[проса]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[бабовыя|бабы]]. == Ранняе Сярэднявечча (VI — першая палова XIII стст.) == === Рассяленне славян === {{main| Славянская каланізацыя Беларусі}} [[Image:Rus-10c-ethn.png|thumb|Славяне ва Усходняй Еўропе.]] На тэрыторыю Беларусі першыя славяне прыйшлі з поўдня прыкладна ў VI—VII ст., калі ўзрост балцкіх старажытнасцяў тут дасягаў ужо двух тысячагоддзяў. Храналагічна гэта супала з пачаткам распаду агульнаславянскай мовы. Славяне былі больш развітымі чым балты, таму балты хутка славянізаваліся. Ужо да IX ст. большая частка Беларусі была славянізавана. Славянізацыя праходзіла ў асноўным мірным шляхам, але ёсць сляды і канфліктаў (на некаторых балцкіх гарадзішчах VII—VIII ст. зафіксаваны сляды пажараў). З X ст. актыўна пачалася славянізацыя Панямоння дрыгавічамі і крывічамі, але балцкае насельніцтва ў тым рэгіёне заствалася яшчэ некалькі стагоддзяў. === Утварэнне дзяржаўнасці === {{main|Русь}} Розныя аўтары называюць свае даты і прычыны паходжання дзяржаўнасці на тэрыторыі Беларусі. У адпаведнасці з нарманскай тэорыяй, якая доўгі час панавала ў дарэвалюцыйнай гістарычнай навуцы, першыя дзяржавы ва Усходняй Еўропе былі ўтвораны замежнымі князямі-варагамі ў [[IX стагоддзе|IX ст.]] Аднак гэта тэорыя аспрэчвалася многімі вучонымі. Першым антынарманістам быў Міхаіл Ламаносаў, які звяртаў увагу на тое, што запрошаныя ў Расію нямецкія вучоныя ў значнай ступені прыдумалі гэту тэорыю. У савецкі перыяд нарманскую тэорыю крытыкавалі С. У. Юшкоў, Б. Д. Грэкаў, Б. А. Рыбакоў і іншыя. Так, па меркаванні Б. А. Рыбакова, дзяржаўнасць у славян узнікла на мяжы старой і новай эры. Ён адзначаў, што археалагічныя крыніцы сведчаць аб значным эканамічным развіцці ўсходнеславянскага грамадства ўжо ў V—III ст да н.э., які ў гэты перыяд дайшоў «да ўзроўню дзяржаўнасці», аднак быў прыпынены сармацкім нашэсцем у [[II стагоддзе да н.э.|II ст. да н.э.]]<ref>[[Рыбаков Б.А.]] Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв. — М., 1982. С. 30.</ref> Згодна старажытнаскандынаўскім сагам ужо ў V—VI стст. існаваў Полацк (Палціск) у якім кіравалі мясцовыя князі. Гэта пацвярджаецца і археалагічнымі данымі, згодна з якімі Полацкае гарадзішча існавала задоўга да першай летапіснай згадкі Полацка ў 862 годзе. Магчыма ў той час Полацк быў цэнтрам протадзяржаўнага ўтварэння-[[Полацкае княжанне|княжання крывічоў]]. Такое ж протадзяржаўнае ўтварэнне магло існаваць і ў Дрыгавічоў. Пра далетапісную гісторыя славян на Беларусі амаль нічога невядома. Першыя летапісныя згадкі пра насельніцтва Беларусі пачынаюца ў IX ст. У IX ст. пачынаюць утварацца першыя дзяржаўныя ўтварэнні — княствы, з адпаведнымі цэнтрамі — [[горад|гарадамі]]. У [[крывічы|крывічоў]] вылучыўся [[Полацк]] і [[Смаленск]], у [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] — [[Тураў]]. Згодна старажытнарускім летапісам старажытныя беларускія княствы (Полацкае, Тураўскае, Смаленскае і інш.) да сяр. X ст. уваходзілі ў склад або былі ў залежнасці ад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Гэта пацвярджаецца ўдзелам славянскіх плямёнаў Беларусі ў ваенных паходах Кіеўскай Русі. Але пачынаючы з сяр. X ст., беларускія землі часткова становяцца незалежнымі — у Полацку валадарыць [[Рагвалод]], а ў Тураве — магчыма, яго сваяк [[Тур (князь)|Тур]]). Ёсць думка, што на Русі было дзве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і [[Рагвалодавічы]]<ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>, пры тым, што [[па мячы]] пазнейшыя Рагвалодавічы толькі галіна Рурыкавічаў. Паводле [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсан|Адольфа Стэндэр-Пэтэрсана]], на Русі было дзве скандынаўска-славянскіх дзяржавы — Наўгародска-Кіеўская і Полацкая, ён спасылаецца на сведчанне [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]] пра княжанне [[Рагвалод]]а ў Полацку і яго скандынаўскае імя. Паводле [[Амяльян Прыцак|Амяльяна Прыцака]], полацкая дынастыя была адзінай са старажытных скандынаўскіх дынастый, якая здолела захавацца ў барацьбе з Рурыкавічамі<ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (X—XVI вв.). Москва, 2015. С. 9.</ref>. Аднак у 980 годзе наўгародскі князь [[Уладзімір Святаславіч]] захапіў Полацк, забіў Рагвалода і далучыў Полацкае княства да Кіеўскай дзяржавы, лёс Тура не вядомы, але прыблізна з 988—990 гадоў у Тураве валадарыць ужо [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк]], сын ужо кіеўскага князя Уладзіміра Святалавіча. Такім чынам, княствы на беларускіх землях страцілі незалежнасць. === [[Полацкае княства]] === Пасля таго, як у Полацку пачаў княжыць [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], сын Уладзіміра і [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]], унук Рагвалода, княства аднавіла сваю незалежнасць. Знаходзячыся на ажыўленым гандлёвым шляху, [[Полацкае княства]] скора ператварылася ў адно з вялікіх і моцных, а [[Полацк]] стаў буйным палітычным і гандлёва-рамесным цэнтрам, утварылася [[Полацкая епархія]]. Пачынаючы з [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава Ізяславіча]], сына Ізяслава, Полацкае княства пачало праводзіць актыўную знешнюю палітыку. Брачыслаў рабіў паходы ў Прыбалтыку. З Брачыслава пачынаюцца і канфлікты Полацкага княства з Кіеўскай Руссю. Пасля [[Бітва на Судоме|бітвы на Судоме]], якая адбылася ў 1021 годзе паміж войскам Яраслава Уладзіміравіча і войскам Брачыслава Ізяславіча, была заключана мірная дамова, якая фактычна стала пацвярджэннем незалежнасці Полацка. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў [[XI стагоддзе|XI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стст. пры княжанні тут [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Брачыславіча]] ([[1044]]—[[1101]]) і [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (1101—[[1128]]). Аднак у гэты час яно раздрабілася на ўдзелы — Менскі (кан. XI — пач. XII ст.), Віцебскі (пач. XII ст.), Друцкі, Лагожскі (Лагойск, другая пал. XII ст.). === [[Тураўскае княства]] === [[Тураўскае княства]] — найбуйнейшае пасля Кіева, Ноўгарада і Полацка, займала вялікую тэрыторыю ў басейне ракі [[Прыпяць]], знаходзілася ў залежнасці ад Кіева, звычайна вялікія князі кіеўскія давалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой палавіны XII ст. Тураўскае княства набыло незалежнасць ад [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і скора раздрабілася на ўдзелы, якія трапілі ў кола інтарэсаў галіцка-валынскіх князёў: [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], Сцяпанскае княствы. У XIII ст. у залежнасці ад Турава-Пінскага княства былі такія княствы, як [[Капыльскае княства|Капыльскае]], Брагінскае, [[Клецкае княства|Клецкае]], Нясвіжскае, Мазырскае, Рэчыцкае. Каб вызваліцца з-пад улады [[Даніла Раманавіч|Данілы Раманавіча Галіцкага]], турава-пінскія князі ішлі на саюз нават з паганскай Літвой, якая хутка ўмацоўвалася ў Панямонні. === [[Смаленскае княства]] === [[Смаленскае княства]] — адно з найбуйнейшых княстваў Русі. Палітычнае адасабленне Смаленска пачалося ў XI ст., але да пачатку XII ст. ён заставаўся кіеўскай воласцю. У 1120-я г. тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расціслаў Мсціславіч|Расціславам Мсціславічам]] (1125—1159 гг.). Смаленская зямля вылучылася ў асобную дзяржаву-княства. Пры Расціславе Мсціславічу, Смаленскае княства дасягала найбольшых памераў. У [[1136]] г. у княстве арганізавана самастойная епархія. У другой палове [[XII]] ст., удала выкарыстоўваючы ўнутраны разлад у суседніх княствах, Смаленск пашырыў свой уплыў на Полацкую і Ноўгародскую землі і за іх кошт павялічыў уласную тэрыторыю. На захадзе ва ўладанні Смаленскага княства увайшлі [[Крычаў]], [[Слаўгарад|Прапошаск]] і [[Мсціслаў]] (у [[1180]] г. вылучыўся ва ўдзельнае [[Мсціслаўскае княства]]), а з [[1116]] г. — і адабраныя ў [[Князі менскія|князя менскага]] [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] [[Копысь]] і [[Орша]]. [[Князі смаленскія|Смаленскі князь]] [[Давыд Расціславіч]] даволі ўмела выкарыстоўваў упартую барацьбу [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Менскае княства|Менскага княстваў]], што дазволіла яму ўмяшацца ва ўнутраныя справы ўдзельных княстваў. Часова ў залежнасць ад Смаленска трапілі [[Віцебск]] (з [[1165]] па [[1195]] гг.) і [[Друцк]]. Толькі пасля страты Друцка і Віцебска, у выніку ваеннага канфлікта, смаленскія князі перасталі прэтэндаваць на ўсходнія тэрыторыі полацкіх удзельных княстваў. === Беларускае Панямонне === Лёс тэрыторый заходняй часткі Беларусі быў не менш складаным і супярэчлівым. Буйнейшым княствам тут з’яўлялася [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]], з якога пазней вылучыліся [[Новагародскае княства|Новагародскае]], [[Ваўкавыскае княства|Ваўкавыскае]]. У сяр. [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] гэтыя землі ўвайшлі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. === Княствы беларускіх зямель === * [[Ваўкавыскае княства]] * [[Віцебскае княства]] * [[Гарадзенскае княства]] * [[Друцкае княства]] * [[Дубровіцкае княства]] * [[Ізяслаўскае княства]] * [[Клецкае княства]] * [[Лагожскае княства]] * [[Лукомскае княства]] * [[Менскае княства]] * [[Наваградскае княства]] * [[Полацкае княства]] * [[Свіслацкае княства]] * [[Слонімскае княства]] * [[Слуцкае княства]] * [[Смаленскае княства]] * [[Тураўскае княства]] === Згадкі гарадоў === Першыя згадкі пра гарады Беларусі: <table><tr valign=top><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Полацк]] |862 |- |[[Віцебск]] |947, 1021 |- |[[Тураў]] |980 |- |[[Заслаўе]] |986 |- |[[Друцк]] |1001 (?), 1078 |- |[[Ваўкавыск]] |1005 |- |[[Бярэсце]] |1017, 1019 |- |[[Копысь]] |1059, 1060 |- |[[Браслаў]] |1065 |- |[[Мінск]] |1067 |- |[[Лагойск]] |1078, 1127 |- |[[Лукомль]] |1078 |- |[[Пінск]] |1097 |- |[[Барысаў]] |1102, 1127 |- |[[Орша]] |1116 |- |[[Слуцк]] |1116 |- |[[Новагародак]] |паводле ўскосных даных 1228, 1235 |- |[[Гродна]] |1127 |}</td><td> {| class="wikitable" |+ !Горад !Год (гады) |- |[[Клецк]] |1127 |- |[[Мсціслаў]] |1135 |- |[[Слаўгарад]] (Прупой, Прапошаск, Прапойск) |1136 |- |[[Крычаў]] (Крэчут) |1136 |- |[[Гомель]] |1142 |- |[[Рагачоў]] |1142 |- |[[Брагін]] |1147 |- |[[Мазыр]] |1155 |- |[[Чачэрск]] |1159 |- |[[Рэчыца]] |1213/14 |- |[[Слонім]] |1252 |- |[[Здзітаў]] |1252 |- |[[Турыйск]] |1253 |- |[[Магілёў]] |1267 |- |[[Капыль]] |1274 |- |[[Камянец]] |1276 |- |[[Кобрын]] |1287 |} </td></tr></table> == Вялікае Княства Літоўскае (другая палова XIII — другая палова XVIII стст.) == [[Image:Coats of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute 1588.png|thumb|«Пагоня» — герб ВКЛ.]] [[Файл:Magnus_ducatus_Lithuania,_1780.jpg|thumb|left|240px|Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780.]] {{main|Вялікае Княства Літоўскае|Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага}} У пачатку [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] было ўтворана Вялікае Княства Літоўскае (ВКЛ), якое ўключыла значную частку этнічных беларускіх зямель. 3 сярэдзіны [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] ў дзяржаўнай пабудове зямель, адпаведных тэрыторыі сучаснай Беларусі, адбыліся кардынальныя змены. Землі Полацкага княства (на той час у яго ўваходзілі буйныя ўдзелы) былі ўключаны ў склад Вялікага Княства Літоўскага. У аснове гэтага паступовага працэсу было мноства прычын, аднак галоўныя падпарадкаваліся мэце стварэння палітычнага, ваеннага і эканамічнага саюза паміж [[Полацкая зямля|Полацкай]] і [[Літоўская зямля|Літоўскай]] землямі супраць крыжакоў, галіцка-валынскіх князёў, татара-манголаў. Канчаткова Полацкая зямля ўвайшла ў склад Вялікага Княства Літоўскага на правах аўтаноміі, паводле дагавора, у [[1307]]. У [[1320]] туды ўвайшло [[Віцебскае княства]]. Працэс фарміравання Вялікага Княства Літоўскага быў працяглым. Дынастычныя шлюбы, пагадненні (у рэдкіх выпадках захоп) паміж асобнымі княствамі прывялі да ўзнікнення федэратыўнага аб’яднання. Вядучую ролю ў ім адыгрывалі старажытнарускія формы кіравання дзяржавай з адпаведнымі законамі, мовай, рэлігіяй. Пасля смерці вялікага князя [[Гедзімін]]а ([[1341]]) і адносна кароткага перыяду адасаблення некаторых тэрыторый на чале дзяржавы стаў сын Гедзіміна [[Альгерд]] (час княжання [[1345]]—[[1377]]). Яго намаганнямі ўладанні Вялікага Княства Літоўскага пашырыліся і ўключалі Чарнігава-Северскія, Валынскія, Пераяслаўскія землі, [[Смаленскае княства]], а таксама тэрыторыі ў басейнах Днястра, Паўднёвага Буга, паўднёвага [[Дняпро|Дняпра]]. Пасля перамогі войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Альгердам над войскамі [[Залатая Арда|Залатой Арды]] ў, [[1363]] былі поўнасцю далучаны землі паўднёва-ўсходніх раёнаў Беларусі, у тым ліку і ўладанні [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У выніку ваенных дзеянняў з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскім княствам]] у 1368—1372 да княства былі далучаны значныя раёны на паўночным усходзе да Мажайска і Каломны. У [[1377]] на княжацкі прастол узыходзіць сын Альгерда [[Ягайла]]. 3 гэтага часу пачынаецца складаны перыяд барацьбы за ўладу ў княстве паміж братам Альгерда [[Кейстут]]ам, яго сынам [[Вітаўт]]ам і Ягайлам. Але яна спынілася ў сувязі з узмацненнем агрэсіі Тэўтонскага ордэна. Такая ж небяспека пагражала і Польскаму каралеўству. Таму ў 1385 ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]] быў заключаны саюз (унія), паводле якога Ягайла быў абвешчаны польскім каралём і атрымаў новае імя Уладзіслаў I. Пасля шлюбу з польскай каралевай Ядвігай ён павінен быў далучыць да Польшчы Вялікае Княства Літоўскае і ўвесці ў ім каталіцкую рэлігію ({{далей|*}} [[Крэўская унія]]). Гэта паслужыла пачаткам вострай унутрыдзяржаўнай барацьбы, якую ўзначаліў гродзенскі князь Вітаўт (брат Ягайлы). Ягайла і польскія магнаты вымушаны былі змяніць умовы Крэўскай уніі. 5 жніўня [[1392]] было заключана [[Востраўскае пагадненне]], паводле якога за Вялікім Княствам Літоўскім захоўвалася самастойнасць (незалежны ўрад, казна, войска), а вялікім князем быў абвешчаны Вітаўт. Пагадненне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вітаўт, абапіраючыся на сваіх намеснікаў, імкнуўся да поўнай незалежнасці дзяржавы. 3 гэтай мэтай ён збіраўся стаць каралём. Але ажыццявіць задумы перашкодзіла заўчасная смерць, магчыма, і забойства. З канца 14 ст. вярхі ВКЛ узялі курс на саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. Да [[1430]], падчас княжання [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]], княства дасягнула максімальна вядомай магутнасці і тэрытарыяльнага пашырэння <ref>R. Bideleux. A History of Eastern Europe: Crisis and Change. Routledge, 1998. p.122</ref>, аднак, скора пачало страчваць тэрыторыі, найперш на карысць Польшчы (паўднёва-заходнія рускія землі), а з кан. [[15 ст.]] на ўсходзе на карысць Масквы. Пасля Крэўскай уніі ВКЛ і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-персанальнай уніі пры захаванні імі пэўнай самастойнасці ва ўнутранай і знешняй палітыцы. Неаднаразовае аднаўленне і перазаключэнне ўній (у [[1401]], [[1413]], [[1446]], [[1501]]) сведчыць, па-першае, аб іх нетрываласці, па-другое, аб наяўнасці ў жыцці абедзвюх дзяржаў такіх фактараў, якія падштурхоўвалі іх да збліжэння. У XV—XVI стст. вызначылася трывалая тэндэнцыя: чым больш абвастраліся адносіны Вільні з Масквой, тым больш ВКЛ схілялася да аб’яднання з Польшчай. Няўдачы ў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]], захоп войскам Івана Грознага Прыбалтыкі i Полацка адсекла ўсходнюю i цэнтральную часткі Беларусі ад мора, што было цяжкім ударам па гандлі. Сілы дзяржавы былі на мяжы магчымага. Гэта вайна, як адзначалі пазней палітыкі, прыгнала ВКЛ да новай уніі з Польшчай. === Рэч Паспалітая абодвух народаў (другая палова XVII—XVIII стст.) === [[Image:Lob Rech Pospolita.svg|thumb|150px|[[Герб Рэчы Паспалітай]].]] {{main|Рэч Паспалітая|Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай}} У [[1569]] годзе [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] аб’ядналіся на федэратыўнай аснове ў новую дзяржаву — Рэч Паспалітую. Новая дзяржава, створаная ў выніку падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], была федэратыўным аб’яднаннем. У ім суіснавалі колішнія землі Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства. Кардынальныя змены адбыліся пасля прыняцця [[Берасцейская унія|Брэсцкай царкоўнай уніі]] (1596). Паводле яе [[каталіцтва|каталіцкая]] і [[праваслаўе|праваслаўная]] цэрквы на тэрыторыі Рэчы Паспалітай аб’ядноўваліся ва ўніяцкую (ад уніі Брэсцкага царкоўнага сабора). Новая царква была падпарадкавана [[Папа Рымскі|Папу Рымскаму]]. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] адбылося інтэнсіўнае распаўсюджанне каталіцкай і ўніяцкай цэркваў па ўсёй тэрыторыі Беларусі, якія (асабліва ўніяцкая) у хуткім часе сталі дамінуючымі (пераважна для вясковага насельніцтва). Суіснаванне трох канфесій (каталіцтва, уніяцтва і праваслаўя) вызначалася не толькі канфрантацыяй або адкрытай варожасцю, але і пэўнымі рысамі спаборніцтва, імкненнем пашырыць уплыў кожнай з цэркваў на як мага большае кола жыхароў. На культурнае жыццё Беларусі ў [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] значнае ўздзеянне аказала Контррэфармацыя, носьбітам якой стаў [[ордэн езуітаў]]. Дзейнасць ордэна была неадназначнай, але ў асноўным яна спрыяла бурнаму ўздыму ў той час асветніцтва, адукацыі, літаратуры, тэатра, музыкі, архітэктуры, выяўленчага мастацтва. Менавіта ў асяроддзі езуітаў разгарнулася творчасць выдатных майстроў, палемістаў, пісьменнікаў, прапаведнікаў. Рух Контррэфармацыі спрыяў уваходжанню і засваенню беларускім мастацтвам і архітэктурай стылю [[барока]]. [[XVII]] ст. на землях Беларусі было часам няспынных ваенных дзеянняў. Асабліва значнымі былі войны паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай у 1609—1634 і [[Вайна 1654-1667 гг.|1654—1667]] за землі на паўночным усходзе і поўдні Беларусі, за тэрыторыі Украіны. Толькі перамір’е, заключанае ў Андрусаве (1667), спыніла гэта супрацьстаянне. Але ўжо ў канцы [[XVII]] ст. узрасла напружанасць паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй. Гэта вылілася ў [[Паўночная вайна 1700-21|Паўночную вайну 1700—1721]]. Рэч Паспалітая выступала ў саюзе з Расіяй, але ваенныя дзеянні адбываліся галоўным чынам на тэрыторыі Беларусі. Складаныя знешнія абставіны, няспынныя аблогі гарадоў, пажары рабілі невыносным становішча насельніцтва Беларусі, якое выступала са зброяй супраць улад ці ратавалася ўцёкамі за межы дзяржавы. Беларусь, знясіленая Паўночнай вайной, з бязлюднымі і разбуранымі гарадамі, спаленымі вёскамі ўяўляла жахлівае відовішча. Невыпадкова, на працягу [[XVIII]] ст. тут адбыліся моцныя сялянскія выступленні. Разам з анархічнай палітыкай магнатаў, вольнасцю шляхты гэта стварала ўмовы для правядзення буржуазна-дэмакратычных рэформ. У [[1764]] г. на каралеўскі прастол уступіў [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (Аўгуст IV). Яго спробы па ўдасканаленні сістэмы кіравання дзяржавай не мелі поспеху. Шляхта па-ранейшаму не жадала бачыць той бездані, перад якой апынулася краіна. Паказальным у гэтым плане з’яўляецца ўтварэнне так званай [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]]. Штуршком для яе сталі пастанова сейма 1768 аб свабодзе веравызнання, раўнапраўя рэлігій у Рэчы Паспалітай, забарона смяротнай кары прыгонных, якая выклікала аб’яднанне рэакцыйных магнатаў і шляхты, узброенае паўстанне. Рускі стаўленік Аўгуст IV звярнуўся за дапамогай да [[Расійская імперыя|Расіі]], што і было зроблена. Мяцеж быў падаўлены, але гэта наблізіла крах краіны. У [[1772]] г. адбыўся [[першы падзел Рэчы Паспалітай]] паміж Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй, затым — яшчэ два (у [[1793]] і [[1795]]). У выніку Рэч Паспалітая перастала існаваць як дзяржава. Землі Беларусі далучыліся да Расійскай імперыі. == Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) == {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі|Беларусь у Айчыннай вайне 1812 года|Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі, 1863—1864}} [[Файл:Belarusian language in the Russian Empire (1897).svg|thumb|300px|[[Беларуская мова]] ў Расійскай імперыі паводле [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|перапісу насельніцтва 1897 года]].]] Па выніках падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыя сучаснай Беларусі ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] была створана Беларуская губерня, на базе якой у [[1802]] было створана Беларускае генерал-губернатарства з Віцебскай і Магілёўскай губерній, якое праіснавала да 1856. У тым жа 1802 з Літоўскай і Мінскай губерній было створана Літоўскае генерал-губернатарства, якое праіснавала да [[1812]]. Насельніцтва Беларусі на пачатак XIX ст. складала прыкладна 3,3 млн чалавек. Уключэнне Беларусі ў моцны расійскі рынак спрыяла ажыўленню вытворчасці, развіццю прамысловасці і гандлю, сельскай гаспадаркі. Разам з тым у [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] пачаўся перыяд гвалтоўнай русіфікацыі, ушчамлення ў правах насельніцтва каталіцкага і ўніяцкага веравызнання. == Навейшая гісторыя (XX — пачатак XXI ст.) == === Беларусь у час замежных ваенных інтэрвенцый і Грамадзянскай вайны === {{main|Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Беларуская Народная Рэспубліка|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Image:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|thumb|280px|Карта [[БНР]], 1918.]] ==== Інтэрвенцыя Германіі ==== Урады ЗША і краін Антанты афіцына прызналі неабходнасць ліквідацыі маладой савецкай дзяржавы. На канферэнцыі краін Антанты, якая адбылася [[30 лістапада]] [[1917]] года ў [[Парыж]]ы, французскі маршал [[Фердынанд Фош]] прапанаваў праграму ўзброеннага звяржэння савецкай улады. У гэтых мэтах было вырашана аказаць дапамогу ўнутраным антысавецкім сілам, а затым пачаць ваенную інтэрвенцыю пад прыкрыццём неабходнасці аднаўлення антыгерманскага фронту на Усходзе. ЗША і краіны Антанты пагадзіліся пачаць перамовы з Германскай імперыяй аб прыцягненні яе да барацьбы супраць савецкай Расіі. Яны пагадзіліся зрабіць Германіі ўступку на Захадзе, каб даць ёй свабоду дзеяння на Усходзе. Урадавыя колы Германскай імперыі з задавальненным успрынялі такі крок ЗША і краін Антанты. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі германскія правячыя колы вызначылі новыя палітычныя і вайсковыя мэты. Адначасова з анексіянісцкай палітыкай яны ставілі задачу ліквідацыі савецкай улады і прадухілення ўплыву рэвалюцыі на Германскую імперыю. Разглядаючы перамогу савецкай улады як небяспеку для Германскай імперыі, генерал [[Эрых Людэндорф|Э. фон Людэндорф]] лічыў неабходным неадкладна «знішчыць савецкую Расію»<ref>Иностранная военная интервенция в Белоруссии, 1917—1920 / АН СССР, Научный совет по комплексной проблеме «История Великой Октябрьской социалистической революции», Ин-т истории АН БССР; Отв. ред. И. И. Минц. — Минск: Навука і тэхніка, 1990. — 341, [1] с. — С. 65. — ISBN 5-343-00019-3.</ref>. Лідар кансерватыўнай фракцыі ў рэйхстагу [[Куна фон Вестарп|К. фон Вестарп]] заявіў, што палітыка Германіі павінна зыходзіць выключна з жыццёвых інтарэсаў імперыі і яна абавязана замацаваць за ёю «ўсё, што заваяваў меч»<ref>Нотович, Ф. И. Захватническая политика германского империализма на Востоке в 1914—1918 гг. — [Москва]: Госполитиздат, 1947. — 239 с. — С. 56—57.</ref>. Германская імперыя пагадзілася быь галоўнай ударнай сілай антысавецкай інтэрвенцыі. Фельдмаршал [[Паўль фон Гіндэнбург|П. фон Гіндэнбург]] заклікаў «дзейнічаць хутка і неадкладна. Барацьба на захадзе працягнецца доўга. Мы павінны выслабіць усе сілы. Таму мы павінны разбіць русскіх…»<ref>Советско-германские отношения от переговоров в Брест-Литовске до подписания Рапалльского договора: [В 2 т.] / М-во иностранных дел СССР, М-во иностранных дел ГДР. [Т. 1]: [1917-1918 гг.]. — Москва: Политиздат, 1968. — XXII, 758 с., 1 л. карт. — С. 324.</ref>. Дэлегацыя Германскай імперыі на перамовах у [[Брэст-Літоўск]]у ўсё больш узмацняла свае патрабаванні. [[5 студзеня]] [[1918]] года яна запатрабавала аддзяліць ад савецкай Расіі тэрыторыі ў больш чым 150 тыс. км². ===== Экспансія ===== {{main|Аперацыя «Фаўстшлаг»}} [[16 лютага]] [[1918]] года Германія паведаміла савецкай Расіі аб сканчэнні тэрміну перамір’я і пачатку «стану вайны». Германія мела намер вырашыць дзве асноўныя залачы: ліквідаваць савецкую ўладу, рэстаўрыраваць у той ці іншай форме ранейшыя парадкі Расійскай імперыі, далучыць да Германіі тэрыторыі Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны. [[18 лютага]] яна аднавіла ваенныя дзеянні на тэрыторыі Беларусі. Цэнтральная групіроўка, касцяком якой была [[10-я армія (Германская імперыя)|10-я армія]] і XLI корпус, рухалася ў напрамку [[Мінск]]—[[Смаленск]], а XXI корпус — на [[Гомель]]. Разам з нямяцкімі войскамі выступілі ўцалелыя часці польскага корпуса [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]], якія рушылі з [[Бабруйск]]а ў бок [[Мінск]]а. [[18 лютага]] У. Ленін накіраваў нямецкаму боку радыёграму, у якой пагаджаўся падпісаць мір на іх умовах. Германская інтэрвенцыя ўяўляла сур’ёзную пагрозу не толькі новаму ладу, але і існаванню самой дзяржавы. [[21 лютага]] [[1918]] года, у дзень, калі быў захоплены [[Мінск]], [[У. Ленін]] ад імя [[СНК РСФСР]] звярнуўся да працоўных з заклікам: «Сацыялістычная Айчына ў небяспецы», у якім раскрывалася ўся глыбіня пагрозы, што навісла над Рэспублікай Саветаў, фармуляваўся канкрэтны план барацьбы з агрэсарам. На цэнтральным напрамку супраць германскай арміі выступілі Віцебскі, Аршанскі і Магілёўскі рэвалюцыйныя атрады, 2-я рэвалюцыйная армія пал камандаваннем [[Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін|Р. Берзіна]]. Рэвалюцыйныя часці і атрады, якія фарміраваліся, займалі пазіцыі каля [[Полацк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Бабруйск]]а, [[Жлобін]]а, [[Калінкавічы|Калінкавіч]]. У тыле нямецкіх войскаў пачалі дзейнічаць першыя рэвалюцыйныя партызанскія атрады. Не сустрэўшы сур’ёзнага супраціву, нямецкая армія за тыдзень, выкарыстоўваючы жалезныя дарогі, прасунулася на больш чым 240 км. Да пачатку сакавіка 1918 года наступленне нямецкай арміі на тэрыторыі Беларусі было затрымана рэвалюцыйнымі войскамі на лініі [[Орша]] — [[Магілёў]] — [[Гомель]]. У сваім дзённіку генерал Хофман [[22 лютага]] пісаў: ''«Гэта самая смешная вайна, якую я калі-небудзь ведаў. Мы змяшчам жменьку пяхоты з кулямётамі і адным пісталетам у цягнік і адпраўляем іх на наступную станцыю; яны бяруць яе, бяруць у палон бальшавікоў, збіраюць яшчэ групу войскаў і гэтак далей»''<ref>Mawdsley, E. The Russian Civil War / Evan Mawdsley. — Edinburgh: Birlinn, 2000. — XX, 362 p., [16] p. of plates: ill., maps. — P. 35. — ISBN 1841580643; Gilbert, M. The First World War: a complete history / Martin Gilbert. — London: Phoenix, 2008. — P. 399. — ISBN 9781409102793/</ref>. У такіх умовах урад Савецкай Расіі вымушана пайшоў на заключэнне мірнага дагавору з Германіяй. [[3 сакавіка]] [[1918]] г. савецкая дэлегацыя падпісала [[Брэсцкі мір]]. Для аховы заходніх граніц [[Вышэйшы ваенны савет (РСФСР)|Вышэйшы ваенны савет]] стварыў загараджальны ўчастак «завесы» у які ўвайшлі Віцебскі, Аршанскі, Смаленскі атрады, Раслаўльская і Бранская групы рэвалюцыйных атрадаў<ref>Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / АН Беларусі, Ін-т гісторыі; Рэдкал.: М. П. Касцюк (гал. рэд.) і інш. Ч. 2. — Мінск: Беларусь, 1995. — 359,[1] с.: іл. — С. 38—39. — ISBN 5-338-01061-5. — ISBN 5-338-01083-6.</ref>. ===== Пад нямецкай уладай ===== Згодна з умовамі дагавора, пад германскай акупацыяй апынулася большая частка тэрыторыі Беларусі. Згодна з умовамі Брэсцкага міру, неакупіраванымі засталіся толькі 6 паветаў: [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі]], [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскі]], [[Чавускі павет|Чавускі]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскі]], [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі]], [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкі]] і частка [[Горацкі павет|Горацкага]], [[Магілёўскі павет (Магілёўская губерня)|Магілёўскага]], [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Гомельскі павет|Гомельскага]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага]], [[Лепельскі павет|Лепельскага]] і [[Сенненскі павет|Сенненскага]] паветаў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]]. Пазней [[Гомельскі павет|Гомельскі]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі]] паветы па загаду нямецкіх акупацыйных улад далучылі да [[Украінская дзяржава|гетманскай Украіны]]. У афіцыйных зваротах і загадах германскія ўлады неаднаразова нагадвалі аб сваёй «вызваленчай місіі». Акупацыйныя ўлады адмянілі дэкрэты савецкай улады. Загадам міністра земляробства Германскай імперыі ад [[8 чэрвеня]] [[1918]] года аднаўлялася памешчыцкая ўласнасць. Памешчыкам вярталіся землі, якія належалі ім раней, а таксама інвентар, маёнткі, лясныя ўгоддзі. Каб вярнуць свае былыя маёнткі і маёмасць, памешчыкі нярэдка прыбягалі да кантрыбуцый. У раёне [[Полацк]]а за вырубку памешчыцкага лесу сялян абавязалі плаціць па 6 руб. за кубічны сажань. У в. [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічы]] [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] былы ўпраўляючы памешчыцкім маёнткам Краснаполле пачаў спаганяць з сялян кантрыбуцыю за сена, якое яны сабралі летам 1917 г. Сялянам вёсак Юравічы і Краснаполле трэба было заплаціць агульную суму 68 тыс. руб.<ref>Крах немецкой оккупации в Белоруссии в 1918 году: сборник документов партархива ЦК КП(б) Белоруссии. — Минск: Госиздат БССР, 1947. — 200 с. — С. 103, 126, 127.</ref> Былі зачынены многія прадпрыемствы прамысловасці, а абсталяванне і сыравіну вывезлі ў Германію. Толькі ў Мінску імі былі закрыты лесапільны, скураны, дрожджавы заводы, тытунёвыя фабрыкі, розныя майстэрні. На гэтай глебе паміж акупацыйнымі ўладамі і органамі мясцовага самакіравання часта ўзнікалі непаразуменні. Эсэры і меншавікі, якія стаялі на чале мясцовага самакіравання, патрабавалі ад акупацыйных улад захавання «дэмакратыі» і «свабоды». У адказ, доўга не разважаючы, акупацыйныя ўлады іх проста замянілі на былых членаў Саюза зямельных уласнікаў і іншых ранейшых прадстаўнікоў улады. 3 мэтай мець пэўную апору германская акупацыйныя адміністрацыя садзейнічала аднаўленню кадэцкай партыі, Саюза зямельных уласнікаў, клерыкальных арганізацый. Пэўная іх частка, заахвочаная акупацыйнымі ўладамі, дамагалася чысткі мясцовага самакіравання. Эсэраўская газета «Дело труда» [[9 сакавіка]] [[1918]] г. пісала, што цэнзавыя элементы, карыстаючыся падтрымкай акупацыйнай адміністрацыі, рыхтуюцца «зрабіць напад на самае каштоўнае заваяванне рускай рэвалюцыі — дэмакратычнае самакіраванне». У сакавіку 1918 года германскія акупацыйныя ўлады правялі чыстку міліцыі. 3 яе радоў у першую чаргу выганяліся тыя, хто падазраваўся ў сувязях з бальшавікамі. У многіх гарадах міліцыю зусім ліквідавалі або замянілі земскай вартай і ўраднікамі. У чэрвені 1918 года разагнаную Мінскую гарадскую думу замянілі магістратам, у склад якога ўключылі ў асноўным лаяльных да нямецкіх улад прадстаўнікоў буржуазіі і памешчыкаў. У сельскай мясцовасці земскія ўправы замяняліся валаснымі старшынямі і паліцыяй. У некаторых месцах ствараліся ўстановы па германскаму ўзору — крайсландтагі (акруговыя саветы). У іх склад падбіраліся пераважна прадстаўнікі буржуазных партый, былыя манархісты, заможныя сяляне<ref>Минский голос. — 1918. — № . — 20 ноябрь. — С.</ref>. Яны ж занялі вядучыя пазіцыі ў створанай судовай сістэме. У склад павятовага суда ўваходзілі толькі прадстаўнікі буржуазіі і памешчыкаў. Германскі начальнік павета з’яўляўся вышэйшай судовай інстанцыяй у гэтай адміністрацыйнай адзінцы, яму належала права зацвярджаць рашэнні валасных і павятовых судоў. У такіх органах самакіравання нямецкая адміністрацыя бачыла трывалую апору створанага ёю рэжыму. У мэтах падаўлення ў народзе ўсялякага рэвалюцыйнага настрою і імкнення да супраціўлення акупацыйныя ўлады прыбягалі да рэпрэсій. Найбольш жорсткія праследаванні цярпелі бальшавікі і дэпутаты мясцовых Саветаў. Так, у занятым мястэчку [[Мір (Баранавіцкі раён)|Мір]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] нямецкая шлада перш за ўсё разагнала Савет, закрыла клуб, знішчыла бібліятэку. Усіх, хто выходзіў на вуліцы, арыштоўвалі. Начальнік [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] Вірцэль у загадзе ад [[18 кастрычніка]] [[1918]] г. пісаў: «Гора таму сялу або асобнай гаспадарцы, з якога трапіў бы хто насустрач бальшавіцкім арганізацыям і аказаў бы ім садзейнічанне чымсьці… Такія сёлы і гаспадаркі будуць змятацца з зямлі і месцы кары будуць перапоўнены іх трупамі». На тых, хто спачуваў бальшавікам, накладваліся цялесная кара і штраф: за слова «бальшавік» — 25 розгаў, за слова «таварыш» — штраф 25 руб. Вясной 1918 года на заводах і фабрыках пракацілася хваля забастовак. У многіх месцах забастоўкі перараслі ва ўзброенную барацьбу. Так, [[15 ліпеня]] [[1918]] года забастоўка гомельскіх чыгуначнікаў, аб’яўленая ў знак салідарнасці з усеагульнай забастоўкай чыгуначнікаў Украіны, перарасла ва ўзброеную сутычку<ref>Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 2… — С. 40—41.</ref>. Па тэрыторыі [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Баранавіцкі павет (БССР)|Баранавіцкага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Быхаўскі павет|Быхаўскага]], [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]] паветаў пракацілася хваля сялянскіх выступленняў. Імперская палітыка кайзераўскай Германіі, што праводзілася на акупіраваных тэрыторыях, фарміравалася ў Берліне. У адзін з майскіх дзён 1918 г. у адбылася сакрэтная нарада прадстаўнікоў міністэрства замежных спраў, міністэрства фінансаў, Імперскага банка і вярхоўнага галоўнакамандуючага з удзелам кіраўнікоў «Дрэздэн банк», «[[Deutsche Bank|Дойчэ банк]]», [[Siemens|канцэрнаў Сіменса]], [[Friedrich Krupp AG Hoesch-Krupp|Крупа]] і «[[Schoeller-Bleckmann Stahlwerke|Феніксшталь]]». На нарадзе было разгледжана пытанне аб распрацоўцы шырокага плана забеспячэння Германскай імперыі свайго пануючага становішча на тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Нарада прызнала неабходным у першую чаргу забяспечыць германскі ўплыў на буйных транспартных прадпрыемствах (чыгуначныя дарогі, асабліва буйныя веткі на ўсходнім напрамку і рачныя шляхі). На момант [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена лініяй [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|расійска-германскага фронту]] на ўсходнюю (да 75 % сучаснай тэрыторыі) і заходнюю часткі. На ўсходняй частцы тэрыторыі пасля Лютаўскай рэвалюцыі і адрачэння [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] дзейнасць старога дзяржаўнага апарату была паралізавана, як і паўсюдна ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пачалася палітызацыя, стыхійная дэмакратызацыя і анархізацыя жыцця. Незалежніцкія настроі ў беларускім руху 1917 — пачатку 1918 гг. былі ў значнай ступені выкліканы палітыкай Часовага ўрада Расіі, які не хацеў лічыцца з патрабаваннямі беларускіх арганізацый аб наданні Беларусі статусу аўтаноміі ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, а таксама палітыкай Савета Народных Камісараў Расіі, які вёў перагаворы з Германіяй аб лёсе Беларусі без удзелу ў іх прадстаўнікоў беларускага народа. Незалежніцкія тэндэнцыі ўзмацніліся пасля разгону [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езду]] і пасля таго, як 3-і Усерасійскі з’езд Саветаў (студзень 1918 г.) ухваліў гэты разгон. [[25 сакавіка]] [[1918]] г. [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда]] абвясціў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку (БНР)]]. Уздым нацыянальна-вызваленчага руху на Беларусі, абвяшчэнне БНР і дзейнасць яе кіруючых органаў падштурхнулі бальшавіцкі ўрад у [[Масква|Маскве]] да фармальнага прызнання права беларускага народа на самавызначэнне і нацыянальную дзяржаўнасць. Пасля ліквідацыі войскамі Чырвонай Арміі БНР у снежні 1918 ЦК РКП(б) прыняў рашэнне аб стварэнні беларускай савецкай рэспублікі. 30-31 снежня 6-я Паўночна-Заходняя канферэнцыя РКП(б) (гл. [[I з’езд КП(б)Б]]), якая адбылася ў [[Смаленск]]у, прыняла рэзалюцыю пра абвяшчэнне самастойнай Савецкай Рэспублікі Беларусь. У склад гэтага ўтварэння ўвайшлі Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская губерні, заходнія паветы Смаленскай, беларускія паветы [[Віленская губерня|Віленскай]], Ковенскай і Чарнігаўскай губерняў. Сфарміраваны [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] (старшыня [[З. Жылуновіч]]), маніфестам якога [[1 студзеня]] [[1919]] Беларусь абвешчана Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай, а [[Рада БНР|Рада]] і ўрад БНР аб’яўлены па-за законам. Такім чынам, партыйная канферэнцыя ўзяла на сябе функцыі ўстаноўчага сходу і парламента Беларусі. Існаванню беларускай дзяржаўнасці працівіліся прыхільнікі ідэі ўнітарнай камуністычнай дзяржавы, як у Маскве, так і на месцах. На [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|Першым Усебеларускім з’ездзе Саветаў]], які адбыўся ў [[Мінск]]у 2-3 лютага 1919, была прынята Канстытуцыя ССРБ, выбраны Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР, з’езд пацвердзіў адрыў ад ССРБ тэрыторый Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, якія перайшлі ў склад [[РСФСР]]. Старшыня ВЦВК Я. Свярдлоў, што прыбыў на з’езд, патрабаваў аб’яднання Беларусі з савецкім урадам Паўднёвай Літвы, каб «засцерагчы гэтыя рэспублікі ад небяспекі праяўлення ў іх нацыяналістычных імкненняў». Усебеларускі з’езд Саветаў прыняў і гэта патрабаванне. [[27 лютага]] 1919 на аб’яднаным пасяджэнні ЦВК Літоўскай ССР і ЦВК БССР у [[Вільня|Вільні]] было аформлена стварэнне [[Літбел|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (Літбел)]] у складзе Мінскай і Віцебскай губерняў. Фактычна ССРБ — БССР перастала існаваць. Услед за наступленнем [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў 1919 і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайной]] у [[1920]] Беларусь была ізноў падзеленая паводле [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] ([[18.3]].[[1921]]). Каля 100 тыс. км² тэрыторыі Беларусі адышло да Польшчы, на астатняй тэрыторыі (107 тыс. км²), дзе пражывала каля 5 млн беларусаў, была абвешчана [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] (БССР), якая ў [[1922]] увайшла ў [[СССР]]. === Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922) === Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэнне на тэрыторыі Віленшчыны і Гродзеншчыны ў 1920—1922 гадах. Рэспубліка з’яўлялася апошняй спробай аднавіць Літву ў гістарычным і канфедэратыўным сэнсе (таксама планавалася стварэнне Літвы Верхняй і Літвы Ніжняй). Стварэнне дзяржавы стала магчымым пасля «Бунту Жалігоўскага» ({{lang-pl|bunt Żeligowskiego}}) дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца Ашмяншчыны [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Базіруючыся ў гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Кнства Літоўскага]], [[Вільня|Вільні]] (сёння Вільнюс), дзяржава на працягу 18 месяцаў была [[буферная зона|буфернай зонай]] паміж [[Польшча]]й, ад якой залежала ды [[Летува]]й, якая сцвярджала свае правы на гэтую тэрыторыю.<ref name="von Rauch">{{cite book | first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapter-url= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref> Пасля некаторых затрымак звязаных з пратэстам Лігі Нацый якая планавала ўвод міжнародных войск, 8 студзеня 1922 адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была анесавана Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазней у сваіх мемуарах выдадзеных у Лондане ў 1943 годзе асудзіў палітыку анексіі, палітыку закрыцця беларускіх школ ды адмаўлення ад канфедэратыўных планаў маршалка [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскага]] польскім «саюзнікам».<ref>{{cite book|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language=pl|access-date=30 студзеня 2019|archive-date=9 кастрычніка 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Цытата|9 кастрычніка 1920 г… заняў Вільню не польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генерал захапляўся ідэямі панславізму: {{Цытата|Але не толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расіяй, так з Украінай. Ўклад псіхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Некалькімі ж дзесяцігоддзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянера 10 сакавіка 1887 года пазначана, што Пілсудскі казаў:<ref>{{cite web |language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб’яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Осіп Осіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжанне і народнасць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Заходняя Беларусь у складзе Польшчы (1921—1939 гг.) === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === БССР у міжваенны перыяд (1921 — верасень 1939 гг.) === {{main|БССР|Рэпрэсіі ў БССР}} У канцы 1920-х праводзіўся курс саветызацыі Беларусі, [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыя і калектывізацыя]] ў 1930-я адарвалі ад зямлі сотні тысяч беларусаў, якія перасяліліся ў гарады Беларусі і на ўсход СССР. === Беларусь у гады Другой сусветнай вайны (верасень 1939—1945 гг.) === {{main|Вялікая Айчынная вайна 1941-1945}} [[Другая сусветная вайна]] ([[1939]]—[[1945]]) пачалася для Беларусі [[1 верасня]] [[1939]], калі нямецкія войскі атакавалі Другую Рэч Паспалітую (гл. [[Польская абарончая вайна 1939]]), у склад якой уваходзіла [[Заходняя Беларусь]]. Беларусы з першага дня вайны прынялі ўдзел у змаганні — у радах арміі [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. [[17 верасня]] [[1939]] ва ўсходнюю частку Польшчы былі ўведзены войскі [[СССР]]. Згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Пактам Молатава-Рыбентропа]] Заходняя Беларусь была ўключана ў склад СССР і далучана да [[БССР]]. {{таксама}}: [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] пачалася вайна паміж Германіяй і СССР. Нямецкія войскі менш чым праз тыдзень баёў дайшлі да Мінска і ўзялі яго. {{таксама}}: [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|Абарончая аперацыя на Беларусі, 1941]]. У выніку вайны і акупацыі Беларусь панесла вялікія страты, амаль усё гарады былі зруйнаваны, прамысловыя прадпрыемствы разбураныя, загінула 2,225 млн жыхароў краіны. === БССР у 1945 — пачатку 1990-х гг === [[Image:COA Belorussian SSR.png|thumb|150px|Герб БССР.]] {{main|Развіццё БССР у пасляваенны перыяд (1945 - 1991)}} Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі Беларусі яшчэ некалькі гадоў дзейнічалі асобныя антысавецкія ўзброеныя групы, якія праводзілі дыверсіі і тэрарыстычныя акты<ref>[http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 Сергей Ёрш. Провал спецоперации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313231747/http://www.gazetaby.com/cont/print.php?sn_nid=2776 |date=13 сакавіка 2013 }} // «Салідарнасць».</ref> Некаторыя з гэтых груп мелі сувязі з заходнімі спецслужбамі. Супраць антысавецкіх фарміраванняў атрады НКУС праводзілі баявыя аперацыі (гл. [[Беларуская вызваленчая армія]]). У [[1950]] г. колькасць беларусаў у гарадах Беларусі перавысіла ўдзельную вагу іншых этнічных груп (рускіх, палякаў і яўрэяў). [[Хрушчоўская адліга|Хрушчоўская «адліга»]] была для Беларусі супярэчлівым перыядам — з аднаго боку, тысячы палітвязняў, у т. л. і вядомыя прадстаўнікі беларускай культуры, вярталіся з лагераў, але адначасова ўзмацняўся прэсінг на беларускае нацыянальнае жыццё, паступова ліквідавалася беларуская школа. Актыўна праводзілася палітыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], якая трохі пазней, у [[1959]] г., была абвешчаная [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. Хрушчовым]] падчас яго візіту ў [[Мінск]] праграмнай лініяй [[КПСС]]. Але грамадская атмасфера пасля [[XX з’езд КПСС|XX з’езду КПСС]] спрыяла фарміраванню меркавання, што адкрытымі і публічнымі зваротамі можна дасягнуць пэўных змен<ref>Ржэўскі, М., Дзярновіч, А. Браніслаў Ржэўскі / Мечыслаў Ржэўскі, Алег Дзярновіч // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі, 1956—1991: Пэрсанажы і кантэкст. Даведнік / Архіў найноўшае гісторыі; [Пад рэд. А. Дзярновіча]. — Менск: Архіў найноўшае гісторыі, 1999. — 186 с.: іл. — С. 75. — (Архіў найноўшае гісторыі). — ISBN 985-6374-08-1.</ref>. Да 1970-х рэспубліка ператварылася ў развіты эканамічны раён СССР. Па меры ўрбанізацыі і росту прамысловасці ўзмацніўся працэс асіміляцыі беларусаў. Дзяржаўная палітыка асветы і адукацыі спрыяла гэтаму працэсу, т.к. тыражы рускамоўных выданняў узрасталі, а ў пераважнай большасці школ руская мова стаў асноўнай мовай навучання. [[15 снежня]] [[1986]] г. група творчай інтэлігенцыі Беларусі (28 чал., у т.л. [[В. Быкаў]], [[Н. Гілевіч]], [[Р. Барадулін]]) накіравала на імя Генеральнага сакратара ЦК КПСС [[М. Гарбачоў|М. Гарбачова]] [[Ліст 28|пісьмо]] з прапановамі па паляпшэнні становішча нацыянальнай мовы ў рэспубліцы. У чэрвені 1987 прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі (134 чал.) накіравалі Гарбачову новы ліст пра сітуацыю з беларускай мовай і культурай. Пытанні нацыянальнага адраджэння набывалі палітычнае значэнне ў дзейнасці [[БНФ Адраджэньне|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]] (БНФ), [[Таварыства беларускай мовы]] іншых арганізацый і аб’яднанняў. На выбарах 1990 камуністычнай партыі атрымала большасць месцаў у Вярхоўным Савеце. Аднак удзел іншых сіл раскалоў парламент на тры блокі: камуністычна-наменклатурны; антыкамуністычны; умераных па поглядах інтэлігентаў і радавых членаў кампартыі. На агульнасаюзным рэферэндуме ў сакавіку 1991 каля 83 % жыхароў Беларусі прагаласавалі за захаванне СССР. Становішча змянілася ў выніку спробы дзяржаўнага перавароту ў Маскве ў жніўні 1991. Кіраўніцтва рэспублікі і ЦК Камуністычнай партыі Беларусі не выступілі з асуджэннем перавароту, але пасля яго падаўлення вымушаныя былі рэагаваць на перамены і пачатак распаду Савецкага Саюза. лідар камуністычна-наменклатурнга блока ў ВС БССР Мікалай Дземянцей быў вымушаны пайсці ў адстаўку з пасады старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета, яго месца заняў лідар умераных Станіславаў Шушкевіч. === Беларусь на сучасным этапе (пач. 1990-х — пач. XXI ст.) === [[Image:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|thumb|150px|Герб Беларусі, 1991—1995.]] {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} [[27 ліпеня]] [[1990]] года Беларусь абвясціла сваю незалежнасць: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Савет БССР]] была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]]. 25 жніўня Дэкларацыі быў нададзены канстытуцыйны статус. Прымаецца закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР» і пастанова аб спыненні дзейнасці [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. На пасаду старшыні Вярхоўнага савета Рэспублікі Беларусь узышоў [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]]. [[19 верасня]] 1991 года краіна атрымала новую назву — [[Рэспубліка Беларусь]]. Былі зацверджаны новыя дзяржаўныя сімвалы — [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бел-чырвона-белы сцяг]]. [[10 ліпеня]] [[1994]] года першым [[прэзідэнт]]ам краіны быў абраны [[Аляксандр Лукашэнка]]. Ён захаваў за сабой пасаду Прэзідэнта па выніках выбараў у [[2001]], [[2006]], [[2010]] і ў [[2015]] годзе. [[24 лістапада]] [[1996]] года па ініцыятыве [[прэзідэнт]]а і [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] прайшоў [[рэферэндум]]. Яго вынікам стала прыняцце новай рэдакцыі Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Прэзідэнт выступае кіраўніком дзяржавы і гарантам Канстытуцыі. Яму нададзена права заканадаўчай ініцыятывы. Згодна новай рэдакцыі Канстытуцыі створаны двухпалатны парламент — [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]]. Ён складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] — 110 дэпутатаў — і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]]. Выканаўчая ўлада належыць [[Савет Міністраў Беларусі|Савету Міністраў]]. 19—20 кастрычніка 1996 г. у Мінску адбыўся першы Усебеларускі народны сход, які зацвердзіў «Асноўныя напрамкі сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996—2000 гады». Галоўная мэта, якая вызначаецца ў гэтым дакуменце, — пераадоленне крызісных з’яў у эканоміцы. На падставе змен Канстытуцыі краіны Вярхоўны Савет быў рэарганізаваны, з яго дэпутатаў была створана Палата прадстаўнікоў першага склікання. Частка дэпутатаў адмовілася працаваць у Палаце. 2 красавіка 1997 года быў створаны [[Саюзная Дзяржава|Саюз Беларусі і Расіі]]. Яго неад’емнай часткай стаў Статут Саюза Беларусі і Расіі, якім прадугледжваецца забеспячэнне ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі і Расіі, іх бяспекі, абараназдольнасці, узаемавыгаднага супрацоўніцтва з краінамі Еўропы і свету. Працэс будаўніцтва саюзнай дзяржавы ідзе вельмі марудна, што звязана з эканамічнымі і палітычнымі супярэчнасцямі паміж краінамі. У 1999 годзе адбыліся знікненні апазіцыйных палітыкаў, расследаванні якіх так і не былі завершаны. У кастрычніку 2000 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], якія байкатаваліся апазіцыйнымі партыямі. У верасні 2001 года адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|другія прэзідэнцкія выбары]], у выніку якіх А. Лукашэнка быў абраны прэзідэнтам Беларусі на другі тэрмін. 17 кастрычніка 2004 года адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|чарговыя парламенцкія выбары]], на якіх былі абраныя 107 з 110 дэпутатаў. З кандыдатаў апазіцыйнай кааліцыі «Пяць плюс» не быў абраны ні адзін дэпутат. У кастрычніку 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] было знята абмежаванне ў два тэрміны на знаходжанне на пасадзе прэзідэнта. 28 верасня 2008 года адбыліся чарговыя [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|выбары ў Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]], на якіх зноў апазіцыйныя кандыдаты не ўвайшлі ў склад парламента. Заходнія краіны прызналі выбары не адпаведнымі дэмакратычным стандартам, але заўважылі станоўчыя зрухі. У 2008—2009 гадах Беларусь удзельнічала ў праграме [[Усходняе партнёрства]] разам з [[Украіна]]й, [[Малдова]]й, [[Грузія]]й, [[Арменія]]й і [[Азербайджан]]ам. Была адменены забарона на ўезд у краіны ЕС шэрагу беларускіх чыноўнікаў, у выніку чаго Лукашэнка наведаў [[Італія|Італію]] і [[Ватыкан]], а Сямашка і Мартынаў удзельнічалі ў саміце Усходняга партнёрства. 19 снежня 2010 года адбыліся чацвёртыя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары]]. Аляксандр Лукашэнка быў абраны на чацвёрты тэрмін. Пасля выбараў апазіцыйнымі кандыдатамі быў арганізаваны на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] [[Плошча 2010|мітынг]], які перайшоў, на думку суда, у масавыя беспарадкі. 11 красавіка 2011 года Уладзіславам Кавалёвым і Дзмітрыем Канавалавым у Мінску быў здзейснены [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракт]], у выніку якога загінула 15 чалавек. 16 сакавіка 2012 года да іх была прыменена вышэйшая мера пакарання — смяротнае пакаранне. Працэс па гэтай справе выклікаў шырокі грамадскі рэзананс. У 2011 годзе ў Беларусі выліўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|фінансавы крызіс]], [[Гіперінфляцыя|рэзка ўзраслі кошты]], абвешчаная [[дэвальвацыя беларускага рубля]]. Краіну ахапілі [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]], якія былі падушаныя ўладамі. 1 студзеня 2012 года на тэрыторыі Расіі, Беларусі і Казахстана створана [[Адзіная эканамічная прастора]]. 1 студзеня 2015 года Расія, Беларусь, Казахстан і Арменія аб’ядналіся ў [[ЕАЭС]]. 1 ліпеня 2016 года прайшла [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|дэнамінацыя беларускага рубля]]. У 2017 годзе праходзілі [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|акцыі пратэсту]] супраць [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэта № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]]. У 2020 годзе адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]], пераможцам якіх быў афіцыйна абвешчаны [[Аляксандр Лукашэнка]]; пасля выбараў пачаліся самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты]] ў гісторыі незалежнай Беларусі. Падчас акцый пратэсту [[Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)|загінулі некалькі чалавек]]. 23 мая 2021 года адбыўся [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978]]. Калі самалёт знаходзіўся над [[Беларусь|Беларуссю]], ён быў перанакіраваны ў [[Нацыянальны аэрапорт Мінск]] у суправаджэнні ваеннага знішчальніка. Тут быў затрыманы беларускі апазіцыйны актывіст, былы рэдактар тэлеграм-канала «[[NEXTA]]» [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]] і яго сяброўка [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’я Сапега]]. 24 лютага 2022 года Расія афіцыйна пачала ўварванне ва Украіну. [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|Беларусь падала для расійскага войска сваю тэрыторыю]], што было пацверджана ўладамі краіны. == Гл. таксама == * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі]] * [[Будзьма беларусамі (мультфільм)]] * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] * [[Гістарычная палітыка Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. і прадмова І. Саверчаны, З. Санько. Мн., 1994. * Археалогія і нумізматыка Беларусі. Энцыклапедыя. Мн., 1993. * [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Dziesiac_viakou_bielaruskaj_historyi.html Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. Мн, 1997.] * Беларускія летапісы i хронікі: Пераклад са старажытнарускай, старажытнабеларускай і польскай / Уклад. У. Арлова; прадм. В. Чамярыцкага. Мн., 1997. * Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны 1941—1945: Энцыклапедыя. Мн., 1990. * Белоруссия в эпоху капитализма. Сборник документов и материалов. Мн., 1983. T. I; Мн., 1990. Т. II. * Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. В 4-х книгах. Мн., 1959—1979. * Вішнеўскі А. Ф., Юхо Я. А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Мн., 1998. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т.1: Абаленскі-Кадэнцыя/Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш./Мн.: БелЭн, 2005. * Вялікі гістарычны атлас Беларусі ў 3-х тамах. Т.1. Мн., Белкартаграфія, 2009. * Гісторыя Беларусі: Вуч. дапаможнік. / Пад рэд. А. П. Ігнаценка. Мн., 1994. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. Мн., 1998. * Гісторыя Беларусі: у 2-х ч. Ч.1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст.: Курс лекцый / І. П. Крэнь, І. І. Коўкель і інш. Мн., 2000. * [http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm Гісторыя Беларусі ў кантэксце еўрапейскай цывілізацыі: Дапаможнік. / [[Уладзімір Ягоравіч Казлякоў|У. Р. Казлякоў]], У. А. Марозава і інш. / Пад рэд. Л. В. Лойкі. Мн., 2003.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090129184202/http://stremlenie-history.com/myproject/kniga/index.htm |date=29 студзеня 2009 }} * Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь. Полацкі і Навагародскі перыяд. Мн., 1990. * Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклора. Мн., 1982—1988. [па абласцях] * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі: Ад старажытнасці да пачатку XX ст. Мн., 1995. * Луцкевіч А. За 25 гадоў (1903—1928). Мн., 1991. * Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі, Беласток, 2000. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1995. * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік Каментарыі. Мн., 1989. * Эканамічная гісторыя Беларусі. Курс лекцый. / Пад рэд. В. І. Галубовіча. Мн., 1999. * Марцуль Г. С., Сташкевіч М. С. Гісторыя Беларусі: насельніцтва, фарміраванне і вызначэнне этнічных і дзяржаўна-адміністрацыйных межаў, беларускае замежжа. Мн., 1997. * Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII ст. Мн., 2001. * Францыск Скарына і яго час: Энцыклапедычны даведнік. Мн., 1988. * Храналогія гісторыі Беларусі / Склад. В. В. Гетад, M. І. Калінскі. 3-е выд. Мн., 1992. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Мн., 1993—2003. * Ковшаров Н. Д. История культуры Беларуси, 1917-90-е гг. : учебное пособие / редактор [[Мікалай Канстанцінавіч Сакалоў|Н. К. Соколов]]; Белорусский государственный педагогический университет им. М.Танка. — Минск : БГПУ им. М.Танка, 1999. — 90 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * {{Кніга|ref=Latyszonek|спасылка=https://kamunikat.org/od-rusinow-bialych-do-bialorusinow-latyszonek-oleg|аўтар=Łatyszonek Oleg|загаловак=Od Rusinów Białych do Białorusinów|год=2006|мова=pl|месца=Białystok|выдавецтва=Uniwersytet w Białymstoku; Sowa|старонак=399|isbn=978-83-7431-120-5}} == Спасылкі == * [http://www.belhistory.eu Беларускі Гістарычны Агляд. Незалежны навуковы перыёдык, прысвечаны гісторыі Беларусі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123234526/http://www.belhistory.eu/ |date=23 студзеня 2022 }} * [http://www.jivebelarus.net/history/ Гісторыя Беларусі на jivebelarus.net] * [http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўлення Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro |date=10 лютага 2018 }} * [http://maxmd.ru/ Гісторыя Беларусі на maxmd.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091208061806/http://maxmd.ru/ |date=8 снежня 2009 }} * [http://www.belhistory.com/ Беларускі гістарычны партал] == Гістарычныя карты == <gallery> Файл:Europe 814.jpg|814. Файл:Galicia-Volhynia map.PNG|1340. Файл:Polska 1333 - 1370.png|1370. Файл:Polska 1386 - 1434.png|14 стагоддзе. Файл:VKL-1462-ru.png|1462. Файл:IRP 1466.PNG|1466. Файл:Lithuanian state in 13-15th centuries.png|15 стагоддзе. Файл:GDL-1586.jpg|1586. Файл:Rzeczpospolita Royal Ducal.png|16 стагоддзе. Файл:Rzeczpospolita 1600.png|1600. Файл:Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.png|1658. Файл:English map of Poland XVIII century.png|1772. Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|1795. Файл:Lithuania 1835.jpg|1835. Файл:Belarus 1882.jpg|1882. Файл:Stielers Handatlas 1891 46.jpg|1891. Файл:Russian-West-Gubernias-1897.jpg|1890. Файл:Gubernie zachodnie krolestwo polskie 1902.jpg|1902. Файл:London-geographical-institute the-peoples-atlas 1920 the-partition-of-russia-in-europe 3012 3992 600.jpg|1918. Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|1918. Файл:PL-RU war 1919 phase II.svg|1919. Файл:PBW June 1920.png|1920. Файл:Karta över de europeiska delarna av Sovjetunionen på 1920-talet.jpg|1926. Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|1920—1922. Файл:Reichskommissariat Ostland Administrative.png|1943. Файл:Belarus occup.svg|1941—1944. Файл:Karte viertepolnischeteilung.png|1945. Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|1997. </gallery> {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Гісторыя}} {{Беларусы}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі| ]] jzdb79pk1nzmi0r14klzkszkvealqug 0 14903 5125491 5078890 2026-04-13T14:50:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:SQL]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125491 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання}} '''SQL''' (''эс-кью-эл'', {{lang-en|Structured Query Language}} — структураваная мова запытаў) — мова запытаў да рэляцыйных [[база даных|баз даных]], створаная ў пачатку 1970-х гадоў у адпаведнасці з рэляцыйнай мадэллю [[Эдгар Код|Эдгара Кода]]. Нягледзячы на тое, што мова SQL не адпавядае цалкам рэляцыйнай мадэлі Кода, яна стала найбольш папулярнай мовай баз даных. Стандарт мовы SQL быў зацверджаны амерыканскім камітэтам [[ANSI]] ў 1986 годзе і міжнародным камітэтам [[ISO]] ў 1987 годзе. З тых часоў стандарт пераглядаўся некалькі разоў, каб дадаць больш функцый і пашырэнняў. Нягледзячы на існаванне стандарта, існуючыя рэалізацыі не адпавядаюць яму у поўнай меры, і большасць праграм, напісаных на SQL, патрабуе змен пры пераносе ў іншыя сістэмы кіравання базамі даных. == Структура == Мова SQL складаецца з 3-ох асноўных частак: * '''DDL''' (''Data Definition Language, Мова Азначэння Даных'') * '''DML''' (''Data Manipulation Language, Мова Апрацоўкі Даных'') * '''DCL''' (''Data Control Language, Мова Кіравання Данымі'') == Стандарты == Стандарт SQL прайшоў праз некалькі рэвізій: {| class="wikitable" ! Год !! Назвы !! Каментары |- valign="top" | 1986 || {{nobr|SQL-86, SQL-87}} || Упершыню апублікаваны [[ANSI]]. Ратыфікаваны [[ISO]] у [[1987]]. |- valign="top" | 1989 || {{nobr|SQL-89}} || Невялікія змены. |- valign="top" | 1992 || {{nobr|SQL-92, SQL-2}} || Істотныя змены. |- valign="top" | 1999 || {{nobr|SQL:1999, SQL-3}} || Дададзеныя рэгулярныя выразы, рэкурсіўныя запыты, трыгеры і некаторыя аб’екта-арыентаваныя новаўвядзенні. |- valign="top" | 2003 || {{nobr|SQL:2003}} || Абвешчаныя XML-залежныя новаўвядзенні. |- valign="top" | 2006 || {{nobr|SQL:2006}} || Стандарт ISO/IEC 9075-14:2006 абвяшчае магчымасці выкарыстання SQL для работы з [[XML]] |- valign="top" | 2008 || {{nobr|SQL:2008}} || Змены ў камандзе ORDER BY, даданыя каманды INSTEAD OF, TRUNCATE, FETCH |- valign="top" | 2011 || {{nobr|SQL:2011}} || Дададзеныя часовыя даныя, паляпшэнні ваконных функцый (window functions) і каманды FETCH |- valign="top" | 2016 || {{nobr|SQL:2016}} || Дададзеныя супастаўленне шаблонаў у радках (row pattern matching), функцыі над паліморфнымі табліцамі (polymorphic table functions), аперацыі з данымі ў фармаце [[JSON]], якія захоўваюцца ў сімвальных палях |- valign="top" | 2019 || {{nobr|SQL:2019}} || Дададзена частка 15, шматмерныя масівы |- valign="top" | 2023 || {{nobr|SQL:2023}} || Дададзены тып даных [[JSON]]; дададзена частка 16, Property Graph Queries |} == Версіі мовы == Першы міжнародны стандарт мовы — '''SQL1''' — быў прыняты ў [[1989]] годзе (таму яго часам называюць '''SQL-89'''). Гэтаму стандарту сёння адпавядае абсалютная большасць рэляцыйных сістэм кіравання базамі даных. Другі стандарт з’явіўся ў [[1992]] годзе ('''SQL2''' ці '''SQL-92'''). Большасць адрозненняў ад першага ў ім выражалася колькаснымі параметрамі. У [[1999]] годзе на свет з’явілася 3-я версія стандарту '''SQL3'''. Яго адрозненні ад другога заключаюцца ўжо не толькі ў «колькасных», але і ў «якасных» параметрах. == Гл. таксама == * [[Сістэма кіравання базамі даных]] == Літаратура == * ''Baronas R.'' Duomenų bazių valdymo sistemos. — Vilnius: TEV, 2005. (літ.) {{Мовы праграмавання}} {{Стандарты ISO}} [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]] [[Катэгорыя:Базы даных| ]] [[Катэгорыя:SQL]] j16lb7hrtipufpuubdzvi1joswmzcjh 0 15195 5125805 5055207 2026-04-14T07:53:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125805 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Андрэй Альгердавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = Татарнікаў. Андрэй Полацкі.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Андрэй Полацкі ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]]. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Пскоўскія князі|Князь пскоўскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1341]] | перыядканец = [[1348]] | перыядпачатак_2 = [[1377]] | перыядканец_2 = [[1385]] | папярэднік_2 = [[Мацвей (князь пскоўскі)|Мацвей]] | пераемнік_2 = [[Іван Андрэевіч (князь пскоўскі)|Іван Андрэевіч]] | тытул_3 = | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1394]] | перыядканец_3 = [[1399]] | папярэднік_3 = [[Іван Андрэевіч (князь пскоўскі)|Іван Андрэевіч]] | пераемнік_3 = | тытул_4 = [[Спіс князёў полацкіх|Князь полацкі]] | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = [[1342]] | перыядканец_4 = [[1377]] | папярэднік_4 = [[Нарымонт Гедзімінавіч]] | пераемнік_4 = [[Скіргайла]] | тытул_5 = | парадак_5 = | перыядпачатак_5 = [[1381]] | перыядканец_5 = [[1387]] | папярэднік_5 = [[Скіргайла]] | пераемнік_5 = [[Скіргайла]] | тытул_6 = | парадак_6 = | перыядпачатак_6 = [[1393]] | перыядканец_6 = [[1399]] | папярэднік_6 = [[Скіргайла]] | пераемнік_6 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | Commons = }} '''Андрэ́й Альге́рдавіч''', у літаратуры часта '''Андрэй Полацкі''' (каля [[1320]] — {{ДС|12|8|1399}}) — [[Князі пскоўскія|князь пскоўскі]], [[князі полацкія|князь полацкі]] (1348—1387), некаторы час тытулаваўся ''вялікім князем полацкім'' і [[Вялікае княства Рускае|вялікім князем рускім]]. Старэйшы сын [[Альгерд]]а з яго першай жонкі [[Марыя Віцебская|віцебскай княжной]]<ref name="БС" />. Нарадзіўся каля 1320 (у 1325<ref name="ben1">{{Крыніцы/БелЭн|том=1}}</ref>) года. У 1342 годзе прыняты пскавічамі на княжанне, але неўзабаве пакінуў [[Пскоў]], напэўна, каб заняць полацкі сталец замест свайго дзядзькі [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта-Глеба]], а ў Пскове пакінуў намесніка [[Юрый Вітаўтавіч|Юрыя Вітаўтавіча]], магчыма, свайго стрыечнага брата. Пасля гібелі Юрыя Вітаўтавіча ў баі з лівонскімі рыцарамі, пскавічы, незадаволеныя адсутнасцю Андрэя, абралі іншага князя. Удзельнічаў у паходзе вялікага князя цвярскога Міхаіла на [[Масква|Маскву]] ў 1372 годзе. Вёў актыўную барацьбу з крыжакамі, у 1373 і 1375 гадах здзейсніў паспяховыя паходы на [[Даўгаўпілс|Дынабург]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Molivdovul_of_Andrei_of_Polotsk_from_Vialiki_Aziareck.jpg|злева|міні|Маліўдавул Андрэя Альгердавіча, знойдзены ў 2021 годзе ў вёсцы [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]]]] Пасля смерці Альгерда ў 1377 годзе, паводле запавету, [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]] стаў [[Ягайла]]. Андрэй спачатку быў у саюзе з [[Кейстут]]ам супраць Ягайлы, пасля смерці Кейстута абвясціў сябе вялікім князем полацкім, а пасля вялікім князем рускім са сталіцай у [[Полацк]]у. Аднак пад націскам Ягайлы вымушаны з’ехаць з Полацка ў Пскоў, а адтуль неўзабаве ў Маскву. [[Файл:Kulikovo03.jpg|міні|злева|Маскоўскае войска сустракае князёў Андрэя Полацкага і [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Бранскага]] перад Кулікоўскай бітвай.]] Уступіў у саюз з вялікім князем маскоўскім [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Іванавічам]]<ref name="БС"/>, удзельнічаў у 1378 годзе ў разгроме [[татары|татараў]] у [[бітве на Вожы]], адваяваў у Вялікага Княства Літоўскага для Масквы северскія гарады [[Трубчэўск]] і [[Старадуб]], у 1380 годзе ўдзельнічаў у [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]], дзе камандаваў правым флангам маскоўскага войска<ref name="БС"/>. Пасля ўступіў у саюз з [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|лівонскім ландам]] Тэўтонскага Ордэна, назваў [[Ландмайстры лівонскія|лівонскага ландмайстра]] «бацькам і дарагім сябрам», такім чынам, прызнаў сябе яго [[васал]]ам, вярнуўся ў Полацк, выступіў супраць Ягайлы (1386). Паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], у 1386 годзе спаліў [[Дрысенскі замак]]<ref>[[Мацей Стрыйкоўскі]]. Хроніка Польская, Літоўская, Жамойцкая і ўсёй Русі (1582).</ref>. Неўзабаве захоплены Ягайлам і зняволены ў адным з замкаў у [[Польшча|Польшчы]]. Адтуль вызвалены на просьбу [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]] ў 1390 годзе. Стаў на бок Вітаўта ў барацьбе са [[Скіргайла]]м<ref name="БС"/>. Зноў княжыў у Пскове. Загінуў у 1399 годзе ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] разам з братам [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыем]] і іншымі князямі. == Імя == [[Хроніка Быхаўца]] называе Андрэя сынам Кейстута — Андрэем Гарбатым<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Андрей Полоцкий |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, а таксама чацвёртым сынам Альгерда і князем трубчэўскім '''Вінгальтам'''<ref name="БС"/> (''«Y było synow u welikaho kniazia Olgierda dwanadcat, … czetwerty Wingolt Andrey, udeł ieho Trubczesk»''), таму ў гістарыяграфіі XIX ст. гэтае імя прыпісвалі Андрэю як свецкае літоўскае, але з іншых крыніц яно не вядома<ref>''Stadnicki K.'' Bracia Władysława-Jagiełły… — S. 18, прим. 4.</ref>. == Памяць == <gallery> Полоцк. Памятник Андрею Полоцкому..jpg|[[Помнік Андрэю Альгердавічу (Полацк)|Помнік Андрэю Альгердавічу]] у Полацку. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Варонін В. А.'' Старонка біяграфіі князя Андрэя Полацкага // Гістарычны альманах. — Т. 15. Гародня, 2009. * ''Ермаловіч М. І.'' Андрэй Альгердавіч. // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=1|старонак=552|isbn=985-11-0036-6 (т.1)|тыраж=10&nbsp;000}} * ''Stadnicki K.'' Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza, króla Polski, wielkiego Xięcia Litwy. Jako dalszy ciąg «Synów Giedymina». Z tablicami genealogicznymi. Lwów, 1867. VIII, 416 s. {{продкі}} {{Полацкія князі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі пскоўскія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] mccdq80iggsroclnx4t5vtj18gpcd1z 5125809 5125805 2026-04-14T07:54:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125809 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Андрэй Альгердавіч | арыгінальнае імя = | партрэт = Татарнікаў. Андрэй Полацкі.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Андрэй Полацкі ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]]. | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Пскоўскія князі|Князь пскоўскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1341]] | перыядканец = [[1348]] | перыядпачатак_2 = [[1377]] | перыядканец_2 = [[1385]] | папярэднік_2 = [[Мацвей (князь пскоўскі)|Мацвей]] | пераемнік_2 = [[Іван Андрэевіч (князь пскоўскі)|Іван Андрэевіч]] | тытул_3 = | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = [[1394]] | перыядканец_3 = [[1399]] | папярэднік_3 = [[Іван Андрэевіч (князь пскоўскі)|Іван Андрэевіч]] | пераемнік_3 = | тытул_4 = [[Спіс князёў полацкіх|Князь полацкі]] | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = [[1342]] | перыядканец_4 = [[1377]] | папярэднік_4 = [[Нарымонт Гедзімінавіч]] | пераемнік_4 = [[Скіргайла]] | тытул_5 = | парадак_5 = | перыядпачатак_5 = [[1381]] | перыядканец_5 = [[1387]] | папярэднік_5 = [[Скіргайла]] | пераемнік_5 = [[Скіргайла]] | тытул_6 = | парадак_6 = | перыядпачатак_6 = [[1393]] | перыядканец_6 = [[1399]] | папярэднік_6 = [[Скіргайла]] | пераемнік_6 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | Commons = }} '''Андрэ́й Альге́рдавіч''', у літаратуры часта '''Андрэй Полацкі''' (каля [[1320]] — {{ДС|12|8|1399}}) — [[Князі пскоўскія|князь пскоўскі]], [[князі полацкія|князь полацкі]] (1348—1387), некаторы час тытулаваўся ''вялікім князем полацкім'' і [[Вялікае княства Рускае|вялікім князем рускім]]. Старэйшы сын [[Альгерд]]а з яго першай жонкі [[Марыя Віцебская|віцебскай княжной]]<ref name="БС" />. Нарадзіўся каля 1320 (у 1325<ref name="ben1">{{Крыніцы/БелЭн|том=1}}</ref>) года. У 1342 годзе прыняты пскавічамі на княжанне, але неўзабаве пакінуў [[Пскоў]], напэўна, каб заняць полацкі сталец замест свайго дзядзькі [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта-Глеба]], а ў Пскове пакінуў намесніка [[Юрый Вітаўтавіч|Юрыя Вітаўтавіча]], магчыма, свайго стрыечнага брата. Пасля гібелі Юрыя Вітаўтавіча ў баі з лівонскімі рыцарамі, пскавічы, незадаволеныя адсутнасцю Андрэя, абралі іншага князя. Удзельнічаў у паходзе вялікага князя цвярскога Міхаіла на [[Масква|Маскву]] ў 1372 годзе. Вёў актыўную барацьбу з крыжакамі, у 1373 і 1375 гадах здзейсніў паспяховыя паходы на [[Даўгаўпілс|Дынабург]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Molivdovul_of_Andrei_of_Polotsk_from_Vialiki_Aziareck.jpg|злева|міні|[[Маліўдавул Андрэя Альгердавіча]], знойдзены ў 2021 годзе ў вёсцы [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]]]] Пасля смерці Альгерда ў 1377 годзе, паводле запавету, [[Вялікія князі літоўскія|вялікім князем літоўскім]] стаў [[Ягайла]]. Андрэй спачатку быў у саюзе з [[Кейстут]]ам супраць Ягайлы, пасля смерці Кейстута абвясціў сябе вялікім князем полацкім, а пасля вялікім князем рускім са сталіцай у [[Полацк]]у. Аднак пад націскам Ягайлы вымушаны з’ехаць з Полацка ў Пскоў, а адтуль неўзабаве ў Маскву. [[Файл:Kulikovo03.jpg|міні|злева|Маскоўскае войска сустракае князёў Андрэя Полацкага і [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыя Бранскага]] перад Кулікоўскай бітвай.]] Уступіў у саюз з вялікім князем маскоўскім [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Іванавічам]]<ref name="БС"/>, удзельнічаў у 1378 годзе ў разгроме [[татары|татараў]] у [[бітве на Вожы]], адваяваў у Вялікага Княства Літоўскага для Масквы северскія гарады [[Трубчэўск]] і [[Старадуб]], у 1380 годзе ўдзельнічаў у [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]], дзе камандаваў правым флангам маскоўскага войска<ref name="БС"/>. Пасля ўступіў у саюз з [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|лівонскім ландам]] Тэўтонскага Ордэна, назваў [[Ландмайстры лівонскія|лівонскага ландмайстра]] «бацькам і дарагім сябрам», такім чынам, прызнаў сябе яго [[васал]]ам, вярнуўся ў Полацк, выступіў супраць Ягайлы (1386). Паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], у 1386 годзе спаліў [[Дрысенскі замак]]<ref>[[Мацей Стрыйкоўскі]]. Хроніка Польская, Літоўская, Жамойцкая і ўсёй Русі (1582).</ref>. Неўзабаве захоплены Ягайлам і зняволены ў адным з замкаў у [[Польшча|Польшчы]]. Адтуль вызвалены на просьбу [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]] ў 1390 годзе. Стаў на бок Вітаўта ў барацьбе са [[Скіргайла]]м<ref name="БС"/>. Зноў княжыў у Пскове. Загінуў у 1399 годзе ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] разам з братам [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрыем]] і іншымі князямі. == Імя == [[Хроніка Быхаўца]] называе Андрэя сынам Кейстута — Андрэем Гарбатым<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Андрей Полоцкий |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, а таксама чацвёртым сынам Альгерда і князем трубчэўскім '''Вінгальтам'''<ref name="БС"/> (''«Y było synow u welikaho kniazia Olgierda dwanadcat, … czetwerty Wingolt Andrey, udeł ieho Trubczesk»''), таму ў гістарыяграфіі XIX ст. гэтае імя прыпісвалі Андрэю як свецкае літоўскае, але з іншых крыніц яно не вядома<ref>''Stadnicki K.'' Bracia Władysława-Jagiełły… — S. 18, прим. 4.</ref>. == Памяць == <gallery> Полоцк. Памятник Андрею Полоцкому..jpg|[[Помнік Андрэю Альгердавічу (Полацк)|Помнік Андрэю Альгердавічу]] у Полацку. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Варонін В. А.'' Старонка біяграфіі князя Андрэя Полацкага // Гістарычны альманах. — Т. 15. Гародня, 2009. * ''Ермаловіч М. І.'' Андрэй Альгердавіч. // {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.1: А — Аршын|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=1|старонак=552|isbn=985-11-0036-6 (т.1)|тыраж=10&nbsp;000}} * ''Stadnicki K.'' Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza, króla Polski, wielkiego Xięcia Litwy. Jako dalszy ciąg «Synów Giedymina». Z tablicami genealogicznymi. Lwów, 1867. VIII, 416 s. {{продкі}} {{Полацкія князі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі пскоўскія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] 7w75hrrrtuw0y7hhp578mbel2xazzu2 4 16411 5125506 5125298 2026-04-13T15:39:31Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Depo DIY */ 5125506 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 91ywfi7te4sbaa6kxhe2aj2bozcsf7n 5125909 5125506 2026-04-14T11:33:20Z MocnyDuham 99818 /* Казахі у */ вынік 5125909 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} ik5ga4sqe3juvy94msq0am7wl4qpr1g 0 16852 5125845 5104003 2026-04-14T08:50:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5125845 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Альгерд}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Альге́рд''' (~[[1295]] — [[май]] {{ДС|||1377}}) — [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1345—1377). == Імя == Імя Альгерд — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першай асновай імені Альгерд бачаць ''Alg''-, якая празрыстая ў імёнах літ. ''Alg-(i)-mantas, Alg-(i)-minas, Kant-algas, Kint-algas, Min-algas, Vis-algas''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 74.</ref>'','' пруск. ''Wiss-alge, Wan-alge'', таксама ў старапрускіх аднаасноўных імёнах ''Algam, Algecz, Algutte''<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 131.</ref>. Іменную аснову ''Alg''- звязваюць з агульнабалцкім *''algā́'' «узнагарода» (слова захавалася ў літоўскай, латышскай, старапрускай мовах). У раннелітоўскую эпоху яно мела значэнне «(ваенная) здабыча». Далей вядуць да індаеўрапейскага ''*alg^ṷh-'' «цана, менавая вартасць»<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. М., 1975. С. 72.</ref>. Аснова ''Gerd-'' (''Gird-'') звязаная з літ. ''gerdas'' «чутка», ''girdėti'' «чуць»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 92, 94.</ref>, далей да індаеўрапейскага *''g^ṷer-'' «хваліць, славіць; абвяшчаць, вітаць», ад якога таксама ''girti'' «хваліць, славіць», ''garsas'' «гук, памоўка, вестка»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 478.</ref>. Імя Альгерд, такім чынам, значыць, «слаўны здабычай», і гэта адпавядае каштоўнасцям княска-ваярскага раннелітоўскага асяроддзя<ref>С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Сборник научных трудов. М., 2004. С. 203—205.</ref>. З іншага боку, расійская даследчыца {{нп5|Аляксандра Васілеўна Супяранская|Аляксандра Супяранская|ru|Суперанская, Александра Васильевна}} лічыла, што імя Альгерд (Algirdas) паходзіць ад старажытнагерманскага імя ''Adalger'': ''adal'' «высакародны», ''gar'' «кап’ё»<ref>''Суперанская А. В.'' Современный словарь личных имен: Сравнение. Происхождение. Написание. — Москва, 2005. — С. 168.</ref>. == Біяграфія == Сын [[Гедзімін]]а. У 1318 годзе ажаніўся з віцебскай князёўнай [[Марыя Віцебская|Марыяй]], не пазней за 1325 год, пасля смерці віцебскага князя, атрымаў княства як спадчыну жонкі. Калі ў 1341 годзе [[Гедзімін]] надзяляў сыноў, Альгерд да Віцебскага княства атрымаў [[Крэва]] і землі паабапал [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. У 1345 годзе разам з братам [[Кейстут]]ам скінуў з віленскага стальца іншага свайго брата [[Яўнут Гедзімінавіч|Яўнута]], стаў вялікім князем. Альгерд адбіваў наступ [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] (гл. [[Бітва на Стрэве (1348)|бітва на Стрэве, 1348]]; [[вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ]]). У 1342 годзе дапамог [[Пскоўскае княства|Пскову]] супраць немцаў, яго сын [[Андрэй Полацкі|Андрэй]] стаў пскоўскім князем. Паспяхова праводзіў палітыку аб’яднання зямель колішняй [[Русь|Русі]] ў адзінай дзяржаве — Вялікім княстве Літоўскім. Яшчэ толькі князем віцебскім, дапамагаў Смаленску супраць Масквы. Далучыў да ВКЛ землі колішняга [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]] (каля 1355). Залежным ад яго было і [[Смаленскае княства]]. У 1356, 1359 і 1362 гадах далучыў гарады [[Ржэў]], [[Мсціслаў]] і [[Таропец]]. [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка [[Пячатка Альгерда (1366)|пячаткі вялікага князя Альгерда]] з дагавора 1366 года|злева]] У канцы 1362 года, пасля [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітвы на Сініх Водах]], далучыў да ВКЛ Падольскую, [[Валынь|Валынскую]] і Пераяслаўскую землі, паўднёвае Падняпроўе, прычарнаморскія землі ў вусці [[рака Серат|Серата]], басейнах [[Днестр|Днястра]] і Паўднёвага Буга. Пасадзіў удзельным князем у [[Кіеў|Кіеве]] свайго сына [[Уладзімір Альгердавіч|Уладзіміра]], [[Падолле]] перадаў навагародскім князям [[Карыятавічы|Карыятавічам]], войскі якіх складалі значную частку сіл у бітве на Сініх Водах. У падтрымку цверскіх князёў здзейсніў [[Маскоўскія паходы Альгерда|тры паходы на Маскву]] (1368, 1370, 1372). Спрабаваў падпарадкаваць сабе [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], вёў барацьбу з [[Польшча]]й за [[Валынь]], [[Падляшша]] і Галіцыю (1349—1351, 1366; гл. [[вайна за галіцка-валынскую спадчыну]]). За яго часам тэрыторыя ВКЛ павялічылася ў больш за 2 разы. Жыў больш за 80 гадоў, кіраваў дзяржавай 32 гады. Ад дзвюх жонак — [[Марыя Віцебская|Марыі Віцебскай]] і [[Ульяна Цвярская|Ульяны Цвярской]] — меў 12 сыноў, у т.л. [[Ягайла|Ягайлу]], [[Андрэй Полацкі|Андрэя]], [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]], [[Скіргайла|Скіргайлу]], [[Уладзімір Альгердавіч|Уладзіміра]]. == Праблема веравызнання == [[Файл:Algierd. Альгерд (XIV).jpg|thumb|Пячатка Альгерда]] Альгерд ажыццяўляў ураўнаважаную рэлігійную палітыку, мусіць, з гэтай прычыны ні сучаснікі, ні пазней гісторыкі не здолелі вызначыцца датычна яго веравызнання — быў ён паганцам ці праваслаўным. Праз гэту неадназначнасць узнікаюць спекуляцыі, часта даследчыкі абмяжоўваюцца агульнымі сцвярджэннямі, наогул не звяртаючыся да агляду крыніц, напрыклад, калі Альгерд быў літовец, то мусіў быць паганцам, або наадварот — панаваў над значнай часткай Русі, займаўся царкоўнымі справамі, мусіў быць праваслаўным. === Хрышчэнне ў Віцебску === Пачынаючы ад дарэвалюцыйнай расійскай гістарыяграфіі, хрышчэнне Альгерда звязваюць са [[шлюб]]ам з віцебскай княжной, за якою пасля смерці цесця ён атрымаў [[Віцебскае княства]]. [[У. Ц. Пашута]], сцвярджаў, што такія абставіны атрымання Альгердам Віцебскага княства няпэўныя, бо вядомыя толькі з [[Хроніка Быхаўца]] (далей ХБ), якая не толькі вядома міфічнымі звесткамі, але ў гэтым прыватным выпадку памылкова паведамляе, што віцебскую княжну звалі Ульянай. З верагодных крыніц вядома, што першай альгердавай жонкай была не Ульяна, т.б. не выпадае верыць ХБ ні ў пытанні альгердава хрышчэння, ні ў абставінах атрымання Альгердам Віцебскага княства. За ХБ шмат дзе гэтая памылка паўторана, у т.л. у [[Густынскі летапіс|Густынскім летапісе]], дзе дадаецца, што Альгерд ахрысціўся з усімі [[баяры|баярамі]] і народам, калі паводле ХБ ахрысціўся Альгерд толькі сам без баяраў і народу. Аднак, пра абставіны атрымання Альгердам Віцебскага княства кажуць больш раннія крыніцы, якія праўда нічога не кажуць пра яго хрышчэнне. Такім чынам, адмаўляючы верагоднасць паведамлення ХБ, немагчыма адмаўляць факту шлюба Альгерда з віцебскай княжной, вядомага і з іншых тагачасных крыніц. Зыходзячы з таго, што віцебская княжна напэўна была хрысціянкай, а шлюбы хрысціян з [[паганства|паганцамі]] і наогул іншавернымі былі забароненыя [[Трульскі сабор|Трульскім саборам]] (691), шлюб Альгерда мог адбыцца толькі пасля хрышчэння. Прынамсі, практыка хрышчэнняў перад шлюбамі з рускімі княжнамі сярод гедзімінавых сыноў была звычайнай, так [[Любарт Гедзімінавіч|Любарт]] і [[Яўнуцій Гедзімінавіч|Яўнуцій]] ахрысціліся ў Дзмітрыя і Івана, а [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт]] ахрысціўся ў Глеба, верагодна, каб заняць сталец у Ноўгарадзе. {{Hider |hidden = 1 |title = Царкоўныя саборы пра шлюбы з іншавернымі, ерытыкамі і паганцамі |content = — '''10-е правіла Лаадікійскага сабору (да [[343]])'''<br /> ''«Не должно церковным [людям], без разбора, своих детей совокуплять с еретиками брачным союзом.»''<br /><br /> — '''31-е правіла Лаадікійскага сабору (да [[343]])'''<br /> ''«Не подобает со всяким еретиком заключать брачный союз или отдавать таковым сынов или дщерей, но допустимо брать от них, если обещаются христианами быть.»''<br /><br /> — '''30-е правіла Карфагенскага сабору ([[419]])'''<br /> ''«Заблагорассуждено, чтобы дети состоящих в клире не совокуплялись браком с язычниками или с еретиками.»''<br /><br /> — '''14-е правіла Халкідонскага сабору ([[451]])'''<br /> ''«Никому не позволено брати себе в жену иноверную: чтобы родивши уже детей от такова брака и прежде сего уже крестившие их у еретиков, приводили их к общению с кафолической Церковью: а не крестившие не могли крестить их у еретиков, ни совокупляти браком с еретиком, или иудеем, или язычником: разве в таком только случае, когда лицо, сочетавающееся с православным лицом, обещает прейти в православную веру. А кто преступит сие определение святого собора: тот да подлежит епитимии по правилам.»''<br /><br /> — '''72-е правіла Трульскага сабору ([[691]])'''<br /> ''«Недостойно мужу с женою еретическою браком совокуплятися, ни православной жене с мужем еретиком сочетатися. Аще же усмотрено будет нечто таковое, сделанное кем либо, брак почитати не твердым и не законное сожитие расторгати. Ибо не подобает смешивати не смешиваемое, ниже совокупляти с овцою волка, и с частью Христовой жребий грешников.»'' |frame-style = border: thin solid #e0e0e0; margin: 1em 5% 0 5%; |title-style = text-align: left; color: black; background-color: white; font-weight: normal; padding: 1px 15px 1px 15px; |content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; padding: 3px 15px 3px 15px; }} Такім чынам, у крыніцах няма верагодных звестак пра самае хрышчэнне Альгерда, але тыя ж крыніцы верагодна паведамляюць пра падзеі, якія не маглі адбыцца пры паганстве Альгерда. Гэта датычыць не толькі шлюбу з хрысціянкай, але і Гандлёвага дагавору Гедзіміна з Ордэнам (1.11.1338) на ўмовах якога цалавалі крыж «каралі» Полацка і Віцебска, тым часам ім былі адпаведна Нарымонт і Альгерд, у адрозненне ад Гедзіміна з інш. дзецьмі і баярамі, якія прысягалі паводле паганскага звычаю. {{Hider |hidden = 1 |title = Урывак Гандлёвага дагавору [[Гедзімін]]а з Ордэнам (1338) |content = — '''аматарскі беларускі пераклад'''<br /> ''«Гэты мір заключаны ад раства госпада ў тысяча трыста трыццаць восьмым годзе, у дзень усіх святых са згоды магістра і ландмаршалка і многіх іншых годных і рады Рыгі, якія на гэтым цалавалі крыж; і са згоды караля Літвы і яго дзяцей і ўсіх яго баяраў, якія гэтак жа свае абрады пры гэтым здзейснілі, і са згоды біскупа Полацка, караля і горада Полацка і караля Віцебска і горада Віцебска, якія ўсе на гэтым вышэйназваным міры цалавалі крыж. Гэты мір павінен захоўвацца непарушна дзесяць гадоў.»''<br /><br /> — '''навуковы рускі пераклад'''<br /> ''«Этот мир заключен от рождества господа в тысяча триста тридцать восьмом году, в день всех святых с согласия магистра и ландмаршалка и многих других достойных и совета Риги, которые на этом целовали крест; и с согласия короля Литвы и его детей и всех его бояр, которые так же свои обряды при этом совершили, и с согласия епископа Полоцка, короля и города Полоцка и короля Витебска и города Витебска, которые все на этом вышеназванном мире целовали крест. Этот мир должен сохраняться нерушимо десять лет.»''<ref>Послания Гедимина. Пер. В. Т. Пашуто, И. В. Шталь. Вильнюс. Минтис. 1966.</ref> |frame-style = border: thin solid #e0e0e0; margin: 1em 5% 0 5%; |title-style = text-align: left; color: black; background-color: white; font-weight: normal; padding: 1px 15px 1px 15px; |content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; padding: 3px 15px 3px 15px; }} === Падзеі ў Пскове === Акалічнасці пскоўскіх падзей 1342 года вядомыя толькі з пазнейшых крыніц. Асноўны іх змест у тым, што Альгерда, яшчэ толькі князем віцебскі і крэўскі, пскавічы паклікалі яго на дапамогу супраць немцаў. Немцы былі адагнаны і пскавічы прапанавалі Альгерду заняць вакантны пскоўскі сталец, сам Альгерд адмовіўся, але пасадзіў на стальцы свайго старэйшага сына [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя]]. Сучасныя падзеям наўгародскія і [[Пскоўскія летапісы|пскоўскія]] летапісы нічога не кажуць пра гэтыя падзеі. Падрабязнасці дае толькі {{Не перакладзена 3|Наўгародскі Першы летапіс|Наўгародскі Першы летапіс|ru|Новгородская первая летопись}} малодшага ізводу, спіс 2-й паловы XV ст., болей за 100 гадоў пазней — паводле яго, пскавічы «паддаліся Літве» не атрымаўшы дапамогі супраць немцаў ад наўгародцаў і вялікага князя ўладзімірскага, яны выгналі свайго князя і паклікалі на дапамогу Альгерда, апошні «загадаў ахрысціць свайго сына», якога ахрысцілі пад імем Андрэй, пакінуў яго на стальцы і вярнуўся ў Літву. Паводле некаторых даследчыкаў, дарослы сын Альгерда быў не хрышчоны і імя Андрэй ён атрымаў у Пскове, такім чынам і Альгерд на іх думку быў не хрышчоны. [[Пскоўскія летапісы]] канца XV ст. у спісах канца XV—XVII ст. даюць троху іншае, Альгерд прыйшоў на дапамогу і прывёў свайго сына Андрэя, пскавічы прапанавалі Альгерду ахрысціцца і заняць пскоўскі сталец, Альгерд адмовіўся ад хрышчэння, але ахрысціў свайго сына, бо Андрэй было яго малітоўнае імя, і пакінуў яго на пскоўскім стальцы. Пазнейшы {{Не перакладзена 3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі летапіс|ru|Никоновская летопись}} дадае, што Альгерд адмовіўся ахрысціца, бо, маўляў, ужо хрышчоны і другім разам хрысціцца не хачу. Свецкае імя Вінгольт (паводле некаторых даследчыкаў, літоўскае і г.зн. паганскае) для Андрэя вядомае толькі з «Хронікі Быхаўца», дзе даецца разам з несапраўднымі звесткамі пра яго. З крыніц дзеці Альгерда ад першага шлюбу вядомыя толькі як Андрэй, Дзмітрый, Уладзімір, Канстанцін, Фёдар, Фядора і Агрыпіна, т.б., напэўна, пад хроснымі імёнамі, бо ракло звычайна не агалошвалася. У адрозненне, альгердавы дзеці ад другога шлюбу вядомыя ў найперш пад свецкімі імёнамі — Ягайла, Скіргайла, Карыбут, Карыгайла, Лунгвень, Віганд і Свідрыгайла. === Тры віленскія мучанікі === Адным з доказаў паганства Альгерда часта даюць гісторыю трох віленскіх мучанікаў, быццам дружыннікаў Альгерда, якіх ён загадаў забіць за прыняцце хрысціянства. Аднак, імя Альгерда як праследвальніка мучанікаў з’явілася толькі ў пазнейшых рэдакцыях іх Жыція, у першых рэдакцыях імя літоўскага князя-паганца не названа, а час падзей неакрэслена вызначаны як «калісьці», т.б. вельмі неакрэслена для блізкага часу, улічваючы, што кананізацыя адбылася ў 1374 годзе. Таксама важна, што менавіта да Альгерда звярнуліся віленскія хрысціяне па перадачу ім месца смерці мучанікаў пад будаўніцтва царквы. Кананізацыяй святых займаўся альгердаў прыхільнік мітрапаліт [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]], напэўна, па волі Альгерда ў рэчышчы стварэння асобнай ад Масквы мітраполіі для ВКЛ (гл. пра г.зв. «[[Літоўская мітраполія|Літоўскую мітраполію]]»). У першых рэдакцыях царкоўнай службы мучанікам, апроч іншага, у [[багародзічны|багародзічнах]] [[акраверш]]ам было зашыфравана імя '''Дзмітрый''' — на думку [[Агіцкі|Агіцкага]], гэта імя аўтара службы, але часам акравершам шыфраваліся і імёны заказчыкаў, паводле ж Кіева-Пячэрскага патэрыка Дзмітрый было хрысціянскім імем Альгерда. === Сведчанні пра пахаванне === Сведчанні пра пахаванне Альгерда захавалі тры крыніцы, адна з іх сучасная падзеі — хроніка [[Герман Вартберг|Германа Вартберга]], дзве астатнія пазнейшыя — хроніка [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і яшчэ болей позні [[Ніканаўскі летапіс]]. Герман Вартберг адзначае, што пры пахаванні Альгерда былі спаленыя каштоўныя рэчы і 18 коней, іншых падрабязнасцей храніст не дае. Я. Длугаш дае болей падрабязнасцяў, у т.л. адрозных ад сведчання Вартберга, ён адзначае што Альгерд быў спалены ў багатым строі і з 1 канём, таксама ўказвае і на месца спалення — [[Кукавейцкі гай]] паблізу [[Мейшагола|Мейшаголы]]. Пры гэтым, паводле даследаванняў літоўскіх археолагаў, няма пэўна датаваных 13-14 ст. літоўскіх пахаванняў з трупаспаленнем. Выяўленыя буйныя могільнікі сяр.-кан. 13 ст. у [[Кернава|Кернаве]], а таксама выяўлены ў 2009 буйны могільнік 14 ст. у [[Вяркяй]] (у межах [[Вільнюс]]а), змяшчаюць толькі трупапалажэнні, гэта прыводзіць археолагаў да высновы, што ўжо ў 13 ст. літоўцы перанялі пахавальны абрад у русінаў і спаленне памерлых не практыкавалі. Наогул, звесткі пра спаленне літоўцамі памерлых сустракаюцца адно ў ордэнскіх храністаў, а ў царкоўных сачыненнях і апісаннях веры літоўцаў (напр. [[Еранім Пражскі]], [[Сільвіа Пікаламіні]]) спаленне памерлых не згадваецца. Сукупнасць звестак Я. Длугаш пра Альгерда агулам сумнеўная. Так, паводле Длугаша, Альгерд не памёр у 1377 годзе, а перадаў уладу [[Ягайла|Ягайлу]] і жыў у Мейшагале, году альгердавай смерці храніст не ведае. Смерць Альгерда ў 1377 годзе вядома з надзейных крыніц і сумневу ў даследчыкаў не выклікае. Таксама Я. Длугаш неадкротна адзначаў, што целы літоўскіх князёў палілі ў Вільні на [[Даліна Свентарога|Свентарогу]], але слядоў спаленняў археолагамі там не выяўлена. Я. Длугаш не тлумачыць чаму Альгерд быў спалены не на Свентарогу, як папярэднія князі, а ў Кукавейцкім гаі — тлумачэнні спрабваў даць [[Т. Баранаўскас]]. З крыніц, прычым позніх, вядомы толькі адзін Кукавейцкі гай, яго звязваюць з легендарным князем Кукавойтам, гэты гай месціўся паблізу [[Вількамір]]а, а не каля Мейшаголы. Шматгадовыя расшуканні [[Вікінтас Вайткявічус|В. Вайткявічуса]] выявілі згадку XVII ст. пра Кукавейцкі [[фальварак]] паблізу Мейшагалы і курганны могільнік побач, з чаго Вайткявічус выводзіць магчымасць існавання ў гэтым месцы культавага гаю з могільнікам. Праўда, паводле звестак Вайткявічуса, выяўлены могільнік не мае матэрыялаў XIV ст., месцаў спалення на тэрыторыі гіпатэтычнага гаю таксама не выяўлена. Пазней Я. Длугаш піша пра спаленне на Свентарогу [[Кейстут]]а, указваючы, што пры гэтым разверзлася зямля і праглынула вогнішча. Таксама паводле Длугаша Альгерд быў жанаты толькі аднойчы — з невядомай на імя цвярской княжной і з ёю меў усіх сваіх дзяцей. Пэўна, Длугаш, хоць і жыў пры двары альгердава ўнука [[Казімір Ягайлавіч|Казіміра]] і быў выхавальнікам альгердавых праўнукаў, пэўных звестак біяграфіі Альгерда не меў. Такім чынам, звесткі Длугаша супярэчаць вядомым крыніцам і сучасным навуковым даследаванням, звесткі Вартберга наадварот — цалкам адпавядае тэндэнцыі ордэнскіх храністаў паказваць літоўцаў паганцамі, якія здзяйсняюць адмысловыя культы. {{Hider |hidden = 1 |title = [[Герман Вартберг]] (кан. 14 ст.) |content = — '''аматарскі беларускі пераклад'''<br /> ''«Тым жа годам, прыкладна тым жа часам, памёр Альгардэн, галоўны кароль літоўцаў. Пры пахаванні яго было вялікае шэсце да спалення розных рэчаў, а таксама 18 прыпражных коней, паводле іх абраду.»''<br /><br /> — '''арыгінальны тэкст'''<br /> ''«Eodem anno circa idem tempus Algarden, summus rex Letwinorum, mortuus est. In exsequiis magna pompa in cremacione diversarum rerum ac XVIII equorum dextrariorum secundum ritum corum.»''<ref>Hermanni de Wartberge Chronicon Livoniae / herausgegeben von Ernst Strehlke // Scriptores rerum prussicarum, Leipzig, 1863, Bd. 2, S. 113.</ref><br /><br /> — '''навуковы рускі пераклад'''<br /> ''«В том же году, в то же время, умер Адьгарден, главный литовский король. При его похоронах, сообразно литовскому суеверию, было совершено торжественное шествие, с сожжением различных вещей и 18 боевых коней.»''<ref>Ливонская хроника Германа Вартберга // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края / Е. В. Чешихин-Ветринский, Рига, 1879, т. 2.</ref> |frame-style = border: thin solid #e0e0e0; margin: 1em 5% 0 5%; |title-style = text-align: left; color: black; background-color: white; font-weight: normal; padding: 1px 15px 1px 15px; |content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; padding: 3px 15px 3px 15px; }} {{Hider |hidden = 1 |title = [[Ян Длугаш]] (1-ая чв. 15 ст.) |content = — '''аматарскі беларускі пераклад'''<br /> ''«Апроч гэтага, яны папілі сваіх нябожчыкаў, што была, як мы ведаем, у звычаях не толькі італікаў і лацінаў, але і іншых народаў. Аднак літоўцы дзякуючы мноству лясоў і гаёў мелі адмысловыя лясы, дзе кожнае паселішча і кожны дом і сям'я мелі адмысловыя вогнішчы для спалення па звычаю целаў нябожчыкаў. Пры гэтым да палімага чалавечага цела клалі найбольш каштоўных жывёл і рэчы: каня, быка, карову, сядло, зброю, пояс, каралі, кальцо, і ўсе гэта палілі разам з трупам, не гледзячы на тое, што рэчы маглі быць залатыя або сярэбраныя. Згодна гэтага звычаю быў спалены ў лесе Каківейт, паблізу замка і паселішча Міжэхолы, вялікі князь літоўскі Альгерд, сын Гедзіміна і бацька Уладзіслава, караля польскага (скрадзены смерцю ў аблудзе паганства), разам са сваім лепшым канём, апрануты ў затыканы пярлінамі і каштоўнымі каменямі жупан, ў раскошнай пурпурнай адзёжы, разшытай золатам, і з сярэбраным пазалочаным поясам.»''<br /><br /> — '''арыгінальны тэкст'''<br /> ''«Mortuos insuper suos, quod non Italis et Latinis tantummodo, sed et caeteris nationibus legimus fuisse solenne, comburebant. Lithuani tamen, cum silvarum et nemorum abundarent multitudine, habebant speciales silvas, in quibus singulae villae et quaelibet domus atque familia, speciales focos, decedentium cadavera soliti erant conflagrare. Adiungebantur autem cremando corpori quaeque potiora, equus, bos, vacca, sella, arma, vestis, cingulus, torques, annulus, et simul una cum cadavere, non habito respectu quod aurea vel argentea forent, cremabantur. In hunc quoque morem Olgerdus filius Gedimini, magnus dux Lithwanie et Wladislai Polonie Regis genitor, in gentilitatis errore fatis absumptus, in silva Kokiveithus prope castrum et villam Miszeholÿ, cum equo optimo, ioppula margaritis et gemmis intertexta, veste ostro et auro superba, balteo argenteo deauratoque amictus, exustus est.»''<ref>Joanis Dlugossii Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber decimus 1370-1405, Varsaviae, 1985, p. 166.</ref><br /><br /> — '''навуковы рускі пераклад'''<br /> ''«Кроме того, они сжигали своих покойников, что было, как мы знаем, в обычае не только у италиков и латинов, но и у прочих народов. Однако литовцы благодаря множеству лесов и рощ имели особые леса, в которых каждое селение и каждый дом и семья располагали особыми кострищами для сожжения по обычаю тел покойников. При этом к сжигаемому человеческому телу присоединяли наиболее ценных животных и вещи: коня, быка, корову, седло, оружие, пояс, ожерелье, кольцо, и все это сжигали вместе с трупом, не считаясь с тем, что вещи могли быть золотые или серебряные. Согласно этому обычаю был предан сожжению в лесу Кокивейт, близ замка и селения Мижехолы, великий князь литовский Ольгерд, сын Гедимина и отец Владислава, короля польского (похищенный смертью в заблуждении язычества), вместе со своим лучшим конем, одетый в затканный жемчугами и драгоценными камнями жупан, в великолепной пурпурной одежде, расшитой золотом, и с серебряным позолоченным поясом.»''<ref>Ян Длугош. Грюнвальдская битва / пер. Г. А. Стратановского, Москва, 1962, c. 12.</ref> |frame-style = border: thin solid #e0e0e0; margin: 1em 5% 0 5%; |title-style = text-align: left; color: black; background-color: white; font-weight: normal; padding: 1px 15px 1px 15px; |content-style = color: black; background-color: white; text-align: left; padding: 3px 15px 3px 15px; }} === Імя ў К.-П. патэрыку === Паводле Кіева-Пячэрскага патэрыка, у хрышчэнні меў імя '''Дзмітрый'''<ref>Голубев C.T. Древний помянник Киево-Печерской лавры, -К., 1892.</ref>. Апроч запісу на памінанне Альгерда-Дзмітрыя сярод інш. вялікіх князёў, у патэрыку ёсць запіс на памінанне Альгерда ад яго нашчадкаў — мсціслаўскіх князёў Лугвенавічаў. == Біццё манеты == Меркаванні даследчыкаў пра час пачацця біцця срэбранага дынарыя («пенязі») разыходзяцца <ref>Даркевич, В. П., Соболева, Н. А. О датировке литовских монет с надписью «ПЕЧАТЬ» / В. П. Даркевич, Н. А. Соболева // Советская археология. — 1973. — № 1. — С. 83-95;</ref><ref>Kiersnowski, R. Najdawniejsze monety litewskie / R. Kiersnowski // Wiadomosci Numizmatyczne. — 1984. — Z. 3-4 (109—110). — S. 129—175;</ref><ref>Бектинеев, Ш. И. Денежное обращение Великого княжества Литовского в XII—XV вв. / Ш. И. Бектенеев. — Минск: Изд. В. Н. Милютин, 1994. — 80 с. — С. 12-13.</ref><ref>Рябцевич, В. Н. Нумизматика Беларуси / В. Н. Рябцевич. — Минск: Полымя, 1995. — 687 с. — С. 146—149, 358, 407, табл. 24;</ref>. Манета вельмі высокай пробы — 937, вагой каля 1 грама. Характэрнай асаблівасцю гэтых манет, апроч выявы наканечніка дзіды і крыжа, ёсць кірылічны надпіс «ПЕЧАТ», што азначае «пячатка» як атрыбут вялікага князя. Відавочна, за прататып для вялікалітоўскіх дынарыяў узяты першыя старажытнарускія манеты з надпісам «ПЕЧАТЬ». Відаць, эмісія дынарыяў значна не паўплывала на грашовае абарачэнне ў Вялікім княстве Літоўскім. Да нашых дзён не зарэгістравана знаходак скарбаў дынарыяў. Вядомы толькі адзінкавыя іх знаходкі, якія паходзяць, пераважна, з магільнікаў (жальнікаў) на беларуска-літоўскім памежжы. Імаверна, манеты мелі інфармацыйна-рэпрэзентатыўную функцыю — абвяшчалі пра існаванне дзяржавы. == Ушанаванне памяці == * [[Помнік Альгерду (Віцебск)|Помнік Альгерду, Віцебск]] * Электробус АКСМ-Е321 «Альгерд» {{зноскі}} == Літаратура == * Hermanni de Wartberge Chronicon Livoniae / herausgegeben von Ernst Strehlke // Scriptores rerum prussicarum. — Leipzig, 1863, Bd. 2. — S. 113; * Joanis Dlugossii Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber decimus 1370—1405. — Varsaviae, 1985. — P. 166; * ''Mažeika, Rasa Joan.'' Was Grand Prince Algirdas a Greek-Orthodox Christian? // Lithuanus, 1987 vol.33 № 4; * ''Беспалов Р. А.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2015_2/part_4.pdf О письме Ольгерда патриарху Филофею] // Древняя Русь № 2(60), июнь 2015. * ''Голубев C. T.'' Древний помянник Киево-Печерской лавры, — К., 1892; * ''Голубев О.'' Великий князь литовский Ольгерд: князь или царь? // Studia Historica Europae Orientalis. Исследования по истории Восточной Европы. Вып. 1. Минск, 2008. С. 32. * ''Длугош Ян''. Грюнвальдская битва / пер. Г. А. Стратановского, Москва, 1962, С. 12; * Ливонская хроника Германа Вартберга // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края / Е. В. Чешихин-Ветринский, Рига, 1879, т. 2; * ''[[Алег Ліцкевіч|Лицкевич О. В.]]'' Православное крещение Ягайло и проект Литовско-Московского династического союза 1376—1377 гг. // Інтэграцыйныя працэсы ў гісторыі краін Усходняй Еўропы: Матэр. Міжнародн. навук. канф., Мінск, 19-20 ліст. 2008 г. / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; рэдкал.: А. А. Каваленя (гал. рэд.), М. К. Кошалеў [і інш.]. Мн., 2008. С. 131—147; * {{кніга |аўтар = Полехов С. В. |частка = Ольгерд |спасылка = https://www.academia.edu/42891324/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B4_%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F._%D0%A2._52._%D0%9C._2018 |загаловак = Православная энциклопедия |месца = М. |выдавецтва = Православная энциклопедия |год = 2018 |том = 52. Ной-Онуфрий |старонак = 752 |старонкі = 658—664 |isbn = 978-5-89572-059-2 |ref = Полехов }} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] 40vc9pixcghij8lssyvqd3ziaxpvez7 0 17304 5125610 5124067 2026-04-13T20:38:36Z Lš-k. 16740 да === Барацьба фракцый === 5125610 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар|Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ|Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br>[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варен]]а — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр|Манмартры]] на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ|Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ|Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон|Тулона]]. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «[[Скажоныя|скажоных]]», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі захапіць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на ростачую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[Дантоністы|дантоністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзекаваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[Культ Розуму|культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі меркаваннямі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам у шкоду рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўсёды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максіміліян Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў пакончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоотс|Клоотс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Затым Камітэт звярнуўся да дантоністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў падушаны і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантоністаў большасць асамблеі ўпершыню прыйшла ў жах ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 мая. Знішчыўшы дантоністаў, ён пасеяў страх сярод членаў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумненне сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бордо|Бардо]], [[Жазэф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант]]е, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максіміліян Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантоністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не лічыўся з чуллівасцю сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, членамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2-3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках хованкі. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, знайшлі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жюст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў [[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|былі пакараны смерцю]] без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] ljam8hv2bh66ph9bodfn8w0w6ytdprq 5125618 5125610 2026-04-13T20:54:41Z Lš-k. 16740 /* Барацьба фракцый */ цалкам вычатана пакуль 5125618 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар|Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ|Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br>[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варен]]а — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр|Манмартры]] на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ|Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ|Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон|Тулона]]. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[Культ Розуму|культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанц]]е, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] jhy39taxty4f6yoyn569as6nz84jf4d 5125620 5125618 2026-04-13T20:55:30Z Lš-k. 16740 5125620 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар|Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ|Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br>[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варен]]а — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр|Манмартры]] на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ|Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ|Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон|Тулона]]. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[Культ Розуму|культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанц]]е, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] omrsfr4aqpqof1xlvx9gl85d658fmop 5125690 5125620 2026-04-13T23:47:16Z Lš-k. 16740 5125690 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар|Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ|Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br>[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варен]]а — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр|Манмартры]] на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ|Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ|Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон|Тулона]]. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[Культ Розуму|культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанц]]е, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[Жырандысты|жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, як раз перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко|Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] 75wkx3bcd1u66alwj4w8h78ta330iaq 5125692 5125690 2026-04-13T23:52:40Z Lš-k. 16740 5125692 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, як раз перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] pfuhyaxaghvsefeu7tnhahvac9iyhwy 5125695 5125692 2026-04-14T00:03:29Z Lš-k. 16740 прэамбула з ангельскай 5125695 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, як раз перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] f99vg4dresc9nmfwkb35gxomkt4x3in 5125696 5125695 2026-04-14T00:11:57Z Lš-k. 16740 5125696 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, як раз перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] drkrl5aw6m651pzworiif5z415wkg6k 5125699 5125696 2026-04-14T00:16:04Z Lš-k. 16740 5125699 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ніводнага пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) праз паўстанне ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, супроць 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па травень 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то агулам, відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, як раз перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] adterjy89leeidskd2nf9c044xfpgkz 5125700 5125699 2026-04-14T00:16:49Z Lš-k. 16740 5125700 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ніводнага пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) праз паўстанне ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, супроць 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па травень 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то агулам, відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, акурат перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] 5i41p8b56yknaux3t8mgbfpdp3xi11g 5125702 5125700 2026-04-14T00:22:43Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5125702 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ніводнага пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) праз паўстанне ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, супроць 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па травень 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то агулам, відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, акурат перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{Кніга|аўтар=James Livesey|загаловак=Making democracy in the French Revolution|год=2001|месца=Cambridge, Mass|выдавецтва=Harvard University Press|том=140|старонак=326|серыя=Harvard historical studies|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/004724419602600104|аўтар=Dmitry Shlapentokh|загаловак=A problem in self-identity: Russian intellectual thought in the context of the French Revolution|год=1996-03|мова=en|выданне=Journal of European Studies|том=26|выпуск=1|старонкі=061–76|issn=0047-2441|doi=10.1177/004724419602600104}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution in global perspective|адказны=Suzanne Desan, Lynn Hunt, William Max Nelson|год=2013|выданне=EPub edition|месца=Ithaca|выдавецтва=Cornell University Press|старонак=1|isbn=978-0-8014-6746-2}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution and the birth of modernity|адказны=Ferenc Fehér|год=1990|месца=Berkeley|выдавецтва=University of California Press|старонак=289|isbn=978-0-520-06879-7, 978-0-520-07120-9}}</ref> * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] tp3jr3o6m08ryuunrbna4t9gud38uqe 5125703 5125702 2026-04-14T00:27:41Z Lš-k. 16740 5125703 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ніводнага пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) праз паўстанне ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, супроць 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па травень 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то агулам, відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, акурат перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Французская рэвалюцыя 1789—99|Тупік П.|461—462}} ; на англійскай мове * {{Кніга|аўтар=James Livesey|загаловак=Making democracy in the French Revolution|год=2001|месца=Cambridge, Mass|выдавецтва=Harvard University Press|том=140|старонак=326|серыя=Harvard historical studies|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/004724419602600104|аўтар=Dmitry Shlapentokh|загаловак=A problem in self-identity: Russian intellectual thought in the context of the French Revolution|год=1996-03|мова=en|выданне=Journal of European Studies|том=26|выпуск=1|старонкі=061–76|issn=0047-2441|doi=10.1177/004724419602600104}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution in global perspective|адказны=Suzanne Desan, Lynn Hunt, William Max Nelson|год=2013|выданне=EPub edition|месца=Ithaca|выдавецтва=Cornell University Press|старонак=1|isbn=978-0-8014-6746-2}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution and the birth of modernity|адказны=Ferenc Fehér|год=1990|месца=Berkeley|выдавецтва=University of California Press|старонак=289|isbn=978-0-520-06879-7, 978-0-520-07120-9}}</ref> * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] j30xd8ksllybc7rg918pv8yrhakhmc9 5125704 5125703 2026-04-14T00:30:30Z Lš-k. 16740 /* Спасылкі */ 5125704 wikitext text/x-wiki {{Рэвалюцыя | Назва = Вялікая франнцузская рэвалюцыя | Выява = Anonymous - Prise de la Bastille.jpg | Подпіс = [[Узяцце Бастыліі]], 14 ліпеня 1789 года | Месца = [[Францыя]] | Месцы = | Дата = 5 траўня 1789 — 9 лістапада 1799<br/>(10 гадоў, 6 месяцаў і 4 дні) | Прычына = | Прычыны = | Мэта = | Мэты = | Вынік = | Вынікі = * [[Пастанова аб скасаванні манархіі|Скасаванне]] [[Стары парадак (Францыя)|Старога парадку]] і стварэнне [[Канстытуцыйны кабінет Людовіка XVI|канстытуцыйнай манархіі]]. * Абвяшчэнне [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] ў верасні 1792 года. * [[Эпоха Тэрору|Эпоха Тэрору]] і пакаранне смерцю [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. * [[Рэвалюцыйныя войны Францыі|Французскія рэвалюцыйныя войны]]. * Усталяванне [[Французскі кансулат|Французскага кансулата]] ў лістападзе 1799 года. | Арганізатар = | Арганізатары = | Рухаючая_сіла = | Рухаючыя_сілы = | Колькасць_маніфестантаў = | Хто_душыў = | Загінуўшыя = | Параненыя = | Арыштаваныя = }} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. Шматлікія ідэі рэвалюцыі лічацца фундаментальнымі прынцыпамі [[ліберальная дэмакратыя|ліберальнай дэмакратыі]]{{Sfn|Livesey|2001|p=19}}, а яе каштоўнасці застаюцца цэнтральнымі для сучаснага французскага палітычнага дыскурсу{{Sfn|Fehér|1990|pp=117–130}}. Рэвалюцыя была выклікана спалучэннем сацыяльных, палітычных і эканамічных фактараў, з якімі [[Стары парадак|існуючы рэжым]] аказаўся не ў стане справіцца. Фінансавы крызіс і паўсюднае сацыяльнае бедства прывялі да склікання Генеральных штатаў у траўні 1789 года — іх першага пасяджэння з 1614 года. Прадстаўнікі [[Саслоўі|Трэцяга саслоўя]] аддзяліліся і ў чэрвені абвясцілі сябе Нацыянальным сходам. [[Узяцце Бастыліі]] ў Парыжы 14 ліпеня прывяло да шэрагу радыкальных мер Сходу, уключаючы скасаванне феадалізму, дзяржаўны кантроль над Каталіцкай царквой у Францыі і выданне [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна]]. На працягу наступных трох гадоў вялася барацьба за палітычны кантроль. Спроба ўцёкаў караля [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] ў Варэн у чэрвені 1791 года яшчэ больш дыскрэдытавала манархію, а ваенныя паражэнні пасля пачатку [[Французскія рэвалюцыйныя войны|Французскіх рэвалюцыйных войнаў]] у красавіку 1792 года прывялі да [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]]. Вынікам у верасні [[Бурбоны|манархія]] была заменена [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікай]], пасля чаго ў студзені 1793 года адбылося пакаранне смерцю самога [[Людовік XIV|Людовіка XVI]]. Пасля чарговага [[Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года|паўстання ў чэрвені 1793 года]] дзеянне канстытуцыі было прыпынена, а палітычная ўлада перайшла ад [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] да [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]], дзе дамінавалі радыкальныя [[якабінцы]] на чале з [[Максімільен Рабесп’ер|Максімільенам Рабесп’ерам]]. Каля 16 000 чалавек былі прыгавораны [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйным трыбуналам]] і пакараны смерцю ў [[Эпоха тэрору|перыяд Тэрору]], які скончыўся ў ліпені 1794 года [[Тэрмідарыянскі пераварот|Тэрмідарыянскай рэакцыяй]]. Аслаблены вонкавымі пагрозамі і ўнутранай апазіцыяй, Камітэт грамадскага выратавання быў заменены ў лістападзе 1795 года [[Дырэкторыя (Францыя)|Дырэкторыяй]]. Яе нестабільнасць скончылася ў 1799 годзе [[Пераварот 18 брумера|пераваротам 18 брумера]] і ўсталяваннем [[Французскі кансулат|Кансулата]] з [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам Банапартам]] як першага консула. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[дваранства]] і [[духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя]]й у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц]]ы, зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Загадам камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 траўня Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 вядомых жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 траўня дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 траўня — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 траўня, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе як свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|[[Санкюлоты|Санкюлот]]<br />[[Луі-Леапольд Буальі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на граніцах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прускімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перайшлі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала амаль безвыходнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры чакалі рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 траўня (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і заспакоіць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жуст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а потым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варена]] — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «шалёных» ({{lang-fr|les Enragés}}) патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў, што ўсё дарослае насельніцтва рэспублікі «знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і сябраў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і харчаванне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, трапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, але часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына была ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівае стаўленне было нададзена навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд|Вандэрмонд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]ы на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца за 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія была ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала новае добрае ваеннае камандаванне: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I Банапарт|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]]. Гэты афіцэрскі склад меў не толькі добрыя ваенныя якасці, але і пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Эпоха тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не ўжываўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшэнк|Д. Крукшэнка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору быў [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці сябраў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён пасля павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор ужываўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — быў у простай залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ]] рабілі частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ніводнага пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) праз паўстанне ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, супроць 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па травень 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то агулам, відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — [[Тулон]]а. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «шалёных», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі перацягнуць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на растучую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[дантаністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзвекваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі мэтамі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам насуперак рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў за выдачу каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўжды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максімільен Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў скончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоатс|Клоатс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Пасля Камітэт звярнуўся да дантаністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў заціснуты і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантаністаў большасць асамблеі ўпершыню жахнулася ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 траўня. Знішчыўшы дантаністаў, ён пасеяў страх сярод сябраў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумнеў сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Жазеф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант|Нанце]], адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантаністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не зважаў на чуллівасць сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, сябрамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2—3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках сховішча. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, пабачылі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жуст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў былі пакараны смерцю без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == I рэспубліка ад 9 тэрмідора да 18 брумера == === Тэрмідарыянская рэакцыя === [[Файл:1er prairial an III.jpg|міні|[[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|Прэрыяльскае паўстанне]]|220пкс]] Камітэт грамадскага выратавання быў выканаўчай уладай і, ва ўмовах [[Вайна першай кааліцыі|вайны першай кааліцыі]], унутранай грамадзянскай вайны, быў надзелены шырокімі прэрагатывамі. Канвент пацвярджаў і абіраў яго склад кожны месяц, забяспечваючы цэнтралізацыю і пастаянны склад выканаўчай улады. Цяпер жа, пасля ваенных перамог і падзення рабесп’ерыстаў, Канвент адмовіўся пацвердзіць такія шырокія паўнамоцтвы, тым больш, што пагроза паўстанняў з боку санкюлотаў была ліквідавана. Было вырашана, што ніводзін з сябраў кіруючых камітэтаў не павінен займаць пасаду на працягу больш за чатыры месяцы і яго склад павінен абнаўляцца на трэць штомесяц. Камітэт быў абмежаваны толькі ў галіну вядзення вайны і дыпламатыі. Пасля будзе агулам шаснаццаць камітэтаў з роўнымі правамі. Усведамляючы небяспеку фрагментацыі, тэрмідарыянцы, навучаныя досведам, яшчэ больш баяліся манапалізацыі ўлады. На працягу некалькіх тыдняў рэвалюцыйны ўрад быў дэмантаваны{{sfn|Rude|1991|p=115}}. Аслабленне ўлады прывяло да аслаблення тэрору, падпарадкаванню якому забяспечвалася агульнанацыянальная мабілізацыя. Пасля 9-га тэрмідора [[Якабінцы|Якабінскі клуб]] быў закрыты, у [[Нацыянальны Канвент|Канвент]] вярнуліся жывыя [[жырандысты]]. У канцы жніўня парыжская Камуна была скасавана і заменена «адміністрацыйнай камісіяй паліцыі» ({{lang-fr|commission administrative de police}}). У чэрвені 1795 года самае слова «рэвалюцыянер», слова-сімвал усяго якабінскага перыяду, было забаронена{{sfn|Thompson|1959|p=517}}. Тэрмідарыянцы скасавалі меры дзяржаўнага ўмяшання ў эканоміку, ліквідавалі «[[Максімум цэн|максімум]]» 4 нівоза (24 снежня 1794 года). Вынікам стаў рост цэн, інфляцыя, зрыў харчовага забеспячэння{{sfn|Woronoff|1984|p=9–10}}. Бедствам нізоў і сярэдняга класа супрацьстаяла багацце нуворышаў: яны ліхаманкава нажываліся, жадна карысталіся багаццем, бесцырымонна афішуючы яго. У 1795 годзе, даведзенае да голаду, насельніцтва [[Парыж]]а двойчы падымала паўстанні (12 жэрміналя і [[Прэрыяльскае паўстанне 1795 года|1 прэрыяля]]) з патрабаваннямі «хлеба і канстытуцыі 1793 года», але Канвент задушыў паўстанні з дапамогай вайсковай сілы{{sfn|Woronoff|1984|p=20}}. Тэрмідарыянцы разбурылі рэвалюцыйны ўрад, але ўсё адно атрыманлі плён нацыянальнай абароны. Восенню была занята Галандыя і ў студзені 1795 года абвешчана [[Батаўская рэспубліка]]. У той жа час пачаўся распад першай кааліцыі. 5 красавіка 1795 года быў заключаны [[Базельскі мірны дагавор (5 красавіка 1795)|Базельскі мір]] з Прусіяй і 22 ліпеня [[Базельскі мірны дагавор (22 ліпеня 1795)|мір з Іспаніяй]]. Цяпер рэспубліка абвясціла левы бераг Рэйна сваёй «натуральнай мяжой» і анексавала Бельгію. Аўстрыя адмовілася прызнаць Рэйн усходняй мяжой Францыі, і вайна аднавілася. [[Файл:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|міні|злева|210пкс|[[Вандэм’ерскі мяцеж|13 вандэм’ера]]]] 22 жніўня 1795 года Канвент прыняў новую [[Канстытуцыя III года|канстытуцыю]]. Заканадаўчая ўлада даручалася дзвюм палатам — [[Савет пяцісот (Францыя)|Савету пяцісот]] і [[Савет старэйшын|Савету старэйшын]], быў уведзены значны выбарчы цэнз. Выканаўчая ўлада была аддадзена ў рукі [[Выканаўчая дырэкторыя|Дырэкторыі]] — пяці дырэктараў, якія абіраюцца Саветам старэйшын з кандыдатаў, прадстаўленых Саветам пяцісот. Баючыся, што выбары ў новыя заканадаўчыя саветы дадуць большасць праціўнікам рэспублікі, Канвент вырашыў, што дзве трэці «пяцісот» і «старэйшын» будуць на першы раз абавязкова ўзяты з сябраў Канвента{{sfn|Doyle|2002|p=319}}. Калі была абвешчана названая мера, раялісты ў самім Парыжы паднялі [[Вандэм’ерскі мяцеж|паўстанне 13-га вандэм’ера]] (5 кастрычніка 1795 года), у якім галоўны ўдзел прынялі цэнтральныя секцыяі горада, якія лічылі, што Канвент парушыў «суверэнітэт народа». Большая частка сталіцы была ў руках паўстанцаў; быў сфарміраваны цэнтральны паўстанцкі камітэт і Канвент абложаны. Барас прыцягнуў маладога генерала [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], былога рабесп’ерыста, як і іншых генералаў — Карто, [[Гіём Мары-Ан Брун|Бруна]], [[Луі Анры Луазон|Луазона]], [[П’ер-Антуан Дзюпон дэ л’Этан|Дзюпона]]. [[Іаахім Мюрат|Мюрат]] захапіў гарматы з лагера ў Саблоне, і паўстанцы, не маючы артылерыі, былі адкінуты і рассеяны{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. 26 кастрычніка 1795 года Канвент самараспусціўся, саступіўшы месца ''саветам пяцісот і старэйшын'' і ''Дырэкторыі''{{ref+|4 брумера года IV, акурат перад заканчэннем сваіх паўнамоцтваў, Канвент абвясціў усеагульную амністыю за «справы, звязаныя выключна з рэвалюцыяй»{{sfn|Soboul|1975|p=473}}. На тым жа пасяджэнні было пастаноўлена перайменаваць плошчу Рэвалюцыі ({{lang-fr|place de la Revolution}}) у плошчу Згоды ({{lang-fr|place de la Concorde}})<ref>{{кніга|аўтар=[[Франсуа Мінье|Минье, Франсуа]] |загаловак=История Французской революции с 1789 по 1814 годов |месца=Масква |выдавецтва=Гос. публ. ист. б-ка России |год=2006|isbn=5-85209-167-7 |старонак=548|старонкі=379—380}}</ref>|К}}. === Дырэкторыя === {{Асноўны артыкул|Выканаўчая дырэкторыя}} Перамогшы сваіх праціўнікаў справа і злева, тэрмідарыянцы спадзяваліся вярнуцца да прынцыпаў 1789 года і надаць стабільнасць рэспубліцы на аснове новай канстытуцыі — «сярэдзіна паміж манархіяй і анархіяй» — паводле выразу [[Антуан Клер Тыбадо|Антуана Тыбадо]]{{sfn|Woronoff|1984|p=29}}. Дырэкторыі дасталося цяжкае эканамічнае і фінансавае становішча, якое пагаршалася вайной на кантыненце, што працягвалася. Падзеі з 1789 года раскалолі краіну палітычна, ідэалагічна і рэлігійна. Выключыўшы народ і арыстакратыю, рэжым залежаў ад вузкага кола выбаршчыкаў, што прадугледжваліся цэнзам канстытуцыі III года, а яны ўсё больш і больш рухаліся ўправа{{sfn|Soboul|1975|p=483}}. ==== Спроба стабілізацыі ==== [[Файл:Gracchus Babeuf.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Гракх Бабёф]]]] Зімой 1795 года эканамічны крызіс дасягнуў свайго піку. Папяровыя грошы друкаваліся кожную ноч для выкарыстання на наступны дзень. 30 плювіёза IV года (19 лютага 1796 года) выпуск асігнатаў быў спынены. Урад вырашыў зноў вярнуцца да манеты. Вынікам была растрата большай часткі нацыянальнага здабытку, які застаўся, у інтарэсах спекулянтаў{{sfn|Lefebvre|1963|p=174}}. У сельскай мясцовасці бандытызм распаўсюдзіўся настолькі, што нават мабільныя калоны Нацыянальнай гвардыі і пагроза смяротнага пакарання не прывялі да паляпшэння. У Парыжы многія б памерлі з голаду, калі б Дырэкторыя не працягнула размеркаванне харчавання{{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Гэта прывяло да аднаўлення якабінскай агітацыі. Але на гэты раз якабінцы звярнуліся да змоў, і [[Гракх Бабёф]] узначальвае «тайную паўстанцкую дырэкторыю» Змовы Роўных ({{lang-fr|Conjuration des Égaux}}){{sfn|Lefebvre|1963|p=175}}. Зімой 1795—1796 гадоў утварыўся звяз былых якабінцаў з мэтай звяржэння Дырэкторыі. Рух «у імя роўнасці» быў арганізаваны ў выглядзе шэрага канцэнтрычных узроўняў; быў сфарміраваны ўнутраны паўстанцкі камітэт. План быў арыгінальны і беднасць парыжскіх прадмесцяў жахлівай, але санкюлоты, дэмаралізаваныя і запалоханыя пасля прэрыяля, не адгукнуліся на заклікі [[Бабувізм|бабувістаў]]{{sfn|Rude|1991|p=122}}. Змоўшчыкі былі выдадзены паліцэйскім шпіёнам. Сто трыццаць адзін чалавек быў арыштаваны і трыццаць расстраляны на месцы; паплечнікі Бабёфа былі прыцягнуты да суда; Бабёфа і Дартэ гільяцінавалі праз год{{sfn|Lefebvre|1963|p=176}}. [[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|міні|120пкс|злева|Напалеон на Аркольскім мосце]] Вайна на кантыненце працягвалася. Нанесці ўдар па Англіі рэспубліка не мела сіл, заставалася зламіць Аўстрыю. 9 красавіка 1796 года генерал [[Напалеон I|Банапарт]] вывеў сваю армію ў Італію. У асляпляльнай кампаніі ішлі чаргой некалькі перамог — [[Бітва пад Лодзі|Лодзі]] (10 траўня 1796 года), Кастыльёне (15 жніўня), [[Бой пры Арколе|Арколе]] (15—17 лістапада), [[Бітва пры Рыволі|Рыволі]] (14 студзеня 1797 года). 17 кастрычніка ў [[Кампафармійскі мір|Кампа-Форміа]] быў заключаны мір з Аўстрыяй, які скончыў [[Вайна першай кааліцыі|вайну першай кааліцыі]], з якой Францыя выйшла пераможцай, хоць Вялікабрытанія працягвала ваяваць{{sfn|Soboul|1975|p=503—509}}. Згодна з канстытуцыяй першыя выбары трэці дэпутатаў, у тым ліку і «вечных», у жэрміналі V года (сакавік—красавік 1797 года), аказаліся поспехам для манархістаў. Рэспубліканская большасць тэрмідарыянцаў знікла. У саветах пяцісот і старэйшын большасць належала праціўнікам Дырэкторыі{{sfn|Furet|1996|p=181}}. Правыя ў саветах вырашылі выхаласціць уладу Дырэкторыі, пазбавіўшы яе фінансавых паўнамоцтваў. Праз адсутнасць указанняў у Канстытуцыі III года па пытанні ўзнікнення такога канфлікту, Дырэкторыя пры падтрымцы Банапарта і Гоша вырашыла звярнуцца да сілы{{sfn|Soboul|1975|p=507}}. [[Пераварот 18 фруктыдора|18 фруктыдора]] V года (4 верасня 1797 года) Парыж быў пераведзены на ваеннае становішча. Дэкрэт Дырэкторыі абвяшчаў, што ўсе, хто заклікае да рэстаўрацыі манархіі, будуць расстраляны на месцы. У 49 дэпартаментах выбары былі ануляваны, 177 дэпутатаў былі пазбаўлены паўнамоцтваў, а 65 былі прысуджаны да «сухой гільяціны» — дэпартацыі ў [[Французская Гвіяна|Гвіяну]]. Эмігрантам, якія вярнуліся самавольна, было прапанавана ў двухтыднёвы тэрмін пакінуць Францыю пад пагрозай смерці{{sfn|Soboul|1975|p=508}}. ==== Крызіс 1799 года ==== [[Переворот 18 фрюктидора|Пераварот 18 фруктыдора]] быў паваротам у гісторыі рэжыму, усталяванага тэрмідарыянцамі — гэта паклала канец канстытуцыйнаму і ліберальнаму эксперыменту. Быў нанесены сакрушальны ўдар манархістам, але ў той жа час уплыў арміі нашмат узмацніўся<ref>{{кніга|аўтар=Lefebvre, George|загаловак=The Thermidorians & the Directory|спасылка=https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe|год=1964|старонкі=[https://archive.org/details/thermidoriansdir0003lefe/page/338 338]|выдавецтва=Random House|месца=New York}}</ref>. Пасля дагавора Кампа-Форміа толькі Вялікабрытанія супрацьстаяла Францыі. Замест канцэнтрацыі сваёй увагі на праціўніку, які застаўся, і падтрымання міру на кантыненце, Дырэкторыя пачала палітыку кантынентальнай экспансіі, якая знішчыла ўсе магчымасці стабілізацыі ў Еўропе. Пасля быў [[Егіпецкі паход Напалеона|егіпецкі паход]], які дадаў славы Банапарту. Францыя акружыла сябе «дачэрнімі» рэспублікамі, сатэлітамі, палітычна залежнымі і эканамічна эксплуатаванымі: [[Батаўская рэспубліка]], [[Гельветычная рэспубліка]] ў Швейцарыі, [[Цызальпінская рэспубліка|Цызальпінская]], [[Рымская рэспубліка (1798—1799)|Рымская]] і [[Партэнапейская рэспубліка|Партэнапейская]] (Неапалітанская) у Італіі{{sfn|Soboul|1975|p=523—525}}. Увесну 1799 года вайна становіцца ўсеагульнай. [[Вайна другой кааліцыі|Другая кааліцыя]] аб’яднала Брытанію, Аўстрыю, Неапаль і Швецыю. Егіпецкі паход прывёў Турцыю і Расію ў яе шэрагі{{sfn|Woronoff|1984|p=162}}. Ваенныя дзеянні пачаліся для Дырэкторыі вельмі няўдала. Неўзабаве Італія і частка Швейцарыі былі страчаны, і рэспубліцы прыйшлося абараняць свае «натуральныя межы». Як і ў 1792—1793 гадах, Францыя апынулася перад пагрозай уварвання{{sfn|Woronoff|1984|p=164}}. Небяспека абудзіла нацыянальную энергію і апошняе рэвалюцыйнае намаганне. [[Пераварот 30 прэрыяля VII года|30 прэрыяля VII года]] (18 чэрвеня 1799 года) саветы перавыбралі сябраў Дырэкторыі, прывёўшы «сапраўдных» рэспубліканцаў да ўлады, і правялі меры, якія ў пэўнай ступені нагадвалі меры II года. З прапановы генерала [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]] быў абвешчаны прызыў пяці узростаў. Была ўведзена прымусовая пазыка на 100 млн франкаў. 12 ліпеня быў прыняты закон аб заложніках з ліку [[Былыя (Французская рэвалюцыя)|былых дваран]]{{sfn|Doyle|2002|p=372}}. Ваенныя няўдачы сталі повадам раялісцкіх паўстанняў на поўдні і аднаўлення грамадзянскай вайны ў [[Вандэя|Вандэі]]. У той жа час страх перад вяртаннем ценю якабінізму прывёў да рашэння пакончыць раз і назаўжды з магчымасцю паўтарэння часоў рэспублікі 1793 года{{sfn|Woronoff|1984|p=184}}. ==== 18 брумера: Прыход Наполеона да ўлады ==== {{Асноўны артыкул|Пераварот 18 брумера}} [[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|справа|міні|240пкс|Генерал Банапарт у Савеце пяцісот]] Да гэтага часу ваенная сітуацыя змянілася. Сам поспех кааліцыі ў Італіі прывёў да змены планаў. Было вырашана перакінуць аўстрыйскія войска з Швейцарыі ў Бельгію і замяніць іх расійскімі войскамі з мэтай уварвання ў Францыю. Перакіданне было праведзена настолькі дрэнна, што дазволіла французскім войскам зноў заняць Швейцарыю і разбіць праціўнікаў па частках{{sfn|Soboul|1975|p=540}}. У гэтай трывожнай абстаноўцы брумерыянцы плануюць яшчэ адзін, больш рашучы, пераварот. Яшчэ раз, як і ў фруктыдоры, трэба заклікаць армію, каб правесці чыстку асамблеі{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Змоўшчыкам была патрэбна «шабля». Яны звярнуліся да рэспубліканскіх генералаў. Першы выбар, генерал [[Бартэлемі Жубер|Жубер]], быў забіты пры [[Бітва пры Нові (1799)|Нові]]. У гэты момант прыйшла вестка пра прыбыццё ў Францыю Банапарта{{sfn|Doyle|2002|p=374}}. Ад [[Фрэжус]]а да Парыжа Банапарта віталі як збавіцеля. Прыехаўшы ў Парыж 16 кастрычніка 1799 года, ён неадкладна знайшоў сябе ў цэнтры палітычных інтрыг{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Брумерыянцы звярнуліся да яго як да чалавека, які добра падыходзіў ім сваёй папулярнасцю, ваеннай рэпутацыяй, амбіцыямі і нават сваім якабінскім мінулым{{sfn|Rude|1991|p=125}}. Гуляючы на страхах «тэрарыстычнай» змовы, брумерыянцы пераканалі саветы сустрэцца 10 лістапада 1799 года ў прыгарадзе Парыжа, [[Сен-Клу]]; для падаўлення «змовы» Банапарт прызначаўся камандуючым 17-й дывізіяй, размешчанай у дэпартаменце Сены. Двое дырэктараў, [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] і [[Ражэ Дзюко|Дзюко]], самі змоўшчыкі, падалі ў адстаўку, а трэцяга, [[Поль Барас|Бараса]], да яе прымусілі. У Сен-Клу Наполеон абвясціў Савету Старэйшын, што Дырэкторыя самараспусцілася і аб стварэнні камісіі па новай канстытуцыі. Савет Пяцісот цяжка было так лёгка пераканаць, і, калі Банапарт увайшоў без запрашэння ў палату пасяджэнняў, пачуліся крыкі «Па-за законам!» Наполеон, які не валодаў аратарскімі здольнасцямі, страціў вытрымку, але яго брат [[Люсьен Банапарт|Люсьен]] выратаваў сітуацыю, выклікаўшы гвардыю ў залу пасяджэнняў. Савет пяцісот быў выгнаны з палаты, Дырэкторыя распушчана, і ўсе паўнамоцтвы былі ўскладзены на [[Французскі кансулат|часовы ўрад]] з трох консулаў — Сіеса, [[Ражэ Дзюко]] і Банапарта{{sfn|Woronoff|1984|p=188}}. Чуткі, якія прыйшлі з Сен-Клу ўвечары 19 брумера, зусім не здзівілі Парыж. Ваенныя няўдачы, з якімі змаглі справіцца толькі ў апошні момант, эканамічны крызіс, вяртанне грамадзянскай вайны — усё гэта гаварыла пра няўдачу ўсяго перыяду стабілізацыі пры Дырэкторыі{{sfn|Woronoff|1984|p=189}}. Пераварот 18 брумера лічыцца канцом Вялікай французскай рэвалюцыі. == Вынікі рэвалюцыі == Рэвалюцыя прывяла да краху [[Стары парадак|старога парадку]] і зацвярджэння ў Францыі новага, больш дэмакратычнага і прагрэсіўнага грамадства. Аднак, кажучы пра дасягнутыя мэты і ахвяры рэвалюцыі, многія гісторыкі схіляюцца да высновы, што тыя ж мэты маглі быць дасягнуты і без такой велізарнай колькасці ахвяр. Як паказвае амерыканскі гісторык Р. Палмер, распаўсюджаным ёсць пункт гледжання аб тым, што «праз паўстагоддзя пасля 1789 года … умовы ў Францыі былі б такімі ж і ў тым выпадку, калі б ніякай рэвалюцыі не адбылося»<ref name="Palmer">{{кніга |аўтар=[[Роберт Розуэл Палмер|Palmer, R]]|загаловак=The World of the French Revolution|год=1971|выдавецтва=|месца=New York|isbn=|старонкі=253—254}}</ref>. [[Алексіс Таквіль]] пісаў, што крах Старога парадку адбыўся б і без усякай рэвалюцыі, але толькі паступова. [[П’ер Губер]] адзначаў, што многія перажыткі Старога парадку засталіся і пасля рэвалюцыі і зноў расцвілі пад уладай [[Бурбоны|Бурбонаў]], якая ўсталявалася пачынаючы з 1815 года<ref>{{кніга|аўтар=Goubert, P|загаловак=L’Ancien Regime|год=1973|выдавецтва=|месца=Paris|том=2|старонкі=245—247}}</ref>. У той жа час шэраг аўтараў паказвае, што рэвалюцыя прынесла народу Францыі вызваленне ад цяжкага прыгнёту, чаго немагчыма было дасягнуць іншым шляхам. «Збалансаваны» погляд на рэвалюцыю разглядае яе як вялікую трагедыю ў гісторыі Францыі, але разам з тым непазбежную, якая вынікала з вастрыні класавых супярэчнасцей і назапашаных эканамічных і палітычных праблем<ref name="Palmer" />. == Заўвагі == <references group="К"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Французская рэвалюцыя 1789—99|Тупік П.|461—462}} ; на англійскай мове * {{Кніга|аўтар=James Livesey|загаловак=Making democracy in the French Revolution|год=2001|месца=Cambridge, Mass|выдавецтва=Harvard University Press|том=140|старонак=326|серыя=Harvard historical studies|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{Артыкул|спасылка=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/004724419602600104|аўтар=Dmitry Shlapentokh|загаловак=A problem in self-identity: Russian intellectual thought in the context of the French Revolution|год=1996-03|мова=en|выданне=Journal of European Studies|том=26|выпуск=1|старонкі=061–76|issn=0047-2441|doi=10.1177/004724419602600104}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution in global perspective|адказны=Suzanne Desan, Lynn Hunt, William Max Nelson|год=2013|выданне=EPub edition|месца=Ithaca|выдавецтва=Cornell University Press|старонак=1|isbn=978-0-8014-6746-2}} * {{Кніга|загаловак=The French Revolution and the birth of modernity|адказны=Ferenc Fehér|год=1990|месца=Berkeley|выдавецтва=University of California Press|старонак=289|isbn=978-0-520-06879-7, 978-0-520-07120-9}}</ref> * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Вікікрыніцы|Катэгорыя:Вялікая Французская рэвалюцыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] f337i6ijh04dwigtolmhfoxferkja9x 0 17768 5125705 5038449 2026-04-14T03:34:12Z ~2026-22738-54 166673 5125705 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Венгрыі |Назва гімна = Himnusz |Аўдыё = Hu-magyarhimnusz.ogg |Форма праўлення = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = Свецкая дзяржава |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 29|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 2|lon_sec = 24 |region = HU |Заснавана = [[1000]] |Дата незалежнасці = [[17 кастрычніка]] [[1918]] |Незалежнасць ад = [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Будапешт]], [[Дэбрэцэн]], [[Мішкальц]], [[Сегед]], [[Печ (Венгрыя)|Печ]], [[Дзьёр]], [[Ньірэдзьхаза]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]] |Пасады кіраўнікоў = [[Спіс прэзідэнтаў Венгрыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[{{#property:p35}}]]<br />[[Віктар Орбан]] |Месца па плошчы = 108 |Плошча = 93 030 |Працэнт вады = 0,74% |Месца па насельніцтву = 89 |Насельніцтва = 10 019 000<ref name="KSH">[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/tabl1_01ha.html Hungarian Central Statistical Office] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080922022337/http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/tabl1_01ha.html |date=22 верасня 2008 }}. Retrieved 2008-12-19.</ref> |Год ацэнкі =2009 |Насельніцтва па перапісу=9937628 |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =107 |Месца па шчыльнасці =73 |ВУП = 290 |Год разліку ВУП = 2017 |Месца па ВУП = 59 |ВУП на душу насельніцтва= 29559 |Месца па ВУП на душу насельніцтва= 46 |ВУП (намінал) =126 |Год разліку ВУП (намінал)=2017 |Месца па ВУП (намінал) =58 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва=15531 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва=51 |ІРЧП = 0,838 |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 39 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span><ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends |title=UNDP Human Development Report 2018 |year=2018 |publisher=United Nations |accessdate=20 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf |archivedate=22 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref> }} '''Ве́нгрыя''', або '''Вуго́ршчына''' ({{lang-hu|Magyarország}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrorsaːɡ]}}):= общаковое кладбище пращуров в еврейции.. Паводле розных меркаванняў Венгрыя знаходзіцца ў Цэнтральнай або Усходняй Еўропе. Насельніцтва — 9 830 485 чал. (2016 г.), плошча тэрыторыі — 93 036 км². Займае 89-е месца ў свеце паводле колькасці насельніцтва і 108-е паводле тэрыторыі. Сталіца — Будапешт. Дзяржаўная мова — венгерская. Нацыянальнае свята — гадавіна Венгерскага паўстання 1956 года (23 кастрычніка). Унітарная парламенцкая рэспубліка. З мая 2010 года пасаду прэм’ер-міністра займае Віктар Орбан. Падзяляецца на 20 адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, 19 з якіх — медзье і 1 горад рэспубліканскага падпарадкавання, прыраўнаны да медзье. Кантынентальная дзяржава ў цэнтры Еўропы, якая не мае выхаду да мора. Мяжуе на захадзе са Славеніяй, Аўстрыяй і Харватыяй, на поўдні і паўднёвым усходзе з Румыніяй і Сербіяй, на ўсходзе з Украінай, на поўначы са Славакіяй. Большая частка вернікаў (каля 54,5 % насельніцтва) вызнае каталіцызм. Індустрыяльная краіна з эканомікай, якая дынамічна развіваецца. Аб’ём намінальнага ВУП за 2015 год склаў 137 мільярдаў долараў ЗША (каля 13 910 долараў ЗША на душу насельніцтва). Грашовая адзінка — венгерскі форынт. Сябра ААН з 1955 года, далучылася да ГАТТ ў 1973, уступіла ў МВФ і МБРР у 1982, Савет Еўропы ў 1991 годзе. З 1999 года сябра НАТА, з 2004 — Еўрапейскага саюза. З 1 студзеня 2011 года Венгрыя старшынствавала ў Еўрапейскім саюзе на працягу паўгода. == Дзяржаўны лад і палітыка == [[Файл:Budapest Parlament1.jpg|thumb|left|150px|[[Будынак венгерскага парламента]]]] Венгрыя — [[парламенцкая рэспубліка]]. [[прэзідэнт Венгрыі|Прэзідэнт]] абіраецца парламентам на 5 гадоў. Прэзідэнт не мае шырокіх паўнамоцтваў, але можа прызначаць прэм’ер-міністра. У сваю чаргу прэм’ер-міністр можа прызначаць і здымаць з пасады любога члена кабінету міністраў. Парламент — аднапалатны, называецца [[Нацыянальны Сход Венгрыі|Нацыянальны Сход]] (''Országgyűlés'') і з’яўляецца найвышэйшым органам улады. Партыя павінна пераўзысці 5 % бар’ер, каб патрапіць у парламент. Пасля выбараў 2010 года 263 месцы з 386 належаць кааліцыі, якую ўзначальвае правацэнтрысцкая партыя ФІДЭС (Альянс маладых дэмакратаў), 59 месцаў у сацыял-дэмакратаў, 47 — у нацыяналістычнай Партыі за лепшую Венгрыю (Ёбік), 16 — у ліберальна-«зялёнай» партыі «[[Палітыка можа быць іншай!]]», яшчэ адзін дэпутат незалежны. Іншыя партыі — [[Альянс свабодных дэмакратаў – Венгерская ліберальная партыя]], [[Венгерскі дэмакратычны форум]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Венгрыі}} Продкі венграў — ''мадзьяры'' — вугорскі народ, які качаваў у заволжскіх стэпах. Палітыка Хазарыі спрыяла перасяленню венграў у Прыдняпроўскія стэпы, адкуль яны ў складзе [[старажытнавенгерская канфедэрацыя плямёнаў|старажытнавенгерскай канфедэрацыі плямёнаў]] урываюцца на Сярэдні Дунай, спрыяючы падзенню [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. Гэты перыяд гісторыі Венгрыі вядомы як [[эпоха заваявання радзімы на Дунаі]]. У [[934]] годзе націск венграў дасягае [[Баварыя|Баварыі]], аднак паражэнне ў [[Бітва на рацэ Лех|бітве на рацэ Лех]] ([[955]]) спрыяе таму, што мадзьяры асядаюць на Сярэднім Дунаі. Геапалітычна яны становяцца спадчыннікамі [[Аварскі каганат|аварскага каганата]]. Венгры некаторы час вагаюцца паміж каталіцкай Германіяй і праваслаўнай Візантыяй, але неўзабаве робяць стратэгічны выбар на карысць першай. У [[1000]] годзе пры [[Іштван I Святы|Іштване Святым]] Венгрыя становіцца легітымным еўрапейскім [[Каралеўства Венгрыя|каралеўствам]]. У выніку войнаў з суседзямі яе набыццём становяцца [[Славакія]], [[Срэм]], [[Харватыя]] і [[Трансільванія]]. Спроба распаўсюдзіць свой уплыў на [[Кіеўская Русь|Русь]] пры [[Кальман I Кніжнік|Коламане]] была беспаспяховай. == Геаграфія == [[Файл:Venhryja be.png|thumb|Карта]] {{main|Геаграфія Венгрыі}} === Паверхня === [[Файл:Hortobágy.jpg|thumb|left|[[Альфёльд]]]] Венгрыя — пераважна раўнінная краіна, займае большую частку [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай (Венгерскай) нізіны]]. Праз нізіну працякае [[Дунай|рака Дунай]]: спачатку з захаду на ўсход, дзе ўяўляе сабой дзяржаўную мяжу са [[Славакія]]й, а затым, пасля рэзкага павароту паблізу Будапешта, — з поўначы на поўдзень; уся краіна зараз знаходзіцца ў басейне гэтай ракі. На ўсход ад Дуная плоская даліна [[Альфёльд]], на захадзе ўзгорыстая раўніна Данатуль з асобнымі невысокімі кражамі (масівы Бакань, Вертэш, Мечэк). На паўночным захадзе нізіна Кішальфёльд, абмежаваная на захадзе адгор’ямі Альпаў (вышыня да 500—800 метраў). На поўначы адгор’і [[Карпаты|Карпат]] з карставай пячорай [[Агтэлек]] і ланцуг сярэдневышынных вулканічных масіваў, у тым ліку Матра з найвышэйшым пунктам краіны — г.[[Кекеш]]. Раўніны з плоскай паверхняй знаходзяцца на паўночна-заходняй ускраіне краіны. Яны дрэнуюцца невялікімі рэкамі, што цякуць з Аўстрыйскіх Альп у Дунай. Гэты раён вельмі ўрадлівых глебаў, якія складаюцца з [[Лёс (горная парода)|лёсу]] і алювіяльных парод. Клімат тут кантынентальны: з халоднымі зімамі і гарачым летам, але ападкаў у выглядзе дажджу дастаткова для вядзення сельскай гаспадаркі і зямля ва ўсім раёне інтэнсіўна апрацоўваецца. Пераважнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца [[кукуруза]], [[пшаніца]], [[сланечнік]], цукровыя буракі і перац. Горы Цэнтральнай Венгрыі распасціраюцца ад славенскай мяжы да славацкай, яны рассякаюцца рачнымі далінамі на асобныя масівы. На захад ад Дуная найбольш значны ланцуг пакрытых густым лесам грудоў — гэта горы Бакань, ля падножжа якіх знаходзяцца сонечныя і ўрадлівыя берагі [[Балатан|возера Балатон]]. Ланцуг грудоў працягваецца ва ўсходнім кірунку і завецца горы Піліш, няроўнае нагор’е, якое паступова паднімаецца ад Дуная на поўнач да Будапешта. На ўсход ад Дуная лінію працягваюць горы Матра, Бюк і Хед’ялья, усе яны перавышаюць адзнаку ў 900 м. Галоўная рака Венгрыі, Дунай, перасякае горы ў вузкай, са стромкімі берагамі, глыбокай даліне. Будапешт размешчаны ў паўднёвым канцы гэтага вузкага ўчастку рачной даліны. Рака суднаходная. Амаль тры чвэрці Венгрыі ляжыць на Вялікай раўніне (Надзьальфельд), якая становіцца пагорыстай на захадзе. Гэтая раўніна з’яўляецца галоўным сельскагаспадарчым раёнам Венгрыі, дзе вырошчваюць такія культуры, як кукуруза, пшаніца, сланечнік, цукровыя буракі, перац і кармавыя культуры, а таксама размешчаныя лугі пад пашы. Лічыцца, што Вялікая раўніна раней была пакрытая лясамі, але пазней яны былі знішчаныя. Вялікая раўніна перасякаецца бягучымі на поўдзень рэкамі Дунай і Ціса, якія падзяляюць яе на тры гістарычна і тапаграфічна розныя раёны. На захад ад Дуная і на ўсход ад гор Бакань знаходзіцца частка раўніны, вядомая ў гісторыі як Трансданубія (Задунайская частка; венг. — Дунантуль), урадлівы, пагорысты раён, што ўзнімаецца да 610 м у гарах Мечэк. Клімат Трансданубіі даволі мяккі; гэты раён вядомы сваёй садавіной, вінамі і лікёрамі. Паміж рэкамі Дунай і Ціса знаходзіцца больш плоская тэрыторыя. Паўночныя яе раёны пакрытыя глыбокімі адкладамі пяску і глею, на якіх расце пшаніца, кукуруза, цукровыя буракі. Паўднёвы раён вядомы вінамі, садовымі дрэвамі і акацыямі. === Клімат === Дзякуючы знаходжанню ў цэнтры Еўропы, аддаленасці ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] і [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], Венгрыя мае [[кантынентальны клімат|кантынентальны тып клімату]] з гарачым, часам навальнічным летам і халоднай зімой. Колькасць [[ападкі|ападкаў]], якія выпадаюць па большай частцы ў пачатку лета, памяншаецца па меры руху з захаду на ўсход. Самая вільготная частка Венгрыі — заходнія схілы гор Бакань (760—890 мм у год); самы засушлівы раён — у сярэдняй частцы даліны ракі [[Ціса]] (380 мм у засушлівыя гады). [[Снег]] узімку выпадае ў гарах і на раўнінах. === Глебы, расліннасць і жывёльны свет === [[Файл:Himantopus himantopus P6284162.jpg|thumb|[[Хадулачнік]]. Папуляцыя ў Венгрыі — 400 пар<ref>Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes — Nichtsperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2</ref>]] Самыя ўрадлівыя глебы Венгрыі — [[чарназём]]ы, але яны ёсць толькі ў паўднёвых частках Вялікай раўніны. У астатніх раёнах раўніны пераважаюць [[каштанавыя глебы|каштанава]]-[[карычневыя глебы]]. Тыповай для задунайскіх раёнаў і гор з’яўляецца лясістая мясцовасць — з [[дуб]]ам, [[бяроза]]й, [[ліпа]]й і [[каштан]]ам, — але яны хутка знікаюць па меры набліжэння да Вялікай раўніны, дзе дамінуюць стэпавыя ўмовы. Археалагічныя даследаванні паказваюць, што Вялікая раўніна раней была пакрытая лесам, як і астатняя частка Венгрыі, і што лясы тут былі высечаныя першымі заваёўнікамі з Азіі. Знішчэнне лясоў працягвалася і ў перыяд зацяжных войн з туркамі. Пазней сістэматычнае асушванне балот на Вялікай раўніне нечакана панізіла верхні ўзровень грунтавых вод, і дрэвы і ўся астатняя расліннасць Вялікай раўніны загінулі. Лёгкія пясчаныя глебы, пазбаўленыя расліннага полага, падвяргаліся эрозіі, і на поўдні ўтварыліся шырокія пясчаныя выдмы. Меліярацыя пясчаных пустыняў шляхам штучнага аблясення і ірыгацыі спыніла працэс дэградацыі Вялікай раўніны, і ў сельскагаспадарчае абарачэнне была ўведзеная максімальна магчымая плошча зямлі. Дзікі — самы распаўсюджаны від дзікіх жывёл. Ёсць зайцы, лісы, алені, нешматлікія бабры і выдры. Самыя распаўсюджаныя віды птушак у краіне — буслы, жураўлі і ластаўкі. Частка возера Балатон з’яўляецца запаведнікам для птушак, асабліва для балотных відаў. Сярод рыб пераважаюць карпы. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Венгрыі}} Пасля далучэння да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] [[1 мая]] [[2004]] года Венгрыя працягвае эканамічны рост. Прыватныя прадпрыемства складаюць 80 % ад [[ВНП]]. У Венгрыі шмат замежнага капіталу — з [[1989]] года былі інвеставаныя 23 мільярды долараў. Інфляцыя і беспрацоўе рэзка павысіліся ў [[2001]] годзе, але з тых часоў зноў знізіліся. == Насельніцтва == [[Файл:Hungarian woman in traditional dress.jpg|thumb|150px|Венгерская жанчына ў традыцыйным строі]] Паводле перапісу насельніцтва 2001 года — 92,3 % насельніцтва — [[венгры]]<ref name="zensus">''[http://www.nepszamlalas2001.hu/eng/volumes/06/00/tabeng/2/load01_12_0.html Elements of the national/ethnic affiliation of the population]''. Сайт Цэнтральнага статыстычнага камітэта Венгрыі.</ref>. Меншасці: [[цыганы]] (2 %), [[немцы]] (0,6 %), [[славакі]] (0,2 %), [[харваты]] (0,15 %), [[сербы]] (0,2 %) і [[украінцы]] (0,1 %). Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 111 чалавек/км², крыху больш на поўначы, менш на поўдні. Сярод вренікаў пераважаюць [[каталіцтва|каталікі]] (67,5 %). [[Кальвінізм|Кальвіністы]] складаюць каля 20 %, а [[лютэранства|лютэранцы]] каля 5 %. Каля 1 % [[іўдаізм|іўдзеі]]. У суседніх краінах пражываюць шматлікія венгерскія абшчыны — асабліва на [[Украіна|Украіне]] ([[Закарпацце]]), у [[Славакія|Славакіі]], Румыніі (Трансільваніі), Сербіі (Ваяводзіне), Харватыі. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Венгрыі}} == Беларуска-венгерскія адносіны == Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[12 лютага]] [[1992]] года<ref>[http://www.hungary.belembassy.org/_modules/_cfiles/files/1992diprelat_bel_226.pdf Пратакол аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Венгерскай Рэспублікай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423135051/http://www.hungary.belembassy.org/_modules/_cfiles/files/1992diprelat_bel_226.pdf |date=23 красавіка 2015 }}// Сайт Пасольства Рэспублікі Беларусь у Венгерскай Рэспубліцы. Дата доступу: [[27 мая]] [[2009]]</ref>. У студзені 2000 г. у Будапешце пачало сваю дзейнасць Пасольства Рэспублікі Беларусь. У снежні 2007 г. у г. Мінску пачало сваю працу Пасольства Венгрыі. Па запрашэнні венгерскага боку 1 сакавіка 2010 г. праведзены першы з моманту ўстанаўлення дыпламатычных адносін афіцыйны візіт Міністра замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Мартынава С. М.]] у г. Будапешт, сумешчаны з удзелам у сустрэчы міністраў замежных спраў краін-удзельніц Вышаградскай групы і праграмы «Усходняе партнёрства». У 2009 і 2010 гг. адбыліся сустрэчы міністраў замежных спраў дзвюх краін у рамках міжнародных форумаў (СМЗС АБСЕ ў Афінах ў снежні 2009 г. і СМЗС Усходняга партнёрства ЕС у г. Сопаце ў траўні 2010 г.). У красавіку 2011 г. у ходзе венгерскага старшынства ў ЕС адбыўся візіт у г. Будапешт намесніка Міністра замежных спраў, сустаршыні Міжурадавай беларуска-венгерскай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве Варанецкага У. І., падчас якога былі праведзены двухбаковыя сустрэчы з дзяржсакратаром МЗС Венгрыі Ж. Неметам і дзяржсакратаром Міністэрства нацыянальнай эканомікі Венгрыі, сусатаршынём Міжурадавай беларуска-венгерскай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве Р.Надзь. З кастрычніка 2010 г. у венгерскім парламенце створана група па супрацоўніцтве з Беларуссю пад кіраўніцтвам Першага намесніка старшыні Ш.Лежака. Важным звяном развіцця міжпарламенцкага ўзаемадзеяння стала правядзенне двухбаковых сустрэч у рамках пасяджэнняў Міжпарламенцкага саюза (125-я сесія МПС у г. Берне ў кастрычніку 2011, 126-я сесія МПС у г. Кампале (Уганда) у красавіку 2012 г.). == Адносіны Венгрыі і ВКЛ у Сярэднявечча і Новы Час == З 1-й паловы 14 ст. Венгрыя прэтэндавала на тэрыторыю Галіцка-Валынскага княства, часам саджаючы на галіцкі прастол венгерскіх манархаў. Берасцейская зямля разглядалася венгерскімі феадаламі як частка іх законнай спадчыны, і на працягу некалькіх стагоддзяў авалоданне ёю як апошнім рубяжом на ПнУ лічылася адной са стратэгічных мэтаў венгерскай экспансіі. З 13 ст. В. актыўна падтрымлівала крыжовыя паходы супраць ВКЛ. Менавіта венгерскі кароль Андрэй (Эндрэ) ІІ запрасіў Нямецкі ордэн ва Усходнюю Еўропу ў 1211, асадзіўшы іх у раёне плато Бырса (сучасная Румынія) для абароны ад полаўцаў. Праз кароткі час крыжакі былі выгнаныя з Венгрыі і пасяліліся ў Прусіі, але і надалей Венгрыя працягвала аказваць ім паліт. і ваенную падтрымку. Найбольш варожымі адносіны паміж ВКЛ і Венгрыяй былі ў часы караля Людвіка І Вялікага (1342—82). Пасля смерці апошняга гаспадара Галіцка-Валынскага княства (1340) уся [[Валынь]] са сталіцай у Луцку перайшла да Любарта Гедзімінавіча, які прэтэндаваў і на Галіччыну. У 1340—49 галіцкае баярства намінальна прызнавала гаспадаром то Любарта, то польскага караля Казіміра III, то Людвіка I. У лют. 1345 Людвік у складзе войска крыжакоў беспаспяхова асаджаў Вільню, у 1349—51 арганізоўваў сумесныя з Польшчай паходы на Валынь, Падляшша і Берасцейшчыну. Асабліва няўдалай для ВКЛ была вайна у ліп.—жн. 1351, калі Людвік захапіў у палон Любарта і Кейстута. 15.8.1351 падпісаны дагавор, паводле якога ВКЛ мусіла заплаціць вял. выкуп і адмовіцца ад прэтэнзій на Галіччыну. Кейстут і Любарт адправіліся ў Венгрыю як гаранты дагавора і для хрышчэння, але здолелі ўцячы. Дагавор вядомы з хронікі ананімнага францысканца, удзельніка выправы (магчыма, Янаша Кецьі); у гэтай жа хроніцы падуладная Любарту Валынь названая «зямлёй белых русінаў» (такая лакалізацыя Белай Русі ўласцівая венгерскім крыніцам 13—16 ст.). У 1352 пры аблозе горада ВКЛ Белз у Зах. Валыні Людвік быў паранены. Пасля заняцця ім польскага трона ў 1370 войны з ВКЛ аднавіліся. У 1377 Белз і Холм разам з Галіччынай часова ўвайшлі ў склад В.; Любарт, падольскія князі Аляксандр і Барыс Карыятавічы і ратненскі кн. Фёдар Альгердавіч (якому належаў і Кобрын з акругай) прызналі сюзэрэнітэт В. Людвік прапанаваў некалькі праектаў хрысціянізацыі Літвы, ініцыяваў стварэнне Луцкай рымска-каталіцкай епархіі ў 1375. Пасля смерці Людвіка яго дачка Ядвіга абраная польскай каралевай [1384—99]; яе шлюб з вял. князем літоўскім Ягайлам садзейнічаў далучэнню ВКЛ да зах. цывілізацыі і даў пачатак шматвяковаму дзярж. саюзу ВКЛ і Польшчы, форма якога эвалюцыяніравала ад Крэўскай уніі 1385 да Люблінскай уніі 1569. Як і Польшча, у 15—16 ст. ВКЛ адчувала значны ўплыў В., асабліва ў матэрыяльнай культуры (распаўсюджанне венгерскага строю мужчынскай вопраткі, гатунку сліў, высокі прэстыж венгерскага віна, выкарыстанне венгерскага дуката ў якасці рэгіянальнай залатой валюты і г.д.). Першай сумеснай ваеннай акцыяй Польшчы і ВКЛ было выцясненне венгерскіх войск з Галіччыны ў 1387. У выніку ліквідацыі Вітаўтам у 1393 многіх удзельных княстваў, у т.л. на Падоллі, кн. Фёдар Карыятавіч уцёк у В., у 1396—1414 кіраваў некалькімі замкамі ў Закарпацці з цэнтрам у Мукачаве; у 1420 беспаспяхова спрабаваў вярнуць сабе Падолле. У пач. 15 ст. інтарэсы ВКЛ і Венгрыі сутыкаліся таксама на Малдаўскім княстве, якое планаваў падначаліць Вітаўт. Пры каралю Жыгімонце Люксембургу Венгрыя працягвала падтрымку Нямецкага ордэна, выступіла яго саюзнікам у Вялікай вайне 1409—11 (мірны дагавор Польшчы і ВКЛ з В. заключаны ў 1412 у Любоўлі). Жыгімонт Люксембург даваў прытулак у В. Свідрыгайлу, падтрымліваў яго змаганне супраць цэнтралізатарскай палітыкі Вітаўта. У 1440 венгерскім каралём быў абраны сын Ягайлы Уладзіслаў (польскі кароль з 1434), які загінуў у 1444 у крыжовым паходзе супраць туркаў пад Варнай. Яго смерць выклікала аднаўленне персанальнай уніі ВКЛ і Польшчы пад уладай Казіміра IV Ягелончыка (з 1447). У 1490 венгерскім каралём быў абраны яго сын Уладзіслаў, і на пэўны час (1490—1526) улада над дзяржавамі Цэнтр. і Усх. Еўропы (В. з Харватыяй, Чэхія, Польшча, ВКЛ) засяродзілася ў руках дынастыі Ягелонаў. «Ягелонаўскі свет», ад Адрыятыкі і Чорнага мора да Балтыкі і ад Судэтаў да Акі, звязаны толькі сваяцтвам манархаў, меў толькі сімвалічную паліт. еднасць. Аднароднасць гэтай частцы Еўропы надавала прывілеяванае становішча класа землеўладальнікаў — шляхты. Баланс улады паміж шляхтай і манархіяй у гэтым рэгіёне на працягу амаль усяго 16 ст. заставаўся надзвычай роўным, і менавіта ў В. была выпрацаваная такая мадэль дзярж. ладу. Апошні венгерскі манарх з дынастыі Ягелонаў, Людвік ІІ, загінуў у бітве з туркамі пад Мохачам у 1526, якая зруйнавала магутнасць венгерскай дзяржавы. Яшчэ да гэтага, у выніку дыпламатычнай місіі ад Жыгімонта І Старога на чале з М.Радзівілам да Фердынанда I Габсбурга была дасягнута дамоўленасць пра шлюб Фердынанда з Ганнай Ягелонкай, дачкой Уладзіслава Ягелона (узяты ў 1521), і пра магчымасці пераходу Чэхіі і Венгрыі ад Ягелонаў да Габсбургаў (гл. Венскі з’езд 1515). З 1526 у В. ішла барацьба за ўладу паміж 2 каралямі: Фердынандам (літоўскія паны больш сімпатызавалі яму) і Янашам Запольяі, жанатым на Ізабеле (дачцэ Жыгімонта Старога і Боны), які меў больш прыхільнікаў у Польшчы. Пасля захопу Буды туркамі ў 1541 В. на паўтара стагоддзя распалася на 3 часткі: каралеўскую В., на чале з Габсбургамі, цэнтр. частку, што ўвайшла непасрэдна ў склад Асманскай імперыі, і залежнае ад яе Трансільванскае княства, якое падтрымлівала цесныя сувязі з Польшчай і ВКЛ. У 1576 трансільванскі князь Стафан Баторы быў абраны польскім каралём і вял. князем літоўскім. Праведзеныя ім дзярж. і ваен. рэформы дазволілі давесці да перамогі Інфлянцкую вайну 1558—82. Венгерскі культ. ўплыў на ВКЛ пры Баторыю дасягнуў найвышэйшага ўзроўню: канчаткова аформіўся нац. шляхецкі [[кунтушовы строй]] адзення, венгерская пяхота стала ўзорам для фарміравання пяхотных аддзелаў войска ВКЛ (гл. Гайдукі). К.Бекеш гуртаваў вакол сябе антытрынітарыяў ВКЛ. Значная частка венграў з войска Баторыя засталася ў ВКЛ і ўлілася ў склад бел. і літ. народаў. Трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы (1648—1660) імкнуўся аднавіць адзіную «Вялікую В.», незалежную ад Габсбургаў і Асманскай імперыі, да якой хацеў далучыць і значную частку Рэчы Паспалітай. У Паўночную вайну 1655—60 ён падтрымліваў шведаў, заключыў са Швецыяй, Брандэнбургска-Прускім курфюрствам і Б.Хмяльніцкім Радноцкі дагавор 1656. Меркавалася, што тытул польскага караля разам з Валынню, Падляшшам і Берасцейшчынай дастанецца Ракацы; Курляндыя, Віленскае, Троцкае і Інфлянцкае ваяводствы ВКЛ — Швецыі; усх. Беларусь — Б.Хмяльніцкаму, а з Новагародскага ваяводства і некаторых інш. тэрыторый будзе створана незалежнае спадчыннае княства для Багуслава Радзівіла. Рэалізуючы Радноцкі дагавор, шведска-трансільванска-казацкае войска 23.5.1657 захапіла Берасце, камендантам якога быў пастаўлены палкоўнік А. Гаўдзі, аднак венгерская акупацыя працягвалася ўсяго некалькі месяцаў. Уз’яднанне ўсіх 3 частак В. пад уладай Габсбургаў адбылося ў выніку перамогі польска-аўстра-нямецкага войска над туркамі ў Венскай бітве 1683. Войска ВКЛ удзельнічала ў кампаніі 1683, але найб. вызначылася рабункамі мірнага насельніцтва габсбургскай часткі В. (на тэр. сучаснай Славакіі). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|4}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венгрыя ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Саюз для Міжземнамор'я}} [[Катэгорыя:Венгрыя| ]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] st2sm8vbb2fmsqcfydtdbdk4gl1pk9m 5125706 5125705 2026-04-14T03:34:41Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-22738-54|~2026-22738-54]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5125706 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Венгрыі |Назва гімна = Himnusz |Аўдыё = Hu-magyarhimnusz.ogg |Форма праўлення = [[Парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = Свецкая дзяржава |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 29|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 2|lon_sec = 24 |region = HU |Заснавана = [[1000]] |Дата незалежнасці = [[17 кастрычніка]] [[1918]] |Незалежнасць ад = [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Будапешт]], [[Дэбрэцэн]], [[Мішкальц]], [[Сегед]], [[Печ (Венгрыя)|Печ]], [[Дзьёр]], [[Ньірэдзьхаза]], [[Кечкемет]], [[Секешфехервар]] |Пасады кіраўнікоў = [[Спіс прэзідэнтаў Венгрыі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[{{#property:p35}}]]<br />[[Віктар Орбан]] |Месца па плошчы = 108 |Плошча = 93 030 |Працэнт вады = 0,74% |Месца па насельніцтву = 89 |Насельніцтва = 10 019 000<ref name="KSH">[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/tabl1_01ha.html Hungarian Central Statistical Office] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080922022337/http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xstadat/xstadat_evkozi/tabl1_01ha.html |date=22 верасня 2008 }}. Retrieved 2008-12-19.</ref> |Год ацэнкі =2009 |Насельніцтва па перапісу=9937628 |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва =107 |Месца па шчыльнасці =73 |ВУП = 290 |Год разліку ВУП = 2017 |Месца па ВУП = 59 |ВУП на душу насельніцтва= 29559 |Месца па ВУП на душу насельніцтва= 46 |ВУП (намінал) =126 |Год разліку ВУП (намінал)=2017 |Месца па ВУП (намінал) =58 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва=15531 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва=51 |ІРЧП = 0,838 |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 39 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span><ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends |title=UNDP Human Development Report 2018 |year=2018 |publisher=United Nations |accessdate=20 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf |archivedate=22 сакавіка 2017 |url-status=dead }}</ref> }} '''Ве́нгрыя''', або '''Вуго́ршчына''' ({{lang-hu|Magyarország}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrorsaːɡ]}}) — дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Паводле розных меркаванняў Венгрыя знаходзіцца ў Цэнтральнай або Усходняй Еўропе. Насельніцтва — 9 830 485 чал. (2016 г.), плошча тэрыторыі — 93 036 км². Займае 89-е месца ў свеце паводле колькасці насельніцтва і 108-е паводле тэрыторыі. Сталіца — Будапешт. Дзяржаўная мова — венгерская. Нацыянальнае свята — гадавіна Венгерскага паўстання 1956 года (23 кастрычніка). Унітарная парламенцкая рэспубліка. З мая 2010 года пасаду прэм’ер-міністра займае Віктар Орбан. Падзяляецца на 20 адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, 19 з якіх — медзье і 1 горад рэспубліканскага падпарадкавання, прыраўнаны да медзье. Кантынентальная дзяржава ў цэнтры Еўропы, якая не мае выхаду да мора. Мяжуе на захадзе са Славеніяй, Аўстрыяй і Харватыяй, на поўдні і паўднёвым усходзе з Румыніяй і Сербіяй, на ўсходзе з Украінай, на поўначы са Славакіяй. Большая частка вернікаў (каля 54,5 % насельніцтва) вызнае каталіцызм. Індустрыяльная краіна з эканомікай, якая дынамічна развіваецца. Аб’ём намінальнага ВУП за 2015 год склаў 137 мільярдаў долараў ЗША (каля 13 910 долараў ЗША на душу насельніцтва). Грашовая адзінка — венгерскі форынт. Сябра ААН з 1955 года, далучылася да ГАТТ ў 1973, уступіла ў МВФ і МБРР у 1982, Савет Еўропы ў 1991 годзе. З 1999 года сябра НАТА, з 2004 — Еўрапейскага саюза. З 1 студзеня 2011 года Венгрыя старшынствавала ў Еўрапейскім саюзе на працягу паўгода. == Дзяржаўны лад і палітыка == [[Файл:Budapest Parlament1.jpg|thumb|left|150px|[[Будынак венгерскага парламента]]]] Венгрыя — [[парламенцкая рэспубліка]]. [[прэзідэнт Венгрыі|Прэзідэнт]] абіраецца парламентам на 5 гадоў. Прэзідэнт не мае шырокіх паўнамоцтваў, але можа прызначаць прэм’ер-міністра. У сваю чаргу прэм’ер-міністр можа прызначаць і здымаць з пасады любога члена кабінету міністраў. Парламент — аднапалатны, называецца [[Нацыянальны Сход Венгрыі|Нацыянальны Сход]] (''Országgyűlés'') і з’яўляецца найвышэйшым органам улады. Партыя павінна пераўзысці 5 % бар’ер, каб патрапіць у парламент. Пасля выбараў 2010 года 263 месцы з 386 належаць кааліцыі, якую ўзначальвае правацэнтрысцкая партыя ФІДЭС (Альянс маладых дэмакратаў), 59 месцаў у сацыял-дэмакратаў, 47 — у нацыяналістычнай Партыі за лепшую Венгрыю (Ёбік), 16 — у ліберальна-«зялёнай» партыі «[[Палітыка можа быць іншай!]]», яшчэ адзін дэпутат незалежны. Іншыя партыі — [[Альянс свабодных дэмакратаў – Венгерская ліберальная партыя]], [[Венгерскі дэмакратычны форум]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Венгрыі}} Продкі венграў — ''мадзьяры'' — вугорскі народ, які качаваў у заволжскіх стэпах. Палітыка Хазарыі спрыяла перасяленню венграў у Прыдняпроўскія стэпы, адкуль яны ў складзе [[старажытнавенгерская канфедэрацыя плямёнаў|старажытнавенгерскай канфедэрацыі плямёнаў]] урываюцца на Сярэдні Дунай, спрыяючы падзенню [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. Гэты перыяд гісторыі Венгрыі вядомы як [[эпоха заваявання радзімы на Дунаі]]. У [[934]] годзе націск венграў дасягае [[Баварыя|Баварыі]], аднак паражэнне ў [[Бітва на рацэ Лех|бітве на рацэ Лех]] ([[955]]) спрыяе таму, што мадзьяры асядаюць на Сярэднім Дунаі. Геапалітычна яны становяцца спадчыннікамі [[Аварскі каганат|аварскага каганата]]. Венгры некаторы час вагаюцца паміж каталіцкай Германіяй і праваслаўнай Візантыяй, але неўзабаве робяць стратэгічны выбар на карысць першай. У [[1000]] годзе пры [[Іштван I Святы|Іштване Святым]] Венгрыя становіцца легітымным еўрапейскім [[Каралеўства Венгрыя|каралеўствам]]. У выніку войнаў з суседзямі яе набыццём становяцца [[Славакія]], [[Срэм]], [[Харватыя]] і [[Трансільванія]]. Спроба распаўсюдзіць свой уплыў на [[Кіеўская Русь|Русь]] пры [[Кальман I Кніжнік|Коламане]] была беспаспяховай. == Геаграфія == [[Файл:Venhryja be.png|thumb|Карта]] {{main|Геаграфія Венгрыі}} === Паверхня === [[Файл:Hortobágy.jpg|thumb|left|[[Альфёльд]]]] Венгрыя — пераважна раўнінная краіна, займае большую частку [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай (Венгерскай) нізіны]]. Праз нізіну працякае [[Дунай|рака Дунай]]: спачатку з захаду на ўсход, дзе ўяўляе сабой дзяржаўную мяжу са [[Славакія]]й, а затым, пасля рэзкага павароту паблізу Будапешта, — з поўначы на поўдзень; уся краіна зараз знаходзіцца ў басейне гэтай ракі. На ўсход ад Дуная плоская даліна [[Альфёльд]], на захадзе ўзгорыстая раўніна Данатуль з асобнымі невысокімі кражамі (масівы Бакань, Вертэш, Мечэк). На паўночным захадзе нізіна Кішальфёльд, абмежаваная на захадзе адгор’ямі Альпаў (вышыня да 500—800 метраў). На поўначы адгор’і [[Карпаты|Карпат]] з карставай пячорай [[Агтэлек]] і ланцуг сярэдневышынных вулканічных масіваў, у тым ліку Матра з найвышэйшым пунктам краіны — г.[[Кекеш]]. Раўніны з плоскай паверхняй знаходзяцца на паўночна-заходняй ускраіне краіны. Яны дрэнуюцца невялікімі рэкамі, што цякуць з Аўстрыйскіх Альп у Дунай. Гэты раён вельмі ўрадлівых глебаў, якія складаюцца з [[Лёс (горная парода)|лёсу]] і алювіяльных парод. Клімат тут кантынентальны: з халоднымі зімамі і гарачым летам, але ападкаў у выглядзе дажджу дастаткова для вядзення сельскай гаспадаркі і зямля ва ўсім раёне інтэнсіўна апрацоўваецца. Пераважнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца [[кукуруза]], [[пшаніца]], [[сланечнік]], цукровыя буракі і перац. Горы Цэнтральнай Венгрыі распасціраюцца ад славенскай мяжы да славацкай, яны рассякаюцца рачнымі далінамі на асобныя масівы. На захад ад Дуная найбольш значны ланцуг пакрытых густым лесам грудоў — гэта горы Бакань, ля падножжа якіх знаходзяцца сонечныя і ўрадлівыя берагі [[Балатан|возера Балатон]]. Ланцуг грудоў працягваецца ва ўсходнім кірунку і завецца горы Піліш, няроўнае нагор’е, якое паступова паднімаецца ад Дуная на поўнач да Будапешта. На ўсход ад Дуная лінію працягваюць горы Матра, Бюк і Хед’ялья, усе яны перавышаюць адзнаку ў 900 м. Галоўная рака Венгрыі, Дунай, перасякае горы ў вузкай, са стромкімі берагамі, глыбокай даліне. Будапешт размешчаны ў паўднёвым канцы гэтага вузкага ўчастку рачной даліны. Рака суднаходная. Амаль тры чвэрці Венгрыі ляжыць на Вялікай раўніне (Надзьальфельд), якая становіцца пагорыстай на захадзе. Гэтая раўніна з’яўляецца галоўным сельскагаспадарчым раёнам Венгрыі, дзе вырошчваюць такія культуры, як кукуруза, пшаніца, сланечнік, цукровыя буракі, перац і кармавыя культуры, а таксама размешчаныя лугі пад пашы. Лічыцца, што Вялікая раўніна раней была пакрытая лясамі, але пазней яны былі знішчаныя. Вялікая раўніна перасякаецца бягучымі на поўдзень рэкамі Дунай і Ціса, якія падзяляюць яе на тры гістарычна і тапаграфічна розныя раёны. На захад ад Дуная і на ўсход ад гор Бакань знаходзіцца частка раўніны, вядомая ў гісторыі як Трансданубія (Задунайская частка; венг. — Дунантуль), урадлівы, пагорысты раён, што ўзнімаецца да 610 м у гарах Мечэк. Клімат Трансданубіі даволі мяккі; гэты раён вядомы сваёй садавіной, вінамі і лікёрамі. Паміж рэкамі Дунай і Ціса знаходзіцца больш плоская тэрыторыя. Паўночныя яе раёны пакрытыя глыбокімі адкладамі пяску і глею, на якіх расце пшаніца, кукуруза, цукровыя буракі. Паўднёвы раён вядомы вінамі, садовымі дрэвамі і акацыямі. === Клімат === Дзякуючы знаходжанню ў цэнтры Еўропы, аддаленасці ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] і [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], Венгрыя мае [[кантынентальны клімат|кантынентальны тып клімату]] з гарачым, часам навальнічным летам і халоднай зімой. Колькасць [[ападкі|ападкаў]], якія выпадаюць па большай частцы ў пачатку лета, памяншаецца па меры руху з захаду на ўсход. Самая вільготная частка Венгрыі — заходнія схілы гор Бакань (760—890 мм у год); самы засушлівы раён — у сярэдняй частцы даліны ракі [[Ціса]] (380 мм у засушлівыя гады). [[Снег]] узімку выпадае ў гарах і на раўнінах. === Глебы, расліннасць і жывёльны свет === [[Файл:Himantopus himantopus P6284162.jpg|thumb|[[Хадулачнік]]. Папуляцыя ў Венгрыі — 400 пар<ref>Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes — Nichtsperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2</ref>]] Самыя ўрадлівыя глебы Венгрыі — [[чарназём]]ы, але яны ёсць толькі ў паўднёвых частках Вялікай раўніны. У астатніх раёнах раўніны пераважаюць [[каштанавыя глебы|каштанава]]-[[карычневыя глебы]]. Тыповай для задунайскіх раёнаў і гор з’яўляецца лясістая мясцовасць — з [[дуб]]ам, [[бяроза]]й, [[ліпа]]й і [[каштан]]ам, — але яны хутка знікаюць па меры набліжэння да Вялікай раўніны, дзе дамінуюць стэпавыя ўмовы. Археалагічныя даследаванні паказваюць, што Вялікая раўніна раней была пакрытая лесам, як і астатняя частка Венгрыі, і што лясы тут былі высечаныя першымі заваёўнікамі з Азіі. Знішчэнне лясоў працягвалася і ў перыяд зацяжных войн з туркамі. Пазней сістэматычнае асушванне балот на Вялікай раўніне нечакана панізіла верхні ўзровень грунтавых вод, і дрэвы і ўся астатняя расліннасць Вялікай раўніны загінулі. Лёгкія пясчаныя глебы, пазбаўленыя расліннага полага, падвяргаліся эрозіі, і на поўдні ўтварыліся шырокія пясчаныя выдмы. Меліярацыя пясчаных пустыняў шляхам штучнага аблясення і ірыгацыі спыніла працэс дэградацыі Вялікай раўніны, і ў сельскагаспадарчае абарачэнне была ўведзеная максімальна магчымая плошча зямлі. Дзікі — самы распаўсюджаны від дзікіх жывёл. Ёсць зайцы, лісы, алені, нешматлікія бабры і выдры. Самыя распаўсюджаныя віды птушак у краіне — буслы, жураўлі і ластаўкі. Частка возера Балатон з’яўляецца запаведнікам для птушак, асабліва для балотных відаў. Сярод рыб пераважаюць карпы. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Венгрыі}} Пасля далучэння да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] [[1 мая]] [[2004]] года Венгрыя працягвае эканамічны рост. Прыватныя прадпрыемства складаюць 80 % ад [[ВНП]]. У Венгрыі шмат замежнага капіталу — з [[1989]] года былі інвеставаныя 23 мільярды долараў. Інфляцыя і беспрацоўе рэзка павысіліся ў [[2001]] годзе, але з тых часоў зноў знізіліся. == Насельніцтва == [[Файл:Hungarian woman in traditional dress.jpg|thumb|150px|Венгерская жанчына ў традыцыйным строі]] Паводле перапісу насельніцтва 2001 года — 92,3 % насельніцтва — [[венгры]]<ref name="zensus">''[http://www.nepszamlalas2001.hu/eng/volumes/06/00/tabeng/2/load01_12_0.html Elements of the national/ethnic affiliation of the population]''. Сайт Цэнтральнага статыстычнага камітэта Венгрыі.</ref>. Меншасці: [[цыганы]] (2 %), [[немцы]] (0,6 %), [[славакі]] (0,2 %), [[харваты]] (0,15 %), [[сербы]] (0,2 %) і [[украінцы]] (0,1 %). Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 111 чалавек/км², крыху больш на поўначы, менш на поўдні. Сярод вренікаў пераважаюць [[каталіцтва|каталікі]] (67,5 %). [[Кальвінізм|Кальвіністы]] складаюць каля 20 %, а [[лютэранства|лютэранцы]] каля 5 %. Каля 1 % [[іўдаізм|іўдзеі]]. У суседніх краінах пражываюць шматлікія венгерскія абшчыны — асабліва на [[Украіна|Украіне]] ([[Закарпацце]]), у [[Славакія|Славакіі]], Румыніі (Трансільваніі), Сербіі (Ваяводзіне), Харватыі. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Венгрыі}} == Беларуска-венгерскія адносіны == Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[12 лютага]] [[1992]] года<ref>[http://www.hungary.belembassy.org/_modules/_cfiles/files/1992diprelat_bel_226.pdf Пратакол аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Венгерскай Рэспублікай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423135051/http://www.hungary.belembassy.org/_modules/_cfiles/files/1992diprelat_bel_226.pdf |date=23 красавіка 2015 }}// Сайт Пасольства Рэспублікі Беларусь у Венгерскай Рэспубліцы. Дата доступу: [[27 мая]] [[2009]]</ref>. У студзені 2000 г. у Будапешце пачало сваю дзейнасць Пасольства Рэспублікі Беларусь. У снежні 2007 г. у г. Мінску пачало сваю працу Пасольства Венгрыі. Па запрашэнні венгерскага боку 1 сакавіка 2010 г. праведзены першы з моманту ўстанаўлення дыпламатычных адносін афіцыйны візіт Міністра замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Мартынава С. М.]] у г. Будапешт, сумешчаны з удзелам у сустрэчы міністраў замежных спраў краін-удзельніц Вышаградскай групы і праграмы «Усходняе партнёрства». У 2009 і 2010 гг. адбыліся сустрэчы міністраў замежных спраў дзвюх краін у рамках міжнародных форумаў (СМЗС АБСЕ ў Афінах ў снежні 2009 г. і СМЗС Усходняга партнёрства ЕС у г. Сопаце ў траўні 2010 г.). У красавіку 2011 г. у ходзе венгерскага старшынства ў ЕС адбыўся візіт у г. Будапешт намесніка Міністра замежных спраў, сустаршыні Міжурадавай беларуска-венгерскай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве Варанецкага У. І., падчас якога былі праведзены двухбаковыя сустрэчы з дзяржсакратаром МЗС Венгрыі Ж. Неметам і дзяржсакратаром Міністэрства нацыянальнай эканомікі Венгрыі, сусатаршынём Міжурадавай беларуска-венгерскай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве Р.Надзь. З кастрычніка 2010 г. у венгерскім парламенце створана група па супрацоўніцтве з Беларуссю пад кіраўніцтвам Першага намесніка старшыні Ш.Лежака. Важным звяном развіцця міжпарламенцкага ўзаемадзеяння стала правядзенне двухбаковых сустрэч у рамках пасяджэнняў Міжпарламенцкага саюза (125-я сесія МПС у г. Берне ў кастрычніку 2011, 126-я сесія МПС у г. Кампале (Уганда) у красавіку 2012 г.). == Адносіны Венгрыі і ВКЛ у Сярэднявечча і Новы Час == З 1-й паловы 14 ст. Венгрыя прэтэндавала на тэрыторыю Галіцка-Валынскага княства, часам саджаючы на галіцкі прастол венгерскіх манархаў. Берасцейская зямля разглядалася венгерскімі феадаламі як частка іх законнай спадчыны, і на працягу некалькіх стагоддзяў авалоданне ёю як апошнім рубяжом на ПнУ лічылася адной са стратэгічных мэтаў венгерскай экспансіі. З 13 ст. В. актыўна падтрымлівала крыжовыя паходы супраць ВКЛ. Менавіта венгерскі кароль Андрэй (Эндрэ) ІІ запрасіў Нямецкі ордэн ва Усходнюю Еўропу ў 1211, асадзіўшы іх у раёне плато Бырса (сучасная Румынія) для абароны ад полаўцаў. Праз кароткі час крыжакі былі выгнаныя з Венгрыі і пасяліліся ў Прусіі, але і надалей Венгрыя працягвала аказваць ім паліт. і ваенную падтрымку. Найбольш варожымі адносіны паміж ВКЛ і Венгрыяй былі ў часы караля Людвіка І Вялікага (1342—82). Пасля смерці апошняга гаспадара Галіцка-Валынскага княства (1340) уся [[Валынь]] са сталіцай у Луцку перайшла да Любарта Гедзімінавіча, які прэтэндаваў і на Галіччыну. У 1340—49 галіцкае баярства намінальна прызнавала гаспадаром то Любарта, то польскага караля Казіміра III, то Людвіка I. У лют. 1345 Людвік у складзе войска крыжакоў беспаспяхова асаджаў Вільню, у 1349—51 арганізоўваў сумесныя з Польшчай паходы на Валынь, Падляшша і Берасцейшчыну. Асабліва няўдалай для ВКЛ была вайна у ліп.—жн. 1351, калі Людвік захапіў у палон Любарта і Кейстута. 15.8.1351 падпісаны дагавор, паводле якога ВКЛ мусіла заплаціць вял. выкуп і адмовіцца ад прэтэнзій на Галіччыну. Кейстут і Любарт адправіліся ў Венгрыю як гаранты дагавора і для хрышчэння, але здолелі ўцячы. Дагавор вядомы з хронікі ананімнага францысканца, удзельніка выправы (магчыма, Янаша Кецьі); у гэтай жа хроніцы падуладная Любарту Валынь названая «зямлёй белых русінаў» (такая лакалізацыя Белай Русі ўласцівая венгерскім крыніцам 13—16 ст.). У 1352 пры аблозе горада ВКЛ Белз у Зах. Валыні Людвік быў паранены. Пасля заняцця ім польскага трона ў 1370 войны з ВКЛ аднавіліся. У 1377 Белз і Холм разам з Галіччынай часова ўвайшлі ў склад В.; Любарт, падольскія князі Аляксандр і Барыс Карыятавічы і ратненскі кн. Фёдар Альгердавіч (якому належаў і Кобрын з акругай) прызналі сюзэрэнітэт В. Людвік прапанаваў некалькі праектаў хрысціянізацыі Літвы, ініцыяваў стварэнне Луцкай рымска-каталіцкай епархіі ў 1375. Пасля смерці Людвіка яго дачка Ядвіга абраная польскай каралевай [1384—99]; яе шлюб з вял. князем літоўскім Ягайлам садзейнічаў далучэнню ВКЛ да зах. цывілізацыі і даў пачатак шматвяковаму дзярж. саюзу ВКЛ і Польшчы, форма якога эвалюцыяніравала ад Крэўскай уніі 1385 да Люблінскай уніі 1569. Як і Польшча, у 15—16 ст. ВКЛ адчувала значны ўплыў В., асабліва ў матэрыяльнай культуры (распаўсюджанне венгерскага строю мужчынскай вопраткі, гатунку сліў, высокі прэстыж венгерскага віна, выкарыстанне венгерскага дуката ў якасці рэгіянальнай залатой валюты і г.д.). Першай сумеснай ваеннай акцыяй Польшчы і ВКЛ было выцясненне венгерскіх войск з Галіччыны ў 1387. У выніку ліквідацыі Вітаўтам у 1393 многіх удзельных княстваў, у т.л. на Падоллі, кн. Фёдар Карыятавіч уцёк у В., у 1396—1414 кіраваў некалькімі замкамі ў Закарпацці з цэнтрам у Мукачаве; у 1420 беспаспяхова спрабаваў вярнуць сабе Падолле. У пач. 15 ст. інтарэсы ВКЛ і Венгрыі сутыкаліся таксама на Малдаўскім княстве, якое планаваў падначаліць Вітаўт. Пры каралю Жыгімонце Люксембургу Венгрыя працягвала падтрымку Нямецкага ордэна, выступіла яго саюзнікам у Вялікай вайне 1409—11 (мірны дагавор Польшчы і ВКЛ з В. заключаны ў 1412 у Любоўлі). Жыгімонт Люксембург даваў прытулак у В. Свідрыгайлу, падтрымліваў яго змаганне супраць цэнтралізатарскай палітыкі Вітаўта. У 1440 венгерскім каралём быў абраны сын Ягайлы Уладзіслаў (польскі кароль з 1434), які загінуў у 1444 у крыжовым паходзе супраць туркаў пад Варнай. Яго смерць выклікала аднаўленне персанальнай уніі ВКЛ і Польшчы пад уладай Казіміра IV Ягелончыка (з 1447). У 1490 венгерскім каралём быў абраны яго сын Уладзіслаў, і на пэўны час (1490—1526) улада над дзяржавамі Цэнтр. і Усх. Еўропы (В. з Харватыяй, Чэхія, Польшча, ВКЛ) засяродзілася ў руках дынастыі Ягелонаў. «Ягелонаўскі свет», ад Адрыятыкі і Чорнага мора да Балтыкі і ад Судэтаў да Акі, звязаны толькі сваяцтвам манархаў, меў толькі сімвалічную паліт. еднасць. Аднароднасць гэтай частцы Еўропы надавала прывілеяванае становішча класа землеўладальнікаў — шляхты. Баланс улады паміж шляхтай і манархіяй у гэтым рэгіёне на працягу амаль усяго 16 ст. заставаўся надзвычай роўным, і менавіта ў В. была выпрацаваная такая мадэль дзярж. ладу. Апошні венгерскі манарх з дынастыі Ягелонаў, Людвік ІІ, загінуў у бітве з туркамі пад Мохачам у 1526, якая зруйнавала магутнасць венгерскай дзяржавы. Яшчэ да гэтага, у выніку дыпламатычнай місіі ад Жыгімонта І Старога на чале з М.Радзівілам да Фердынанда I Габсбурга была дасягнута дамоўленасць пра шлюб Фердынанда з Ганнай Ягелонкай, дачкой Уладзіслава Ягелона (узяты ў 1521), і пра магчымасці пераходу Чэхіі і Венгрыі ад Ягелонаў да Габсбургаў (гл. Венскі з’езд 1515). З 1526 у В. ішла барацьба за ўладу паміж 2 каралямі: Фердынандам (літоўскія паны больш сімпатызавалі яму) і Янашам Запольяі, жанатым на Ізабеле (дачцэ Жыгімонта Старога і Боны), які меў больш прыхільнікаў у Польшчы. Пасля захопу Буды туркамі ў 1541 В. на паўтара стагоддзя распалася на 3 часткі: каралеўскую В., на чале з Габсбургамі, цэнтр. частку, што ўвайшла непасрэдна ў склад Асманскай імперыі, і залежнае ад яе Трансільванскае княства, якое падтрымлівала цесныя сувязі з Польшчай і ВКЛ. У 1576 трансільванскі князь Стафан Баторы быў абраны польскім каралём і вял. князем літоўскім. Праведзеныя ім дзярж. і ваен. рэформы дазволілі давесці да перамогі Інфлянцкую вайну 1558—82. Венгерскі культ. ўплыў на ВКЛ пры Баторыю дасягнуў найвышэйшага ўзроўню: канчаткова аформіўся нац. шляхецкі [[кунтушовы строй]] адзення, венгерская пяхота стала ўзорам для фарміравання пяхотных аддзелаў войска ВКЛ (гл. Гайдукі). К.Бекеш гуртаваў вакол сябе антытрынітарыяў ВКЛ. Значная частка венграў з войска Баторыя засталася ў ВКЛ і ўлілася ў склад бел. і літ. народаў. Трансільванскі князь Дзьёрдзь II Ракацы (1648—1660) імкнуўся аднавіць адзіную «Вялікую В.», незалежную ад Габсбургаў і Асманскай імперыі, да якой хацеў далучыць і значную частку Рэчы Паспалітай. У Паўночную вайну 1655—60 ён падтрымліваў шведаў, заключыў са Швецыяй, Брандэнбургска-Прускім курфюрствам і Б.Хмяльніцкім Радноцкі дагавор 1656. Меркавалася, што тытул польскага караля разам з Валынню, Падляшшам і Берасцейшчынай дастанецца Ракацы; Курляндыя, Віленскае, Троцкае і Інфлянцкае ваяводствы ВКЛ — Швецыі; усх. Беларусь — Б.Хмяльніцкаму, а з Новагародскага ваяводства і некаторых інш. тэрыторый будзе створана незалежнае спадчыннае княства для Багуслава Радзівіла. Рэалізуючы Радноцкі дагавор, шведска-трансільванска-казацкае войска 23.5.1657 захапіла Берасце, камендантам якога быў пастаўлены палкоўнік А. Гаўдзі, аднак венгерская акупацыя працягвалася ўсяго некалькі месяцаў. Уз’яднанне ўсіх 3 частак В. пад уладай Габсбургаў адбылося ў выніку перамогі польска-аўстра-нямецкага войска над туркамі ў Венскай бітве 1683. Войска ВКЛ удзельнічала ў кампаніі 1683, але найб. вызначылася рабункамі мірнага насельніцтва габсбургскай часткі В. (на тэр. сучаснай Славакіі). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|4}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венгрыя ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Саюз для Міжземнамор'я}} [[Катэгорыя:Венгрыя| ]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] rfj43spgcnk7x2bfpmxz27e3zsylv0t 0 17786 5125415 4379134 2026-04-13T13:09:51Z Jaŭhien 59102 Асаблівасці і класіфікацыя 5125415 wikitext text/x-wiki '''Ле́ксіка''' ({{lang-grc|τὸ λεξικόν}} які адносіцца да слова) — сукупнасць [[слова|слоў]], слоўнікавы склад [[мова|мовы]] безадносна да паходжання слоў, часу іх узнікнення, [[стыль (мова)|стылістычнай]] і [[экспрэсія|экспрэсіўнай]] дыферэнцыяцыі. Таксама гэтым тэрмінам азначаюць розныя пласты слоў у мове, якія вылучаюцца паводле тых ці іншых прыкмет: літаратурная лексіка, дыялектная лексіка, лексіка асобных пісьменнікаў або твораў, лексіка агульнаўжывальная, кніжная, стылістычна нейтральная, экспрэсіўная і г.д. Лексіку вывучаюць [[лексікалогія]], [[граматыка]], [[фразеалогія]], [[стылістыка]] і іншыя лінгвістычныя дысцыпліны. Фіксацыяй і сістэматызацыяй лексікі займаецца [[лексікаграфія]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Лексіка|том=9|старонкі=194}}</ref>. == Асаблівасці == Ад іншых моўных узроўняў ([[Фаналогія|фаналогіі]], [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]]) лексіка адрозніваецца сваімі больш цеснымі і непасрэднымі сувязямі з рэчаіснасцю, больш высокай рухомасцю і зменлівасцю ў часе, няпэўнасцю межаў у кожны канкрэтны момант свайго існавання, адкрытасцю і пранікальнасцю для слоўных наватвораў, часавай і прасторавай усеабдымнасцю абазначаных словамі прадметаў, паняццяў і з’яў, шматлікасцю лексічных адзінак у слоўнікавым складзе жывой мовы<ref name="БелЭн" />. == Класіфікацыя == Паводле пэўнай прыкметы, што кладзецца ў аснову вылучэння, лексіка падзяляецца на шэраг вялікіх груп слоў. === Паводле нарматыўнасці === Паводле нарматыўнасці ўсе беларускія словы адносяцца да<ref name="БелЭн" />: * літаратурнай лексікі (агульнаўжывальная, агульнанародная і інш.); * нелітаратурнай лексікі: ** [[Дыялектызм|дыялектная]], ** устарэлая ([[архаізм]]ы, [[Гістарызм (мовазнаўства)|гістарызмы]]), ** новая ([[неалагізм]]ы, [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|аказіяналізмы]]), ** тэрміналагічная і вытворча-прафесійная лексіка ([[тэрмін]]ы, наменклатурныя назвы, [[прафесіяналізм]]ы). === Паводле паходжання === Паводле паходжання словы адносяцца да<ref name="БелЭн" />: * спрадвечнай лексікі (індаеўрапейская, агульнаславянская, усходнеславянская, уласнабеларуская); * [[Запазычаныя словы|запазычанай лексікі]] з іншых моў; * [[Інтэрнацыяналізмы|агульнай]] для шмат якіх моў лексікі. === Паводле стылістычнай афарбоўкі === Паводле стылістычнай афарбоўкі вылучаюць<ref name="БелЭн" />: * кніжную лексіку (тэрміналагічная, гістарычная, паэтычная і іншыя); * размоўную лексіку ([[Прастамоўе|прастамоўная]], [[жаргон]]ная, [[вульгарызм|вульгарна-лаянкавая]], [[арго]]). === Паводле эмацыянальна-экспрэсіўнай ацэнкі === Паводле эмацыянальна-экспрэсіўных магчымасцей словы адносяць да<ref name="БелЭн" />: * нейтральнай лексікі (словы, што ўжываюцца ў любых стылях і кантэкстах); * канатацыйна-экспрэсіўнай лексікі (абразлівая, узнёслая, фамільярная і іншыя). === Паводле сферы выкарыстання === Паводле сферы выкарыстання лексіку падзяляюць на афіцыйна-дзелавую, бытавую, дзіцячую, студэнцкую і іншую<ref name="БелЭн" />. === Паводле адраснай характарыстыкі === Паводле адрасатнай характарыстыкі вылучаюць лексіку паэтычную, пэўнага твора (напрыклад, лексіка паэмы «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]), аўтара і інш<ref name="БелЭн" />. === Паводле ступені ўжывальнасці === Паводле ступені ўжывальнасці словы падзяляюць на<ref name="БелЭн" />: * [[Актыўная лексіка|актыўную лексіку]]; * [[пасіўная лексіка|пасіўную лексіку]]. == Гл. таксама == * [[Абсцэнная лексіка]] * [[Беларуская лексіка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} {{Лексікаграфія}} [[Катэгорыя:Лексіка| ]] [[Катэгорыя:Лексікалогія]] iztwr3zqt11l0eg423xeh6ojj2t1hd8 5125419 5125415 2026-04-13T13:33:43Z Jaŭhien 59102 /* Класіфікацыя */ вікіфікацыя 5125419 wikitext text/x-wiki '''Ле́ксіка''' ({{lang-grc|τὸ λεξικόν}} які адносіцца да слова) — сукупнасць [[слова|слоў]], слоўнікавы склад [[мова|мовы]] безадносна да паходжання слоў, часу іх узнікнення, [[стыль (мова)|стылістычнай]] і [[экспрэсія|экспрэсіўнай]] дыферэнцыяцыі. Таксама гэтым тэрмінам азначаюць розныя пласты слоў у мове, якія вылучаюцца паводле тых ці іншых прыкмет: літаратурная лексіка, дыялектная лексіка, лексіка асобных пісьменнікаў або твораў, лексіка агульнаўжывальная, кніжная, стылістычна нейтральная, экспрэсіўная і г.д. Лексіку вывучаюць [[лексікалогія]], [[граматыка]], [[фразеалогія]], [[стылістыка]] і іншыя лінгвістычныя дысцыпліны. Фіксацыяй і сістэматызацыяй лексікі займаецца [[лексікаграфія]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Лексіка|том=9|старонкі=194}}</ref>. == Асаблівасці == Ад іншых моўных узроўняў ([[Фаналогія|фаналогіі]], [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]]) лексіка адрозніваецца сваімі больш цеснымі і непасрэднымі сувязямі з рэчаіснасцю, больш высокай рухомасцю і зменлівасцю ў часе, няпэўнасцю межаў у кожны канкрэтны момант свайго існавання, адкрытасцю і пранікальнасцю для слоўных наватвораў, часавай і прасторавай усеабдымнасцю абазначаных словамі прадметаў, паняццяў і з’яў, шматлікасцю лексічных адзінак у слоўнікавым складзе жывой мовы<ref name="БелЭн" />. == Класіфікацыя == Паводле пэўнай прыкметы, што кладзецца ў аснову вылучэння, лексіка падзяляецца на шэраг вялікіх груп слоў. === Паводле нарматыўнасці === Паводле нарматыўнасці ўсе беларускія словы адносяцца да<ref name="БелЭн" />: * літаратурнай лексікі (агульнаўжывальная, агульнанародная і інш.); * нелітаратурнай лексікі: ** [[Дыялектызм|дыялектная]], ** устарэлая ([[архаізм]]ы, [[Гістарызм (мовазнаўства)|гістарызмы]]), ** новая ([[неалагізм]]ы, [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|аказіяналізмы]]), ** тэрміналагічная і вытворча-прафесійная лексіка ([[тэрмін]]ы, наменклатурныя назвы, [[Прафесіяналізм (лексіка)|прафесіяналізмы]]). === Паводле паходжання === Паводле паходжання словы адносяцца да<ref name="БелЭн" />: * спрадвечнай лексікі (індаеўрапейская, агульнаславянская, усходнеславянская, уласнабеларуская); * [[Запазычаныя словы|запазычанай лексікі]] з іншых моў; * [[Інтэрнацыяналізмы|агульнай]] для шмат якіх моў лексікі. === Паводле стылістычнай афарбоўкі === Паводле стылістычнай афарбоўкі вылучаюць<ref name="БелЭн" />: * кніжную лексіку (тэрміналагічная, гістарычная, паэтычная і іншыя); * размоўную лексіку ([[Прастамоўе|прастамоўная]], [[жаргон]]ная, [[вульгарызм|вульгарна-лаянкавая]], [[арго]]). === Паводле эмацыянальна-экспрэсіўнай ацэнкі === Паводле эмацыянальна-экспрэсіўных магчымасцей словы адносяць да<ref name="БелЭн" />: * нейтральнай лексікі (словы, што ўжываюцца ў любых стылях і кантэкстах); * канатацыйна-экспрэсіўнай лексікі (абразлівая, узнёслая, фамільярная і іншыя). === Паводле сферы выкарыстання === Паводле сферы выкарыстання лексіку падзяляюць на афіцыйна-дзелавую, бытавую, дзіцячую, студэнцкую і іншую<ref name="БелЭн" />. === Паводле адраснай характарыстыкі === Паводле адрасатнай характарыстыкі вылучаюць лексіку паэтычную, пэўнага твора (напрыклад, лексіка паэмы «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]), аўтара і інш<ref name="БелЭн" />. === Паводле ступені ўжывальнасці === Паводле ступені ўжывальнасці словы падзяляюць на<ref name="БелЭн" />: * [[Актыўная лексіка|актыўную лексіку]]; * [[пасіўная лексіка|пасіўную лексіку]]. == Гл. таксама == * [[Абсцэнная лексіка]] * [[Беларуская лексіка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} {{Лексікаграфія}} [[Катэгорыя:Лексіка| ]] [[Катэгорыя:Лексікалогія]] tkzysf8nqid5fml1xxbafh4oyeuycwu 0 18149 5125910 4640259 2026-04-14T11:36:08Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, дапаўненне, афармленне 5125910 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Венгерскае паўстанне 1956 |частка = [[Халодная вайна]] |выява = Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg |памер = 350px |загаловак = [[Сцяг Венгрыі]] з выразаным камуністычным гербам. Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам рэвалюцыі. |дата = [[23 кастрычніка]] – [[10 лістапада]] [[1956]] |месца = [[Венгерская Народная Рэспубліка]] |прычына = |вынік = Перамога СССР. Паўстанне падаўленае |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг СССР}} [[СССР]] * [[Узброеныя сілы СССР]] * [[КГБ]] {{Сцяг Венгрыі (1949-1956)}} [[Упраўленне дзяржаўнай бяспекі (Венгрыя)|Упраўленне дзяржаўнай бяспекі]] |праціўнік2 = {{Сцяг Венгерскага паўстання 1956}} Венгерскія рэвалюцыянеры |камандзір1 = {{Сцяг СССР}} [[Мікіта Хрушчоў]]<br/>{{Сцяг СССР}} [[Іван Конеў]]<br/>{{Сцяг Венгрыі (1949-1956)}} [[Янаш Кадар]] |камандзір2 = {{Сцяг Венгерскага паўстання 1956}} [[Імрэ Надзь]] <br/>{{Сцяг Венгерскага паўстання 1956}} [[Пал Малетэр]] |сілы1 = 31.550 салдат<br/>1.130 танкаў |сілы2 = Колькасць салдат, міліцыі і ўзброеных грамадзянскіх асоб невядомая. |страты1 = '''Страты СССР''':<br/>722 забітых<br/> 1.251 параненых |страты2 = 2.500–3.000 забітых<br/>13.000 параненых |агульныя страты = 3.000 грамадзянскіх асоб было забіта |заўвага = |Commons = Hungarian Revolution of 1956 }} '''Венгерскае паўстанне 1956 года''', таксама вядомае як '''Венгерская рэвалюцыя 1956 года''' ({{lang-hu|1956-os felkelés}} альбо ''1956-os forradalom'') — агульнанацыянальнае паўстанне супраць [[Таталітарызм|таталітарнага]] [[Камунізм|камуністычнага]] кіраўніцтва [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгерскай Народнай Рэспублікі]] і ваеннай прысутнасці [[СССР]] на тэрыторыі краіны, якое працягвалася з 23 кастрычніка да 10 лістапада 1956 года. Нягледзячы на тое, што першапачаткова паўстанне не мела лідараў, гэта была першая сур’ёзная пагроза кантролю СССР з таго часу, як савецкія войскі выціснулі армію [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]] са сваёй тэрыторыі ў канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўвайшлі на тэрыторыю краін [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] [[Еўропа|Еўропы]]. Паўстанне пачалося як студэнцкая дэманстрацыя, падчас якой тысячы ўдзельнікаў прайшлі праз цэнтр [[Будапешт]]а да [[Будынак парламента Венгрыі|будынка парламента]], выкрыкваючы патрыятычныя лозунгі. Пры ўваходзе ў [[Венгерскае радыё|будынак радыё]], каб паспрабаваць здзейсніць трансляцыю [[Патрабаванні венгерскіх рэвалюцыянераў 1956 года|сваіх патрабаванняў]], студэнцкая дэлегацыя была затрымана. Пасля таго, як дэманстранты на вуліцы сталі патрабаваць адпусціць дэлегацыю, яны былі абстраляны [[Упраўленне дзяржаўнай бяспекі (Венгрыя)|Упраўленнем дзяржаўнай бяспекі]] (АВХ) з сярэдзіны будынка. Адзін студэнт загінуў, пасля чаго яго загарнулі ў сцяг і паднялі над натоўпам, што стала пачаткам рэвалюцыі. Па меры распаўсюджвання навін беспарадкі і гвалт апанавалі ўсю сталіцу. У хуткім часе паўстанне распаўсюдзілася па ўсёй Венгрыі, у выніку чаго ўрад быў зрынуты. Тысячы венграў арганізоўваліся ў [[Міліцыя|міліцыю]], змагаючыся супраць АВХ і [[Армія СССР|салдат СССР]]. Многіх прасавецкіх камуністаў і членаў АВХ зняволілі, а былых палітычных вязняў вызвалілі і ўзброілі. Радыкальна настроеныя [[рабочыя саветы]] пазбавілі [[Венгерская партыя працоўных|Венгерскую партыю працоўных]] муніцыпальнага кантролю і патрабавалі палітычных змен. Новы ўрад афіцыйна распусціў Упраўленне дзяржаўнай бяспекі, заявіў пра свой намер выйсці з [[Варшаўская дамова|Варшаўскай дамовы]] і паабяцаў зноў устанавіць свабодныя выбары. Пад канец кастрычніка баявыя дзеянні амаль спыніліся. Пасля аб’явы аб сваёй гатоўнасці весці перамовы аб вывадзе савецкіх войскаў [[Палітбюро ЦК КПСС]] змяніла сваю пазіцыю і пачало задушэнне рэвалюцыі. 4 лістапада вялікая колькасць салдат СССР з ваеннай тэхнікай уварвалася ў Будапешт і іншыя рэгіёны краіны. Венгерскі супраціў працягваўся да 10 лістапада, але паасобныя спробы ўзброенага супраціўлення паўстанцаў працягваліся да 28 лістапада. Больш за 2500 венграў і 700 салдат СССР былі забіты, а 200 тысяч жыхароў Венгрыі былі вымушаны пакінуць краіну. Пасля гэтага на працягу некалькіх месяцаў адбываліся масавыя арышты і даносы. Пад студзень 1957 года новы ўрад, устаноўлены СССР, задушыў усю грамадскую апазіцыю. Падаўленне венгерскага паўстання выявіла цвёрды намер савецкага кіраўніцтва захоўваць жорсткі палітычны кантроль над краінамі [[Сацыялістычны блок|сацыялістычнага блоку]], незалежна ад памкненняў іх народаў, і было адмоўна ўспрынята прыхільнікамі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]] на Захадзе, азначаючы, разам з [[Дваццаты з'езд КПСС|XX з’ездам КПСС]], пачатак разбурэння камуністычнай сістэмы. Разам з [[Паўстанне 1953 года ва Усходняй Германіі|паўстаннем 1953 года ва Усходняй Германіі]], венгерская рэвалюцыя азначыла паварот сусветнага ўспрыймання СССР і Савецкай арміі ад вобразу вызваліцеляў Еўропы да вобразу яе акупантаў. Адкрытае абмеркаванне гэтай рэвалюцыі падаўлялася ў Венгрыі на працягу 30 гадоў і толькі ў перыяд адлігі 1980-х гадоў стала прадметам інтэнсіўнага вывучэння. На ўрачыстым заснаванні [[Венгрыя|Трэцяй Венгерскай рэспублікі]] ў 1989 годзе дзень 23 кастрычніка быў абвешчаны [[Дзяржаўныя святы ў Венгрыі|нацыянальным святам]]. == Напярэдадні == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Каралеўства Венгрыя (1920—1944)|Венгрыя]] стала членам [[Краіны Восі|краін Восі]] ў саюзе з [[Нацысцкая Германія|Германіяй]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіяй]], [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]] і [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыяй]]. У 1941 годзе венгерскія войскі [[Венгрыя ў Другой сусветнай вайне|ўдзельнічалі]] ў [[Уварванне ў Югаславію|акупацыі Югаславіі]] і [[Аперацыя Барбароса|ўварванні ў СССР]]. Пазней савецкая армія спыніла наступ войскаў Восі і перайшла ў наступ у 1944 годзе. Баючыся ўварвання венгерскі ўрад пачаў перамовы аб перамір’і з [[Саюзнікі ў Другой сусветнай вайне|Саюзнікамі]], аднак яны скончыліся, калі [[Аперацыя Маргарэтэ|войскі Германіі акупавалі краіну]] і стварылі свой уласны рэжым — [[Венгерская дзяржава|урад нацыянальнага адзінства]]. У 1945 годзе пасля ўварвання войскаў СССР у Венгрыю і венгерская і нямецкая арміі, дыслакаваныя ў краіне, былі разбіты. === Пасляваенная акупацыя === Да канца Другой сусветнай вайны Савецкая армія акупавала тэрыторыю Венгрыі, якая стала адной з краін пад уплывам СССР. Адразу пасля вайны Венгрыя стала шматпартыйнай дэмакратычнай краінай, і на выбарах 1945 года быў абраны кааліцыйны ўрад на чале з прэм’ер-міністрам Золтанам Тылдзі. Тым не менш, камуністычная партыя, марксісцка-ленінісцкая група, якая падзяляла ідэалагічныя перакананні ўрада СССР, ліквідавала астатнія палітычныя сілы, выкарыстоўваючы «тактыку салямі», і паступова знішчала ўплыў абранага ўрада, нягледзячы на тое, што атрымала толькі 17 % на выбарах. Пасля выбараў 1945 года партфель міністра ўнутраных справаў, які курыраваў працу Венгерскай дзяржаўнай паліцыі бяспекі (Államvédelmi Hatóság (ÁVH), пазней вядомай як ''АВХ''), павінен быў дастацца Партыі незалежных землеўладальнікаў, але быў прымусова перададзены кандыдату ад Камуністычнай партыі. АВХ выкарыстоўвала метады запалохвання, фальсіфікаваных абвінавачванняў, турэмных зняволенняўі катаванняў для задушэння палітычнай апазіцыі. Кароткаму перыяду шматпартыйнай дэмакратыі ў Венгрыі прыйшоў канец, калі Камуністычная партыя аб’ядналася з Сацыял-дэмакратычнай партыяй у Венгерскую партыю працоўных. На выбарах 1949 года яна выставіла свой свой спіс кандыдатаў на безальтэрнатыўнай аснове, і была абвешчана Венгерская Народная Рэспубліка. Да 1949 года дзяржава заключыла з СССР дамову аб узаемнай дапамозе у рамках Савета эканамічнай узаемадапамогі і надала Савецкаму саюзу права на ваенную прысутнасць на сваёй тэрыторыі, што забяспечыла канчатковы палітычны кантроль СССР над Венгрыяй. {{main|Патрабаванні венгерскіх рэвалюцыянераў, 1956}} Венгерская партыя працоўных пачала рэфармаваць эканоміку на сацыялістычную мадэль шляхам правядзення радыкальнай нацыяналізацыі на аснове мадэлі СССР. Гэты прымусовы метад сацыялізацыі эканомікі ва ўмовах аднаўлення інфраструктуры пасля вайны прывёў да эканамічнай стагнацыі і зніжэнню ўзроўню жыцця. Пісьменнікі і журналісты першымі агучылі адкрытую крытыку ўрада і ягонай палітыкі, пачаўшы публікаваць крытычныя артыкулы ў 1955 годзе. Да 22 кастрычніка 1956 года студэнты тэхнічнага ўніверсітэта адрадзілі забаронены студэнцкі саюз «MEFESZ» і 23 кастрычніка зладзілі дэманстрацыю, пачаўшы ланцуг падзей, якія прывялі непасрэдна да рэвалюцыі. === Палітычныя рэпрэсіі і эканамічны заняпад === Венгрыя стала камуністычнай дзяржавай са строгім аўтарытарным кіраўніцтвам [[Мацьяш Ракашы|Мацьяша Ракашы]]. Пад яго кіраўніцтвам паліцыя бяспекі (АВХ) пачала серыю чыстак, у першую чаргу ў рамках Камуністычнай партыі з мэтай прадухіліць любую альтэрнатыву дзеючаму лідару. Ахвяраў называлі «Цітаістамі», «заходнімі агентамі» і «Трацкістамі» за такія злачынствы, як, напрыклад, «марнаванне часу на захадзе для ўдзелу ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі». У агульнай колькасці каля паловы ўсіх партыйных чыноўнікаў сярэдняга і ніжэйшага ўзроўню, па меншай меры 7000 чалавек, былі рэпрасаваныя. [[Файл:Rákosi Mátyás fortepan 56324.jpg|thumb|300px|Выступ Мацьяша Ракашы ў Будапешце ў 1948 годзе.]] З 1950 па 1952 годы паліцыя бяспекі гвалтоўна перасяліла тысячы людзей з мэтай ліквідацыі пагрозы інтэлектуальнага і «буржуазнага» класаў, а таксама каб члены партыі працоўных маглі атрымаць маёмасць і жыллё. Тысячы людзей былі арыштаваныя, падвергнутыя катаванням, засуджаныя і адпраўленыя ў канцэнтрацыйныя лагеры ці дэпартаваныя на ўсход, а таксама забітыя, як, напрыклад, заснавальнік АВХ Ласла Райк. На працягу аднаго года 26 тысяч чалавек былі гвалтоўна пераселены з Будапешта, у выніку чаго было вельмі цяжка атрымаць працоўныя месцы і жыллё. Дэпартаваныя перажылі жудасныя ўмовы жыцця і былі інтэрнаваныя для рабскай працы ў калгасах. Многія памерлі ў выніку дрэнных умоў жыцця і недаядання. Урад Ракашы старанна палітызаваў сістэму адукацыі Венгрыі, выцесніўшы адукаваныя класы з «працоўнай інтэлегенцыі». Вывучэнне рускай мовы і камуністычнай палітычнай інфармацыі стала абавязковым у школах і ўніверсітэтах па ўсёй краіне. Рэлігійныя школы былі нацыяналізаваныя, а царкоўныя лідары былі заменены лаяльнымі да ўрада. У 1949 годзе лідар Венгерскай каталіцкай царквы кардынал [[Ёжэф Міндсенці]] быў арыштаваны і прыгавораны да пажыццёвага зняволення за дзяржаўную здраду. Падчас кіраўніцтва Ракашы ўрад Венгрыі быў адным з самых рэпрэсіўных у Еўропе. Пасляваенная эканоміка Венгрыі пакутавала ад шматлікіх праблем. Дзяржава пагадзілася на выплату рэпарацый СССР, Чэхаславакіі і Югаславіі, якія складалі прыкладна $300 мільёнаў, а таксама на падтрымку войскаў СССР. У 1946 годзе Венгерскі нацыянальны банк ацаніў выплату рэпарацый як «паміж 19 і 22 адсоткамі гадавога нацыянальнага прыбытку», а венгерская валюта перанесла прыкметнае зніжэнне курсу, што прывяло да надзвычай высокіх тэмпаў гіперінфляцыі. Удзел Венгрыі ў Савеце эканамічнай узаемадапамогі перашкаджалі ёй гандляваць з заходнімі краінамі ці атрымаць дапамогу паводле Плана Маршала. У дадатак у 1950 годзе Ракашы пачаў першы пяцігадовы план па прамысловай праграме Іосіфа Сталіна з той жа назвай, імкнучыся павялічыць вытворчасць прамысловай прадукцыі на 380 адсоткаў. Як і савецкі аналаг венгерская пяцігодка не дасягнула гэтых дзіўных мэтаў збольшага з-за пашкоджваючага эфекту ад экспарту большасці сыравінных рэсурсаў і тэхналогій у СССР і чыстак Ракашы ў вялікай частцы былога прафесійнага класа. Насамрэч пяцігодка аслабіла існуючую інфраструктуру прамысловасці Венгрыі і выклікала зніжэнне рэальных зарплат на 18 адсоткаў паміж 1949 і 1952 гадамі. Сельскагаспадарчыя праграмы Ракашы таксама сустрэліся з адсутнасцю поспехаў з-за спробы алектывізацыі сялянства, якая выклікала прыкметнае падзенне вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі і рост дэфіцыту прадуктаў харчавання. Няглкедзячы на тое, што нацыянальны даход на душу насельніцтва павысіўся ў першай трэці 1950-х гадоў, узровень жыцця моцна знізіўся. Вялізныя адлічэнні даходаў для фінансавання прамысловасці скараціла наяўныя асабістыя прыбыткі, а безгаспадарчасць стварыла хранічны дэфіцыт у асноўных прадуктах харчавання, што прывяло да нарміравання хлеба, цукру, мукі і мяса. Прымусовыя падпіскі на дзяржаўныя аблігацыі прывялі да далейшага скарачэння асабістых даходаў. Канчатковым вынікам стала тое, што рэальныя прыбыткі рабочых і служачых у 1952 годзе складала ўсяго дзве траціны ад узроўню 1938 года, у той час як у 1949 годзе гэтая доля складала 90 %. Такая палітыка мела сукупны негатыўны эфект, які падсілкоўваў незадаволенасць і рост знешняга доўгу, а насельніцтва адчувала дэфіцыт тавараў. === Міжнародныя падзеі === 5 сакавіка 1953 года [[Іосіф Сталін]] памёр і пачаўся перыяд умеранай лібералізацыі, калі ў большасці еўрапейскіх камуністычных партый з’явіліся рэфарматарскія крылы. У Венгрыі рэфарміст Імрэ Надзь замяніў Ракашы, «лепшага венгерскага вучня Сталіна», на пасадзе прэм’ер-міністра. Тым не менш, Ракашы заставаўся генеральным сакратаром партыі і быў у стане падарваць большасць рэформ Надзя. У крысавіка 1955 года ён дыскрэдытаваў і адхіліў Надзя ад пасады. Пасля сакрэтнага дакладу [[Мікіта Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў лютым 1956 года, які асудзіў Сталіна і яго стаўленікаў, Ракашы быў адпраўлены ў адстаўку з пасады генеральнага сакратара партыі, і 18 ліпеня 1956 года яго месца заняў [[Эрнё Герэ]]. 14 мая 1955 года СССР стварыў [[Варшаўскі дагавор]], у выніку якой Венгрыя далучылася да СССР і яго дзяржаў-сатэлітаў у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Сярод прынцыпаў гэтага саюза былі «павага незалежнасці і суверэнітэту дзяржаў» і «неўмяшанне ў іх унутраныя справы». У 1955 годзе Аўстрыйская дзяржаўная дамова і наступная заява аб нейтралітэце зрабілі Аўстрыю дэмілітарызаванай і нейтральнай краінай. Гэта выклікала надзеі на падобнае нейтральнае становінча Венгрыі, і ў 1955 годзе Надзь лічыў «магчымым для Венгрыі прыняць нейтралітэт па аўстрыйскім узоры». == Асноўныя падзеі == === 23 кастрычніка === Напружанасць грамадска-палітычнай сітуацыі ў Венгрыі павялічвалася з лета 1956 (гл. гісторыя Венгрыі 1953—1956). Масавая дэманстрацыя ў Будапешце, прызначаная на 23 кастрычніка, мірна пачалася ўдзень. На ўскрайку гарадскога парку паўстанцамі быў разбураны 25-мятровы [[Помнік Сталіну (Будапешт)|помнік Іосіфу Сталіну]]. Ад статуі на пастаменце засталіся толькі боты, у якія быў усталяваны венгерскі сцяг. Пад вечар дэманстрацыя набыла ваяўнічы характар і перарасла ва ўзброеныя выступленні (гл. першы дзень венгерскай рэвалюцыі, аб падрыхтаванасці паўстання). Падобныя падзеі адбыліся 23 кастрычніка і ў іншых вялікіх гарадах Венгрыі (Секешфехервар, Шопрань, Дэбрэцэн, Мад’яровар, Веспрэм). Венгерскае камуністычнае кіраўніцтва, якое яшчэ з раніцы бачыла небяспечны для сябе кірунак падзей, а ўвечары пераканалася ў недастатковасці ўласных сіл, зрабіла кадравыя змяненні (найперш, прызначаючы Імрэ Надзя старшынёй ураду) і звярнулася да савецкага кіраўніцтва па ваенную дапамогу для падаўлення паўстання (гл. аб звароце па ваенную дапамогу, савецкая пазіцыя 23-га, [[Асобы корпус]], аперацыя Хваля). У ноч на 24 кастрычніка ў Будапешт пачалі ўваходзіць савецкія часткі з Венгрыі, а з СССР і Румыніі ў Венгрыю высылаліся дадатковыя сілы.<!--!!!!!!лозунгі і праграма! ААН у першыя дні! СССР тады ж! бунты ў войску ці не было? --> === 24 кастрычніка === На працягу 24 кастрычніка ў Будапешце вяліся вулічныя баі, у якіх супраць атрадаў апазіцыі змагаліся савецкія і венгерскія войскі, у тым ліку ўнутраныя (АВХ); значная доля венгерскай арміі і амаль уся паліцыя занялі пасіўную, чакальную пазіцыю (гл. баявыя дзеянні 24-га). На прадпрыемствах ствараліся рабочыя саветы, але венгерская камуністычная партыя працягвала паводзіць сябе пасіўна (гл. пазіцыя венгерскага кіраўніцтва 23-га). Днём 24-га ў Будапешт прыехалі савецкія прадстаўнікі — члены [[Палітбюро ЦК КПСС|Прэзідыума ЦК КПСС]] [[Анастас Іванавіч Мікаян|Анастас Мікаян]] і [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіл Суслаў]], старшыня КДБ СССР [[Іван Аляксандравіч Сяроў|Іван Сяроў]], намеснік начальніка [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]] генерал арміі [[Міхаіл Сяргеевіч Малінін|Міхаіл Малінін]] (магчыма, што Малінін ужо быў у Будапешце на гэты момант{{sfn|Granville|1995}}). Яны абмяркоўвалі з новым кіраўніцтвам пытанні кадравых змяненняў, дзеянняў супраць «падбухторнікаў і арганізатараў хваляванняў». На канец дня перавага ў сілах дазволіла савецкім і венгерскім урадавым войскам ліквідаваць асноўныя пункты супраціўлення (гл. баявыя дзеянні 24-га), а прызначэнне Надзя прэм’ер-міністрам задаволіла адно з асноўных народных патрабаванняў 23 кастрычніка. Савецкія прадстаўнікі 24-га паведамлялі ў Маскву, што венгерскія кіраўнікі «перабольшваюць небяспеку з боку варожых сіл і недаацэньваюць уласныя магчымасці».{{sfn|Пихоя|2000}}{{sfn|Виднянский|2006}} Наогул, становішча на пачатак 25.10.1956 паказвала пэўнае супакаенне настрояў{{sfn|Haslam|2004}}. Ноч на 25-е прайшла адносна спакойна; паўстанскія групы разыходзіліся па дамах, а толькі некаторыя заставаліся на барыкадах. У гэты момант было падобна, што паўстанне на гэтым і скончыцца.{{sfn|Bain|1956}} У 5:38 25-га па радыё быў абвешчаны заклік да грамадзян вярнуцца да працы{{sfn|Granville|2001}}{{sfn|Granville|2004}}. === 25 кастрычніка === Раніцай 25 кастрычніка ход падзей быў рэзка павернуты. Была расстраляна мірная дэманстрацыя каля будынку Парламенту, што ўвайшло ў гісторыю як «Крывавы чацвер». Расстрэл здарыўся ў таямнічых акалічнасцях (гл. аб расстрэле 25 кастрычніка), але адразу быў прыпісаны службе бяспекі (АВХ); абурэнне людзей не толькі стала прычынай рэзкай актывізацыі дзеянняў і пашырэння радоў паўстанцаў, але і знішчыла раней выпрацаваныя магчымасці палітычнага кампрамісу і пахіснула настрой венгерскай арміі{{sfn|Granville|2001}}{{sfn|Филимонов|2006}}. З 25-га па ўсёй краіне пачалі сістэматычна адбывацца антыўрадавыя дэманстрацыі, антысавецкія і антысеміцкія пагромы і ўзброеныя выступленні (гл. антысемітызм у час паўстання); ствараліся альтэрнатыўныя органы ўлады — рэвалюцыйныя і нацыянальныя саветы, рэгіянальныя ўрады (гл. аб мясцовых органах улады). === 26 кастрычніка === 26 кастрычніка Надзь і яго паплечнікі ўзялі курс на чыста палітычныя спосабы выхаду з крызісу, што было ўзгоднена з савецкімі прадстаўнікамі ў Будапешце; венг. кам. партыя рэарганізавала сваё кіраўніцтва і спрабавала вярнуць народныя масы пад свой кантроль. Ваенныя дзеянні ў Будапешце ў цэлым страцілі інтэнсіўнасць і засяродзіліся вакол некалькіх апорных пунктаў паўстанцаў (казармы Кіліяна, кінатэатр «Корвін» і інш.). Тымчасам у правінцыі пашыраліся апазіцыйныя выступленні, а ў некаторых значных гарадах 26-га адбыўся ўзброены захоп улады паўстанцамі (Мад’яровар, Мішкальц і інш.). Была абвешчана ўсеагульная забастоўка. === 27 кастрычніка === 27 кастрычніка Надзь сфарміраваў новы склад ураду, у які — на асабістай, а не партыйнай, падставе — ўвайшлі прадстаўнікі некамуністычных партый (Цільдзі, Ковач, Эрдэі), і з якога былі выведзены некаторыя прадстаўнікі камуністычнай «жорсткай лініі». Але на той час Надзь і сам пачаў траціць аўтарытэт у народзе, а сярод апазіцыйных сіл пашыраліся больш радыкальныя патрабаванні. У Будапешце баі невялікай інтэнсіўнасці вяліся паасобнымі паўстанскімі групамі, але ў правінцыі на працягу 27 — 28 кастрычніка была амаль цалкам знішчаная ранейшая сістэма ўлады; у некалькіх гарадах з турмаў былі выпушчаныя некалькі тысяч зняволеных, як палітычных, так і крымінальных. === 28 кастрычніка === Раніцай 28 кастрычніка Надзь дамогся адступлення венгерскіх і савецкіх войскаў, якія рыхтавалі аперацыю па канчатковым падаўленні паўстання ў Будапешце, пазней атрымаў згоду венг. кам. партыі на змяненне афіцыйнай ацэнкі паўстання, а ўвечары абвясціў «перамогу рэвалюцыі» і абвясціў праграму «вялікага дэмакратычнага, нацыянальнага, народнага руху, мэта якога — забяспечыць нацыянальную незалежнасць і суверэнітэт краіны, развіццё дэмакратыі ва ўсіх сферах жыцця». Было абвешчана аб амністыі і пачатку перагавораў з паўстанцамі, аб будучым роспуску АВХ «пасля аднаўлення парадку»{{sfn|Даклад ААН|1957}} і аб стварэнні Рэвалюцыйнага савета абароны, а таксама аб тым, што ўрад дамовіўся з урадам СССР аб неадкладным вывадзе савецкіх свойскаў з Будапешта.{{sfn|Виднянский|2006}} Працоўных заклікалі спыніць забастоўку{{sfn|Szakolczai|1998}}. На 28-е старыя органы ўлады ў краіне амаль цалкам распаліся, і амаль па ўсёй краіне пачалі дзейнічаць новыя органы ўлады. Мяжа з Аўстрыяй была адкрытая ў абодва бакі, а заходняя Венгрыя была фактычна ў руках паўстанцаў. Дзейнасць камуністычнай партыі фактычна абмяжоўвалася функцыянаваннем яе Цэнтральнага камітэта. Савецкія войскі пачалі выходзіць з баявога сутыкнення ў чаканні загадаў{{sfn|Haslam|2004}}. З даручэння ЦК венгерскай кампартыі асобныя члены Ваеннага камітэта супольна з афіцэрамі Венгерскай арміі планавалі на ноч на 29-е тымчасовае перайманне ўлады арміяй; камандаванне ў ваенных частках павінны былі ўзяць ваенныя камісары. Пасля аднаўлення парадку і ліквідацыі паўстанскіх узброеных сіл павінен быў быць сфарміраваны новы ўрад. Але гэты план не быў ажыццёўлены.{{sfn|Берец|1986}} (гл. савецкая пазіцыя 28-га). === 29 кастрычніка === 29 кастрычніка была абвешчана (17:00) ліквідацыя АВХ{{sfn|Даклад ААН|1957}}, у сувязі з тым, што міністр унутраных спраў пачаў 28-га арганізацыю «новай, дэмакратычнай» паліцыі{{sfn|Даклад ААН|1957}}. У адпаведнасці з умовамі амністыі, паўстанцы пачалі складваць зброю{{sfn|Granville|1995}}. Армія і паліцыя былі распушчаныя, і [[Бела Кірай]], былы генерал войска Хорці, стаў начальнікам Рэвалюцыйнага камітэта падтрымання парадку і заняўся арганізацыяй Нацыянальнай гвардыі. Міністрам абароны з наданнем чыну генерал-лейтэнанта яшчэ раней стаў палкоўнік [[Пал Малетэр]], які 25 кастрычніка перайшоў на бак паўстанцаў. Вечарам 29-га, як паведамлялі савецкія прадстаўнікі, паўстанцы пачалі падрыхтоўку да масавых распраў над супрацоўнікамі АВХ і іх сем’ямі{{sfn|Rainer|1995}}. На працягу 29 — 30 кастрычніка савецкія войскі выходзілі з Будапешта{{sfn|Пихоя|2000}}, але па выйсці яны займалі або бралі пад кантроль асноўныя грамадзянскія аэрапорты Венгрыі{{sfn|Даклад ААН|1957}}; вывад савецкіх войскаў з Венгрыі быў нязначным. === 30 кастрычніка === Савецкія прадстаўнікі ў Будапешце паведамлялі раніцай 30-га, што ліквідацыя паўстання толькі венгерскімі сіламі амаль выключана, бо венгерская армія заняла чакальную пазіцыю, а адносіны венгерскіх ваенных з савецкімі «далей пагоршыліся», і ранейшага даверу з боку венграў няма. Прадстаўнікі прапаноўвалі тымчасова спыніць увод новых савецкіх войскаў у Венгрыю, але нарошчваць іх групіроўку на венгерскай мяжы з тым, каб мець магчымасць аператыўна ўмяшацца ў падзеі.{{sfn|Granville|1995}} Савецкае кіраўніцтва, зважаючы на непаспяховасць узброенага развязання крызісу і на падзеі ў іншых краінах сацыялістычнага блоку і крытыку сусветнай супольнасці, прыняло пастанову аб вывадзе войскаў з Будапешта і новых прынцыпах узаемаадносін з краінамі сацыялістычнага блоку (гл. [[савецкая пазіцыя 30 кастрычніка]]) «толькі на прынцыпах поўнага раўнапраўя, павагі да тэрытарыяльнай цэльнасці, дзяржаўнай незалежнасці і суверэнітэту, неўмяшання ва ўнутраныя справы адзін аднаго».{{sfn|Виднянский|2006}} Гэтая дэкларацыя магла радыкальна змяніць сітуацыю ў свеце, што было адразу зразумета амерыканскім кіраўніцтвам — як адзін з магчымых крокаў у адказ там разглядаўся вывад амерыканскіх войскаў з Заходняй Германіі.{{sfn|Середа|2006}} 30 кастрычніка каля 14:00 пачаўся выхад асноўных сіл савецкіх войскаў з Будапешта. У гэты самы дзень быў пачаты вываз паветрам сем’яў савецкіх ваенных і цывільных асоб у Венгрыі{{sfn|Даклад ААН|1957}}. У Венгрыі яшчэ раніцай 30-га набылі масавы характар расправы з камуністамі, супрацоўнікамі АВХ, прадстаўнікамі органаў улады і інш. Палітычна ненадзейныя работнікі звальняліся з прадпрыемстваў і ўстаноў. Многія кіраўнікі мясцовых органаў улады, афіцэры, камуністы былі арыштаваныя (каля 3 тыс. чал.{{sfn|Берец|1986}}). Паведамляецца, што былі складзеныя і расстрэльныя спісы на каля 10 тыс. чал.{{sfn|Берец|1986}} Быў узяты штурмам будынак Будапешцкага гарадскога камітэта кам. партыі, ахоўнікі са складу войскаў АВХ здаліся і былі забіты{{sfn|Филимонов|2006}}. Удзень (14:28) Надзь абвясціў аб скасаванні ўрадам, у згодзе з кіраўніцтвам кампартыі, аднапартыйнай сістэмы, і аб стварэнні, у адпаведнасці з гэтым, вузкага кабінету ў складзе ўраду, куды павінны былі ўвайсці прадстаўнікі адноўленых партый з часоў кааліцыйнага ўрада 1945—1948.{{sfn|Даклад ААН|1957}} У сваёй прамове Надзь ані разу не ўжыў словаў «камуністычны» ці «сацыялістычны», а будучую Венгрыю называў «свабоднай, дэмакратычнай і незалежнай»; абвясціў, што новыя мясцовыя саветы і камітэты адэкватна забяспечваюць грамадскі парадак{{sfn|Haslam|2004}}, прызнаў іх існаванне і ўхваліў іх уключэнне ў сістэму ўлады{{sfn|Берец|1986}}; Кадар паведаміў аб поўнай згодзе кіраўніцтва кампартыі на гэтыя змяненні, «каб пазбегнуць далейшага праліцця крыві»{{sfn|Даклад ААН|1957}}. Нанова арганізоўваліся традыцыйныя палітычныя партыі (такія як Партыя дробных гаспадароў, Сацыял-дэмакратычная партыя і Партыя Пецёфі, колішняя Сялянская), і ствараліся новыя.{{sfn|Szakolczai|1998}} 30 кастрычніка быў арганізаваны Задунайскі нацыянальны савет у Д’ёры, з яўна выражанай мэтай націску на ўрад дзеля задавальнення больш радыкальных патрабаванняў. Пачаткова гэты ўрад абвясціў, што не прызнае цэнтральнага ўрада Надзя і павёў курс на аддзяленне Заходняй Венгрыі (гл. Дунантул).{{sfn|Szakolczai|1998}}<!--<ref name="fnIrv605"/>-->{{sfn|Берец|1986}} === 31 кастрычніка === Было абвешчанае аднаўленне забароненых палітычных партый і зацверджаны новы склад ураду Надзя (абвешчаны 30-га). У яго ўвайшлі, апроч камуністаў, прадстаўнікі легалізаваных і адноўленых партый з часоў кааліцыі 1945—1948 — сацыял-дэмакратычнай, дробных сельскіх гаспадароў, нацыянал-сялянскай. У складзе ўраду быў выдзелены кааліцыйны «малы кабінет» з прадстаўнікоў 5 партый, на падабенства кааліцыйнага ўрада, створанага ў 1945. Гэты кабінет павінен быў кіраваць краінай да часу новых выбараў. Венгерская партыя працы (камуністычная), якая на той час фактычна распалася, была распушчаная, а замест яе была створаная Венгерская сацыялістычная рабочая партыя на чале з Кадарам, які ў праграмнай прамове (1.11.1956) абвясціў, што новая партыя будзе бараніць справу дэмакратыі і сацыялізму з улікам асаблівасцей краіны, і заклікаў венгерскі народ падтрымаць намаганні ўраду па кансалідацыі грамадства.{{sfn|Виднянский|2006}} Удзень Надзь абвясціў сабраным перад Парламентам людзям, што «Венгрыя здымае з сябе абавязкі па Варшаўскім дагаворы»; газета «Мад’яр сабадшаг» паведаміла пра гэта 1 лістапада. У той самы дзень пад уплывам падзей у Венгрыі і свеце 30 — пач. 31 кастрычніка цалкам змянілася савецкая пазіцыя адносна венгерскіх падзей (гл. [[савецкая пазіцыя 31 кастрычніка]]), хаця савецкая прэса 31 кастрычніка і выйшла з тэкстамі пастановы 30 кастрычніка і «Дэкларацыі ўзаемаадносін»; было пастаноўлена аб маштабным выкарыстанні ваеннай сілы супраць «контр-рэвалюцыйных сіл у Венгрыі» і аб правядзенні кансультацый з кіраўніцтвам краін сацыялістычнага блоку, а Міністр абароны СССР Жукаў атрымаў указанне аб распрацоўцы адпаведнага плану мерапрыемстваў пад кодавай назвай «Віхар»{{sfn|Виднянский|2006}}; са свайго боку, эскалацыя канфлікту на Блізкім Усходзе (гл. аперацыя «Маскацір») панізіла сусветную ўвагу да падзей у Венгрыі. Пасля пастановы аб другім умяшанні новыя савецкія войскі ізноў пачалі ўваходзіць на тэрыторыю Венгрыі, а раней размешчаныя — манеўравалі па краіне, займаючы стратэгічныя пункты, адсякаючы мяжу з Аўстрыяй і абкружаючы Будапешт{{sfn|Рэвалюцыя і палітыка|1995}}. Ані венгерская армія, ані паўстанскія сілы не перашкаджалі ім у гэтым; былі асобныя і малаэфектыўныя спробы з боку паўстанцаў стварыць замінкі руху савецкіх сіл у большых населеных пунктах{{sfn|Johnson|1984}}. === 1 лістапада === Раніцай 1-га Надзь пераняў кіраванне замежнымі справамі і паведаміў савецкаму паслу, што новыя савецкія войскі ўвайшлі ў Венгрыю, і што гэта парушае Варшаўскі дагавор, і што венгерскі ўрад скасуе гэты дагавор, калі падмацаванні не будуць адкліканыя. Савецкі пасол патлумачыў увод войскаў заменай частак, што былі ў баях, а таксама абаронай савецкіх грамадзян у Венгрыі, і прапанаваў венгерскаму боку стварыць дзве дэлегацыі (палітычную і тэхнічную) для абмеркавання частковага вываду савецкіх войскаў.{{sfn|Даклад ААН|1957}} Каля 14 гадзін Надзь паведаміў савецкаму паслу, што на працягу апошніх трох гадзін мяжу перайшлі новыя савецкія часткі, і што Венгрыя выходзіць з Варшаўскага дагавору адразу ж. Каля 16 гадз. Савет міністраў ухваліў гэты крок Надзя і прыняў Дэкларацыю нейтральнасці Венгрыі, і праінфармаваў савецкага пасла аб гэтым каля 17 гадз. Пасля гэтага ўрад распаўсюдзіў гэту інфармацыю ў дыпламатычныя прадстаўніцтвы і звярнуўся да Генеральнага сакратара ААН Д. Хамаршылда (у 12:27 вашынгт. часу/17:27 венгерскага<!--<ref name="fnIrv618"/>-->) з просьбай разгледзець на будучай Генеральнай асамблеі ААН пытанне нейтральнасці Венгрыі і гарантый яе бяспекі з боку чатырох вялікіх дзяржаў. Дэкларацыя нейтральнасці была абвешчаная па радыё ў 19:45.{{sfn|Даклад ААН|1957}} На думку некаторых аўтараў, такія крокі Надзя былі апошняй спробай адхіліць наспявалае савецкае ваеннае ўмяшанне{{sfn|Рэвалюцыя і палітыка|1995}}. З іншага боку, паводзіны Надзя ў дачыненні да савецкага боку апісваюцца як нерашучыя{{sfn|Granville|1995}}. Ранейшая думка гісторыкаў, што менавіта абвяшчэнне Надзем 1 лістапада выхаду Венгрыі з Варшаўскага дагавору справакавала другое савецкае ўмяшанне, не пацверджваецца адкрытымі пазней дакументамі; наадварот, менавіта рух савецкіх войскаў перад другім умяшаннем стаў прычынай гэтага абвяшчэння{{sfn|Granville|1995}}. На думку тагачаснага амерыканскага кіраўніцтва, Надзь на той час «пацярпеў крах» і паўстанцы патрабавалі яго сыходу; пажаданую замену Надзю ў якасці «лідара нацыі» ЗША бачылі ў асобе кардынала Міндсенці, які быў у тыя дні вызвалены з хатняга арышту{{sfn|Новая экономика|2006}}. Фактычна, дзеянні ўраду Надзя на працягу 29.10—1.11.1956 азначалі поўную перамогу рэвалюцыі; адзіным невыкананым радыкальным патрабаваннем заставаўся вывад савецкіх войскаў з Венгрыі{{sfn|Szakolczai|1998}}. З 1 лістапада пачалося масавае вызваленне зняволеных, сярод якіх былі як палітычныя, так і звычайныя злачынцы. За 1 — 3 лістапада былі выпушчаны каля 17 тыс. зняволеных, з іх за 1-е — 812 палітычных з цэнтральнай турмы<!--<ref name="fnIrv612"/>-->. Працягваліся расправы над супрацоўнікамі і даўніманымі супрацоўнікамі АВХ<!--<ref name="fnIrv602"/>-->, а сярод членаў камуністычнай і нават сацыял-дэмакратычнай партый распаўсюджваўся страх масавага пагрому<!--<ref name="fnIrv603-604"/>-->. Кадар выступіў па радыё ў 21:50 як старшыня ўстаноўчага камітэта новай кампартыі, і заклікаў грамадства да змагання, каб «адхіліць небяспеку замежнай інтэрвенцыі»{{sfn|Даклад ААН|1957}}. У гэты ж вечар два міністры ўраду Надзя, Кадар і Мюніх, былі патаемна запрошаныя ў савецкае пасольства ўвечары 1-га (каля 22 гадз.). Пасля размовы з паслом Андропавым іх перавезлі на савецкую ваенную базу, і раніцай 2-га вывезлі самалётам у Маскву{{sfn|Середа|2006}}. === 2 лістапада === Савецкія войскі замкнулі кальцо абкружэння вакол Будапешта. Урад Надзя звярнуўся з новымі пратэстамі да савецкага пасла і ў ААН. Але нават пасля свайго другога звароту ў ААН (2.11.1956) Надзь спрабаваў дасягнуць кампрамісу з савецкім бокам. Так, у першыя дні лістапада ён выклікаў паслоў сацыялістычных краін, а найперш — савецкага пасла Андропава, і спраў пераканаць іх у правільнасці сваёй палітыкі. У размовах з Андропавым Надзь прапаноўваў адклікаць свой зварот у ААН узамен за савецкае абяцанне адмовіцца ад якога-небудзь ваеннага ўмяшання; таксама ён беспаспяхова прапаноўваў савецкім кіраўнікам, як сам, так і праз румынскую партыйную дэлегацыю (3-га), правесці сустрэчу на найвышэйшым узроўні.{{sfn|Рэвалюцыя і палітыка|1995}} У 16:05 радыё абвясціла пра змяненні ва ўрадзе, з якога будуць выдаленыя «здраднікі народа». Пазней было абвечшана, што з школаў адклікаюцца ўсе падручнікі гісторыі, спыняецца абавязковае навучанне рускай мовы і навучанне савецкай літаратуры, школа Максіма Горкага закрываецца<<!--ref name="fnIrv645"/>-->. Урад заклікаў супрацоўнікаў былой службы АВХ звяртацца да ўладаў дзеля правядзення чысткі{{sfn|Даклад ААН|1957}}. 2 лістапада Задунайскі нацыянальны савет запэўніў урад Надзя аб сваёй падтрымцы{{sfn|Берец|1986}}, а цалкам падобны Нацыянальны савет Паўночнай і Усходняй Венгрыі быў створаны{{sfn|Szakolczai|1998}}. Рабіліся намаганні стварыць агульнавенгерскі Нацыянальны савет, які б выконваў ролю Парламента да свабодных выбараў{{sfn|Szakolczai|1998}}. Кіраўніцтва радыёстанцыі «Свабодная Еўропа» атрымала загад аказваць новаму ўраду Надзя дапамогу і спыніць асабістыя нападкі на Надзя{{sfn|Берец|1986}}. Савецкае кіраўніцтва ў першыя дні лістапада правяло перагаворы з кіраўніцтвамі краін Усходняга блоку — Польшчы (1-га ў Брэсце), Балгарыі, Румыніі і Чэхаславакіі (2-га ў Бухарэсце). На гэты час развіццё падзей у Венгрыі пачало выклікаць неспакой у камуністычных кіраўніцтвах гэтых краін, і таму яны не толькі падтрымалі савецкі намер ваеннага ўмяшання, але і прапанавалі ваенную падтрымку — Чэхаславакія «ў выпадку патрэбы», Румынія — «ахвотна».{{sfn|Рэвалюцыя і палітыка|1995}} Падтрымалі гэты намер і Югаславія (2-3-га) і Кітай. На працягу 2 — 3 лістапада ў Маскве пад кіраўніцтвам беглых членаў ураду Надзя фарміраваўся новы ўрад для Венгрыі{{sfn|Середа|2006}}. === 3 лістапада === У Венгрыі працягвалася ажыццяўленне новага палітычнага курсу. Быў арыштаваны Д’юла Алапі, дзяржаўны пракурор на працэсе кардынала Міндсенці (1948)<ref>Паведамленні Мак-Кормака з Будапешта, 1956…</ref>; супрацоўнікі АВХ пачалі з’яўляцца ў камісіях улады дзеля правядзення над імі чысткі{{sfn|Даклад ААН|1957}}. К. Бела ачоліў «васьмёрку» падпалкоўнікаў і палкоўнікаў паліцыі і арміі, якія перайшлі на бок паўстанцаў{{sfn|Новая экономика|2006}}. У Маскве 3 лістапада праходзіла паседжанне, на якім савецкія кіраўнікі разам з Кадарам планавалі дзеянні па ліквідацыі венгерскага паўстання{{sfn|Рэвалюцыя і палітыка|1995}} (таксама: [[пазіцыя СССР 31-га]]). Быў сфарміраваны альтэрнатыўны Венгерскі рэвалюцыйны рабоча-сялянскі ўрад на чале з Кадарам (гл. [[фарміраванне ўраду Кадара]]), які ў гэты самы дзень прыбыў у савецкую стаўку ў г. Солнак{{sfn|Виднянский|2006}}. У 13:30<!--<ref name="fnIrv665"/>--> праз радыё было абвешчана аб стварэнні новага складу ўраду на чале з Надзем. У складзе ўраду былі прадстаўнікі 4 галоўных партый, але міністэрскія партфелі атрымалі толькі Надзь, які сумяшчаў старшынёўства з пасадай Міністра замежных спраў, і Малетэр — Міністр абароны ({{таксама}}: [[урад 3 лістапада]]).{{sfn|Даклад ААН|1957}} Удзень перагаворы аб частковым вывадзе савецкіх войскаў з Венгрыі пачалі набліжацца, як тады здавалася, да паспяховага заканчэння. Але ўвечары, каля 22 гадз., венгерская дэлегацыя на чале з Малетэрам, Міністрам абароны, і Ковачам, начальнікам генштаба, была захопленая савецкімі спецслужбамі.{{sfn|Даклад ААН|1957}} Урад Надзя не загадваў адкрываць агонь супраць савецкіх войскаў ані пасля разрыву сувязі са сваёй дэлегацыяй, ані пасля атрымання вестак пра стварэнне ўраду Кадара, ані пасля паведамленняў у ноч на 4-е пра паступовае прасоўванне савецкіх войскаў і заняцце імі стратэгічных аб’ектаў{{sfn|Даклад ААН|1957}}. === 4 лістапада === У 4:15{{час?}} венг. часу савецкія войскі пачалі [[аперацыя Віхар, СССР|аперацыю «Віхар»]] па падаўленні венгерскай рэвалюцыі. Фармальным повадам для савецкага ўмяшання стаў зварот Рабоча-сялянскага ўрада Венгрыі пад кіраўніцтвам Кадара (гл. [[фарміраванне ўраду Кадара]]), які знаходзіўся з 4 лістапада ў савецкай стаўцы ў г. Сольнак і аб стварэнні якога было абвешчана праз сольнакскае радыё ў 5:05 4 лістапада. Урад Надзя быў абвешчаны скінутым{{sfn|Новая экономика|2006}}.{{sfn|Даклад ААН|1957}} Урад Надзя ў 5:20 заклікаў прад радыё народ змагацца «з акупацыйнымі войскамі і марыянетачным урадам», а ў 6 гадз. Надзь разам з некаторымі паплечнікамі скарыстаўся палітычным прытулкам у югаслаўскім пасольстве, што было яму прапанавана югаслаўскім бокам (паводле ранейшай патаемнай савецка-югаслаўскай дамоўленасці — гл. [[пазіцыя Югаславіі 2-га]], [[захоп ураду Надзя]]){{sfn|Granville|1995}}. Апошні радыёзварот ураду Надзя, неўзабаве пасля 8 гадз., заклікаў «пісьменнікаў і вучоных свету дапамагчы народу Венгрыі».{{sfn|Даклад ААН|1957}} Знаходзячыся ў югаслаўскім пасольстве, урад Надзя катэгарычна адмовіўся складваць свае паўнамоцтвы, і ўрад Кадара, такім чынам, не толькі апынуўся ў палітычнай ізаляцыі{{sfn|Середа|2006}}, але і трапіў у сітуацыю дзвюхуладдзя{{sfn|Середа|2006}}. У Будапешт урад Кадара прыбыў 7 лістапада і быў прыведзены да прысягі ў той самы дзень{{крыніца?}} ({{таксама}} [[пазіцыя Надзя пасля 4-га]]). ААН на надзвычайным паседжанні Генеральнай асамблеі 4 лістапада прыняў рэзалюцыю, якая асуджала «неразборлівую жорсткасць» войскаў СССР у Венгрыі і патрабавала іх вываду з краіны (гл. [[пазіцыя ААН 4-га]]){{sfn|Torda|2006}}. Венгерская армія амаль не чыніла супраціўлення і была раззброеная ў месцах дыслакацыі ў першыя гадзіны ваенных дзеянняў{{sfn|Новая экономика|2006}}. Да канца дня савецкія войскі зламілі супраціўленне Нацыянальнай гвардыі і паўстанскіх груп і ў цэлым авалодалі сітуацыяй па ўсёй тэрыторыі Венгрыі. Баі ў асобных раёнах і населеных пунктах працягваліся да 11 лістапада (раён Чэпель) і нават да 15 лістапада (горад Сталінвараш). Асобныя паўстанскія групы, якія паспрабавалі перайсці да партызанскіх дзеянняў, існавалі да канца лістапада{{крыніца?}}. Адразу пасля сканчэння актыўных баявых дзеянняў савецкія [[спецслужбы]] і венгерскія, нанова арганізаваныя, спецслужбы пачалі пошукі і карныя дзеянні супраць актыўных удзельнікаў паўстання, пасіўных праціўленцаў і інш. (гл. [[рэпрэсіі ў Венгрыі, 1956-1958]]) З Венгрыі праз адкрытую мяжу з Аўстрыяй уцякло больш з 190 тысяч людзей (малая іх частка вярнулася назад). <!--== Перад падзеямі == Увосень 1956 у народных масах Венгрыі асабліва абвострылася незадаволенасць цяжкім эканамічным становішчам, савецкай культурнай і ваеннай прысутнасцю, і, асабліва, па-ранейшаму жорсткім палітычным рэжымам, які выглядаў яшчэ больш непрывабна на фоне пэўнай лібералізацыі ў Сацыялістычным блоку, ініцыяванай на [[20 з'езд КПСС|XX з’ездзе]] КПСС. {{таксама|*}}: [[рэпрэсіі ў Венгрыі, 1947-1953|рэпрэсіі ў Венгрыі]], [[Парыжскі дагавор, 1947]], [[гісторыя Венгрыі#1945-1956|гісторыя Венгрыі ў 1945—1956]]. Венгрыя, як і іншыя сацыялістычныя краіны Усходняй (сучаснай Цэнтральнай) Еўропы, з пачатку 1950-х была аб’ектам актыўнай антыкамуністычнай прапагандысцкай і падпольнай дзейнасці, якая актывізавалася пасля вываду акупацыйных войскаў з Аўстрыі і адкрыцця аўстрыйскай мяжы ў [[1955]]<ref name="fng2006">(Гаўрылаў 2006)…</ref> ({{таксама}}: [[дактрына вызвалення нацый]], [[радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабодная Еўропа»]], [[аперацыя Ролбек, ЗША|аперацыя «Ролбек»]], [[аперацыя Фокус, ЗША|аперацыя «Фокус»]], [[закон Лоджа]], [[легіён Лоджа]]). Новым фактарам у сітуацыі сталі накінутая з Масквы адстаўка «сталініста» [[Маціяс Ракашы|Маціяса Ракашы]] ў ліпені і [[польскія падзеі, 1956|падзеі ў Польшчы]] лета—восені, завершаныя рэальнай перамогай польскіх рэфарматарскіх сіл. Гэта паслужыла прыкладам і заахвотай для рэфарматарскіх сіл унутры ВПП (Венгерскай партыі працоўных — венгерскай камуністычнай партыі), якія гуртаваліся вакол Венгерскага саюза пісьменнікаў і дыскусійнага Клуба Пецёфі, створанага пад эгідай ДІСЗ (Дэмакратычнага саюза моладзі — камуністычнай маладзёвай арганізацыі). Вялікую папулярнасць у венграў меў тады [[Імрэ Надзь]], лідар партыйнай апазіцыі і колішні прэм’ер-міністр (1953—1955)., а таксама, яго праграма ліберальных рэформ, дачасна згорнутая кансерватыўным венгерскім партыйным кіраўніцтвам. Лозунг вяртання Надзя на пасаду кіраўніка ўраду быў адным з найгалоўнейшых у венгерскай апазіцыі. Развіццё ўнутрыпартыйнага канфлікту ў ВПП прывяло ў пачатку кастрычніка да пастановы ўрачыста перазахаваць астанкі чатырох галоўных ахвяр партыйнай [[чысткі ў Венгрыі, 1949|«чысткі» 1949 года]] — [[Ласла Райк]]а, [[Дзёрдзь Палфі|Дзёрдзя Палфі]], [[Цібар Сені|Цібара Сені]], [[Андраш Салаі|Андраша Салаі]] ({{таксама}}: [[чысткі ў Чэхаславакіі, 1950|чысткі ў Чэхаславакіі]], [[чысткі ў Польшчы]]). Урачыстае шэсце 6 кастрычніка вылілася ў масавую маніфестацыю, у якой удзельнічалі да 200 тыс.ч. Паводле думкі [[савецкая гістарыяграфія|савецкіх гісторыкаў]], радыкальная апазіцыя выкарыстала гэтае шэсце для спробы сваіх сіл і праверкі рэакцыі ўладаў. У наступныя дні незадаволенасць і напружанасць у грамадстве нарастала далей. 16 кастрычніка 1956 студэнты Сегедскага ўніверсітэта масава выйшлі з Дэмакратычнага саюза моладзі, і адрадзілі забаронены камуністычнай уладай Саюз студэнтаў венгерскіх універсітэтаў і акадэмій. Наступнымі днямі аддзяленні ССВУА ўзніклі ў Печы, Мішкальцы, іншых гарадах. Венгерскае Міністэрства абароны паставіла армію ў стан павышанай баявой гатоўнасці (19 кастрычніка), але назаўтра скасавала гэтае распараджэнне. Савецкі [[Асобы корпус савецкіх войск у Венгрыі|Асобы корпус]] яшчэ з ліпеня 1956 меў распрацаваны план ваеннага ўмяшання ў венгерскія падзеі (план «Хваля»), і камандуючы корпусу ў 20-х днях кастрычніка скіраваў Міністру абароны СССР шыфроўку аб магчымасці ўзброеных выступленняў у Венгрыі, хоць рэакцыі на яе не было да самага выбуху паўстання<ref name="fnkz2001">(КЗ 2001)…</ref>. Аднак, яшчэ 20—21 кастрычніка каля г. Захані на савецкай мяжы наводзіліся пантонныя масты, а 21—22 кастрычніка ў прылеглых раёнах Румыніі афіцэры адклікаліся з адпачынку, а з савецкага рэзерву выклікаліся афіцэры, якія ведалі [[венгерская мова|венгерскую мову]]<ref name="fnun51">(ААН 1957), р.51.</ref>. Кіраўніцтва кампартыі (Эрнё Герэ) зрабіла пэўныя спробы разрадкі напружанасці. Быў арыштаваны шэф [[АВХ]] Міхалі Фаркаш. Імрэ Надзь быў рэабілітаваны і адноўлены ў кампартыі (14.10.1956), а [[Янаш Кадар]] быў прызначаны намеснікам прэм’ер-міністра [[Андраш Хегедзюш|Андраша Хегедзюша]]. Венгерскае кіраўніцтва рабіла спробы палітычнай разрадкі сітуацыі, пагаджаючыся на некаторыя менш радыкальныя патрабаванні апазіцыі, напрыклад, на рэабілітацыю і аднаўленне ў кампартыі Імрэ Надзя ([[14 кастрычніка]]), або на разгляд магчымасці скасавання абавязковага навучання рускай мовы ў школах ([[19 кастрычніка]]). Быў арыштаваны шэф [[АВХ]] (палітычнай паліцыі) Міхалі Фаркаш, а рэпрэсаваны раней [[Янаш Кадар]] быў прызначаны намеснікам прэм’ер-міністра [[Андраш Хегедзюш|Андраша Хегедзюша]]. У сярэдзіне кастрычніка член ЦК кампартыі Ваш Золтан наведаў савецкага пасла Ю. Андропава, і паспрабаваў падштурхнуць Маскву да мацнейшага ціску на кіраўніцтва венгерскай кампартыі, каб вымусіць далейшыя крокі да разрадкі, а найперш, адстаўку ўсіх паплечнікаў Ракашы — Ковача, Салаі, Вега, Мекіша, Батаі. Гэтыя крокі меліся «прадухіліць прыход да ўлады Надзя». Тымчасам, у 10-х днях кастрычніка польскае партыйнае кіраўніцтва без кансультацыі з кіраўніцтвам КПСС зрабіла рад кадравых перастановак. Быў зняты з пасады міністр абароны Ракасоўскі, а першым сакратаром 22 кастрычніка быў прызначаны «[[цітаізм|цітаіст]]» Гамулка. Рэфармісты ў Венгрыі ўспрынялі гэта як рэальны поспех супраціўлення ўсеабдымнаму савецкаму кантролю над палітычным жыццём у краінах Сацыялістычнага блоку. Венгерскія радыё і прэса перадавалі віншаванні ад венгерскага народа да польскага. {{таксама|*}}: [[польскія падзеі, 1956|польскія падзеі]]. На працягу 22 кастрычніка ў ВНУ Будапешта прайшоў рад студэнцкіх сходаў, дзе прыймаліся праграмы эканамічных і палітычных патрабаванняў. Самым значным з іх выявіўся сход у Тэхналагічным універсітэце будаўнічай прамысловасці (ТУБП), дзе познім вечарам была прынятая праграма г.зв. «16 пунктаў», у якой спалучаліся як рэалістычныя, так і цалкам невыканальныя ў тагачаснай сітуацыі патрабаванні<ref name="fnun52">(ААН 1957), р.52.</ref>. == 23 кастрычніка == На 23 кастрычніка было прызначана шэсце прадстаўнікоў Саюзу пісьменнікаў да помніку генералу Бему, паляку і венгерскаму нацыянальнаму герою, у знак салідарнасці з польскім народам. Зварот студэнтаў па дазвол на масавую маніфестацыю пад эгідай Клубу Пецёфі, якая б далучылася да акцыі пісьменнікаў, быў спачатку ўхвалены, але з раніцы 23-га ўсе дэманстрацыі былі забаронены Міністэрствам унутраных спраў дзеля «захавання грамадскага парадку», і, не зважаючы на абурэнне людзей і настойлівыя просьбы, не дазваляліся да 14 гадзін, калі дэманстрацыя была дазволена пастановай Палітбюро ВПП. Тады ж было паведамлена, што сябрам ВПП належыць удзельнічаць у дэманстрацыі, і што ў 20 гадз. па радыё будзе выступаць першы сакратар ВПП Э. Герэ. Дэманстрацыя пачалася каля 15 гадз. ад помніку Пецёфі (у [[Пешт|Пешце]]), дзе сабраліся некалькі тысяч людзей, пераважна студэнтаў і інтэлігенцыі. Шэсце да помніку Бему (у зарэчнай [[Буда|Будзе]]) убірала ў сябе людзей з вуліц, у тым ліку, рабочых, салдатаў, школьнікаў. Натоўп, які хутка вырас да дзесяткаў тысяч, спачатку быў настроены мірна, і шэсце адбывалася пад камуністычнымі, умеркавана рэфармісцкімі лозунгамі. Каля помніку Бему сабралася да 50 тыс. людзей. Тут была агалошаная рэзалюцыя Саюзу пісьменнікаў з патрабаваннем палітычных і эканамічных рэформ («7 пунктаў»).<ref name="fnhr">(Hungarian Revolt)…</ref> Паступова настрой мітынгу мяняўся з наогул камуністычнага на венгерскі нацыянальны, і нават на антысавецкі. Прамоўцы дэкламавалі творы венгерскай патрыятычнай паэзіі, сабранымі выконваўся забаронены нацыянальны гімн. Некаторыя гісторыкі адносяць пачатак звычаю вырывання ці выразання камуністычнага герба з тагачасных венгерскіх дзяржаўных сцягоў менавіта да мітынгу каля помніку Бему. === Падзеі ў Дэбрэцэне === У Дэбрэцэне каля 18 гадзін 23 кастрычніка студэнцкая дэманстрацыя паспрабавала захапіць будынак абласнога Упраўлення ўнутраных спраў. Сілы дзяржбяспекі адкрылі агонь, забіўшы 3 і параніўшы 6 чалавек — забітыя сталі першымі ахвярамі ў час паўстання. Будынкі абласнога камітэта кампартыі і УУС не былі захоплены, а ў горадзе быў уведзены каменданцкі час.<ref name="fn2">Примечания // Венгерское восстание 1956 года. — [http://www.idf.ru/8/comments/0402.htm Международный фонд 'Демократия]</ref> === Распаўсюджанне маніфестацый === Яшчэ перад 18 гадз. сабраныя каля помніку Бема пачалі пакідаць плошчу. З іх адныя накіраваліся ў Пешт праз мост Эрзебет, каб далучыцца да тых, хто сабраўся каля помніку Пецёфі. Іншыя прайшлі мостам Маргіт і сабраліся каля будынку Парламента, на плошчы Кошута.<ref name="fnf2002">Маршруты пд. (Фоўкс 2002).</ref> === Знішчэнне помніку Сталіна === Пэўная частка дэманстрантаў перайшла на плошчу Фельванулашы, дзе стаяў вядомы манументальны помнік Сталіна. Значная частка венграў даўно адчувала варожасць да гэтага помніку, як да сімвалу сталінізму і савецкай акупацыі, і радыкалізацыя настрояў дэманстрацыі была, між іншым, выражана ў закліках да рускіх «забраць Сталіна з сабой» або да венграў, каб знішчыць помнік. Раннім вечарам 23-га сабраныя пачалі спробы сцягнуць статую тросамі, прычэпленымі да грузавікоў. Гэта не ўдалося, таму што канструкцыя статуі была ўмацаванай. Спробы працягваліся яшчэ да 19:30—19:45. Нарэшце, мацаванні статуі былі перарэзаныя газавымі разакамі, і ў 21:21 яе ўдалося зваліць.<ref name="fnf2002"/> Няўдалыя спробы расчаравалі сабраных і, пакуль сюды не данеслася страляніна ад Дому Радыё (з адлегласці каля 2 км), натоўп зменшыўся да каля 1 тыс.ч.<ref>Ірвін, С. 314.</ref> Са стралянінай з’явіліся і пустыя грузавікі, якія бралі ўсіх ахвотных да Дому Радыё.<ref>Ірвін, С.315,317.</ref> === Каля будынку Парламенту === Колькасць сабраных каля будынку Парламенту дасягнула ад 200 да 300 тыс.ч. каля 18 гадз. Пасля неаднаразовых просьбаў, да людзей выйшаў Імрэ Надзь, і выступіў з балкону Парламенту з кароткай прамовай. Тымчасам, людзі чакалі і прамовы першага сакратара венгерскай кампартыі Э. Герэ, які менавіта ў гэты дзень вяртаўся з Югаславіі. Прамова была перададзена праз гучнавяшчальнікі каля 20 гадз., але была вытрымана ў жорсткім, бескампрамісным тоне, не ўтрымлівала ніякіх абяцанняў кампрамісу, і толькі моцна раздражніла людзей. === Маніфестацыя перад будынкам Радыё === Яшчэ раней, і ў іншым месцы Будапешту, студэнцкае шэсце прайшло ад помніка Бему да будынку Будапешцкага радыё, спрабуючы, у каторы раз, дамагчыся агучвання студэнцкіх палітычных патрабаванняў. Студэнты выслалі дэлегацыю ў будынак, які быў пад аховай палітычнай паліцыі АВХ. Аднак, дэлегацыя была затрыманая. === Выбух паўстання === Каля 21 гадз. у натоўп былі кінуты гранаты са слёзацечным газам, а потым супрацоўнікі АВХ адкрылі агонь па натоўпе<ref>Савецкія крыніцы ў пытанні адкрыцця агню трымаліся версіі «правакацыі контррэвалюцыйных сіл».</ref>. Пасля гэтага мірны характар дэманстрацыі знік, натоўп раз’ятрыўся, накінуўся на супрацоўнікаў АВХ і здабыў іх зброю. Гэтым часам, рабочыя з раёнаў Чэпель, Уйпешт і іншых пачалі захопліваць грузавікі, разбіваць склады зброі і арсеналы і падцягвацца ў цэнтр горада<ref>Заходнія крыніцы звычайна называюць хуткую самаарганізацыю, масавае ўзбраенне і ўпэўненыя дзеянні паўстанцаў спантаннымі. Савецкія крыніцы называлі выступленні старанна і загадзя падрыхтаванымі.</ref>. З 23 гадз. 23 кастрычніка сілы паўстанцаў са стралковай зброяй пачалі штурм будынку Радыё. Узброеныя сутычкі пачаліся і ў іншых месцах Будапешту, між іныш, каля будынку цэнтральнай газеты венгерскай кампартыі «Шабад-Неп», і ўжо ў 0 гадз. 24 кастрычніка Радыё Будапешт паведамляла пра іх. Паўстанцам удалося ў першыя гадзіны 24 кастрычніка захапіць будынак Радыё, але потым іх адтуль выбілі. Тым самым вечарам 23 кастрычніка на вуліцах Будапешту з’явіліся венгерскія сцягі з вырваным або выразаным дзяржаўным гербам камуністычнай сімволікі. Венгерскае войска і паліцыя выявілі пасіўнасць, не ўступалі ў бой з пастанцамі, часта аддавалі тым сваю зброю, браталіся, і нават далучаліся да паўстанцкіх сіл. === Уваход савецкіх войскаў === Ужо ў 2 гадз. 24 кастрычніка на вуліцах Будапешту з’явілася савецкая бранетанкавая тэхніка, фактычна апярэджваючы просьбу венгерскага партыйнага кіраўніцтва да савецкага аб ваеннай дапамозе. --> == Пазіцыя венгерскага кіраўніцтва == === 23 кастрычніка === {{сюды|Зварот па ваенную дапамогу}}{{сюды|Зварот па савецкую дапамогу}} ==== Зварот па савецкую дапамогу ==== Да часу адкрыцця архіваў у канцы 1980-х — пач. 1990-х гг. зварот аб уводзе савецкіх войскаў часта прыпісваўся Надзю, але менавіта Геро, у сваёй тэлефоннай размове з Хрушчовым, фактычна звярнуўся па савецкую ваенную дапамогу. Наогул, акалічнасці першага ўводу савецкіх войскаў застаюцца не цалкам высветленымі. Вядома, што спачатку Геро, які тэрмінова вярнуўся ў той дзень з Югаславіі, выклікаў да сябе савецкага ваеннага аташэ з просьбай аб ваеннай дапамозе{{sfn|Granville|2001}} (каля 19:00?{{час?}}{{sfn|Haslam|2004}}). Пазней савецкі пасол Андропаў самастойна, на падставе гэтай просьбы, паспрабаваў дамагчыся ваеннага ўмяшання ад камандзіра Асобага корпуса Лашчанкі, але той адмовіўся, спасылаючыся на неабходнасць прамога загаду з Масквы{{sfn|Granville|2001}}. У сваю чаргу, савецкае кіраўніцтва не магло дзейнічаць, не атрымаўшы фармальнага звароту ад венгерскага кіраўніцтва{{sfn|Granville|2001}}. Хрушчоў у тэл. размове з Геро (ужо пасля выкліку савецкага аташэ) запрасіў таго на надзвычайную сустрэчу ў Маскве 24-га, але Геро адмовіўся, матывуючы тым, што сітуацыя занадта сур’ёзная, але не кажучы нічога пра свой ранейшы зварот па дапамогу да сав. аташэ{{sfn|Granville|2001}}. Пасля гэтага ў Маскву званіў пасол Андропаў і паведамляў аб венгерскай сітуацыі{{sfn|Granville|2001}}. Толькі пасля гэтага, ужо ў час паседжання [[Палітбюро ЦК КПСС]]{{sfn|Середа|2006}} (паміж 22:00 і 23:00 маск.часу), Хрушчоў ізноў пазваніў Геро і паведаміў таму, што зварот будзе задаволены, але толькі калі ён будзе ў пісьмовай форме{{sfn|Granville|2001}}. Геро адмовіўся, апраўдваючыся тым, што няма часу збіраць паседжанне.{{sfn|Granville|2001}} Тады Хрушчоў і Геро дамовіліся так, што дакумент будзе прысланы прэм’ер-міністрам Хегедзюшам пазней{{sfn|Виднянский|2006}}, хоць савецкія кіраўнікі яшчэ тады палічылі гэтае абяцанне Геро «невыразным»{{sfn|Середа|2006}}. Часам такія паводзіны Геро тлумачаць «адцягваннем часу»{{sfn|Берец|1986}}<ref name="fnbbc2006">Крачэтнікаў, 2006.</ref>, з-за чаго, дзей, Хрушчоў і загадаў у 21 гадз. венг. часу (23 гадз. маск. часу) пачынаць аперацыю, не дачакаўшыся фармальнага звароту<ref name="fnbbc2006">Крачэтнікаў, 2006.</ref>. Раніцай 24-га, калі савецкія войскі ўжо ўваходзілі ў Буапешт, Надзь адмовіўся падпісваць зварот ураду па савецкую ваенную дапамогу, і яго падпісаў, пост-фактум, былы прэм’ер-міністр Хегедзюш. Гэты дакумент з датай 24.10.1956 трапіў у Маскву толькі праз некалькі дзён, калі пытанне пра ўмяшанне СССР ва ўнутраныя справы Венгрыі ўжо стаяла на парадку дня Савета бяспекі ААН{{sfn|Виднянский|2006}}. Вечарам 23-га ў Маскве, паміж 22:00 і 23:00 маск. часу (20:00 і 21:00 венг. часу), на паседжанні [[Палітбюро ЦК КПСС]], прысвечаным венгерскім падзеям, слухалі міністра абароны Жукава, які паведаміў, што ў Будапешце масавыя дэманстрацыі, падпаленая радыёстанцыя, у Дэбрэцэне занятыя будынкі абласнога камітэта кампартыі і міністэрства ўнутраных спраў. Пры адным голасе супраць (Мікаян) палітбюро пастанавіла ажыццявіць ваенную дапамогу венгерскім уладам і вярнуць да палітычнай дзейнасці Надзя.{{sfn|Пихоя|2000}} Паседжанне кіраўнікоў венгерскай кампартыі каля 21:00 — 21:30 венг. часу{{час?}}, якое абмяркоўвала патрэбнасць савецкага ваеннага ўмяшання, адбывалася, фактычна, пасля просьбы Геро. Але абмеркаванне паказала, што ў вярхах венг. кам. партыі няма цвёрдай надзеі на венгерскую армію, а выкарыстанне [[АВХ]], ненавіснага народа, можа толькі пагоршыць сітуацыю. Рашучае ўмяшанне савецкага войска бачылася венгерскаму кіраўніцтву як рэалістычны спосаб хутка пакласці канец беспарадкам — як у Берліне ў 1953 годзе. У выніку, ніхто з кіраўнікоў не выступіў супраць, калі Геро паведаміў, што ён «ужо загадаў савецкім войскам ісці ў Будапешт».{{sfn|Granville|2001}}{{sfn|Granville|2004}} У ноч з 23 на 24 кастрычніка пленум ЦК венг. кампартыі выбраў новае палітбюро, стварыў новы склад ураду на чале з Надзем і склаў афіцыйны зварот да СССР па ваенную дапамогу. Але раніцай 24-га, калі савецкія войскі ўжо ўваходзілі ў Будапешт, Надзь адмовіўся падпісваць такі зварот, і яго падпісаў былы прэм’ер Хегедзюш, пост-фактум і, насамрэч, ужо не маючы належных паўнамоцтваў. Гэты дакумент з датай 24.10.1956 трапіў у Маскву ў шыфр-тэлеграме савецкага пасла Андропава толькі 28.10.1956, калі пытанне пра ўмяшанне СССР ва ўнутраныя справы Венгрыі ўжо стаяла на парадку дня Савета бяспекі ААН{{sfn|Виднянский|2006}}. ==== Пленум ЦК венгерскай кампартыі ==== Пазіцыя венгерскага кіраўніцтва ад самага пачатку падзей была нерашучай. Так, Геро і яго паплечнікі ўвечары 23-га адцягвалі скліканне пленуму ЦК венг. кампартыі (радыё паведамляла ў 19:30 аб скліканні пленуму 31-га, у 20:30 — праз некалькі дзён). Але пад націскам падзей пленум быў сабраны неадкладна, каля 23 гадз. 23 кастрычніка (радыёабвестка аб неадкладным скліканні была агучаная ў 22:22).v На думку савецкіх гісторыкаў, кіраўніцтва венгерскай кампартыі ў той момант успрыймала выступленні як арганізаваныя і ажыццяўляныя буйнымі сіламі, а таксама бачыла, што на некаторых ключавых пастах у арміі і паліцыі выявіліся тыя, хто ўзяў бок паўстанцаў. Гэта і называлася ў савецкай гістарыяграфіі прычынай звароту ЦК венг. кампартыі да СССР па ваенную дапамогу ў ліквідацыі паўстання, супраць якога не выступіў ніхто, у т.л. і Надзь з паплечнікамі.{{sfn|Берец|1986}} У навейшы час дадаткова высветлілася, што рэальная дамоўленасць аб савецкім умяшанні была дасягнутая раней, а на пленуме толькі была пацверджаная [[пост-фактум]] (гл. [[#Зварот па ваенную дапамогу|падрабязней]]). Імрэ Надзь і некаторыя іншыя члены колішняй «партыйнай апазіцыі» былі запрошаныя на пленум. У інтарэсах «забеспячэння самага шырокага адзінства дзеля падаўлення контррэвалюцыі» група Надзя была ўведзена ў склад ЦК, які пашырылі колькасна адмыслова дзеля гэтага. Надзь быў рэкамендаваны на пасаду прэм’ер-міністра.{{sfn|Берец|1986}} Са складу ЦК быў выбраны Ваенны камітэт з задачай «мабілізацыі армейскіх частак на абарону грамадскай бяспекі, узбраення камуністаў, рабочых, забеспячэнне ўзаемадзеяння паміж венгерскімі і савецкімі часткамі». Было выбранае новае палітбюро ЦК, але Геро быў пакінуты на пасадзе першага сакратара ЦК венг. кампартыі.{{sfn|Берец|1986}} Адзначаецца, што змяненні ў венгерскім партыйным кіраўніцтве былі зробленыя без кансультацыі з КПСС{{sfn|Rainer|1995}}. У прызначэнні Надзя на пасаду кіраўніка ўраду некаторыя аўтары бачаць інтрыгу кіраўніка венг. кам. партыі Геро, які такім чынам даваў Надзю магчымасць зрабіць палітычна неасцярожны крок, каб магчы тады расправіцца з папулярным партыйным апазіцыянерам{{sfn|Granville|1995}}. Гэта ж разумеў і Надзь, чым тлумачыцца яго скрайняя асцярожнасць у першыя дні паўстання{{sfn|Granville|1995}}. Па-за ўхваленнем звароту да СССР па ваенную дапамогу, венгерскія кіраўнікі працягвалі з’яўляць няпэўнасць і нерашучасць у дачыненні да паўстання. Так, Міністр абароны, які ўваходзіў у ЦК, паведаміў Ваеннаму камітэту ў ноч на 24-е, што забяспечыць узбраенне рабочых ён не мае магчымасці, бо не хапае зброі; пазней, праз два дні, зброя знайшлася, але міністэрства не здолела арганізаваць яе дастаўку.{{sfn|Берец|1986}} Значная частка палітбюро працівілася загаду на адкрыццё агню, матывуючы гэта тым, што нельга страляць у народ.{{sfn|Берец|1986}} === 24 кастрычніка === У 4:30 24-га па радыё было абвешчана аб каменданцкім часе з 2:00 да 10:00{{sfn|Granville|2001}}{{efn|name="fncurfew1"|Надзь у далейшым адмаўляў сваю дачыненасць да ўсіх увядзенняў і скасаванняў каменданцкага часу ў Будапешце, указваючы, што гэта рабілася Саветам Міністраў.}}; у 8:13 — аб прызначэнні Надзя на пасаду прэм’ер-міністра; каля 8:43 — аб надзвычайным становішчы (падпісана «Імрэ Надзь, старшыня Савету міністраў»); у 9:00 — аб звароце ўраду па дапамогу да савецкіх войскаў у Венгрыі (без удакладненняў){{sfn|Даклад ААН|1957}}. У 16:24 24-га па радыё было абвешчана аб каменданцкім часе з 18:00 да 6:00{{sfn|Granville|2001}}{{sfn|Granville|2004}}. Адзначаецца, што 24-га Надзь яшчэ называў паўстанцаў у сваім радыёвыступе «фашыстамі» і «рэакцыянерамі», а знаходжанне савецкіх войскаў у Будапешце апраўдваў выключна просьбай ураду. Заходнія гісторыкі тлумачаць гэта выключна ціскам на Надзя з боку кампартыі і пагрозамі службы бяспекі АВХ. == Гістарыяграфія == Гістарычная літаратура на тэму венгерскай рэвалюцыі, выданая да 1990-х гг., падзялялася на дзве вялікія групы — заходнія выданні і ўсходнія выданні (выданыя ў Савецкім блоку). У заходніх выданнях па стане на пачатак 1980-х гг. вылучаліся наступныя асноўныя гледзішчы на пытанні, звязаныя з паўстаннем{{efn|name="Möller"}}: 1. Справаздача Спецыяльнага камітэта ААН па праблеме Венгрыі (прадстаўнікі Аўстраліі, Даніі, Туніса, Уругвая, Шры-Ланкі), падрыхтаваная да 11-й сесіі ААН (1957). Назіральнікі ААН не атрымалі дазволу на ўезд у Венгрыю, таму ўвесь матэрыял Камітэта быў складзены з паказанняў 111 сведкаў падзей, выбраных сябрамі Камітэту з ліку тых, хто трапіў з Венгрыі на Захад. Сярод сведкаў былі Анна Кетлі, шматгадовы лідар сацыял-дэмакратычнай партыі і міністр ва ўрадзе Надзя; Бела Кіраі, генерал венгерскага войска і камандуючы Нацыянальнай гвардыі ў 1956; Йожаф Кавага, шматгадовы мер Будапешта. Пераважную колькасць сведкаў склалі рабочыя, сярод іх шмат сяброў і кіраўнікоў Рэвалюцыйных і Рабочых саветаў з Будапешта і правінцый; сяляне склалі малую частку сведкаў. У ліку сведкаў таксама былі інтэлігенты (у т.л., з Клубу Пецёфі), студэнты і школьнікі (у т.л., сябры студэнцкіх саветаў), некалькі салдатаў і афіцэраў Венгерскіх узбр. сіл, паліцэйскія, байцы і камандзіры Нацыянальнай гвардыі і паўстанскіх атрадаў. Паказанні сведкаў аб’ёмам каля 2000 старонак былі перапрацаваныя ў справаздачу, апублікаваную пад назвай «Народнае паўстанне ў Венгрыі» (1957). Галоўнай высновамі справаздачы былі цверджанні, што ў Венгрыі адбылося спантаннае народнае паўстанне, спрычыненае доўгім прыгнётам, у якім пераважалі студэнты, рабочыя, інтэлігенцыя, салдаты, з якіх шмат хто быў ці заставаўся камуністам; што пажаданай паўстанцамі асновай палітычнага ладу Венгрыі быў дэмакратычны сацыялізм; што паўстанне не падбухторвалася «рэакцыйнымі коламі» і не атрымлівала дапамогі ад «імперыялістычных колаў» Захаду. 2. Кніга Гостані «Венгерскае народнае паўстанне ў справаздачах відавочцаў», у якую ўвайшлі шмат іншых апавяданняў удзельнікаў і сведкаў паўстання. Петар Гостані ў час паўстання быў лейтэнантам Венгерскай арміі ў Будапешце, а пад канец падзей і сам удзельнічаў у паўстанні. У кнізе сабраныя справаздачы больш за 100 відавочцаў: венгерскіх і замежных журналістаў, студэнтаў, рабочых, афіцэраў і салдатаў і інш. Аб’яднальная думка справаздач{{efn|name="Möller"|На думку Мёлера{{sfn|Möller|1991}}}} такая, што «ўвесь народ на баку паўстання, а супраць толькі сталінісцкі ўрад і служба бяспекі; сярод паўстанцаў тысячы камуністаў; венгерская армія ці нейтральная, ці падтрымлівае паўстанцаў; рабочыя кантралююць свае прадпрыемствы; уся рабочая сіла, моладзь і студэнты н барыкадах» 3. Кніга Пітара Фраера, венгерскага карэспандэнта брытанскай газеты «Дэйлі воркер», які быў брытанскім камуністам і таму{{efn|name="Möller"}} незацікаўленым, каб паўтараць шкодныя для камунізму думкі. Справаздачы, якія Фраер высылаў у Лондан, не друкаваліся, бо рэзка супярэчылі таму тэзісу заходніх кам. партый, што ў Венгрыі адбывалася спроба фашысцкага путчу. Пазней Фраер надрукаваў свае справаздачы асобнай кнігай «Венгерская трагедыя», дзе адмаўляў арганізацыю паўстання фашыстамі або кіраванне фашыстамі, а таксама апісваў процістаянне савецкіх войскаў «простым венгерскім людзям: рабочым, сялянам, студэнтам і салдатам». 4. Кніга «Венгерская трагедыя» Шандара Копачы, начальніка паліцыі Будапешта ў час паўстання, пазней намесніка камандуючага Нацыянальнай гвардыяй і аднаго з кіраўнікоў адноўленай венг. кам. партыі. Пасля падаўлення паўстання ён быў засуджаны на пажыццёвае зняволенне, але потым памілаваны; пазней жыў у Канадзе. 5. Кніга «Венгерская рэвалюцыя» Джорджа Майкса, венгерскага карэспандэнта Бі-Бі-Сі. Кніга мае «больш кансерватыўны»{{efn|name="Möller"}} характар і складаецца са справаздач сотняў удзельнікаў паўстання, якіх Майкс распытваў у лагерах бежанцаў у Вене; кніга дапоўнена нарысам гісторыі Венгрыі пасля 1919, асабліва часоў саветызацыі пасля 2-й сусв. вайны. Падкрэсліваецца пераход «усёй венгерскай арміі» на бок паўстання{{efn|name="Möller"}}. 6. Кніга «Венгерская рэвалюцыя 1956» Андзі Андэрсана, якая з’яўляе аналіз падзей з п.гл. левых сіл і асаблівую ўвагу аддае барацьбе рабочых і рабочых саветаў; дададзены нарыс саветызацыі Венгрыі пасля 2-й сусв. вайны і нарыс падзей да канца 1957 і канчатковай забароны рабочых саветаў. У дадатках шмат дакументаў — прамовы Надзя і Кадара, дакументы працы рабочых саветаў, ацэнкі рэвалюцыі заходнімі левымі і інш. 7. Кніга «1956 — Венгерская рэвалюцыя рабочых саветаў», выпушчаная трацкісцкай арганізацыяй «Міжнародныя рабочыя карэспандэнты». Аналіз падзей засяроджаны на пытанні класавай барацьбы рабочых з бюракратамі; шмат інфармацыі адносна рэпрэсій пасля паўстання. Усе заходнія справаздачы і аналізы ў пач. 1980-х гг., незалежна ад палітычнай арыентацыі, згаджаліся{{efn|name="Möller"}} ў тым, што: паўстанне ахапіла больш за 90 % тэрыторыі Венгрыі і не мела нічога агульнага са спробай фашысцкага путчу. Усходнія (савецкія) выданні да пач. 1990-х гг., у тым ліку венгерскія, былі практычна аднароднымі ў ацэнках паўстання, называючы яго фашысцкім путчам і контр-рэвалюцыйным мяцяжом; гісторыя паўстання і падзей да і пасля яго асвятлялася тэндэнцыйна, з замоўчваннямі, супярэчнасцямі і скажэннямі. Дакументальная база савецкай гістарыяграфіі паўстання асноўвалася на выданым у Венгрыі ў канцы 1950-х гг. зборніку «Белая кніга. Контррэвалюцыйныя сілы ў кастрычніцкіх падзеях у Венгрыі».{{sfn|Möller|1991}} Такім чынам, да пачатку 1990-х гг. практычна адзінымі крыніцамі, на якіх засноўваліся заходнія гістарычныя працы па Венгерскім паўстанні, былі асабісты ўражанні карэспандэнтаў, удзельнікаў падзей і відавочцаў. Як заходнія, так і савецкія гістарыяграфіі да пач. 1990-х гг. карысталіся таксама афіцыйна апублікаванымі матэрыяламі камуністычных урадаў (венгерская «Белая кніга» і пад.). Як для першых, так і другіх крыніц былі характэрныя суб’ектывізм і палітычна матываваныя скажэнні.{{sfn|Békés|1992}} Сакрэтныя матэрыялы ўрадавых ведамстваў Захаду не рассакрэчваліся да канца 1980-х гг., а пад канец 2000-х гг. яны былі рассакрэчаныя часткова. Матэрыялы камуністычных урадаў Цэнтральнай Еўропы (Польшча, Чэхаславакія, Югаславія) і СССР не рассакрэчваліся да самага пачатку 1990-х гг.{{sfn|Békés|1992}} == Гл. таксама == * [[Андаускі мост]] * [[Вілмаш Жыгманд]] * [[Вырваныя са сцяга]] * [[Джозеф Міка]] * [[Марыя Вітнер]] * [[Мішэль Варга]] * [[Поўл Банг-Енсен]] * [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 120]] * [[Сіроты рэвалюцыі]] * [[Цібар Мераі]] * [[Шандар Копачы]] * [[Philharmonia Hungarica]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Дэвід Ірвін|David Irving]] [1981]. Aufstand in Ungarn. Die Tragödie eines Volkes / Deutsch von Richard Giese. — Copyright © 2004 Parforce UK Ltd., London. ISBN 3-453-02363-3 * {{h|Середа|2006|Вячеслав Середа. Будапешт: осень красного цвета // Вокруг света, №11 (2794), ноябрь 2006. — [http://www.vokrugsveta.ru/popup/vs/?item_id{{=}}2903]{{Недаступная спасылка}}.}} * {{h|Берец|1986|Янош Берец. Крах операции «Фокус». — 2-е изд., доп. — [S.l.], 1986.}} * {{h|Филимонов|2006|Олег Филимонов. Мифы о восстании. К 50-летию венгерских событий 1956 года // ПОЛИТ.РУ. — [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/30/mify_vengr.html].}} * {{h|Granville|2001|[[Джахана Гранвіл|Johanna Granville]]. To invade or not to invade? A new look at Gomulka, Nagy, and Soviet Foreign Policy in 1956 // Canadian Slavonic Papers, Dec 2001. — [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3763/is_200112/ai_n9013934/print] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071031035900/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3763/is_200112/ai_n9013934/print |date=31 кастрычніка 2007 }}.}} * {{h|Granville|2004|[[Джахана Гранвіл|Johanna Granville]]. Radio Free Europe's Impact on the Kremlin in the Hungarian Crisis of 1956: Three Hypotheses // Canadian Journal of History, Dec 2004. — [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_200412/ai_n13243907/print]{{Недаступная спасылка}}.}} * {{h|Békés|1992|Csaba Békés. New findings on the 1956 Hungarian Revolution. — Bulletin, Cold War International History Project, Woodrow Wilson International Center for Scholars, Washington D.C., Fall 1992, pp.&nbsp;1–3.}} * Csaba Békés. The International background of the 1956 Hungarian Revolution and that of the Prague Spring in 1968. A comparative analysis * Reuben Fowkes. Public Sculpture and Hungarian Revolution of 1956 // AAH conference, Liverpool 2002. — Published in a special issue of Inferno devoted to Eastern Europe in March 2003. — [http://www.reubenfowkes.net/papers/Hungary%201956.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070707093602/http://www.reubenfowkes.net/papers/Hungary%201956.htm |date=7 ліпеня 2007 }}. * Венгрия-1956: Шанс победить был, но восставшим не хватило чувства реальности. Интервью с Чарльзом Гати // ПОЛИТ.РУ. — [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/22/magyarorszag.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080517151356/http://www.polit.ru/analytics/2006/10/22/magyarorszag.html |date=17 мая 2008 }}. * Stephen Goode. The deathblow to Soviet communism: scholars say that the 1956 revolt by Hungarian freedom fighters against the Soviet Union was the seminal event in the fall of that communist empire // Insight on the News, Jan 7, 2002. — [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1571/is_1_18/ai_82013555/print]{{Недаступная спасылка}}. * {{h|Szakolczai|1998|Attila Szakolczai. Revolution sweeps the country / Lecture at Rutgers University, 23 October 1998. —}} * {{h|Torda|2006|Thomas J. Torda. The Hungarian Revolution and America’s Failure to Actively Respond: Personal View of a U.S.-born Hungarian-American [November 2006] / The full version of the article submitted to the September 2006 conference in Budapest on the 50th anniversary of the Hungarian Revolution. — [http://www.americanhungarianfederation.org/publications.htm Індэкс].}} * [[Пітэр Фраер|Peter Fryer]]. Hungarian Tragedy [First Published in Great Britain December 1956 By Dobson Books Ltd, reprinted December 1956]. — New Park Publications Ltd., 1986. ISBN 0-86151-072-6 * {{h|Пихоя|2000|Рудольф Пихоя. Медленно тающий лед (март 1953 - конец 1957 гг.): Кремль-Венгрия: октябрь-ноябрь 1956 // Международный исторический журнал, №7, январь-февраль 2000. — [http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110228160806/http://history.machaon.ru/all/number_07/analiti4/ice/16/index.html |date=28 лютага 2011 }}.}} * {{h|Haslam|2004|Jonathan Haslam. The Dilemmas of Destalinization: Togliatti, the 20th Party Congress of the CPSU (1956) and its Consequences // Togliatti nel suo tempo, Roma, 9—11 dicembre 2004. — [http://www.fondazionegramsci.org/pdf/haslam.pdf]{{Недаступная спасылка}}.}} * {{h|Рэвалюцыя і палітыка|1995|The 1956 Hungarian Revolution and World Politics // The Hungarian Quarterly Vol. 36. 1995 Summer. pp.&nbsp;109–121.}} * {{h|Möller|1991|Peter Möller. Der Volksaufstand in Ungarn 1956. — Berlin, 1991. — [http://www.philolex.de/ppolbuch.htm]}} * (Райнер 2006/125-126) János M. Rainer. Imre Nagy — Vom Stalinisten zum Märtyrer der ungarischen Volksaufstandes. Eine politische Biographie 1896—1958. Mit einem Geleitwort von György Konrád. Eine Gemeinschaftspublikation des Instituts für die Geschichte der Ungarischen Revolution 1956, Budapest, und der Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur, Berlin. Mit freundlicher Unterstützung des Außenministeriums der Republik Ungarn, Paderborn 2006, S. 125—126. — [http://www.zeitgeschichte-online.de/portals/_ungarn1956/documents/chronik/rainer_nagy_231056.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100308062159/http://www.zeitgeschichte-online.de/portals/_ungarn1956/documents/chronik/rainer_nagy_231056.html |date=8 сакавіка 2010 }}. * Andor Heller, from No More Comrades (Chicago: Henry Regnery Company, 1957), passim, pp.&nbsp;9-84. Reprinted by permission of the publisher // The Hungarian Revolt, October 23 — November 4, 1956 by Richard Lettis and William I. Morris, Editors. — [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&cid=15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061108181307/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&cid=15 |date=8 лістапада 2006 }}. * {{h|Bain|1956|Leslie B. Bain, "Hungary: The First Six Days," The Reporter, XV (November 15,1956), 20-21. Reprinted by permission of the author and the publisher // The Hungarian Revolt, October 23 - November 4, 1956 by Richard Lettis and William I. Morris, Editors. — [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op{{=}}viewbook&bookid{{=}}13&cid{{=}}7] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070617043152/http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&cid=7 |date=17 чэрвеня 2007 }}.}} * Tibor Méray. Thirteen Days That Shook the Kremlin // The Hungarian Revolt, October 23 — November 4, 1956 by Richard Lettis and William I. Morris, Editors. — [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op{{=}}viewbook&bookid{{=}}13&cid{{=}}16] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070701170453/http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&cid=16 |date=1 ліпеня 2007 }}. * {{h|Granville|1995|[[Джахана Гранвіл|Johanna Granville]] Imre Nagy, hesitant revolutionary // Cold War International History Project 5 — Spring 1995. Cold War Crises. — [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id{{=}}1409&fuseaction{{=}}topics.publications&group_id{{=}}15142] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081109230820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&group_id=15142 |date=9 лістапада 2008 }}.}} * {{h|Rainer|1995|[[Янаш Райнер|Janos M. Rainer]]. The Yeltsin Dossier: Soviet Documents on Hungary, 1956 // Cold War International History Project 5 — Spring 1995. Cold War Crises. — [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id{{=}}1409&fuseaction{{=}}topics.publications&group_id{{=}}15142] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081109230820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=topics.publications&group_id=15142 |date=9 лістапада 2008 }}.}} * Csaba Békés. Cold War, Détente and the 1956 Hungarian Revolution. — [Bekes.pdf Bekes.pdf]. * {{h|Johnson|1984|Charles Christopher Johnson [1984]. Revolt Revisited — A Study Of The Hungarian Revolution Of October, 1956. — [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/JCC.htm На GlobaSecurity].}} * (Урменіхазі 2006) Attila J. Ürményházi, The Hungarian Revolution-Uprising of 1956. * {{h|Даклад ААН|1957|United Nations report of the special committee on the problem of Hungary. — 1957.}} * (Люлечнік 2006) Вилен Люлечник. Венгрия. Год 1956. Как Советская Армия подавила венгерское восстание // Русский глобус, ноябрь 2006, № 11. —. * (Шыракарад 2006) Александр Широкорад. Советский «Вихрь» над Венгрией // Независимое военное обозрение; Независимая газета.— [http://nvo.ng.ru/history/2006-11-03/5_hungary.html На афіцыйнай пляцоўцы]. * (КЗ 2001) Венгерский кризис 1956 г. // Красная Звезда, 8 декабря 2001 года. — [http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/3784/ На пляцоўцы «Война и мир»]. * {{h|Новая экономика|2006|Венгерский мятеж 1956 года (к 50-летию усмирения) // "Новая экономика", № 9-10, 2006. С.75—103.}} * Иван Гринько. Расстрелянная революция. К 50-летию вторжения советских войск в Венгрию // ПОЛИТ.РУ. — [http://www.polit.ru/analytics/2006/10/24/1956.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207171842/http://www.polit.ru/analytics/2006/10/24/1956.html |date=7 лютага 2009 }}. * {{h|Виднянский|2006|Степан Виднянский. В «дружеских» объятиях Кремля. К 50-летию Венгерской революции 1956 года // Зеркало недели, № 40 (619), 21 — 27 октября 2006. — [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3150/54821/].}} == Спасылкі == {{Commons}} {{СССР у войнах другой паловы XX стагоддзя}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Венгерскае паўстанне 1956 года| ]] nzxhp2gnu5ovm6u3zug1rypn8su7l3g 0 18939 5125525 5122715 2026-04-13T16:27:48Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5125525 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Радыё Рацыя | поўнае_назва = Беларускае Радыё Рацыя | лагатып = [[Выява:Radio Racyja 8.jpg|230px]] | горад = [[Беласток]] | краіна = [[Польшча]] | слоган = | фармат = Навінова-музычны | музфармат = Беларускамоўны | частата = 98,1 FM ([[Гродна]]), 99,2 FM ([[Брэст]]) | шчогла = | магутнасць = | час_вяшчання = кругласутачна | зона_вяшчання = Захад Беларусі | створаны = | зачынены = | замяніў = | заменены = | доля = | каардынаты = | заснавальнік = | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = [http://www.racyja.com www.racyja.com] | on-line_трансляцыя = https://www.racyja.com/player/online.php }} '''Беларускае Радыё Рацыя''' — радыёстанцыя, якая вяшчае на [[беларуская мова|беларускай мове]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]. Фінансуецца Міністэрствам замежных спраў Рэспублікі [[Польшча]]. Вячшчае цягам сутак. У кірунку [[Беласток]] — [[Гродна]] на хвалі 98,1 FM, у кірунку [[Беласток]] — [[Брэст]] 99,2 FM. З верасня 2021 года доступ на сайт радыё у Беларусі заблакаваны<ref>{{Cite web|date=2021-09-06|title=У Беларусі заблакавалі сайт «Радыё Рацыя»|url=https://budzma.by/news/u-belarusi-zablakavali-sayt-radyye-ratsyya.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906213122/https://budzma.by/news/u-belarusi-zablakavali-sayt-radyye-ratsyya.html|archive-date=2021-09-06|access-date=2021-09-06|language=be|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]}}</ref>. == Пра Радыё Рацыя == [[Файл:Radio Racyja 2.JPG|thumb|230px|Сядзіба Радыё Рацыя]] === Радыё Рацыя 1999—2002 === Праца па стварэнні радыё для [[Беларусь|Беларусі]] пачалася ў [[Польшча|Польшчы]] ў 1997 годзе. У стварэнні радыёстанцыі ўдзельнічаў [[Беларускі саюз у Польшчы]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] з [[Беларусь|Беларусі]]. Назва ''Радыё «Рацыя»'' (выкарыстоўваецца як брэнд) прыдумана камандай зачыненага беларускімі ўладамі [[Радыё 101,2]], ядро якога складала былая «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». У аснове быў жарт-байка, што людзі апасліва азіраліся, калі чулі выраз ''«ён мае рацыю»'', бо ўспрымалі яго не як ''«слушна»'', а як наяўнасць побач кагосьці з міліцэйскай рацыяй, т.б. небяспечную сітуацыю ва ўмовах апазіцыйных акцый канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў у Беларусі. Радыё «Рацыя» выйшла ў эфір 3 кастрычніка 1999 года на кароткіх хвалях з праграмай, запісанай у мінскай студыі. Вяшчанне на FM-хвалях з беластоцкай студыі ў 1999—2002 гадах ажыццяўляла асобная рэдакцыя, якая складалася з грамадзян Польшчы, менавіта імі было зарэгістравана радыё беларускай меншасці ў Польшчы з назвай ''Радыё «Рацыя»''. Вяшчанне Радыё «Рацыя» на Беларусь вялося з Польшчы. Першыя перадачы, запісаныя ў тэхнічна вельмі складаных умовах мінскай студыі, перавозілі ў Варшаву на дысках. Праз некалькі месяцаў была абсталяваная студыя ў Варшаве, куды вядучыя праграм і гукарэжысёры ездзілі па чарзе на дзяжурства з Мінска. Радыё «Рацыя» штодзённа забяспечвала 5 гадзін арыгінальнага эфіру. Перадачы складаліся з навін і сюжэтаў на актуальныя тэмы грамадска-палітычнага жыцця Беларусі, інтэрв’ю, рэпартажаў, а таксама аўтарскіх праграм. На FM-хвалях беластоцкая рэдакцыя «Рацыі» трансліравала музыку, навіны і рэтрансліравала перадачы, падрыхтаваныя мінска-варшаўскай рэдакцыяй для вяшчання на Беларусь. На кароткіх хвалях Радыё «Рацыя» трансліравалася на Беларусь з перадатчыка пад [[Варшава]]й. На кароткіх хвалях сігнал трансліраваўся на частаце 105,5 FM з перадатчыка ў [[Беласток]]у на горад і бліжэйшыя ваколіцы. Перадачы Радыё «Рацыя» таксама рэтрансліраваліся на сярэдніх хвалях (з 2001), на «Балтыйскіх хвалях», а таксама — часткова — уключаліся ў праграмы Беларускай рэдакцыі Польскага радыё. Рэдакцыя радыё «Рацыя», якая рыхтавала перадачы на Беларусь: [[Жанна Мікалаеўна Літвіна|Жанна Літвіна]], [[Зміцер Новікаў]], [[Юрась Карманаў]], [[Іна Студзінская]], [[Галіна Абакунчык]], [[Вольга Бабак]], [[Алена Белапольская]], [[Юрась Бушлякоў]], [[Алесь Дашчынскі]], [[Галіна Жарко]], [[Гена Кеснер]], [[Севярын Квяткоўскі]], [[Юлія Шарова]], [[Алесь Хмяльніцкі]], [[Зміцер Васількоў]], [[Анатоль Додзь]], [[Юрась Трашчынскі]], [[Уладзя Сакульскі]], [[Павел Курза]]. Аўтарскія праграмы: «Квадракола» ([[Лявон Вольскі]]), «Бабілонская Бібліятэка» (Юрась Бушлякоў), «Галерэя Кліо» ([[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]), «Прарок» ([[Кася Камоцкая]]), «Бумеранг. Гісторыя антысавецкага супраціву» ([[Алена Арэшка]]), «Кантэкст. Рэфлексіі з нагоды мінулага тыдня» ([[Паўлюк Быкоўскі]]). Апошняя праграма прагучала 31 мая 2002 года ў сувязі фінансавым становішчам кампаніі ''Racja Sp. z o.o.'' і банкруцтвам яе восенню гэтага ж года<ref>{{Cite web|url=http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|title=Radio for Peace, Democracy and Human Rights|last=Biener|first=Hansjörg|year=2009|publisher=[[Універсітэт Эрлангена — Нюрнберга]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909103534/http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|archive-date=9 верасня 2017|access-date=2020-04-03|url-status=dead}}</ref>. Інтэрнэт старонка Радыё «Рацыя» абнаўлялася да канца 2002 года. === Радыё Рацыя 2006—2008 === [[15 лютага]] [[2006]] быў створаны [[Беларускі інфармацыйны цэнтр у Беластоку]], які стварыў новую радыёстанцыю пад брэндам ''Радыё «Рацыя»''. [[22 лютага]] ў эфір выйшаў першы двухгадзінны інфармацыйна-публіцыстычны блок на сярэдняй хвалі з перадатчыка вялікай магутнасці пад Катавіцамі. ''«Вы слухаеце Радыё „Рацыя“ — голас свабоднай Беларусі, радыё, якое для беларусаў робяць беларусы ў вольным свеце»'', — менавіта гэтымі словамі пачаўся абноўлены эфір. З [[27 красавіка]] 2006 на FM-частаце выходзіць у эфір кругласутачная праграма з перадатчыка ў Беластоку. З 1 чэрвеня Радыё Рацыя выпускае сваю праграму на сярэдняй хвалі з перадатчыкаў у [[Вільнюс|Вільні]], а з [[1 жніўня]] — у [[Каўнас]]е. У эфірнай сетцы пераважаюць інфармацыйна-публіцыстычнай праграмы, штодзённа трансліруюцца карэспандэнцыі з Беларусі, якія змяшчаюць шырокі спектр палітычнай, гаспадарчай, грамадскай і культурнай інфармацыі. У ліпені [[2006]] г. Беларускае Радыё Рацыя пачало кругласутачнае вяшчанне ў Інтэрнэце. Летам [[2007]] года рашэннем нацыянальнай Рады па тэлебачанні і радыёвяшчанні Польшчы частата 105,1 FM станцыі, якая ахоплівала толькі Беласток, была замененая на частату 98,1 FM (з перадатчыка ў Крыніцай пад Беластокам у магутнасцю 35&nbsp;kW) якая зараз ахоплівае значную частку Гарадзеншчыны: [[Гродна]], [[Шчучын]], [[Ваўкавыск]], [[Масты]], [[Бераставіца]], а таксама частку Берасцейшчыны. На той жа частоце 98,1 FM ахоплена таксама ўся тая частка Беласточчыны на якой пражывае беларуская нацыянальная меншасць. У лістападзе 2009 года Беларускае Радыё Рацыя распачало вяшчаць на частоце 99,2 FM з Белай-Падляшскай (ахапіўшы [[Брэст]] і памежную тэрыторыю) у кірунку Высокага — [[Маларыта|Маларыты]]. Такім чынам Беларускае Радыё Рацыя з’яўляецца першым незалежным трансгранічным беларускім радыё ў абсягу якога знаходзіцца ўся Польска-Беларуская мяжа. Беларускае Радыё Рацыя з’яўляецца першым кругласутачным незалежным вяшчаннем якое дае магчымасць слухаць радыё звыш 1,5 млн слухачоў па абодвух баказ мяжы. Слухачамі Радыё Рацыя з’яўляюцца таксама турысты, кіроўцы аўтамабіляў з усёй Беларусі перасякаючыя польска-беларускую мяжу на пераходах: Кузніца-Брузгі, Баброўнікі-Бераставіца, Палоўцы-Пяшчатка, [[Цярэспаль]]-[[Брэст]]. У гадах 1998—2002 у склад кіраўніцтва Радыё Рацыі ўваходзілі: [[Яўген Вапа]] (старшыня ўправы), ([[Жана Літвіна]] і [[Віктар Стахвюк]] намеснікі старшыні ўправы). Прадстаўнікамі ўласніцкай структуры з’яўляліся: [[Алег Латышонак]] (як прадстаўнік Беларускага саюза ў Польшчы) і [[Зміцер Новікаў]] (як прадстаўнік журналісцкага асяроддзя Беларусі). У 2006 годзе ў выглядзе Беларускага інфармацыйнага цэнтра было абноўлена Беларускае Радыё Рацыя, якое ўзначаліў [[Яўген Вапа]]. З восені 2006 года да канца сакавіка 2008 года Радыё Рацыя кіраваў [[Віктар Стахвюк]]. З мая 2008 года пасаду праграмнага дырэктара Радыё Рацыя заняў радыёжурналіст [[Яраслаў Іванюк]]. === Радыё Рацыя сёння === [[Файл:Radio Racyja 3.JPG|thumb|230px|Сядзіба Радыё Рацыя]] [[2008]] год для Рацыі пачаўся з сур’ёзных праблем — ціск з боку [[КДБ]] на журналістаў, правакацыі. У сакавіку 2008 года цягам некалькі дзён журналісты Рацыі былі пад моцным ціскам з боку ўладаў. Адбыўся разгром студыі Радыё Рацыі ў Мінску. Летам [[2008]] года некалькі журналістаў Рацыі звальняюцца, заяўляючы аб немагчымасці працы на радыё. Пасля ўсіх гэтых падзеяў на Рацыі пачынаецца стабілізацыя творчай і адміністрацыйнай дзейнасці. За ўвесь час сваёй працы журналістам Радыё Рацыя МЗС Беларусі адмаўляе ў акрэдытацыі, што выклікае папярэджанні адміністрацыйнага характару з боку пракуратуры і КДБ. У 2009 годзе пачынаецца вяшчанне на [[Брэст]] на хвалі 99,2 FM. У 2010 годзе калектыў радыё папаўняецца новымі асобамі: Яўген Івін, Улад Грынеўскі, Мікола Бянько, Генадзь Барбарыч, Юлія Сівец. У 2021 годзе станцыя правяла вялікую мадэрнізацыю абсталявання, дазволіўшы значна падвысіць тэхнічную якасць вяшчання. ==== Пераслед ==== У лютым 2022 года беларуская Генеральная пракуратура абвясціла матэрыялы сайта «Радыё „Рацыя“» экстрэмісцкімі<ref>{{cite web| date =2022-02-25| url = https://novychas.online/hramadstva/sajty-radyjo-racyja-hartyi-97-i-prafsajuza-r| title =Сайты «Радыё «Рацыя», «Хартыі-97» і прафсаюза РЭП прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2022-06-26}}</ref>. У кастрычніку 2023 года экстрэмісцкімі прызналі Telegram-канал радыё і яго старонку на Facebook, а таксама іх лагатыпы<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/329363|title=Тэлеграм-канал Хадановіча прызналі экстрэмісцкім|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-10-31}}</ref>. У студзені 2024 года КДБ абвясціў радыё [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/334657|title=«Радыё Рацыя» прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-23}}</ref>. За стварэнне такога фарміравання і членства ў ім прадугледжана крымінальная адказнасць<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=280035|title=«Белсат» — экстрэмісцкае фарміраванне. Што гэта значыць для іх аўдыторыі?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-11-03|access-date=2022-01-12}}</ref>. 2 сакавіка 2026 года [[Алег Хаменка|Алега Хаменку]] прыгаварылі да трох гадоў калоніі і буйнога штрафу за супрацоўніцтва з Радыё Рацыя<ref>{{cite web|url=https://reform.news/muzykanta-i-radiovedushhego-olega-homenko-prigovorili-k-3-godam-kolonii|title=Музыканта и радиоведущего Олега Хоменко приговорили к 3 годам колонии|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. === Імёны Рацыі === [[Файл:Radio Racyja 4.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] ''Адміністрыцыя:'' * [[Яўген Вапа]] — старшыня ўправы суполкі, галоўны рэдактар. * Юрка Ляшчынскі — праграмны дырэктар. * Віктар Разін — кіруючы па справах тэхнічна-вяшчальных. * Марцін Рэмбач — дырэктар па справах прамоцыі і развіцця радыё. * Віктар Сазонаў — прамоцыя радыё. * Арнольд Точыскі — прамоцыя радыё. * Пётр Янкоўскі — намеснік старшыні суполкі ўправы па эканамічна-адміністрацыйных справах. ''Журналісты і аўтары:'' * [[Міхал Андрасюк]] — звольніўся ў снежні 2010 года. Працаваў у якасці — журналіста, ді-джэя, аўтара перадачы «Ці можна жыць без?», вядучы «Падляскага канцэрта па жаданнях». * [[Алесь Аркуш]] — аўтар праграмы «Жыццё з літаратурай». * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] — аўтар праграмы «Адкуль наш род». * Кастусь Бандарук — аўтар праграмы «Крыначка» і «Каментара». * Генадзь Барбарыч — журналіст. * Аляксандр Каверкаў і Таццяна Парашунтава — аўтары праграмы «Пункціры». * Эля Бура — аўтар праграмы «Казкі малышам». * Мікола Бянько — журналіст. * Ганна Васілевіч — журналістка. * Мілана Вераснёва — аўтар праграмы «Музычны веер», «Таямніцы імёнаў», ді-джэй. * [[Зміцер Вайцюшкевіч]] і [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]] — аўтары праграмы «Мачо-клуб». * Барыс Гарэцкі — журналіст, суаўтар праграмы з Наталляй Якавенка «Палітыка дэ-факта» * [[Наталля Герасімюк]] — аўтар праграмы «Культурнае бязмежжа…», журналістка, штодня вядзе культурную афішу. * Яўген Івін — журналіст, вядучы праграмы «Аўта-топ», агляд спартыўных навін. * Алесь Зайцаў — журналіст. * Таццяна Заміроўская — аўтар праграмы «Ад джаза да Баха». * Яна Запольская — аўтар праграмы «Шчыра за гарбатаю», «Агляд беларускага інтэрнэта», вядзе «Акно ў Еўропу» журналістка. * Элона Карпюк — аўтар праграмы «Словы з музыкай», ді-джэй. * [[Алесь Краўцэвіч]] — аўтар праграм «Спакон вякоў», «Дэмакратыя без рэтушы». * Зміцер Косцін — журналіст, аўтар праграм «Акно ў Еўропу», «З Бацькаўшчынай у сэрцы», вядучы «Падляшскага канцэрта пажаданняў» * Віктар Парфёненка — журналіст. * Улад Грынеўскі — журналіст. * Валя Лаеўская — журналістка. * Кірыл Смяглікаў — аўтар праграмы «Кіна прэм’ера», «Інтэлектуальная сфера», ді-джэй. * Сяргей Сыс і Алена Лапцёнак — аўтары праваабарончай праграмы «Людзьмі звацца». * [[Алег Хаменка]] — вядучы праграм «Радыё Тузін хітоў», «Фолк-брама». * Уладзімір Хільмановіч — аўтар праграмы «Краязнаўчыя кропкі», «Імёны Гародні» у суаўтарстве з [[Андрэям Чарнякевічам]], агляд спартыўных навін. * Ганна Шайкоўская — журналістка, вядучая «Падляшскага канцэрта пажаданняў». * dj zona — аўтар праграмы «Сусветны хіт», «Басовішча на заўсёды». ''Супрацоўнікі:'' * Галіна Беденічук — сакратар. * Альжбэта Тышук — бухгалтэр. * Кшыштаф Ангельчык — тэхнічная база, * dj zona — тэхнічная база, гукач. * Яўген Маліноўскі — тэхнічная база, * Стэфан Свярубскі — тэхнічная база. * [[Віктар Стахвюк]] — вяшчальна-тэхнічны кансультант управы. === Памяць Рацыі === [[Файл:Radio Racyja 5.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] 1 кастрычніка 2009 года ў Беластоку ў свае 40 год памірае [[Альгерд Невяроўскі]]. Працаваў журналістам у Беластоку, выпускаў навіны, рыхтаваў матэрыялы і вёў аўта-перадачу. Да працы на Радыё Рацыя працаваў доўгі час на Радыё Свабода, супрацоўнічаў з СМІ Расіі і Польшчы. Пахаваны ў Мінску. === Госці Радыё Рацыя === Гасцямі Радыё Рацыя ад моманту яе абнаўлення [[2006]] год былі дзесяткі, калі не сотні вядомых асоб, пачынаючы ад дзяржаўных дзеячаў [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]] і канчаючы прадстаўнікамі грамады Беларусі. Штодня на хвалях Рацыі можна пачуць міністраў, дэпутатаў, юрыстаў, праваабаронцаў, сенатараў і проста выбітных людзей. Дзякуючы Рацыі можна адсочваць важнейшыя падзеі разам з каментарамі і прадамі ад [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]], [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]], [[Анатоль Лябедзька|Анатоля Лябедзькі]], [[Аляксандр Казулін|Аляксандра Казуліна]], [[Сяргей Калякін|Сяргея Калякіна]], так і дзяржаўных асоб [[Беларусь|Беларусі]] [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]], [[Віктар Анатольевіч Гайсёнак|Віктара Гайсёнка]] і інш. У Рацыі ёсць і «сябры», якіх можна пачуць часцей іншых, якія даюць свае прагнозы, каментары ў асноўным, гэта палітолагі, якія гатовыя прадставіць слухачам радыё аб’ектыўную інфармацыю. === Перадачы Радыё Рацыя === '''Музыка тыдня''' ''Аўтар: [[Сяргей Будкін]]'' Цягам гадзіны ў праграме — самыя гарачыя навіны беларускай музычнай сцэны, апошнія айчынныя рэлізы і лідары продажаў, музычныя рарытэты і хіты на ўсе часы. Перадача разбітая на некалькі рубрыкаў — «Канцэрт тыдня», «Песьня тыдня», «Альбом тыдня», «Скандал тыдня», «Імяніннік тыдня» і інш. Будзьце ў курсе і слухайце беларускае! '''Жывая чытанка''' ''Аўтар: [[Сяргей Будкін]]'' «Жывая чытанка» — літаратурна-музычны праект Радыё Рацыя. З навінкамі беларускай літаратуры слухачоў знаёмяць самі аўтары твораў — паэты, пісьменнікі, публіцысты. Героі «Жывой чытанкі» самі абіраюць месца чытання і самі замаўляюць музыку. У «Жывой чытанцы» свае творы агучылі Уладзімір Арлоў і Святлана Аляксіевіч, Андрэй Хадановіч і Наталка Бабіна, Леанід Дранько-Майсюк і Павел Севярынец… '''Краязнаўчыя кропкі''' ''Аўтар: [[Уладзімір Хільмановіч]]'' Калі вам хочацца адчуць старасвецкі дух ранейшай Беларусі, той Беларусі, якая напэўна ўжо адышла ў нябыт, вам варта наведаць мястэчка Гальшаны. Ад самой назвы ўжо нібы патыхае сівой даўніной. І сапраўды пачаткі Гальшанаў сягаюць у тыя часы, калі на нашай зямлі валадарылі напаўлегендарныя князі, што закладалі падмуркі ВКЛ. '''Басовішча назаўсёды!''' ''Аўтар: [[DJ Zona]]'' Фестываль Музыкі Маладой Беларусі БАСОВІШЧА адбыўаецца адзін раз у год. Незабыўная атмасфера і добрая музыка. Як змагацца з чаканнем наступнага канцэрта? Найлепш уключыць Радыё Рацья ў пятніцу а поўначы — тады якраз зможаце пачуць рэтрансляцыю канцэртаў якія ўдалося нам запісаць падчас фестывалю БАСОВІШЧА. DJ Zona запрашае выслухаць размовы з музыкамі — іх выступы, а таксама архіўныя канцэрты з мінулых гадоў. '''Культурнае бязмежжа…''' ''Аўтар: [[Наталля Герасімюк]]'' Межы бываюць розныя — дзяржаўныя, палітычныя, фізічныя і віртуальныя. Межам падапарадкоўваецца амаль усё. Амаль, бо не ўсё можна абмежаваць, закрыць, уціснуць у пэўны абшар. Музыка, літаратура, мастацтва і наогул культура межам не падпарадкоўваюцца — тут проста бязмежжа. Культурнае бязмежжа — безкрэс, воля, свабода і поўная неабмежаванасць. Гутаркі пра культуру памежжа-бязмежжа ў аўтарскай праграме Наталлі Герасімюк — «Культурнае бязмежжа». Культурнае Бязмежжа на Радыё Рацыя ў пятніцу а 15:10 і ў суботу а 08:10. '''Жыццё з літаратурай''' ''Аўтар: [[Алесь Аркуш]]'' Калі вы хочаце адрозніваць Алеся Адамовіча ад Андрэя Адамовіча, калі хочаце ведаць чаму Альгерд Бахарэвіч друкуе кнігі выключна ў выдавецтве Логвінава і чаму нельга атрымаць два разы літаратурную прэмію Гліняны Вялес… Калі вам не пашанцавала і вы яшчэ не купілі аўдыёкнігу Уладзіміра Арлова, калі вы не патрапілі на вечарыну Андрэя Хадановіча, калі не здолелі расшукаць апошні нумар часопіса «Дзеяслоў», не трэба ачайвацца — слухайце аўтарскую перадачу Алеся Аркуша «Жыццё з літаратурай» і вы будзе ў курсе ўсіх беларускіх літаратурных падзеяў. Жыць без літаратуры можна… Але ці варта? Кожны чацвер а 15:05 і а 00:05 '''Словы з музыкай''' ''Аўтар: [[Ілёна Карпюк]]'' Жыццё складаецца з двох пластаў: слоў і музыкі. Шум дрэў гэта ўжо музыка, размова гэта вынік абмену слоў. Бывае, што адно з другім зыходзіцца, калі адмыслова — паўстае песня. Песні, песенькі, прыпевы, кампазіцыі — усе формы можна сустрэць у праграме «Словы з музыкай». Няма тут ніякіх межаў, ні стылістычных, ні фармальных. Хаця асновай заўсёды будзе аўтарская песня як першапачатковая, асноўная, самая простая ў форме, але не па змесце, то побач яе можна пачуць соўл, джаз, рок, блюз і іх усялякія варыянты. Не забываем пра актуальныя падзеі ў канцэртным і фестывальным жыцці, рэляцыі, размовы, каментары, жывы кантакт са словам і музыкай. З асаблівай уважлівасцю сочым таксама за беларускім словам у музыцы. Усё пад лозунгам настрою і людской камунікацыі, бо чым з’яўляецца песня без слухачоў. «Словы з музыкай» чакаюць Вас кожную пятніцу, 19.05 па польскім часе і 20.05 па беларускім, а я чакаю Вашых галасоў у сваёй музычнай вёсцы па адрасе: ilovillage@gmail.com і на Skype па логіне: basovka10 '''Пункціры''' ''Аўтар: [[Таццяна Парашутава]], [[Аляксандр Каверкаў]]'' «Пункціры» — штотыднёвая паліфалагічна-сатырыстычная праграма ў стылі «інфармацыйны арт». Асновай выпускаў «Пункціраў» з’яўляюцца найбольш рэзанансныя падзеі тыдня з пункта гледжання харызматычных вядучых Аляксандра Каверкава і Таццяны Парашунтавай. Ацэнка персаналіяў і з’яў адбываецца з пазіцыі посткаланіяльнага сцёбу і публіцыстычнага экстрэмізму. У кожным выпуску «Пункціраў» аўтары разважаюць наконт бягучай сацыяльна-палітычнай сітуацыі ў краіне, а таксама займаюцца вельмі няўдзячнай справай — прагназаваннем. Праўда, футуралагічныя высновы робяцца вельмі асцярожна, таму што беларуская палітыка — з’ява малапрадказальная, бо матывацыя яе асноўных актараў цяжка ўпісваецца ў рацыянальныя тлумачальныя схемы і ўцямныя канцэпцыі. Героі праграмы не маюць дачынення да сапраўдных асоб, усе супадзенні маюць выпадковы характар. '''З Бацькаўшчынай у сэрцы''' ''Аўтар: [[Зміцер Косцін]]'' З Бацькаўшчынай у сэрцы — сумесны праект Радыё Рацыі і Грамадcкага Абяднання Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына. Гэта спроба аднавіць повязь раскіданых па свеце сыноў і дачок. З Бацькаўшчынай у сэрцы — гэта магчымасць даведацца пра беларускае жыццё і беларусаў, якія апынуліся па-за межамі Радзімы і не згубілі з ёй сувязь. Слухайце штосуботы ў 16.30 і штонядзелі 12.30 па беларускім часе. '''Імёны Еўропы''' ''Аўтар: [[Уладзімір Давыдоўскі]]'' Гістарычная перадача на Радыё Рацыя. Заўсёды ў суботу а 14:30 і ў нядзелю а 23:30 па беларускім часе. Ян Сабескі, Мікола Гусоўскі, Канстанцін Астрожскі і Мікалай Крыштаф Радзівіл — постаці нашага слаўнага мінулага. Іх імёны гэтак жа значныя для кожнага еўрапейца як і еўрапейскія хрысціянскія каштоўнасці для беларусаў. Нашыя продкі выступілі на іх абарону ў сярэднявечнай бітве за Вену. А потым не аднойчы ахвяравалі сабой за ідэалы свабоды, незалежнасці і дэмакратыі. За ідэалы сучаснай Еўропы. Пра людзей і справы, якія нас аб’ядноўваюць, — кожную суботу ў праграме «Імёны Еўропы». '''Вынікі тыдня''' ''Аўтар: [[Сяргей Скулавец]]'' Якімі падзеямі мінулымі тыдзень увойдзе ў гісторыю? Усё пра найбольш важнае, актуальнае і значанае. Разважанні аналітыкаў і паведамленні з вуснаў відавочцаў і ўдзельнікаў. Абмеркаванне з экспертамі і высвятленне матываў і непасрэдных прычын падзеяў. Палітыка, эканоміка, грамадства, культура: у аснове ўсе аспекты грамдаскага жыцця. Вынікі тыдня: для ўсіх, хто жадае не толькі ведаць, але і разумець сутнасць падзеяў! '''Радыё Тузін''' ''Аўтар: [[Алег Хаменка]]'' Радыё Тузін"- радыёверсія галоўнага беларускага музычнага гіт-параду. Радыё Тузін — порцыя самай свежай і актуальнай беларускай музыкі. Вядучы — Алег Хаменка. Самыя папулярныя беларускія песні тыдня слухаем разам з Алегам Хаменкам. '''Падляшскі тыдзень''' ''Аўтар: [[Міхась Сцепанюк]]'' У праграме асвятляюцца падзеі, якія адбыліся на Падляшшы цягам тыдня, галоўным чынам гэта грамадска-культурныя тэмы. Падзеі, якія датычаць нацыянальных меншасцей, што пражываюць на Падляшшы, а таксама ўсё, што з імі звязана. Вядучымі тэмамі праграмы з’яўляюцца тыя падзеі, якія непасрэдна датычаць жыхароў рэгіёну. Шматбакова асвятляюцца культурныя і адукацыйныя мерапрыемствы, інвестыцыйныя планы мясцовых уладаў, важнейшыя змены ў органах улады, а таксам клопаты грамадзян і іх патрэбы. '''Шчыра за гарбатай альбо з Рацыяй у гасцях''' ''Аўтар: [[Яна Запольская]]'' Цікавыя асобы, іх творчы шлях, жыццёвыя прынцыпы і стаўленне да людзей, мары і першае каханне. Пра ўсё гэта пагутарым шчыра, седзячы на канапе з кубачкам гарбаты ў руках. Нязмушаная хатняя абстаноўка і ціхая музыка… Што можа быць лепш для шчырай размовы на самыя розныя тэмы? Адпачніце ад хатніх спраў і жыццёвых праблем. Кожную суботу ў 8.10 і кожную нядзелю ў 13.10 па беларускім часе запрашаем у госці да вядомых асоб і цікавых суразмоўцаў. '''Казкі Малышам''' ''Аўтар: [[Эля Бура]]'' Дзіцячая перадача на Радыё Рацыя '''PRESS-EXPRESS''' ''Аўтар: [[Сяргей Скулавец]]'' Наша жыццё на старонках выданняў Беларусі, якім чынам журналісты асвятляюць тыя ці іншыя падзеі і якія меркаванні выданняў найбольш цікавыя і грунтоўныя. Галоўныя артыкулы і асноўныя меркаванні ў дзяржаўных і недзяржаўных выданнях. Параўненне па зместу і знешняму выгляду беларускіх газет. Пра ўсё гэта ў супольным праекце Радыё Рацыя і тэлеканала Белсат «Прэс-Экспрэс» '''Крыначка''' ''Аўтар: [[Кастусь Бандарук]]'' Духоўная перадача Крыначка кранае тэмы праваслаўя ў Польшчы, Беларусі і за мяжой. На хвалях Радыё Рацья выходзіць раз у тыдзень, у нядзелю. У перадачы кожны тыдзень — кароткія навіны з жыцця царквы. За імі каляндар святаў на надыходзячы тыдзень. == Радыё Рацыя ў Літве == З 1 верасня 2009 года пачалася трансляцыя інфармацыйна-публіцыстычнай праграмы з 21.30 па 22.00 гадзіны (мінскі час) на хвалі Радыё з-над Віліі 103,8 ФМ. Штодзённа на працягу паловы гадзіны навіны і абмеркаванне асноўных падзей дня, якія асвятляюць журналісты Радыё Рацыя. Перадачы «Рацыя» у літоўскім FM-этэры можна чуць у Лідзе, Паставах, Ашмянах штодзённа. == Радыё Рацыя ў рэгіёнах == Рацыя мае свае прадстаўніцтва ў [[Брэст|Брэсце]], [[Бяроза|Бярозе]] (Ганна Васілевіч), [[Гродна]] (Ян Роман), [[Мінск]]у (Барыс Гарэцкі, Генадзь Барбарыч), [[Гомель|Гомелі]] (Мікола Бянько, Юлія Савец). == Радыё Рацыя ў эфіры == [[Файл:Radio Racyja 7.JPG|thumb|230px|Студыя Радыё Рацыя]] На сённяшні дзень Рацыю можна пачуць на памежным регіёне (Брэст, Гродна) на хвалі 98,1 FM. Эфір радыё крыгласутачны. Навіны Радыё Рацыя кожную гадзіну: ад 07:00 да 00:00 у будзённыя дні і ад 09:00 да 23:00 па суботах і нядзелях. Эфір прадстаўляюць [[Улад Грынеўскі]]. Навіны слухачы чуюць голасам [[Валя Лаеўская|Валі Лаеўскай]], [[Яна Запольская|Яны Запольскай]], [[Ганна Шайкоўская|Ганны Шайкоўскай]]. Эфір беларускамоўны, з боку вяшчання, а з боку музыкі, то беларускамоўнай музыкі 85 %. == Радыё Рацыя ў Сеціве == Радыё Рацыя магчыма чуць кругласутачна і праз Сеціва, для гэтага трэба завітаць на афіцыйную старонку радыё (www.racyja.com) і выбраць адпаведныя функцыі. Сайт абнаўляецца: ад 08:00 да 23:00 у будні і ад 11:00 да 18:00 у выходныя. Мабільны дадатак з’явіўся ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|url=https://tuzin.by/zhamerun/2533/radyjo-tuzin-ciapier-mozna-sluchac-z-dapamohaj.html|title=«Радыё Тузін» цяпер можна слухаць з дапамогай мабільнага дадатку (спампаваць)|last=Tuzin.fm|date=2015-10-30|language=be|publisher=[[Тузін Гітоў]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405065036/https://tuzin.by/zhamerun/2533/radyjo-tuzin-ciapier-mozna-sluchac-z-dapamohaj.html|archive-date=2020-04-05|access-date=2020-04-05}}</ref>. [https://air.racyja.com/racja128 Адрас] для праслухоўвання ў Сеціве — [https://air.racyja.com/racja128.m3u https://air.racyja.com/racja128] == Моўнае пытанне Рацыі == У [[2007]] годзе было вырашына, што Радыё Рацыя карыстаецца наркамаўкай. Тады, гэта выклікала пэўнае непаразуменне з боку грамады, але як паказаў час, то гэта быў правільны выбар. == Радыё Рацыя: спонсар і партнёр == З самога пачатку Радыё Рацыя выступіла як інфармацыйны спонсар і партнёр. Але толькі ў часы вяртання (з 2006) Рацыя больш пашырыла сваю спонсарскую падтрымку. Як інфармацыйны партнёр Беларускае Радыё Рацыя патрымлівае: грамадскую кампанію «[[Будзьма беларусамі!]]», штогод сумесна з [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў|Беларускім аб’яднаннем студэнтаў]] (БАС) ладзіць маладзёжны фестываль «[[Басовішча]]», падтрымлівае інфармацыйна шматлікія грамадска-асветніцкія акцыі Маладога Фронту і іншых грамадскіх аб’яднанняў і партый. Падрымлівае розные канцэрты, у гэтым годзе ў прамым вяшчані выпускала «Амбасовішча», «Басовішча» і інш. Вялікі ўнёс Рацыі сумесна з тыднёвікам беларусаў у Польшчы «Ніва» у развіццё выдавецтва кніг пра малавядомыя падзеі, успаміны розных дзеячаў і інш. Акрамя гэтага, сотні іншых, больш малых праектаў. == Задачы і мэты Рацыі == Галоўнай мэтай Беларускага Радыё Рацыя з’яўляецца стварэнне грамадзянам Беларусі доступу да незалежнай інфармацыі аб падзеях і развіцці сітуацыі ў Беларусі, Польшчы, Еўропе і свеце. Інфармацыя, якую транслюе Беларускае Радые Рацыя, заўсёды аператыўная, правераная і на беларускай мове. Радыё імкнецца да таго, каб яно было чутна па ўсёй тэрыторыі Беларусі, каб кожны грамадзянін гэтай краіны меў магчымасць атрымаць незалежную інфармацыю. == Кантакт == 15-472 Беласток, вул. Цепла 1/7. Skype: racyja. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Літвы]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] nsf90akxnaczffgbwom4thi6r4835uu 0 18943 5125528 5086944 2026-04-13T16:30:38Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5125528 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | лагатып = Свабода (эмблема).jpeg | размяшчэнне = * {{Сцягафікацыя|Чэхія}}: [[Прага]] (штаб-кватэра) * {{Сцягафікацыя|Літва}}: [[Вільня]] (бюро) }} '''Беларуская служба Радыё «Свабода»''' ({{lang-en|Radio Free Europe/Radio Liberty, Belarus Service}}) — міжнародны медыяпраект і падраздзяленне медыякарпарацыі [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]], якое вяшчае на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Першапачаткова створаная як класічная радыёстанцыя для вядзення прапаганды дэмакратычных каштоўнасцей у часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]], у XXI стагоддзі служба трансфармавалася ў мультымедыйную платформу. Сёння яна распаўсюджвае інфармацыю праз інтэрнэт-сайт, сацыяльныя сеткі, відэахостынгі і падкасты, а таксама займаецца кнігавыдавецкай дзейнасцю. Традыцыйнае радыёвяшчанне на кароткіх хвалях было спынена ў 2019 годзе. Арганізацыя фінансуецца [[Кангрэс ЗША|Кангрэсам ЗША]], аднак дэкларуе рэдакцыйную незалежнасць. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), з 2023 года дзейнічае офіс у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]). У [[Беларусь|Беларусі]] дзейнасць рэсурсу фактычна забаронена, ён прызнаны ўладамі «экстрэмісцкім фарміраваннем». == Гісторыя == === Мюнхенскі перыяд (1954—1995) === Беларуская служба была заснавана ў [[Мюнхен]]е ([[ФРГ]]) у складзе амерыканскага радыё «Вызваленне» (пазней перайменаванага ў «Свабода»). Першая перадача выйшла ў эфір 20 мая 1954 года. У склад першай рэдакцыі ўвайшлі вядомыя дзеячы беларускай эміграцыі: [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (першы кіраўнік), [[Пётр Сыч|Пётра Сыч]], [[Янка Ліманоўскі]], [[Сымон Кандыбовіч|Сымон Кабыш]], [[Лявон Карась]]. Напачатку вяшчанне складала 15 хвілін 24 разы на суткі. Кожная перадача пачыналася словамі: ''«Тут Радыё „Вызваленне“. Вы слухаеце голас сваіх суродзічаў-Беларусаў з вольнага свету…»''<ref>[http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=26400 Беларускай рэдакцыі «Радыё Свабода» — 55 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603151622/http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=26400 |date=3 чэрвеня 2009 }}// [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]. 20 мая [[2009]]</ref>. З сакавіка 1956 года праграмы былі падоўжаныя да 20 хвілін. У 1959 годзе радыёстанцыя змяніла назву на «Радыё Свабода». Асноўнымі тэмамі былі крытыка савецкага ладу, асвятленне парушэнняў правоў чалавека, гісторыя [[БНР]], публікацыя забароненых у [[СССР]] літаратурных твораў. Савецкія ўлады актыўна глушылі сігнал радыёстанцыі аж да канца 1980-х гадоў. === Пражскі перыяд і праца ў Беларусі (1995—2020) === Пасля распаду СССР і заканчэння [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] фінансаванне радыёстанцыі было скарочана, аднак яна працягнула працу. У 1995 годзе штаб-кватэра пераехала з Мюнхена ў Прагу (у будынак былога Федэральнага сходу Чэхаславакіі, а пазней — у новы офіс у раёне Гагібар). Змены ў геапалітычнай сітуацыі дазволілі адкрыць карэспандэнцкае бюро ў [[Мінск]]у. Штат рэдакцыі пашырыўся за кошт журналістаў з Беларусі. У гэты перыяд «Свабода» становіцца адным з вядучых незалежных медыя краіны, актыўна асвятляючы палітычныя падзеі, выбары і пратэсты. === Эра мультымедыя і спыненне радыёвяшчання === З 10 снежня 1998 года «Свабода» пачала працу ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. Сайт першапачаткова выкарыстоўваў [[тарашкевіца|тарашкевіцу]]. У XXI стагоддзі служба пачала паступова адыходзіць ад радыёфармату. З 2002 года пачаў працу выдавецкі праект «Бібліятэка Свабоды», у межах якога выдаюцца кнігі на грамадска-палітычныя і гістарычныя тэмы. 30 красавіка 2019 года Беларуская служба Радыё «Свабода» спыніла вяшчанне на кароткіх хвалях. Гэта стала завяршэннем амаль 65-гадовай гісторыі класічнага радыёэфіру. Служба цалкам перайшла на лічбавыя платформы: сайт, сацыяльныя сеткі, [[YouTube]] і падкасты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/p/7152.html|title=Разьвітаньне з радыёхвалямі|website=Радыё Свабода|access-date=2024-01-06}}</ref>. === Рэпрэсіі і эміграцыя (з 2020) === Пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і пачатку масавых пратэстаў у Беларусі ціск на журналістаў «Свабоды» ўзмацніўся. У ліпені 2021 года ў мінскім офісе прайшоў вобыск, сілавікі ўзламалі дзверы і канфіскавалі тэхніку. Некалькі журналістаў былі затрыманы. У сувязі з немагчымасцю легальнай працы ў Мінску, рэдакцыя была вымушана закрыць бюро і рэлакаваць супрацоўнікаў. У сакавіку 2023 года ў Вільні (Літва) быў афіцыйна адкрыты новы офіс Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода, дзе цяпер базіруецца частка каманды Беларускай службы. == Фарматы і праекты == Станам на 2026 год, Беларуская служба Радыё «Свабода» — гэта мультымедыйны праект, які ўключае: * Інтэрнэт-партал (svaboda.org) — аператыўныя навіны і аналітыка. * Відэапрадакшн — стрымы, рэпартажы, дакументальныя фільмы і інтэрв’ю на YouTube-канале. * Сацыяльныя сеткі — вядзенне каналаў у [[Telegram]], [[Instagram]], [[TikTok]] і інш. * Падкасты — тэматычныя аўдыёпраграмы. * Бібліятэка Свабоды — серыя кніг, заснаваная ў 2002 годзе. Уключае творы Васіля Быкава, Рыгора Барадуліна, Святланы Алексіевіч, турэмную літаратуру, пераклады і зборнікі інтэрв’ю. Выдадзена больш за 80 кніг. == Цэнзура і пераслед == Доўгі час радыёперадачы глушыліся савецкімі сродкамі РЭБ. У незалежнай Беларусі пераслед аднавіўся ў 2020 годзе. Са жніўня 2020 года па рашэнні [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] доступ да сайта svaboda.org у краіне заблакаваны. 3 снежня 2021 года суд Цэнтральнага раёна Мінска прызнаў «экстрэмісцкімі матэрыяламі» інфармацыйную прадукцыю тэлеграм-канала «Радыё Свабода-Беларусь» і аналагі ў сацсетках. 23 снежня 2021 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] прызнала інтэрнэт-рэсурсы Беларускай службы Радыё «Свабода» «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282086|title=«Радыё Свабода» прызналі экстрэмісцкім фармаваннем|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-30|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Гэта крыміналізавала супрацоўніцтва з рэдакцыяй і нават падпіску на яе рэсурсы для грамадзян, якія знаходзяцца ў Беларусі. Журналіст-кансультант «Свабоды» [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]] быў арыштаваны ў чэрвені 2020 года і асуджаны да 15 гадоў зняволення. Фрылансер [[Андрэй Кузнечык]] быў затрыманы ў лістападзе 2021 года і пазней асуджаны да 6 гадоў калоніі па абвінавачванні ў стварэнні экстрэмісцкага фарміравання. == Кіраўнікі == # [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1953—1956) # [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1956—1962) # [[Уладзімір Цвірка]] (1962—1968) # [[Майсей Сяднёў]] (1968—1983) # [[Юры Сянькоўскі]] (1983—1991) # [[Вячка Станкевіч]] (1991—1998) # [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]] (1998 — кастрычнік 2007) # [[Ян Максімюк]] (кастрычнік 2007—2008) # [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]] (2008—2023) # З 2023 года кіраўніцтва ажыццяўляецца цэнтралізавана структурамі RFE/RL пры ўдзеле рэдакцыйных менеджараў. == Вядомыя супрацоўнікі == У розныя гады ў беларускай рэдакцыі працавалі: * [[Наталля Арсеннева]] * [[Янка Запруднік]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] * [[Данчык]] (Багдан Андрусішын) * [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]] * [[Юры Дракахруст]] * [[Валянцін Жданко]] * [[Алена Радкевіч]] == Узнагароды == Рэдакцыя і асобныя журналісты шматразова адзначаліся прафесійнымі ўзнагародамі. * У 2006 годзе Беларуская служба атрымала галоўны прыз сярод усіх 20 рэдакцый RFE/RL за найлепшае асвятленне гарачых навін. * Штогадовыя прэміі конкурсу [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]» (напрыклад, у 2025 годзе ўзнагароды атрымалі праекты [[Віталь Аляксеевіч Цыганкоў|Віталя Цыганкова]] і падкаст «Архіпелаг БЕЛАГ»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>). == Гл. таксама == * [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.svaboda.org Афіцыйны сайт] (даступны праз VPN) * [https://www.youtube.com/user/svaboda Відэаканал на YouTube] {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Культура Прагі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыё «Свабода»]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] hsetwvi59elhqebj1qb04dq1wwj9v2u 0 19018 5125820 4901001 2026-04-14T08:15:04Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мікалай I]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125820 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мікалай I}} {{ДД}} '''Мікалай I Паўлавіч''', (25 чэрвеня ([[6 ліпеня]]) [[1796]], [[Царскае Сяло]] — 18 лютага ([[2 сакавіка]]) [[1855]], [[Санкт-Пецярбург]]) — імператар [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] з 19 лістапада ([[1 снежня]]) [[1825]] па 18 лютага ([[2 сакавіка]]) [[1855]], трэці сын імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] і [[Марыя Фёдараўна|Марыі Фёдараўны]]. == Дзяцінства == Мікалай быў трэцім сынам імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] і імператрыцы [[Марыя Фёдараўна|Марыі Фёдараўны]]. Нарадзіўся за некалькі месяцаў да ўступлення вялікага князя Паўла Пятровіча на пасад. Такім чынам, ён быў апошнім з унукаў [[Кацярына II|Кацярыны II]], якія нарадзіліся пры яе жыцці. Аб нараджэнні вялікага князя Мікалая Паўлавіча было абвешчана ў [[Царскае Сяло|Царскім Сяле]] гарматнай стралянінай і звонам, а ў [[Санкт-Пецярбург]] паслана вестку з нарочным. На нараджэнне вялікага князя пісаліся оды, аўтарам адной з іх стаў [[Гаўрыла Раманавіч Дзяржавін|Г. Р. Дзяржавін]]. Да яго ў імператарскім доме Раманавых, Гольштэйн-Готторп-Раманаўскай дынастыі імем Мікалай дзяцей не наракалі. Тэзаімянінаў — [[6 снежня]] па юліянскім календары (Мікалая Цудатворца). Па ўсталяваным пры імператрыцы Кацярыне парадку Вялікі князь Мікалай з самога нараджэння паступіў на апеку царскай бабкі, але рушыла неўзабаве скон імператрыцы спыніла ўплыў яе на ход выхавання Вялікага князя. Яго няняй была шатландка Лайон. Яна была на працягу першых сямі гадоў адзінай кіраўніцай Мікалая. Хлопчык з усёй сілай душы прывязаўся да сваёй першай выхавальніцы, і нельга не пагадзіцца з тым, што ў перыяд далікатнага дзяцінства «геройскі, рыцарску высакародны, моцны і адкрыты характар няні Лайон» паклаў адбітак і на характар яе выхаванца. З лістапада [[1800]] г. выхавальнікам Мікалая і Міхаіла стаў генерал [[Мацвей Іванавіч Ламздорф|М. І. Ламздорф]]. Выбар генерала Ламздорфа на пасаду выхавальніка Вялікага князя быў зроблены імператарам Паўлам. Павел I паказаў: «толькі не рабіце з маіх сыноў такіх гуляк, як нямецкія прынцы» (ням. Solche Schlingel wie die deutschen Prinzen). У вышэйшым загадзе ад [[23 лістапада]] [[1800]] г. абвешчана было: «Генерал-лейтэнант Ламздорф прызначаны быць пры яго імператарскім высокасць вялікім князю Мікалай Паўлавіч». Генерал знаходзіўся пры сваім выхаванцы 17 гадоў. Відавочна, што Ламздорф цалкам задавальняў педагагічным патрабаванням Марыі Фёдараўны. Так у сказанае на дарогу лісце [[1814]] г. Марыя Фёдараўна называла генерала Ламздорфа «другім бацькам» вялікіх князёў Мікалая і Міхаіла. Смерць бацькі, Паўла I, у сакавіка [[1801]] г. не магла не зняцца ў памяці чатырохгадовага Мікалая. Пасля ён апісаў тое, што адбылося ў сваіх успамінах: <blockquote> Падзеі гэтага сумнага дня захаваліся гэтак жа ў маёй памяці, як смутны сон, я быў пабуджаны і ўбачыў перад сабою графіню Лівен. Калі мяне апранулі, мы заўважылі ў вакно, на пад’ёмным мосце пад царквой, каравулы, якіх не было напярэдадні; тут быў увесь Сямёнаўскі полк у вельмі нядбайным выглядзе. Ніхто з нас не падазраваў, што мы пазбавіліся бацькі; нас павялі ўніз да маёй матухны, і неўзабаве адтуль мы адправіліся з ёю, сёстрамі, Міхаілам і графіняй Лівен у Зімовы палац. Варта выйшла на двор Міхайлаўскага палаца і аддала гонар. Мая маці адразу ж прымусіла яе маўчаць. Матухна мая ляжала ў глыбіні пакоя, калі ўвайшоў Імператар Аляксандр у суправаджэнні Канстанціна і князя Мікалая Іванавіча Салтыкова; ён кінуўся перад матухнай на калені, і я дагэтуль яшчэ чую яго рыданні. Яму прынеслі вады, а нас павялі. Для нас было шчасцем зноў убачыць нашы пакоі і, павінен сказаць па праўдзе, нашых драўляных конікаў, якіх мы там забыліся. </blockquote> З гэтых часоў клопат аб яго выхаванні і адукацыі засяродзілася цалкам і выключна ў вядзенні вдовствовавшей імператрыцы Марыі Фёдараўны, з пачуцця далікатнасці да якой імператар Аляксандр I устрымліваўся ад усякага ўплыву на выхаванне сваіх малодшых братоў. Найбольшыя клопаты імператрыцы Марыі Фёдараўны ў справе выхавання Мікалая Паўлавіча заключаліся ў старанні адхіліць яго ад захаплення ваеннымі практыкаваннямі, якое выявілася ў ім з самага ранняга дзяцінства. Запал да тэхнічнай баку ваеннай справы, прывітая ў Расіі Паўлам I, пусціла ў царскай сям’і глыбокія і дужыя карані — Аляксандр I, нягледзячы на свой лібералізм, быў гарачым прыхільнікам вахту-параду і ўсіх яго тонкасцей, вялікі князь Канстанцін Паўлавіч выпрабоўваў поўнае шчасце толькі на пляцы, сярод муштруемых каманд. Малодшыя браты не саступалі ў гэтай страсці старэйшым. Мікалай з самога ранняга дзяцінства пачаў выказваць асаблівую прыхільнасць да ваенных цацак і да аповядах аб ваенных дзеяннях Лепшай для яго ўзнагародай быў дазвол адправіцца на парад або развод, дзе ён з асаблівай увагай назіраў за ўсім што адбываліся, спыняючыся нават на драбнюткіх падрабязнасцях. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{start box}} {{succession box| before=[[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]| title=[[Спіс імператараў Расіі|Імператар і Самадзержац Усерасійскі]],<br /> [[Кароль Польшчы|Цар Польскі]],<br /> [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікі Князь Фінляндскі]]| years=[[1825]]—[[1855]]| after=[[Аляксандр II]]}} {{end box}} {{Імператары Расіі}} {{Манархі Польшчы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога апостала Андрэя Першазванага]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Георгія IV класа]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Духу]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Берліна]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Петрапаўлаўскім саборы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] r8i8jmq0jnwt55tof2ly5qeap3zmz6i 0 19212 5125562 4937483 2026-04-13T18:03:26Z Pabojnia 135280 /* Гістарыяграфія */ афармленне 5125562 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-літоўскія летапісы''', да сярэдзіны XIX ст. '''літоўскія летапісы''', пазней часта '''заходнерускія летапісы''' — паводле [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалая Улашчыка]], група [[летапіс|летапісаў]], якія выкладаюць гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і напісаны на яго тэрыторыі. Беларуска-літоўскія летапісы, як з’ява агульнадзяржаўнага летапісання, складаліся з сярэдзіны XIII ст. да сярэдзіны XVII ст. З сярэдзіны XVII ст., праз 100 гадоў пасля спынення агульнадзяржаўнага летапісання, у розных гарадах Беларусі пачалі складацца хронікі, прысвечаныя пераважна падзеям у гэтых гарадах — гарадскія хронікі. Цэнтрам беларуска-літоўскага летапісання прызнаецца Смаленск тых часоў, калі горад знаходзіўся ў складзе ВКЛ. Існаванне летапісання ў Наваградку эпохі XIII ст. не выключаецца{{sfn|Улащик|1985|с=238}}. Вялікая частка беларуска-літоўскіх летапісаў была страчана праз войны і культурныя чысткі, ацалелыя часта не захаваліся цалкам. У двух тамах [[ПСРЛ|Поўнага збору рускіх летапісаў]], тамы 32-ы (М., 1975) і 35-ы (М., 1980), было апублікавана 17 летапісаў, вядомых (ацалелых) у новы час. Апроч гэтага, у Мацея Стрыйкоўскага былі звесткі пра яшчэ 15 летапісаў, ніводны з іх не захаваўся. Відаць, у Сярэднявеччы наогул была значна большая колькасць беларуска-літоўскіх летапісаў, і карыстанне імі было даступным нават для людзей сярэдняга дастатку{{sfn|Улащик|1985|с=237}}. == Назва == Да сярэдзіны XIX ст. такія летапісы называліся «літоўскімі», пазней пачалі прапаноўвацца шматлікія іншыя назвы, такія, як «беларускія аб Вялікім Княстве Літоўскім» ([[Восіп Максімавіч Бадзянскі|В. М. Бадзянскі]], 1846), «беларускія» ([[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамараў]], 1861, [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкі]], 1969), «літоўска-рускія» ({{нп3|Іларыён Аляксандравіч Ціхаміраў|І. А. Ціхаміраў|ru|Тихомиров, Илларион Александрович}}, 1901), «заходнерускія» ([[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматаў]], 1901), «летапісы Вялікага Княства Літоўскага» ([[Р. К. Батура]] і [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|У. Ц. Пашута]], 1977). Найчасцей у XX ст. такія летапісы называліся літоўскімі або заходнерускімі. == Гістарыяграфія == Навуковае вывучэнне беларуска-літоўскіх летапісаў пачалося з публікацыі [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловічам]] [[Супрасльскі летапіс|Супрасльскага летапісу]] (1823—1827) і яго працы па «літоўскіх» летапісах (1840, руск. выд.; 1841, польск. выд.; 1846, польск. 2-е выд.), якая застаецца шмат у чым актуальнай і зараз. Пазней [[Тэадор Нарбут|Т. Нарбут]] зрабіў [[палеаграфія|палеаграфічнае]] даследаванне «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» (1838) і выдаў яе поўны тэкст (1846). Фактычна, яшчэ раней да сюжэтаў «літоўскіх» летапісаў звяртаўся [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А. Л. Шлёцэр]], але палічыў іх існаванне нябылым, бо ў яго час самі гэтыя летапісы не былі вядомымі, а меліся толькі спасылкі на іх [[Мацей Стрыйкоўскі|М. Стрыйкоўскага]], і апроч таго, Шлёцэр атаясняў ВКЛ з этнічнай Літвой, а магчымасць існавання пісьменнасці звязваў з прыняццем хрысціянства (у этнічнай Літве — 1386), а пад «літоўскімі» разумеў помнікі, пісаныя на літоўскай мове, якіх і праўда не існавала. Таксама існаванне летапісаў, пісаных жыхарамі ВКЛ, адмаўляў Крашэўскі. З сярэдзіны XIX ст. вывучэнне «літоўскіх» летапісаў актывізуецца, хоць і ненадоўга. Апроч выдання Нарбутам «Хронікі Быхаўца» (1846), Бадзянскі выдаў урыўкі з [[летапіс Рачынскага|летапісу Рачынскага]] (1846), {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Папоў|А. М. Папоў|ru|Попов, Андрей Николаевич (медиевист)}} — частку [[Слуцкі летапіс|Слуцкага (Увараўскага) летапісу]] (1854). У «Лекцыях па рускай гісторыі» Кастамарава (1861) «беларускім» летапісам прысвячаецца невялікі раздзел. Аднак, пасля гэтага ў вывучэнні гэтай праблемы настаў перыяд застою, які так збянтэжыў Расійскую акадэмію навук, што ва ўмовы конкурсу прац на 10-ю [[прэмія графа Уварава|прэмію графа Уварава]] (1868) было ўнесена пажаданне, каб спаборнікі прысвяцілі свае даследаванні «заходнерускім» летапісам ({{таксама}}: [[заходнерусізм]]). У 1880-я гады невялікія часткі сваіх прац па гісторыі Украіны прысвяцілі «літоўскім» («рускім», «руска-літоўскім») летапісам гісторыкі [[М. Малчаноўскі]], [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|А. Аганоўскі]], [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|У. Б. Антановіч]] і [[Мікалай Паўлавіч Дашкевіч|М. Дашкевіч]] (1885), пазней — [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]] (1895). У 1880-я—1890-я гады вывучэннем «літоўскіх» летапісаў займаліся польскія навукоўцы {{нп3|Ісідар Іванавіч Шараневіч|І. Шараневіч|ru|Шараневич, Исидор Иванович}} (1882), {{нп3|Станіслаў Смолька|С. Смолька|pl|Stanisław Smolka}} (1890), {{нп3|Антоні Прахаска|А. Прахаска|uk|Прохаска Антоній}} (1890). Найважнейшай высновай Шараневіча стала прывязка (упершыню) цэнтру беларуска-літоўскага летапісання да [[Смаленск]]а. У 1901 годзе выйшла напісаная яшчэ ў 1881 праца І. А. Ціхамірава «Аб саставе заходнярускіх, гэтак званых літоўскіх летапісаў», а ў 1910 і 1912 — дзве працы [[Я. Якубоўскі|Я. Якубоўскага]]. Дакастрычніцкі перыяд гістарыяграфіі беларуска-літоўскага летапісання заве́ршыла напісаная яшчэ да 1917 года манаграфія [[Ф. Сушыцкі|Ф. Сушыцкага]] (1921—1929) «Заходне-рускія летапісы як помнікі літаратуры», якая выявілася непераўзыдзенай як у сэнсе паўнаты выкарыстання першакрыніц (у параўнанні з 1980-мі гадамі не ўлічвалася толькі «[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]»), так і літаратуры пра іх, аднак, не ўлічвала прац Якубоўскага. Пад гэты час склалася класіфікацыя беларуска-летапісаў летапісаў на 2 ці 3 групы, прычым Хроніка Быхаўца заўсёды называлася поўным [[спісак|спіскам]]. Сушыцкі падзяліў летапісы на кароткія (Супрасльскі (асноўны з кароткіх), [[Слуцкі летапіс|Слуцкі (Увараўскі)]], [[Нікіфараўскі летапіс|Нікіфараўскі]], Акадэмічны, Віленскі летапісы, летапіс Дуброўскага), складаныя (Румянцаўскі, Красінскага (абодва — асноўныя складаныя), Археалагічнага таварыства, Ціханравава, Рачынскага, Яўрэінаўскі, Патрыяршы), поўныя (Хроніка Быхаўца). Таксама да дакастрычніцкіх прац належыць манаграфія А. А. Шахматава «Агляд рускіх летапісных зводаў XIV—XVI вв.» (выд. 1938), адна з частак якой цалкам прысвячалася беларуска-літоўскім летапісам. Першым пасля 1917 да беларуска-літоўскіх летапісаў звярнуўся [[У. Пічэта]], які выдзеліў «літоўска-беларускія летапісы» як адзін з асобных відаў крыніц у працы «Уводзіны ў рускую гісторыю» (1922), і наогул увёў паняцце «крыніцы па гісторыі Беларусі». Літоўская гістарыяграфія звярнулася да вывучэння летапісаў, пачынаючы з некалькіх невялікіх артыкулаў, апублікаваных у міжваенны перыяд ([[Канстанцінас Авіжоніс|К. Авіжоніс]], [[І. Ёнінас]], [[І. Жылюс]]). У пасляваенныя гады асноўныя даследаванні беларуская-літоўскіх летапісаў адбываліся ў Літве і Беларусі. Так, у 1968 годзе выйшла манаграфія [[М. Ючас]]а «Літоўскія летапісы» (асноўная ўвага звернута на легендарныя часткі летапісаў і іх крытыку, на разбор «Хроніку Быхаўца», на «Кроніку» Стрыйкоўскага і яе крытыку). У 1969 годзе выйшла праца [[Вячаслаў Антонавіч Чамярыцкі|В. А. Чамярыцкага]] «Беларускія летапісы як помнік літаратуры», дзе была прапанавана новая класіфікацыя летапісаў на 4 групы, паводле належнасці да асобных [[звод]]аў (рэдакцый). У 1-ю групу былі аднесены летапісы Віленскі, Дуброўскага, [[Origo regis]], Пагодзінскі, БАН № 34.4.32, ЦДАСА № 20/25, дзе захаваўся «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», у 2-ю групу (1-ы звод-рэдакцыю) — Нікіфараўскі, Акадэмічны, Супрасльскі, Слуцкі, у 3-ю (2-і звод-рэдакцыю) — Красінскага, Патрыяршая Б (адзін з летапісных урыўкаў са зборніка № 790 ДІМ), Ціхаміравава, Пазнаньскі (Рачынскага), Яўрэінаўскі, у 4-ю (3-і звод-рэдакцыю) — Хроніку Быхаўца. У 1985 годзе выйшла манаграфія М. Улашчыка «Уводзіны ў вывучэнне беларуска-літоўскага летапісання». Гарадскія хронікі да 1980-х гадоў не даследаваліся ніяк{{sfn|Улащик|1985|с=28}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/Улашчык 1985|старонкі=3—8, 9—28, 237—238}} {{Беларускія летапісы}} {{перакласці|be-x-old|Беларуска-літоўскія летапісы}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія летапісы| ]] p1mw886w1h76f21752kl4yp6851wa79 0 23188 5125379 5123559 2026-04-13T12:23:35Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-21707-82|~2026-21707-82]]) і адноўлена версія 5089583, зробленая InternetArchiveBot 5125379 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ратару}} {{музыкант}} '''Сафі́я Рата́ру''', '''Сафія Міхайлаўна Еўдакіменка-Ратару''' ({{lang-mo|Sofia Rotaru}}, {{lang-uk|Софiя Ротару}}; {{ДН|7|8|1947}}, с. [[Маршынці]]) — савецкая малдаўская, расійская і ўкраінская поп-спявачка, танцоўшчыца, актрыса, музычны і кіна-прадзюсар, прадпрымальніца. Першая з удастоеных ганаровага звання «Народны артыст СССР» ([[1988]]), таксама [[Заслужаная артыстка Украінскай ССР]], [[Народная артыстка Украінскай ССР]], Народная артыстка Малдаўскай ССР, лаўрэат прэміі Ленінскага Камсамола, [[Герой Украіны]], Герой Малдовы, кавалер вышэйшай узнагароды Рэспублікі Малдова «Ордэн Рэспублікі». Ганаровая грамадзянка [[Ялта|г. Ялта]]. [[Нацыянальная легенда Украіны]] (2021). Валодае голасам контральта, дыяпазон складае больш трох актаў (ад сі вялікай актавы да рэ трэцяй актавы), на высокіх нотах голас блізак да сапрана. Яе рэпертуар налічвае больш чым 500 песень на рускай, украінскай, малдаўскай, румынскай, балгарскай, сербскай, польскай, нямецкай, італьянскай, іспанскай і англійскай мовах. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} == Спасылкі == * [http://www.sofiarotaru.com/ sofiarotaru.com — афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080205045039/http://www.sofiarotaru.com/creation/vinyl |date=5 лютага 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ратару Сафія}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Малдовы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Авацыя»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Ялты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кішынёўскага інстытута мастацтваў]] 8j5ym4owdezptjbpqzrlt4zz1eaa4gu 0 23425 5125527 5085540 2026-04-13T16:29:44Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5125527 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | лагатып = Лягатып Еўрарадыё.svg }} '''Еўрапе́йскае ра́дыё для Белару́сі''' або '''Еўрарадыё''', '''ЕРБ''' — міжнародная [[радыёстанцыя]] з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]], выпускае [[навіны]], інфармацыйныя і забаўляльныя перадачы з 26 лютага 2006 года<ref>{{Cite web|url=http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|title=Radio for Peace, Democracy and Human Rights|last=Biener|first=Hansjörg|year=2009|publisher=[[Універсітэт Эрлангена — Нюрнберга]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909103534/http://www.evrel.ewf.uni-erlangen.de/pesc/peaceradio-BLR.html|archive-date=9 верасня 2017|access-date=2020-04-03|url-status=dead}}</ref>. Працуе на ўльтракароткіх хвалях і ў [[FM]]-дыяпазоне, а таксама праз [[Штучны спадарожнік Землі|спадарожнік]] і [[Інтэрнэт]]. Дэклараванай мэтай радыёстанцыі з’яўляецца распаўсюджванне сярод беларускіх слухачоў актуальнай, сучаснай, незалежнай і сапраўднай інфармацыі, а таксама еўрапейскіх дэмакратычных каштоўнасцей. Акрамя таго, праект скіраваны на развіццё новага пакалення [[журналіст]]аў, якія будуць здольныя да прафесійнай працы на [[Беларусь|Беларусі]] падчас пераходнага перыяду да [[дэмакратыя|дэмакратыі]] і свабоднага рынку. З пачатку 2007 года і да лютага 2011 года галоўнай рэдактаркай Еўрапейскага Радыё для Беларусі была [[Юлія Вітальеўна Слуцкая|Юлія Слуцкая]]. У 2011—2017 гадах галоўным рэдактарам Еўрарадыё быў Віталь Зыблюк, у 2017—2018 — Віктар Малішэўскі. Станам на жнівень 2023 года галоўны рэдактар Еўрарадыё — [[Павел Свярдлоў]]. == Структура ЕРБ == Еўрапейскае Радыё для Беларусі — [[некамерцыйная арганізацыя]], заснаваная ў верасні 2005 года ў [[Варшава|Варшаве]]. Удзельнікамі сталі беларускія журналісты і [[няўрадавая арганізацыя|няўрадавыя арганізацыі]] з [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]] і [[Чэхія|Чэхіі]]. Члены [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ) актыўна спрыялі з’яўленню радыёстанцыі. Праграмы рыхтуюцца камандай беларускіх журналістаў у Варшаве, а да ліпеня 2021 года і ў [[Мінск]]у з сеткай рэпарцёраў у абласцях [[Беларусь|Беларусі]]. Ядром каманды сталі былыя супрацоўнікі іншых радыёстанцый, напрыклад, закрытай беларускімі ўладамі ў 1996 годзе [[Радыё 101,2|Радыё 101,2 FM]], а таксама [[Радыё Свабодная Еўропа]], [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]], [[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]. == Фармат радыё == Еўрарадыё — забаўляльна-інфармацыйная радыёстанцыя. Мэтавая аўдыторыя ў першую чаргу [[моладзь]] узростам 18-35 гадоў. Радыё працуе 24 гадзіны на дзень. Кожная гадзіна пачынаецца з выпуску навін працягласцю каля 3 хвілін, а таксама кожныя паўгадзіны выходзіць кароткі агляд апошніх навін. Да таго ж, у эфіры гучаць эканамічныя, культурныя, спартыўныя праграмы, каментарыі экспертаў па шырокім коле разнастайных пытанняў. Госці і ўдзельнікі перадач на ЕРБ з’яўляюцца вядомымі палітыкамі, пазнавальнымі грамадскімі асобамі, прадстаўнікамі незалежных маладзёжных груп і арганізацый. ЕРБ таксама прэзентуе экстранныя выпускі навін пры патрэбе. Значную частку эфіру займае сусветная і беларуская [[музыка]]. ЕРБ рэалізоўвала шэраг праектаў падтрымкі беларускіх музыкантаў, напрыклад, штогод ладзіць фестывалі «[[Даём рады]]»<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/344164.html|title=Отчего в Беларуси нет своей "Грэмми"?|last=Прокопович|first=Виктория|date=2013-04-16|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004163343/https://news.tut.by/culture/344164.html|archive-date=2019-10-04|access-date=2019-10-04|work=Завтра твоей страны}}</ref>, [[Be Free|«Права быць вольным» / «Be Free»]] ва [[Украіна|Украіне]], сумесна з грамадскай кампаніяй «[[Будзьма беларусамі!]]» у 2009 годзе выдала складанку «[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]]», на якую трапілі ў тым ліку пераможцы адбору на фестываль<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/09/ic_news_117_325686|title=Кампанія «Будзьма» разаслала па FM-станцыям складанкі з сучаснай беларускай музыкай|date=2010-02-09|publisher=[[naviny.by]]|language=be|trans-title=The company «Budźma» sent to FM-stations the compilations of modern Belarusian music|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710192533/https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/09/ic_news_117_325686|archive-date=10 ліпеня 2019|access-date=2019-07-10|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belaruspartisan.by/life/145186/|title=Чем молодые группы удивят на Be Free?|date=2009-08-18|publisher=[[Белорусский партизан]]|language=ru|trans-title=What young bands will surprise at Be Free with?|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526195454/https://belaruspartisan.by/life/145186/|archive-date=26 мая 2019|access-date=2019-05-26|work=Еўрапейскае радыё для Беларусі|url-status=live}}</ref>. ЕРБ выпускае штодзённую інфармацыйную праграму «[[ЕўраZOOM]]», скіраваную на [[моладзь]], з ідэяй прысутнасці [[Беларусь|Беларусі]] ў палітычнай і культурнай прасторы [[Еўропа|Еўропы]]. == Забароны == Са жніўня 2020 года загадам [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] доступ на сайт радыё http://euroradio.fm у краіне абмежаваны за асвятленне рэсурсам [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|title=В Беларуси заблокирован ряд сайтов. В том числе и СМИ|first=Виталий|language=ru|last=Олехнович|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-08-22|access-date=2020-12-23|archive-date=23 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123024511/https://tech.onliner.by/2020/08/22/v-belarusi-zablokirovan-ryad-sajtov|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2020-08-22|title=В Белоруссии заблокировали несколько десятков информационных сайтов. Среди них — "Радио Свобода" и "Медиазона"|url=https://meduza.io/news/2020/08/22/v-belorussii-zablokirovali-neskolko-desyatkov-informatsionnyh-saytov-sredi-nih-radio-svoboda-i-mediazona|access-date=2020-08-24|publisher=[[Meduza]]|language=ru}}</ref>. З ліпеня 2021 года [[рэжым Лукашэнкі]] блакіруе доступ і да люстэркаў сайта<ref name="Massive">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Massive crackdown on independent media throughout Belarus|url=https://belsat.eu/en/news/08-07-2021-massive-crackdown-on-independent-media-in-belarus/|url-status=live|access-date=2021-07-08|publisher=[[Белсат]]|language=en}}</ref>. 5 ліпеня 2021 года пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] закрыты і карэспандэнцкі пункт радыё ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite journal|last=Салаўёў|first=Сяргей|date=2021-07-09|title=Барацьба за ўвагу|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|volume=26 (734)|pages=3}}</ref>. У 2021—2022 гадах Telegram, YouTube, Instagram і лагатып ЕРБ прызнаны экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>, а ў ліпені 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] абвясціла СМІ [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web|date=2022-07-20|url=https://novychas.online/hramadstva/euraradyjo-pryznali-ekstremisckim-farmavannem|title=«Еўрарадыё» прызналі экстрэмісцкім фармаваннем (абноўлена)|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Дзе слухаць == '''На хвалях FM''' у [[Брэст|Брэсце]] і на захадзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]: * на хвалях польскай радыёстанцыі «{{нп3|Radio dla Ciebie|Radio dla Ciebie|pl|Radio dla Ciebie}}» (103.4 FM) * Працоўныя дні: 5:00 — 6:45; 7:00 — 7:15; 15:50 — 16:00; 22:00 — 23:00 * Выходныя: 6:00 — 9:00 у [[Лідскі раён|Лідскім]] і [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] раёнах: * на хвалях літоўскай [[радыёстанцыя|радыёстанцыі]] «[[Radio Znad Wilii]]» (103.8 FM) * Штодзённа 22:00 — 23:00 ў [[Пінскі раён|Пінскім]] і [[Столінскі раён|Столінскім]] раёнах: * на хвалях украінскай радыёстанцыі «Перац ФМ» (107,5 FM) * Працоўныя дні: 7:00 — 9:00, 18:00 — 19:00 * Выходныя: 8:00 — 10:00, 18:00 — 19:00 '''На ўльтракароткіх хвалях''' на беларуска-літоўскім памежжы * 68.24 FM (УКВ) ([[Вісагінас]]) * 24 гадзіны на дзень '''Праз спадарожнік (24 гадзіны на дзень)''' * ''HOTBIRD 6'', 13° East, част. 11013&nbsp;MHz (11013&nbsp;MHz/H/27500) * ''SIRIUS 4'', 5° East, част. 12379.62&nbsp;MHz (12379.62&nbsp;MHz/H/27500), '''Праз Інтэрнэт (24 гадзіны на дзень):''' * [http://stream.euroradio.fm:8000/euroradio1 www.euroradio.fm] Інтэрнэт-старонка пашырае і паглыбляе змест радыёэфіру, а таксама змяшчае арыгінальную інфармацыю, якая выходзіць па-за межы эфіру. Апошнія навіны, спецыяльныя справаздачы, музычныя праграмы, інтэрв’ю, фотагалерэі, музычныя чарты, [[Падкастынг|падкасты]] і іншае можна знайсці анлайн. Уся інфармацыя пададзена на [[беларуская мова|беларускай]], рускай і англійскай мовах. == Узнагароды == * Ганаровы дыплом [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] за выбітную працу журналіста [[Зміцер Лукашук|Змітра Лукашука]] (цыкл відэапраграм «Ідэя Х») (2019)<ref>{{Cite web|last=Заміроўскі|first=Вадзім|date=2019-09-12|title=У Мінску назвалі пераможцаў журналісцкага конкурсу “Вольнае слова” ФОТА|url=https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvali-peramozhcau-zhurnalisckaga-konkursu-volnae-slova-fota|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115081223/https://baj.by/be/content/u-minsku-nazvali-peramozhcau-zhurnalisckaga-konkursu-volnae-slova-fota|archive-date=2020-11-15|access-date=2021-04-17|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=be}}</ref> * Творчы конкурс [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] «[[Вольнае слова]]»: 2025 — першае месца ў намінацыі «Мастацка-публіцыстычныя жанры» за артыкул «”Як ты?” Добраахвотнік паказвае свае перапіскі з бацькамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/nakirunki-i-kampanii/volnae-slova-25-hto-sta-peramozhcam/|title=«Вольнае слова-25»: хто стаў пераможцам?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2025-09-20}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://euroradio.pl/ Люстэрка сайта] {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ ў замежжы]] lii50xsvw91tc549is3gdwoot3dp0c7 0 26102 5125366 5123477 2026-04-13T12:14:12Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-21544-70|~2026-21544-70]]) і адноўлена версія 5122816, зробленая ~2026-21245-04 5125366 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аркуш (значэнні)}} {{цёзкі2|Козік}} {{пісьменнік}} '''Алесь Аркуш''', сапраўднае прозвішча '''Козік''' (нар. {{ДН|28|5|1960}}, {{МН|Жодзіна||}}) — беларускі [[паэт]], [[эсэіст]], [[выдавец]]. Член [[Беларускі ПЭН|беларускага ПЭН-цэнтра]]. == Біяграфія == Скончыў [[Жодзінскі політэхнічны тэхнікум]] і [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі]]. Літаратурны псеўданім — Алесь Аркуш, узяў у 1984 годзе. У 1987-2006 гадах жыў у [[Полацк]]у. Быў сябрам літаратурнага таварыства «[[Літаратурнае таварыства Тутэйшыя|Тутэйшыя]]». З 1989 года выдаваў літаратурны альманах «[[Ксэракс Беларускі]]». У 1993 годзе стварыў [[Таварыства Вольных Літаратараў|Таварыства вольных літаратараў]] і выдавецкую суполку «[[Полацкае ляда]]». Выдавец і галоўны рэдактар літаратурнага альманаху «[[Калосьсе (1993)|Калосьсе]]». Старшыня арганізацыйнага камітэта літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]». З 2006 года жыве і стварае ў Польшчы. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН]]. == Сям’я == Жанаты з мастачкай [[Таццяна Козік|Таццянай Козік]], мае двух сыноў. == Творчасць == Піша вершы, прозу, эсэістыку, крытычныя артыкулы. Аўтар каля дзесяці зборнікаў паэзіі і трох зборнікаў эсэістыкі «Выпрабаваньне развоем» (2000), «Аскепкі вялікага малюнку» (2007), «Брызгалаўка» (разам з Барысам Козікам, 2009), раманаў «Палімпсэст» (2012), «Мясцовы час» (2014), «Захоп Беларусі марсіянамі» (2016), «[[Сядзіба (раман)|Сядзіба]]»<ref>[http://budzma.by/news/top-5-samykh-pradavanykh-knih-na-partalye-kniharnia-by-za-lyuty.html Топ-5 самых прадаваных кніг на партале Kniharnia.by за люты] — budzma.by, 01.03.2017</ref> (2017), «Спадчына»<ref>''Дэдэрка С.'' [https://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-svoj-pyaty-raman-prysvyatsiu/ Алесь Аркуш свой пяты раман прысвяціў Спадчыне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621193202/https://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-svoj-pyaty-raman-prysvyatsiu/ |date=21 чэрвеня 2021 }} — racyja.com, 03.05.2018</ref> (2018), «Запавольванне» (2025). Аўтар тэксту гімна Полацка і шэрагу песень рок-гуртоў «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]» і «[[RIMA]]». Публікаваўся ў штотыднёвіку «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», беларускіх часопісах «[[ARCHE Пачатак (1998)|Arche]]» і «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», польскіх часопісах «Kartki» ([[Беласток]]), «Czas Kultury» ([[Познань]]) і «Borussia» ([[Ольштын]])<ref>[http://www.kwartalnik-pobocza.pl/bio/aa_b.html Aleś Arkusz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131023062432/http://www.kwartalnik-pobocza.pl/bio/aa_b.html |date=23 кастрычніка 2013 }}</ref>. Прозе Алеся Аркуша ўласціва некананічнасць — няма традыцыйнага лінейнага аповеду, спалучаюцца розныя часавыя і геаграфічныя пласты. Галоўным героем часта выступае сам аўтар, інтэлектуал-рэфлексант, а тэкст будуецца чаргаваннем дзённікавых запісаў, эпісталярных і гістарычных уставак. Асноўная тэма — нематэрыяльная спадчынная памяць беларусаў, якая ў творах падаецца як фрагментарная і траўмаваная.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%88/|title=Запавольванне. Алесь Аркуш|last=|website=Новыя беларускія кнігі|date=2026-02-23|access-date=2026-02-25|author=[[Янка Лайкоў]]}}</ref> У «эзатэрычным рамане» «Запавольванне» (2026) аўтар праз метафорыку спасціжэння страчанага часу прапануе спосаб супраціву сусветнай энтрапіі і хаосу. Дзеі ахопліваюць Беларусь, Манголію, Парыж і Літву, апісаны ўнутраны свет чалавека і яго татальная самота. Важнае месца ў кнізе адведзена ўспамінам пра дзяцінства ў Манголіі, разважанням пра захаванне ірацыянальнага дыскурсу і нестандартнага мыслення ў эпоху штучнага інтэлекту.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/padkast-litaraturnyja-zacjemki-dubauca-pra-autabijahrafichny-raman-aljesja-arkusha.html|title=Падкаст “Літаратурныя зацемкі” Дубаўца пра аўтабіяграфічны раман Алеся Аркуша – Белліт|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12}}</ref> Паэзія Алеся Аркуша вылучаецца гармоніяй і вернасцю абранаму разуменню свабоды, якая ўспрымаецца не як абстракцыя, а як штодзённая праца. Скразныя яе матывы — памяць, адказнасць перад часам і міфалагізаваны вобраз Полацка як «месца сілы» і жывога арганізма. Паэт арганічна ўплятае ў вершы беларускую міфалогію, спалучае пейзажную лірыку з глыбокай філасофскай рэфлексіяй і антыфаталізмам.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%BD-%D1%96-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%88/|title=Ня думаць пра сон і паразы. Алесь Аркуш|last=|website=Новыя беларускія кнігі|date=2026-01-19|access-date=2026-02-25|author=[[Ігар Сідарук]]}}</ref> Зборнік выбраных вершаў «Ня думаць пра сон і паразы» (2025) падсумоўвае паэтычную творчасць ад канца 1980-х гадоў. Кніга як дакладна выбудаваная ўнутраная прастора паэта, насычаная трывожнымі сімваламі калектыўнага досведу болю і страху. У кнізе спалучаны класічныя строфы з вольным вершам, захаваны стрыманы, іранічны і шчыры голас аўтара.<ref name=":1" /> == Выбраная бібліяграфія == * Вяртанне. — Мінск, 1988. — Бібліятэка часопіса «Маладосць». * Тайніца. — Полацк: [[Полацкае ляда]], 1991. (разам з Паўлам Бурдыкам) * Крылы ператворацца ў карэнні. — Полацк: Полацкае ляда. 1993. * Развітаньне з Танталам. — Полацк: Полацкае ляда, 1994. * Выбранае. — Полацк: Полацкае ляда, 1999. * Выпрабаваньне развоем. — Полацк: Полацкае ляда, 1999. * Проста ў сярэдзіну. — Вільня: Беларускі інфармацыйны цэнтр, 2001. * Прывід вясны. — Мінск: Логвінаў, 2003. * Аскепкі вялікага малюнку. — Мінск: Логвінаў, 2007. * Брызгалаўка. — Мінск: Логвінаў, 2009. — Кнігарня «Наша Ніва». (разам з Барысам Козікам) * Палімпсэст (раман). — Мінск: Галіяфы, 2012. * Мясцовы час (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2014. * Песні ля Замкавай гары. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2015. * Захоп Беларусі марсіянамі (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2016. * [[Сядзіба (раман)]]. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2017. * Возера Вялікае. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2018. * Спадчына (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2018. * Тэстамент Рагвалода. — Варшава: Skarynyčy, 2023. * <nowiki>Вечар – як сон, у якім шмат агнёў</nowiki>. — Беласток: Фонд Kamunikat.org, 2023. * <nowiki>Як падае сьнег, як расьце трава</nowiki>. — Беласток: Фонд Kamunikat.org, 2024. * <nowiki>Ня думаць пра сон і паразы (выбраныя вершы)</nowiki>. — Беласток: Полацкае ляда, 2025.<ref name=":1" /> * <nowiki>Запавольванне (эзатэрычны раман)</nowiki>. — Варшава: Skarynyčy, 2025.<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * https://budzma.org/news/ales-arkush-belaruskaya-litaratura-zhyve.html * [http://kamunikat.org/Arkusz_Ales.html Старонка на Камунікаце] // Kamunikat.org * [http://tuzin.fm/article/66249/ Музычны раман ад аўтара «Нашай ускраіны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522034113/http://tuzin.fm/article/66249/ |date=22 мая 2013 }} // Тузін Гітоў * [http://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/02/ic_articles_117_179420/ Алесь Аркуш напісаў музычны раман, альбо Нечаканая прэзентацыя] // Naviny.by * [http://budzma.org/budzma/ales-arkush-nareshce-navedau-stalicu-fota.html Алесь Аркуш нарэшце наведаў сталіцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726013121/http://budzma.org/budzma/ales-arkush-nareshce-navedau-stalicu-fota.html |date=26 ліпеня 2014 }} // Будзьма разам! * [http://budzma.org/news/ales-arkush-belaruskaj-pravincyi-patrebnyya-suchasnyya-mify.html Алесь Аркуш: «Беларускай правінцыі патрэбныя сучасныя міфы»] // Будзьма разам! * [http://budzma.org/news/litaraturnaya-premiya-z-samaha-centru-europy.html Літаратурная прэмія з самага цэнтра Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119132139/http://budzma.org/news/litaraturnaya-premiya-z-samaha-centru-europy.html |date=19 лістапада 2012 }} // Будзьма разам! * [http://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-gety-raman-vodguk-na-aposh/ Алесь Аркуш: Гэты раман — водгук на апошнія падзеі ў краіне і свеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160828103456/http://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-gety-raman-vodguk-na-aposh/ |date=28 жніўня 2016 }} // БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ * [http://www.racyja.com/kultura/pesni-lya-zamkavaj-gary-ad-alesya-ark/ «Песні ля Замкавай гары» ад Алеся Аркуша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201126072905/https://www.racyja.com/kultura/pesni-lya-zamkavaj-gary-ad-alesya-ark/ |date=26 лістапада 2020 }} // БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аркуш Алесь}} [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] g48xel6wcckrbac1wd0t0qlfsb17u2w 0 27597 5125883 4873277 2026-04-14T09:41:30Z A676767 60455 /* Спасылкі */ дададзеная спасылка на дыгіталізаваную кнігу Родзевіча, дапаўненне 5125883 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Родзевіч}} '''Леапольд Іванавіч Родзевіч''' ({{ДН|12|6|1895}}, фальв. [[Кур'янаўшчына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], цяпер {{МН|Лагойскі раён|у Лагойскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|||1938}}) — беларускі [[драматург]], тэатральны і нацыянальны дзеяч. == Біяграфічныя звесткі == Паходзіў са збяднелага шляхецкага роду. Брат [[Ч. Родзевіч|Часлава Родзевіч]]а. [[Файл:Удзельнікі канферэнцыі прадстаўнікоў беларускіх леварадыкальных арганізацый у Гданьску.jpg|thumb|злева|Удзельнікі канферэнцыі прадстаўнікоў беларускіх леварадыкальных арганізацый у Гданьску. Злева направа: [[Палута Бадунова]], Леапольд Родзевіч, [[Язэп Лагіновіч]]. 1923]] У 1909 скончыў [[Вілейскае гарадское вучылішча|гарадское вучылішча]] ў [[Вілейка|Вілейцы]]. Пад уплывам «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]» пачаў пісаць па-беларуску. У 1914 пераехаў у [[Вільня|Вільню]], перад наступленнем нямецкіх войск у 1915 годзе пакінуў горад. З 1919 года жыў у [[Мінск]]у, у 1921 годзе зноў вярнуўся ў Вільню. Рэдагаваў беларускія газеты ў [[Вільня|Вільні]]: [[Беларускі звон (1921)|«Беларускі звон»]], «[[Наша будучыня]]» (1922—1923), з 1921 дзеяч [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя|Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі (БРА)]]. Адзін з ініцыятараў уступлення ў 1923 БРА ў [[КПЗБ]]. Арыштоўваўся ў 1923. У 1924 сакратар Гродзенскага падпольнага акружкама КПЗБ. З-за пераследу ўладаў увосень 1925 перабраўся ў Мінск. Кіраваў замежнай рэдакцыяй прадстаўніцтва [[ЦК КПЗБ]] пры [[ЦК КП(б)Б]], быў рэдактарам «Бюлетэня ІДК КПЗБ», у 1925-34 рэдактар газеты «Чырвоны сцяг» і часопіса «Бальшавік», працаваў у [[Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі|Камісіі па вывучэнні Заходняй Беларусі]] пры АН БССР. Арыштаваны ДПУ БССР 18.7.1933 года па [[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра»]]. Адпраўлены ў [[Саратаў]], дзе працаваў у лясніцтве. Паўторна арыштаваны ў 1938 годзе. Дакладная дата гібелі невядомая. == Творчасць == Друкаваўся з 1912. Аўтар п'ес: «Пакрыўджаныя», «Блуднікі», «Збянтэжаны Саўка», «Пасланец», «Багаты і бедны», «Досвіткі», «Кавалі», «Конскі партрэт», зборнікаў вершаў: «Беларусь» (1922), «На паняволеных гонях» (1928), зборнікаў апавяданняў: «Рэвалюцыйным шляхам» (1928), «Вогнішча барацьбы» (1930). Многія творы Леапольда Родзевіча, асабліва «Збянтэжаны Саўка», ставяцца тэатральнымі калектывамі Беларусі. == Бібліяграфія == * Пакрыўджаныя: Драма. Мн., 1921; * Сцэнічныя творы. Вільня, 1921; * Беларусь: (Вершы). Вільня, 1922; * Досвіткі: (Драматычныя сцэнкі). Вільня, 1922; * Сцэнічныя творы. Вільня, 1925; * На паняволеных гонях: Вершы. Кракаў, 1928 (падпольнае выданне); * Рэвалюцыйным шляхам: Апавяданні з жыцця Заходняй Беларусі. Мн., 1928; * Вогнішча барацьбы: Апавяданні з жыцця Заходняй Беларусі. Мн., 1930; * Sceničnyja twory. Wilnia, 1933; * Збянтэжаны Саўка: Жарт. Мн., 1964. {{зноскі}} == Літаратура == * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]], 06'2005; * [[Арсень Ліс|''Ліс А.'']] Паміж літаратурай і палітыкай: драма аднаго рамантыка (Пра Л. Родзевіча) // Спадчына. — 1997. — № 3. * [[Мікола Трус|''Трус М.'']] Лісты Леапольда Родзевіча да Уладзіміра Жылкі, або Тэксталагічная гісторыя пра “літаратурнага каня” // Маладосць. – 2023. – № 3. – С. 78 – 88. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20230622/1687450676-nespadzyavany-yubiley <nowiki>Неспадзяваны юбілей [Да 130-годдзя з дня нараджэння Леапольда Родзевіча]</nowiki>] // Літаратура і мастацтва. ‒ 23.06.2023. – № 25 (5234). – С. 10. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://old.knihi.com/rodzievic/ Леапольд Родзевіч. Выбраныя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110208061250/http://old.knihi.com/rodzievic/ |date=8 лютага 2011 }} — Эл.рэсурс knihi.com * [[iarchive:scenicnyja-tvory-028|Леапольд Родзевіч. Сцэнічныя творы (1926)]] {{DEFAULTSORT:Родзевіч Леапольд}} [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] a6hihmvbney16kptrrzumsc9fflk54v 0 27787 5125555 4151453 2026-04-13T17:15:35Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей прыжыццёва]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125555 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Пазіцыйная карта = Расія |Назва = Востраў Свердрупа |Нацыянальная назва= |Карта = Kara_seaSV.PNG |Краіна = Расія |Рэгіён = Краснаярскі край |Акваторыя = Карскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 74 |lat_min = 35 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 79 |lon_min = 27 |lon_sec = |region = RU |CoordScale = |Плошча = 47 |Плошча заліваў = |Вышыня = 33 |Насельніцтва = 0 |Год = 2010 |Выява = Svordrup.PNG |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = }} '''Свердруп''' ({{lang-ru|Свердруп}}), востраў у паўднёвай частцы [[Карскае мора|Карскага мора]]. Адносіцца да [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]]. Названы ў гонар [[Нарвегія|нарвежскага]] палярнага даследчыка [[Ота Свердруп]]а. Востраў Свердруп не варта блытаць з [[Астравы Свердрупа|астравамі Свердрупа]], якія знаходзяцца ў [[Мора Лінкальна|моры Лінкольна]] і належаць [[Канада|Канадзе]]. == Тапаграфiчныя карты == * {{Карта|S-44-XIII,XIV}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Астравы расійскай Арктыкі}} [[Катэгорыя:Астравы Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Астравы Карскага мора]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей прыжыццёва]] 74cce1zon1loulpbnmnhyg9se9cm86z 0 29513 5125462 5125181 2026-04-13T14:27:32Z Lš-k. 16740 5125462 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай грамады (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] ow75sg75jmpvex5gm44idiyihg2exlr 5125497 5125462 2026-04-13T15:05:14Z Lš-k. 16740 5125497 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай грамады (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] 0j2o5gdsck3n3e25ue3cgdcdew57ish 5125498 5125497 2026-04-13T15:06:53Z Lš-k. 16740 5125498 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай грамады (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. [[Файл:Staražoŭka. Старажоўка (1928).jpg|міні|злева| Беларускае аддзяленне Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў, ушанаванне памяці Івана Пуліхава на Старажоўскіх могілках у Менску. Віктар Зелязей у акулярах злева, 1928 г.]] У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] hv3dgv6ekq7uwxogwinka8b5tutg6ri 5125500 5125498 2026-04-13T15:07:55Z Lš-k. 16740 5125500 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай грамады (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. [[Файл:Staražoŭka. Старажоўка (1928).jpg|міні|злева| Беларускае аддзяленне [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]], ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілках]] у Менску. Віктар Зелязей у акулярах злева, 1928 г.]] У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] tcpu31aggz8vq6vqd0qpd45rvrjxmfg 5125586 5125500 2026-04-13T19:32:51Z DobryBrat 5701 менавіта "партыі" - так падаецца ў крыніцы 5125586 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай партыі (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. [[Файл:Staražoŭka. Старажоўка (1928).jpg|міні|злева| Беларускае аддзяленне [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]], ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілках]] у Менску. Віктар Зелязей у акулярах злева, 1928 г.]] У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] gmutrg28fblphb3y5dyivz19hg2wkiu 5125615 5125586 2026-04-13T20:49:53Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5125615 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай партыі (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. Разам з іншымі палітычнымі ссыльнымі працаваў на Каралонскіх прыісках Баргузінскай тайгі<ref>[https://iaoo.ru/files/books/pdf/konferenzia_2021.pdf Владимирски И., Кротова М. Сибирь — Маньчжурия: особенности еврейской эмиграции в период гражданской войны // Гражданская война на востоке России: взгляд сквозь документальное наследие. Материалы IV Международной научно-практической конференции, посвященной 100-летию Западно-Сибирского восстания и 10-летию Центра изучения истории Гражданской войны. Омск, 20-21 октября 2021 г. / Исторический архив Омской области, Омский государственный технический университет, Омский автобронетанковый инженерный институт, Министерство культуры Омской области. Омск: ОмГТУ, 2021. — С. 44.]</ref>. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. [[Файл:Staražoŭka. Старажоўка (1928).jpg|міні|злева| Беларускае аддзяленне [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]], ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілках]] у Менску. Віктар Зелязей у акулярах злева, 1928 г.]] У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у в. [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] jyn2e3tkizewgph47p15i6wqyvjn5cf 5125627 5125615 2026-04-13T21:01:24Z Lš-k. 16740 5125627 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Віктар Адамавіч Зелязе́й''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая (8 чэрвеня) 1881 года ў [[Мінск]]у. Працаваў бібліятэкарам мінскай [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна|публічнай бібліятэкі імя А. Пушкіна]]. Сябраваў з [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]]. У 1902 годзе ўдзельнічаў у стварэнні ў Мінску Беларускай рэвалюцыйнай партыі (пазней перейменавана ў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]])<ref>[https://elib.grsu.by/katalog/144265-282153.pdf Кароткі нарыс беларускага пытання / [рэдактары, аўтары прадмовы: А. Пашкевіч, А. Вашкевіч, А. Чарнякевіч. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2009. — 395 с., [14] л. — С. 17]</ref>. З 1903 года — адзін з кіраўнікоў арганізацыі Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску. У студзені 1906 года на яго кватэры адбыўся 2-гі з’езд БСГ. Удзельнічаў у распаўсюдзе нелегальнай літаратуры на беларускай і рускай мовах, захоўваў пячатку БСГ, меў падроблены пашпарт. У пачатку 1908 года арыштаваны [[Расійская імперыя|расійскімі ўладамі]] разам з малодшым братам Сігізмундам (Зыгмунтам). У кастрычніку 1909 года асуджаны [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палатай]], у студзені 1910 года сасланы ў [[Кірэнскі павет]] [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]. Разам з іншымі палітычнымі ссыльнымі працаваў на Каралонскіх прыісках Баргузінскай тайгі<ref>[https://iaoo.ru/files/books/pdf/konferenzia_2021.pdf Владимирски И., Кротова М. Сибирь — Маньчжурия: особенности еврейской эмиграции в период гражданской войны // Гражданская война на востоке России: взгляд сквозь документальное наследие. Материалы IV Международной научно-практической конференции, посвященной 100-летию Западно-Сибирского восстания и 10-летию Центра изучения истории Гражданской войны. Омск, 20-21 октября 2021 г. / Исторический архив Омской области, Омский государственный технический университет, Омский автобронетанковый инженерный институт, Министерство культуры Омской области. Омск: ОмГТУ, 2021. — С. 44.]</ref>. З [[Сібір]]ы дасылаў лісты ў газету «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]». З ссылкі вярнуўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. [[Файл:Staražoŭka. Старажоўка (1928).jpg|міні|злева| Беларускае аддзяленне [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]], ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілках]] у Менску. Віктар Зелязей у акулярах злева, 1928 г.]] У міжваенны час быў членам [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]]. У 1920-я гады працаваў у [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]]. У 1951 годзе жыў у вёсцы [[Ратамка (вёска)|Ратамка]] пад Мінскам. Памёр 1 красавіка 1952 года. Пахаваны ў Мінску на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392674|title=На Кальварыі адшукалі магілу аднаго з кіраўнікоў першай беларускай партыі, які нават з ссылкі дасылаў матэрыялы ў «Нашу Ніву»|website=Наша Ніва|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref> == Сям’я == * Брат — Сігізмунд Адамавіч Зелязей<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/svoy-sredi-chuzhikh.html Свой среди чужих]</ref> (пам. 1916<ref>[https://partizany.by/partisans/211189/ Зелезей Виктор Сигизмундович]</ref>). ** Пляменнік — Віктар Сігізмундавіч Зелязей (1910—1973)<ref name="sb"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/БелЭн|7|||52}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Віктар Адамавіч Зелязей|Скалабан В.|441}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зелязей Віктар Адамавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] lkxsjcx0lsv3iut86vtqa4xaorbk2s4 0 30731 5125418 4551314 2026-04-13T13:33:11Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5125418 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = |Арыгінал назвы = |Выява = |Аўтар = |Жанр = |Мова = |Арыгінал выпуску = |Перакладчык = |Афармленне = |Серыя = |Выдавецтва = |Выпуск = |Старонак = |Папярэдняя = |Наступная = |isbn = |Lib = }} '''Беларуска-рускі слоўнік Байкова і Некрашэвіча''', тагач. '''Беларуска-расійскі слоўнік''' — [[беларуска-рускі слоўнік]], падрыхтаваны пад рэдакцыяй [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[С. Некрашэвіч]]а, і выпушчаны [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі|Дзяржаўным выдавецтвам Беларусі]] ў [[Мінск]]у ў 1926 годзе. Меў 356[[бібліяграфічныя азначэнні|+IV]] старонак, каштаваў 2 рублі. Слоўнік утрымліваў больш за 20 тыс. [[слова]]ў, з якіх большую частку складалі словы агульнага ўжывання, значна меншую — [[навуковы тэрмін|навуковыя тэрміны]], [[Прафесіяналізм (лексіка)|прафесіяналізмы]], некаторыя ўласныя [[беларускія імёны]], назвы беларускіх [[Гарады Беларусі|гарадоў]] і [[Рэкі Беларусі|рэк]], устойлівыя спалучэнні словаў. [[рэестравае слова|Рэестравыя]] беларускія словы забяспечаны асобнымі [[граматыка|граматычнымі]] і [[стылістыка|стылістычнымі]] паметамі.<ref>Германовіч.</ref> Прыкладаў ўжывання няма, бо аўтары жадалі скараціць аб’ём слоўніка. Як адзначалі аўтары, слоўнік павінен ''«даць дапамогу пры чытаньні сучасных беларускіх выданьняў тым асобам, якія хаця й маюць або элемэнтарна-тэорэтычнае, або практычнае знаёмства з жывой беларускай мовай, але яшчэ ня зусім дакладна ўяўляюць сабе тое слоўнікавае багацьце, якім уладае сучасная навукова-літаратурная беларуская мова ў параўнанні з мовай расійскай»''<ref name="elib"/>. Крыніцамі фактычнага матэрыялу сталі слоўнікі [[М. Байкоў|М. Байкова]] і [[М. Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[У. Дабравольскі|У. Дабравольскага]], [[І. Насовіч]]а, [[А. Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскага]], [[Я. Ціхінскі|Я. Ціхінскага]], [[А. Ярушэвіч]]а, першыя выпускі «[[Беларуская навуковая тэрміналогія|Беларускай навуковай тэрміналогіі]]», мастацкія тэксты [[Ф. Багушэвіч]]а, [[Я. Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, [[М. Багдановіч]]а, [[3. Бядуля|3. Бядулі]], [[Ц. Гартны|Ц. Гартнага]], [[М. Чарот]]а, навукова-метадычныя выданні [[Б. Тарашкевіч]]а і [[Я. Лёсік]]а<ref name="elib">[[Дзмітрый Дзятко]]. [http://elib.bspu.by/bitstream/doc/48127/1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F.%20pdf.pdf ПЕРЫЯДЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ ЛЕКСІКАГРАФІІ XIII — ПАЧАТАК XX СТ. Працяг. Пачатак у № 3, 4] // «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» № 6, 2017 </ref>. Спосаб арганізацыі рэестра — алфавітна-гнездавы. У слоўніку выкарыстоўваюцца граматычныя паметы, якія абазначаюць [[Часціны мовы|часціну мовы]], яе функцыянальныя і фармальныя асаблівасці: м. (мужчынскі род), аг. (назоўнік агульнага роду), в. ст. (вышэйшая ступень параўнання), з мес. (з месным склонам), дзс. безас. (безасабовы дзеяслоў) і інш. Асаблівасць выдання — наяўнасць у асобных слоўнікавых артыкулах зоны пашпартызацыі<ref name="elib"/>. Па выпуску слоўніка адзначалася<ref>Рэцэнзія Лёсіка ў час. «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]», 2/1927, С.203-208.</ref>, што слоўнік няпоўны, не мае некаторых вельмі патрэбных словаў (г.зн., складзены без належнага іх выбару)<ref>У Лёсіка адзначана, што нястача звычайных, чыста беларускіх словаў такая, што з дапамогай гэтага слоўніка нельга цалкам зразумець «[[Новая зямля (паэма)|Новую зямлю]]» Я. Коласа або «[[Курган (паэма)|Курган]]» Я. Купалы.</ref>, утрымлівае [[неалагізм|штучныя словы]], [[русізм]]ы, [[паланізм]]ы; шмат якія беларускія словы патлумачаны няправільна або недакладна<ref>У рэцэнзіі Лёсіка падаюцца больш за 100 канкрэтных прыкладаў памылковых тлумачэнняў, якія «кожнаму могуць кінуцца ў вочы». Такія памылкі Лёсік прыпісваў слабаму веданню мовы аўтарамі.</ref>. Слоўнік складзены без належнай крытыкі (напрыклад, неапраўдана ўведзена нелітаратурная лексіка). Агульнай ацэнкай [[Я. Лёсік]]а была парада ''«адносіцца да слоўніка з асцярожнасцю»'', і канстатацыя таго, што [[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|слоўнік Насовіча]] надалей заставаўся недасягальнай тады велічынёй. Слоўнік быў падрыхтаваны згодна з заданнем [[Інбелкульт]]а ўсяго за 4 месяцы і быў аддадзены ў друк у 1925<ref>Лёсік, С.271, Германовіч.</ref>, але не выходзіў з друку да пач. 1927. Пасля масавых [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій у беларускім навуковым асяроддзі]] (1929—1931) карыстацца слоўнікам, як і іншымі працамі «[[вораг народа|ворагаў народа]]», было забаронена, кнігі былі перададзеныя ў бібліятэчныя [[спецфонд]]ы. У 1993 годзе слоўнік перавыдаваўся [[факсімільнае выданне|факсімільным]] спосабам выд-вам «[[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]]» (серыя «Беларуская мова: гісторыя і сучаснасць»). Нягледзячы на пэўныя хібы, адзначаныя ў публікацыях Я. Лёсіка і [[Л. Цвяткоў|Л. Цвяткова]], «Беларуска-расійскі слоўнік» М. Байкова і С. Некрашэвіча адыграў значную ролю ў працэсе выпрацоўкі нормаў беларускай [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]]<ref name="elib"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[І. К. Германовіч|Германовіч І. К.]]'' [[Анатацыя]] // Байкоў М. Я., Некрашэвіч С. М. Беларуска-расійскі слоўнік [факсімільн.]. — Мн. : Народная асвета, 1993. — 360 с. ISBN 5-341-00918-5 * ''[[Я. Лёсік|Лёсік Я.]]'' Рэцэнзія на кнігу // {{крыніцы/Лёсік 1921-1930}} — С. 271—282. == Спасылкі == * [http://slounik.org/bn/ Анлайн-версія слоўніка] {{Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Слоўнікі рускай мовы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1926 года]] fb8m61ngad0jitzs4p9f6co9euoflg7 0 45302 5125518 4403280 2026-04-13T16:04:32Z ~2026-22524-21 166608 5125518 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = Warner Bros. Entertainment, Inc. |лагатып = Warner Bros. logo 2023.svg |тып = |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг ЗША}} [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] |ключавыя фігуры = Бары Мэер, Алан Хорн, Эдвард Рамана |галіна = |прадукцыя = |абарот = |аперацыйны прыбытак = {{прыбытак}} $845 млн (2007) |чысты прыбытак = {{прыбытак}} $11.7 млрд (2007) |колькасць супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = гл. ''[[Warner Brothers#Даччыныя кампаніі|Даччыныя кампаніі Warner Bros.]]'' |аўдытар = |сайт = }} '''Warner Brothers Entertainment, Inc.''' ці проста '''Warner Brothers''' (WB) ({{lang-en|Warner Bros.}}, прамаўляецца [''уорнэр бразэрс'']) — [[ЗША|амерыканская]] кампанія, якая з’яўляецца адным з самых вялікіх канцэрнаў па вытворчасці фільмаў і тэлесерыялаў. У наш час гэта філіял групы кампаній [[Time Warner]] з офісам у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] ([[ЗША]]). == Даччыныя кампаніі == * [[New Line Cinema]] * [[Warner Bros. Television]] * [[Warner Bros. Animation]] * [[Warner Home Video]] * [[DC Comics]] * [[Hanna-Barbera]] ''(з 1991 да 2001)'' * [[Cartoon Network]] * [[The CW, тэлеканал|CW]] * [[Warner Independent Pictures]] * [[Warner Bros. Studios]] == Гл. таксама == * [[Metro-Goldwyn-Mayer]] * [[Columbia Pictures]] * [[DreamWorks]] * [[TriStar Pictures]] * [[Universal Studios]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.warnerbros.com/ Афіцыйны сайт] * {{imdb company|id=0035989|company=Warner Bros.}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Time Warner}} [[Катэгорыя:Warner Bros.|*]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Асацыяцыя забаўляльнага праграмнага забеспячэння (ESA)]] [[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя студыі]] [[Катэгорыя:Кінакампаніі ЗША]] 5guyixgmg3f48swz4aknwnfd4l7hpcr 0 46414 5125644 4995854 2026-04-13T21:54:29Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1993 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125644 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Беларускі гістарычны часопіс | малюнак = | подпіс = | спецыялізацыя = гістарычныя навукі, мастацтвазнаўства, педагагічныя навукі (агульная педагогіка, гісторыя педагогікі і адукацыі, тэорыя і методыка выкладання гісторыі) | перыядычнасць = штомесяц | скарачэнне = | мова = беларуская, руская | адрас рэдакцыі = 220073, Мінск, вул. Кальварыйская, 25, пакой 408. | галоўны рэдактар = | заснавальнік = [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], выдавецтва «[[Адукацыя і выхаванне]]», [[Інстытут гісторыі НАНБ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] | выдавец = | краіна = | гісторыя = 1993 | аб'ём = 11,2 улікова-выдавецкага аркуша | камплектацыя = | тыраж = 500 | ISSN =1993-1999 | веб-сайт = https://aiv.by/zhurnaly/pechatnaja-versija/belarusk-gstarychny-chasops }} '''Беларускі гістарычны часопіс''' — беларускі навукова-тэарэтычны, навукова-метадычны ілюстраваны часопіс. == Гісторыя == Заснаваны ў 1993 годзе. Спачатку выдаваўся 4 разы на год. З 2002 года ўваходзіць у склад выдавецтва «Адукацыя і выхаванне». З ліпеня 2003 года выходзіць штомесяц. Уключаны ў Пералік навуковых выданняў [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі]] Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў па гістарычных навуках, мастацтвазнаўстве, педагагічных навуках (агульная педагогіка, гісторыя педагогікі і адукацыі, тэорыя і методыка выкладання гісторыі). Змяшчае матэрыялы па гісторыі беларускай дзяржаўнасці, палітычнай, эканамічнай, аграрнай, ваеннай, канфесійнай гісторыі, гісторыі палітычных партый і рухаў, па праблемах палітычнага і грамадскага жыцця, гісторыі адукацыі, методыцы выкладання гісторыі і іншых, якія дапамагаюць навукоўцам, выкладчыкам, настаўнікам і студэнтам больш дакладна арыентавацца ў розных поглядах на праблемы гістарычнай навукі, адукацыі і выхавання моладзі. == Галоўныя рэдактары == * [[Васіль Фёдаравіч Кушнер]] (1993—2011) * [[Максім Навумавіч Гальпяровіч]] (2011—2021) * [[Аляксандр Аляксандравіч Корзюк]] (з 2022) == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru-ru|url=https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/belaruski-gistarychny-chasopis|title=БЕЛАРУСКІ ГІСТАРЫЧНЫ ЧАСОПІС|last=|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-05-13}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1993 годзе]] 6wwlqhc03a8w493svqgvoxoqqezrbrr 0 47278 5125568 5118469 2026-04-13T18:07:25Z Pabojnia 135280 /* Англа-французскі перыяд (1977—1999) */ афармленне 5125568 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Раман Паланскі |арыгінал імя = Roman Polański |імя пры нараджэнні = Раймунд Раман Ліблінг |гады актыўнасці = 1953 — наш час |узнагароды = «[[Оскар]]» (2003)<br/>«[[Залатая пальмавая галіна]]» (2002)<br/>«[[Залаты глобус]]» (1975)<br/>«[[Залаты леў]]» (1993)<br/>«[[Залаты мядзведзь]]» (1966)<br/>«[[Сярэбраны мядзведзь]]» (1965, 2010)<br/>«[[Еўрапейская кінапрэмія]]» (1999, 2006, 2010 — тройчы)<br/>«[[BAFTA]]» (1975, 2003 — двойчы)<br/>«[[Сезар]]» (1980 — двойчы, 2003 — двойчы, 2011 — двойчы, 2012, 2014, 2020 — двойчы)<br/>«[[Гоя (прэмія)|Гоя]]» (2003) }} '''Рама́н Пала́нскі'''{{Efn|Традыцыйна прозвішча рэжысёра перадаецца ў маўленні і на пісьме як '''Паланскі'''. Аднак паводле [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя|практычнай транскрыпцыі]] прозвішча павінна перадавацца як '''Паля́ньскі'''.}} ({{Lang-en|Roman Polanski}}, {{Lang-pl|Roman Polański}}; імя пры нараджэнні '''Ра́ймунд Ро́ман Цьеры Ліблінг''', {{Lang-pl|Rajmund Roman Thierry Liebling}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польска-французскі {{Кінарэжысёр|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Сцэнарыст|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Кінапрадзюсар|Францыі|ЗША}} і {{Акцёр|Польшчы|ЗША}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] сям’я Рамана апынулася ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}. Яго маці загінула, а самому Раману ўдалося ўцячы, дзякуючы намаганням бацькі. Некаторы час ён жыў у прыёмных сем’ях пад іншымі імёнамі. Пасля набыцця кінематаграфічнай адукацыі ў {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколе|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} Паланскі працаваў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Францыя|Францыі]]. Свой першы поўнаметражны фільм «''[[Нож у вадзе]]''» (1962) зняў у [[Польшча|Польшчы]]. Фільм атрымаў намінацыю на «''[[Оскар]]''» як [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. У Вялікабрытаніі Паланскі зняў тры фільмы, пачынаючы з «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» (1965). У ЗША зняў фільм жахаў «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», атрымаўшы за яго намінацыю на {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|«''Оскар''» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|en|Academy Award for Best Adapted Screenplay}}. Пераломны момант у асабістым жыцці адбыўся ў 1969 годзе, калі яго цяжарная жонка, актрыса [[Шэран Тэйт]], была забітая. У 1976 годзе Раман Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. У 1977 годзе абвінавачаны ў згвалтаванні непаўналетняй, збег з ЗША. Асноўнымі тэмамі ў творчасці рэжысёра называюць [[гвалт]], [[смерць]] і [[вуаерызм]]. [[Фільмаграфія Рамана Паланскага|Фільмаграфія Паланскага]] налічвае 22 поўнаметражныя фільмы. Ён з’яўляецца ўладальнікам «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]''» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] (2002), «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (1966), «''[[Залаты леў|Залатога льва]]''» [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за прыжыццёвыя дасягненні, «''[[Оскар]]а''», «''[[Сезар]]а''», «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і прэміі «''[[BAFTA]]''» за найлепшую рэжысуру, а таксама «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]''» за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшы фільм]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|рэжысуру]] і ўклад у развіццё кіно<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Раннія гады == Раймунд Раман Цьеры Ліблінг нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ўвечары 18 жніўня 1933 года. Яго бацькамі былі Мойзеш Ліблінг (1903—1983) і Була Ліблінг (у дзявоцтве Кац-Прэдборска; 1900—1943). Бацька Рамана быў польскім яўрэем. Ён нарадзіўся ў [[Кракаў|Кракаве]], а ў канцы 1920-х гадоў развёўся і з’ехаў у Парыж, каб стаць мастаком{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Там Мойзеш працаваў на фабрыцы па вытворчасці грампласцінак{{Sfn|Werner|2013|pp=13—14}}. Пасля яго засталіся шэсцьдзясят — семдзесят «''вялізных''» партрэтаў, напісаных у абстрактным стылі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Паводле слоў аднаго з яго сяброў, Мойзеш быў «''даравання сціплага''», затое «''вельмі адданы сваёй справе''». Бацькі Булы былі родам з Расіі — яе бацька быў яўрэем, а маці каталічкай, яе сям’я была дастаткова забяспечанай. Першапачаткова Була жыла ў Польшчы, а затым у Парыжы, дзе яна выйшла замуж і нарадзіла дачку Анет{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Була была высокага росту, «''элегантная брунетка''», заўсёды была апранута па модзе, насіла капялюш-таблетку і гаржэтку з лісінага футра, «''якую здымала толькі ў самую спякоту''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. Була развялася са сваім першым мужам пасля таго, як у яе завязаўся раман з Мойзешам, за якога яна выйшла замуж увосень 1932 года. Мойзеш і Була не прытрымліваліся якой-небудзь веры{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Сям’я пасялілася на трэцім паверсе дома нумар 5 па ру Сен-Юбер{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Да 1933 года Мойзеш стаў шкадаваць аб сваім ад’ездзе з Польшчы, у лісце свайму малодшаму брату Стэфану ён пісаў, што, «''пражыўшы некалькі гадоў у французскай сталіцы, усё яшчэ адчувае сябе чужынцам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. [[Файл:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|міні|220x220px|Брамы, якія вядуць у Кракаўскае гета (каля 1941 года).|злева]] На пачатку 1937 года Ліблінгі пераехалі ў Кракаў{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}{{Sfn|Werner|2013|p=13}}. Гэта павінна было абараніць іх ад росту антысеміцкіх настрояў у Францыі{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}. Яны жылі ў шматкватэрным доме на вуліцы Баляслава Камароўскага, 9{{Sfn|Werner|2013|p=13}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Мойзеш знайшоў часовую працу, ён быў дапаможным працоўным на будоўлі і працаваў у сталярных майстэрнях. Пазней адкрыў сталярную майстэрню, дзе прадаваў попельніцы, лялькі, фігуркі Панны Марыі і святых. З сынам і Анет ён абыходзіўся груба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Вядома, што Мойзеш ганарыўся сваёй знешнасцю і заўсёды «''франтавата апранаўся''», быў сумленным і адказным, але ў той жа час быў грубым і раздражняльным{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. Ромэк (памяншальнае ад імя Раман, так яго звалі ў дзяцінстве і юнацтве{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=14}}) быў складаным і раздражняльным дзіцём, часта крыўдзіўся і злаваўся{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Паводзіны бацькі і цяжкая атмасфера, створаная ім у доме, азмрочвалі яго ранняе дзяцінства{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. У верасні 1938 года Рамэка аддалі ў дзіцячы садок, дзе ён прабыў роўна адзін дзень. Яго выгналі за тое, што ён сказаў адной з дзяўчынак «''Пацалуй мяне ў зад''» ({{lang-pl|Pocałuj mnie w dupę}}). Праз гады дырэктарка садка прыгадвала: «''Я ніяк не магла яго раскусіць. Альбо ён быў поўны крэцін, альбо геній''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28—29}}. Першым фільмам, які запомніў Ромэк, быў «''{{нп5|Улюбёныя (фільм, 1938)|Улюбёныя|en|Sweethearts (1938 film)}}''» (1938), на які ён пайшоў разам з сястрой{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] становішча сям’і значна пагоршылася. Мойзеш Ліблінг застаўся ў Кракаве, а жонку, сына і падчарку ён адправіў у [[Варшава|Варшаву]]{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=32}}. Аднак неўзабаве ўся сям’я пераехала да Марыі Ліблінг (бабулі Ромэка) у {{нп5|Казімеж (Кракаў)|Казімеж|en|Kazimierz}}, дзе Ромэк пайшоў у школу{{Sfn|Werner|2013|pp=14—15}}. Там ён убачыў {{нп5|кінапраектар||en|Movie projector}}, які зацікавіў яго{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Праз некалькі тыдняў Ромэк перастаў наведваць заняткі з-за таго, што акупацыйныя ўлады забаранілі яўрэйскім дзецям хадзіць у школу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=34}}. Ліблінгі апынуліся ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}, створаным у {{нп5|XIII раён (Падгужэ)|Падгужэ|pl|Dzielnica XIII Podgórze}}, і жылі на рагу вуліц Паркавая і Рэнкаўка, дзелячы адну кватэру з трыма іншымі сем’ямі<ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=35}}. Маці Ромэка працавала прыбіральшчыцай на [[Вавель|Вавелі]], які быў ператвораны ў рэзідэнцыю {{нп5|Генерал-губернатарства (Германія)|генерала-губернатара|en|General Government}} [[Ганс Франк|Ганса Франка]], а бацька быў вымушаны працаваць на заводзе па вытворчасці боепрыпасаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=38}}. У першыя гады вайны з-за рэгулярных змяненняў тэрыторыі гета, іх сям’ю часта перасялялі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37, 40}}. У лютым 1943 года Була і Марыя Ліблінг былі дэпартаваныя ў [[Асвенцім]], дзе і загінулі{{Sfn|Werner|2013|pp=15—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, Була была на чацвёртым месяцы цяжарнасці{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. Неўзабаве быў дэпартаваны ў [[Бухенвальд]] і там забіты да смерці дзядзька Ромэка, Бернард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. {{Цытата|Дзеці па сутнасці сваёй — аптымісты. Пасля кожнага рэйду фашыстаў я казаў сабе, што ўсё ўладзіцца.|аўтар=паводле ўспамінаў Рамана Паланскага пра дзяцінства ў Кракаўскім гета{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=39}}}} Ромэк часта пакідаў гета, перабіраючыся на іншы бок праз дзіркі ў плоце з калючага дроту{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Часам ён глядзеў прапагандысцкія фільмы і нямецкую кінахроніку{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Ромэк быў сведкам ліквідацыі гета 14 сакавіка 1943 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}. Мойзеш Ліблінг дапамог сыну збегчы, прарабіўшы раніцай дзірку ў плоце, і выкарыстаў свае зберажэнні, каб укрыць яго ў каталіцкай сям’і{{Sfn|Werner|2013|p=16}}. Першапачаткова хлопчык хаваўся пад імем Раман Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45}}. Пазней Ромэку дала прытулак сям’я Путэк, але прабыў ён у іх нядоўга{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45—46}}. З лета 1943 года ён жыў у вёсцы Высока, прыблізна за трыццаць кіламетраў ад [[Кракаў|Кракава]], у [[Вадавіцкі павет|Вадавіцкім павеце]], у доме сям’і Бухала на схіле гор [[Татры|Татраў]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Муж і жонка Бухала былі вельмі беднымі і выхоўвалі трох сваіх дзяцей, а паколькі Ромэк не меў дакументаў, ён не мог вучыцца і таму працаваў на сямейным участку. З ежы ў іх была толькі чарвівая бульба, а калі скончылася і яна, сужэнцы варылі булён з палявых кветак, запякалі пацукоў, а аднойчы падалі на абед вараную драўняную кару{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Ромэк быў у сям’і Бухала да восені 1944 года, пасля чаго вярнуўся ў Кракаў, каб зноў далучыцца да сям’і Путэк{{Sfn|Werner|2013|pp=16—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=50}}. Пасля таго, як [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] ўвайшла ў Кракаў 19 студзеня 1945 года, ён некаторы час бадзяўся па горадзе{{Sfn|Werner|2013|p=17}}. Затым жыў са сваім дзядзькам Стэфанам Ліблінгам, якога выпадкова сустрэў на вуліцы, а калі адносіны між імі сапсаваліся, жыў з іншым дзядзькам — Давідам Ліблінгам, які дзяліў кватэру з сям’ёй Гаровіц, у тым ліку з будучым фатографам {{нп5|Рышард Гаровіц|Рышардам Гаровіцам|en|Ryszard Horowitz}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=25—27}}<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. Раман вельмі позна навучыўся чытаць, нават у трынаццаць гадоў не мог чытаць бегла, не ведаў, як правільна расстаўляць націскі ў словах, а на пытанні адказваў «''з хітрым, лісіным позіркам''». Некаторыя члены яго сям’і лічылі, што хлопчык не зусім пры сваім розуме, нехта думаў, што ён пакутаваў ад [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|сіндрому дэфіцыту ўвагі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Не надзелены класічнай мужчынскай прывабнасцю, ён меў {{нп5|Сарданічны смех|сарданічнае|en|Sardonicism}} абаянне. З дзяцінства быў завадатарам у сваёй кампаніі і часта быў у цэнтры ўвагі як равеснікаў, так і старэйшага акружэння{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90—91}}. У пазнейшыя гады, калі Паланскі ўжо стаў знакамітым рэжысёрам, многія адзначалі як «''незвычайны шарм''», які зыходзіў ад яго, так і фанабэрыстасць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=290}}. Мойзеш Ліблінг, якога адправілі ў канцлагер {{нп5|Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен|en|Mauthausen concentration camp}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}, перажыў вайну{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=28}}. 21 снежня 1946 года ён ажаніўся з Вандай Заячкоўскай і пад яе ўплывам змяніў сваё імя на Рышард Паланскі — Раман таксама змяніў сваё прозвішча на Паланскі, але на працягу некаторага часу пасля вайны ён усё яшчэ выкарыстоўваў прозвішча Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=54}}. Анет таксама перажыла вайну і, вярнуўшыся з Асвенціма, з’ехала ў Парыж{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Раман, у якога былі больш цёплыя адносіны з маці і які за час вайны прывык да незалежнасці, не падтрымліваў блізкіх адносін з бацькам ці маладой мачахай і не жыў з імі, а здымаў пакоі ў розных сем’яў{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Нягледзячы на рэпетытарства, у школе ён вучыўся дрэнна і атрымліваў добрыя адзнакі толькі па маляванні{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. Пасля пачатковай школы ён некаторы час, да задавальнення свайго бацькі, наведваў прафесійна-тэхнічную вучэльню, каб стаць інжынерам-электрыкам, але ў яго не было матывацыі вучыцца{{Sfn|Werner|2013|p=20}}. Летам 1945 года Раман далучыўся да скаўцкага руху, дзе нягледзячы на свой кволы целасклад атрымаў прызнанне сярод сваіх выхавацеляў і калег дзякуючы сваёй энергічнай працы{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. У летнім лагеры ў [[Памеранія|Памераніі]] ў 1946 годзе ён набыў папулярнасць, расказваючы гісторыі ля вогнішча і разыгрываючы розныя сцэны, — як ён сам прызнаўся ў сваёй аўтабіяграфіі 1984 года, тады ён і ўсвядоміў сваё пакліканне{{Sfn|Werner|2013|pp=9—11}}. Ён таксама захапляўся кіно і тэатрам; разам са сваім новым сябрам Пятром Віноўскім ён збіраў плакаты, праграмкі з кадрамі і анатацыямі фільмаў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=29}}. Аднак пасля вайны ён першапачаткова планаваў звязаць сваю будучыню з прафесійным веласпортам і на працягу некалькіх гадоў узмоцнена практыкаваўся ў гэтай справе, у асноўным ездзіў па маршруце {{нп5|Закапянка|Кракаў — Закапанэ|pl|Zakopianka}}. Паланскі сышоў са спорту пасля траўміруючай падзеі ў чэрвені 1949 года: кракаўскі серыйны забойца Януш Дзюба заманіў яго ў адасобленае месца пад маркай продажу ровара, а затым жорстка збіў і абрабаваў<ref name="Przegląd, 2016-09-05" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=67—68}}. Пасля доўгага акрыяння Паланскі адмовіўся ад веласпорту і засяродзіў свае інтарэсы і планы выключна на акцёрскай ігры{{Sfn|Werner|2013|pp=20—21}}. == Кінакар’ера == === Пачатак акцёрскай кар’еры === У 1948 годзе Раман Паланскі пазнаёміўся з {{нп5|Марыя Білізанка|Марыяй Білізанкай|pl|Maria Biliżanka}}, дырэктаркай дзіцячай тэатральнай трупы «''Wesoła Gromadka''» ў Кракаве. Ён трапіў у калектыў трупы, а пазней таксама іграў у Нацыянальным тэатры юных гледачоў (цяпер тэатр «''{{нп5|Багатэля||pl|Teatr „Bagatela” im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego}}''»), дзе выканаў ролі Зака ў «''Фарфурцы каралевы Боны''» (1948) у пастаноўцы Білізанкі і пастуха Вані ў «''{{нп5|Сын палка (аповесць)|Сыне палка|ru|Сын полка (повесть)}}''» (1948) пад кіраўніцтвам {{нп5|Юзэф Карбоўскі|Юзэфа Карбоўскага|pl|Józef Karbowski}}. Апошняя роля прынесла яму прызнанне на Варшаўскім фестывалі савецкага мастацтва ў 1950 годзе. Ён таксама з’явіўся ў п’есе {{нп5|Гвідан Міклашэўскі|Гвідана Міклашэўскага|pl|Gwidon Miklaszewski}} «''Цырк Тарабумба''» (1950), пастаўленай у тэатры «''{{нп5|Тэатр «Гратэска»|Гратэска|pl|Teatr „Groteska”}}''»{{Sfn|Stachówna|1994|pp=32—33}}. У той час пры любой магчымасці Раман стараўся наведаць усе тэатральныя пастаноўкі і оперы ў горадзе. Ён бачыў усе польскія пастаноўкі [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Стрындберга]], [[Карла Гальдоні|Гальдоні]], [[Юджын Гладстан О’Ніл|О’Ніла]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=70}}. У 1951 годзе ён перайшоў у Дзяржаўную сярэднюю школу вытанчаных мастацтваў у Кракаве, адкуль быў выключаны ў лютым 1952 года{{Sfn|Werner|2013|pp=22—23}} пасля таго, як уступіў у канфлікт з дырэктарам школы {{нп5|Уладзімеж Ходыс|Уладзімежам Ходысам|pl|Włodzimierz Hodys}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=18}}. Раман працягнуў навучанне ў якасці вольнага слухача ў мастацкай школе ў [[Катавіцы|Катавіцах]], куды ён ездзіў з [[Бытам]]а{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=19}}. Там ён атрымаў атэстат аб сярэдняй адукацыі, нягледзячы на тое, што старшынёй экзаменацыйнай камісіі стаў Ходыс, які пасля тыдня знясільваючых экзаменаў загадаў Паланскаму прыехаць у Кракаў па атэстат, а затым моўчкі кінуў яго яму праз стол<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. У 1953 годзе адбыўся акцёрскі дэбют Паланскага ў кіно, Раман выканаў эпізадычную ролю Генека «''Малога''» ў фільме «''Тры аповесці''» (1953). Рэжысёрам навелы, у якой зняўся Паланскі, быў {{нп5|Конрад Налецкі||pl|Konrad Nałęcki}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}{{Sfn|Werner|2013|p=23}}. Хоць фільм не меў вялікага поспеху, дзякуючы яму Паланскі сустрэў дэкана {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколы|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} {{нп5|Антоні Багдзевіч|Антонія Багдзевіча|pl|Antoni Bohdziewicz}}, які выступаў мастацкім кіраўніком на здымках фільма, і [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайду]], вучня гэтай школы, які павінен быў зняць чацвёртую навелу, чаго ў выніку не адбылося{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}. Нягледзячы на гэта, кіраўнікі акцёрскіх школ Кракава і Варшавы не хацелі прымаць Паланскага афіцыйна з-за яго невысокага росту і хлапечай знешнасці, а неафіцыйна, верагодна, з-за яго дзёрзкага характару{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=24}}. Каб пазбегнуць трохгадовай вайсковай службы, Паланскі беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Ягелонскі ўніверсітэт]] і {{нп5|Акадэмія Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|Акадэмію Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|pl|Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie}} ў Кракаве па розных спецыяльнасцях. Затым ён планаваў збегчы на Захад — ён збіраўся даплысці на лодцы да [[Борнхальм]]а або схавацца пад столлю вагона [[Масква]]—[[Парыж]]{{Sfn|Werner|2013|p=24}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=20—22}}. Далей Раман зняўся ў ролі Мундэка ў фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''{{нп5|Пакаленне (фільм)|Пакаленне|pl|Pokolenie (film)}}''» (1954). Падчас здымкаў Раман стараўся ўнікаць ва ўсе тонкасці стварэння фільма, часта распытваў Вайду пра тэхнічныя моманты вытворчасці і ўсё запісваў у нататнік. Пазней Вайда казаў, што ніколі не сустракаў чалавека такога прыроднага розуму і жадання атрымаць поспех{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=79}}. Затым Раман сыграў Адама ў «''Чароўным ровары''» Сіліка Стэрнфельда (1955){{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. Пасля першых роляў Паланскі вырашыў заняцца рэжысурай. У 1954 годзе ён быў прыняты на рэжысёрскі факультэт Дзяржаўнай кінашколы ў Лодзі і тым самым ён змог пазбегнуць вайсковай службы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=82—83}}{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. === Вучоба ў Лодзінскай кінашколе і кароткаметражныя фільмы === [[Файл:Filmówka budynek2, Łódź 2010.jpg|міні|Будынак Лодзінскай кінашколы, дзе вучыўся Раман Паланскі.]] Лодзінская кінашкола была заснавана ў 1948 годзе, яна была аазісам свабоды ў краіне, якой кіравалі партыйныя ўлады. Паланскі пазнаёміўся ў ёй не толькі з фільмамі савецкай класікі, якія сталі ўзорамі для студэнтаў, але і з пастаноўкамі з Францыі, Італіі, Вялікабрытаніі і ЗША, недаступнымі ў польскіх кінатэатрах. Найбольшае ўражанне на яго зрабілі фільмы такіх аўтараў, як [[Орсан Уэлс]], [[Лоўрэнс Аліўе]], [[Кэрал Рыд]], [[Льюіс Майлстоўн]], [[Акіра Курасава]], [[Ласла Бенедэк]], [[Элія Казан]], [[Білі Уайлдэр]], [[Фрыц Ланг]], [[Луіс Буньюэль]]{{Sfn|Werner|2013|pp=21, 26-27}}. Тут Паланскі завёў шмат знаёмстваў, у тым ліку з артыстамі, з якімі пасля супрацоўнічаў не толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Разам з ім вучыліся {{нп5|Якуб Голдберг (кінематаграфіст)|Якуб Голдберг|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, {{нп5|Хенрык Клюба||pl|Henryk Kluba}}, {{нп5|Анджэй Кандрацюк||pl|Andrzej Kondratiuk}} і {{нп5|Анджэй Касценка||pl|Andrzej Kostenko}}. І за межамі кінашколы ён пасябраваў з такімі рознымі людзьмі, як джазавы піяніст [[Кшыштаф Камэда]], пісьменнікі {{нп5|Марэк Хласка||pl|Marek Hłasko}} і {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ці кінапрадзюсар {{нп5|Войцех Фрыкоўскі||pl|Wojciech Frykowski}}{{Sfn|Werner|2013|pp=27—28}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=25—26}}. У канцы 1955 года Паланскі зняў свой першы кароткаметражны фільм «''Ровар''», у якім ён адштурхоўваўся ад выпадку, які адбыўся некалькі гадоў таму, калі яго жорстка збіў Януш Дзюба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Паланскі сам выканаў галоўную ролю, а ролю забойцы сыграў яго сябар Адам Ф’ют{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Фільм не захаваўся да нашых дзён; плёнка, адпраўленая ў варшаўскую лабараторыю, па памылцы патрапіла ў Маскву, дзе была страчана{{Sfn|Stachówna|1994|p=32}}{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Пазней, зняўшы кароткаметражкі «''{{нп5|Забойства (фільм, 1957)|Забойства|pl|Morderstwo (film)}}''» і «''{{нп5|Зубастая ўсмешка||pl|Uśmiech zębiczny}}''» (абедзве — 1957), ён прадэманстраваў, што [[гвалт]], [[забойства]] і [[вуаерызм]] становяцца яго пастаяннымі тэмамі{{Sfn|Werner|2013|p=28}}. У 1956 годзе Паланскі сыграў хулігана Малыша ў дыпломным фільме Юліяна Дзядзіны, Паўла Камароўскага і Валянціны Марушэўскай «''Канец ночы''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=37}}. Скандал выклікаў наступны кароткаметражны фільм Паланскага «''{{нп5|Разганяем танцульку||pl|Rozbijemy zabawę}}''» (1957): для здымкаў ён арганізаваў танцавальную вечарыну для сваіх сяброў па каледжы, а да яе пачатку дамовіўся з бандай мясцовых хуліганаў, каб яны ўварваліся на тэрыторыю каледжа і пачалі бойку. Усё, што адбывалася, малады рэжысёр запісаў на камеру, за што атрымаў вымову ад настаўніцкай рады{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}{{Sfn|Werner|2013|p=30}}. У тым жа 1957 годзе Паланскі наведаў у Парыжы сваю сястру Анет, якая ўжо была замужам і мела дачку{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Там жа ён схадзіў у кіно на «''{{нп5|Сёмая пячатка|Сёмую пячатку|en|The Seventh Seal}}''» [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] і нават сутыкнуўся ў таксі з рэжысёрам [[Абель Ганс|Абелем Гансам]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=96}}. Вярнуўшыся ў [[Лодзь]], ён уражваў усіх веданнем французскага кінематографа і дэманстраваў цікавасць да танцаў і моды{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=26—27}}. Першым фільмам Паланскага, прадстаўленым масавай публіцы, стала кароткаметражка «''Двое з шафай''» (1958), знятая ў [[Гданьск]]у і [[Сопат (Польшча)|Сопаце]]. Музыку да фільма напісаў [[Кшыштаф Камэда]], а галоўныя ролі выканалі Хенрык Клюба і Якуб Голдберг. Паланскі ж сыграў аднаго з хуліганаў, жорстка напаўшых на мірных мужчын, якія неслі адзежную шафу{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}. Дзякуючы гэтаму фільму Паланскі быў упершыню адзначаны на некалькіх кінафестывалях (у тым ліку ў [[Брусель|Бруселі]], [[Обергаўзен]]е і [[Сан-Францыска]]). Карціна атрымала некалькі прэмій, уключаючы «''Бронзавую пальмавую галіну''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99}}. Тады Паланскі стаў найлепшым студэнтам кінашколы і адным з самых шматабяцальных маладых еўрапейскіх рэжысёраў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99—100}}. Тады ж, у 1958 годзе, Паланскі пазнаёміўся з актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}} і адразу ў яе закахаўся. Праз некалькі тыдняў знаёмства яны ўжо пачалі сустракацца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100—101}}. Наступнымі яго кароткаметражнымі гратэскавымі фільмамі былі «''Лямпа''» (1959) і дыпломная праца «''Калі падаюць анёлы''» (1959). У першым фільме паказваецца, як лялечны майстар замяняе старую лямпу на электрычнае асвятленне, у выніку чаго ў тую ж ноч лялечная майстэрня згарае з-за [[Кароткае замыканне|кароткага замыкання]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=39}}{{Sfn|Werner|2013|pp=33—34}}. Другі фільм адлюстроўвае сумнае жыццё жанчыны, якая працуе касіркай у мужчынскім туалеце. У той жа час Паланскі іграў другарадныя ролі ў фільмах [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]], [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] і {{нп5|Януш Моргенштэрн|Януша Моргенштэрна|pl|Janusz Morgenstern}}{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. {{Цытата|Ромэк практычна заўсёды знешне быў прыязным і меў шмат прыхільнікаў. Аднак не думаю, што яго шчыра клапацілі праблемы іншых. Ты быў адкрыты для яго, але не ён для цябе.|аўтар=адзін са знаёмых Рамана Паланскага па Лодзінскай кінашколе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=103}}}} Паланскі скончыў Лодзінскую кінашколу без дыплома, бо не напісаў дысертацыю, а імкнуўся прыступіць да працы рэжысёрам поўнаметражнага кіно. Дзякуючы пасярэдніцтву {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, мастацкага кіраўніка кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''», у 1959 годзе Раману было даручана напісаць сцэнарый да мастацкага фільма. Аднак Камітэт па ацэнцы сцэнарыяў не прыняў праект, напісаны сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м і {{нп5|Якуб Голдберг|Якубам Голдбергам|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, паколькі ён не меў «''сацыяльнай значнасці''»{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. Паланскі стаў асістэнтам [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] на карціне «''{{нп5|Касавокае шчасце||pl|Zezowate szczęście}}''» (1960), дзе ён таксама сыграў невялікую ролю рэпетытара Ёлі. Затым Паланскі на год паляцеў у Францыю, дзе яго жонка Барбара Квяткоўска здымалася ў фільме «''{{нп5|Тысячнае акно||fr|La Millième Fenêtre}}''» (1960) рэжысёра {{нп5|Раберт Менего|Раберта Менего|fr|Robert Ménégoz}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=105—107}}. Пазней ёй прапанаваў ролю ў сваім фільме [[Рэнэ Клеман]], і пакуль сужэнцы ўсё яшчэ знаходзіліся ў Францыі, Паланскі напісаў так і не рэалізаваны накід сцэнарыя «''пра моцна пітушчага клоўна і яго асуджаны раман з ліліпуткай''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=108}}. Там жа ён зняў кароткаметражны фільм «''Тоўсты і худы''» (1961), у якім выканаў ролю беднага слугі, прыніжанага сваім тоўстым гаспадаром. У пачатку 1961 года ён вярнуўся ў Польшчу і зімой у ваколіцах сяла Кіры зняў кароткаметражны фільм «''{{нп5|Млекакормячыя (фільм)|Млекакормячыя|pl|Ssaki (film)}}''» (1962) пра двух людзей, якія спрачаюцца аб тым, хто з кім павінен катацца на санях{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=57}}{{Sfn|Stachówna|1994|pp=39—40}}{{Sfn|Werner|2013|pp=34—39}}. === Першыя мастацкія фільмы (1961—1967) === [[Файл:Polanski 1969.png|міні|Раман Паланскі ў 1969 годзе.]] У [[1961]] годзе, зноў пабываўшы ў [[Парыж]]ы, Паланскі вярнуўся ў [[Лодзь]] па просьбе {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, які паведаміў яму, што дае згоду на пастаноўку фільма «''[[Нож у вадзе]]''» (1962). Сцэнарый, напісаны двума гадамі раней і пазней перапрацаваны, апавядаў пра сустрэчу багатай шлюбнай пары падчас адпачынку на яхце з загадкавым маладым чалавекам{{Sfn|Werner|2013|p=40}}. Ролю мужа адразу прапанавалі вядомаму тэатральнаму акцёру {{нп5|Леан Немчык|Леану Немчыку|pl|Leon Niemczyk}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Ролю юнака першапачаткова хацеў сыграць [[Ежы Скалімоўскі]], але былы дэкан рэжысёрскага факультэта і дырэктар кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''» Ежы Босак запярэчыў яго кандыдатуры. Тады Паланскі сам захацеў сыграць у сваім фільме, але пазней успамінаў, што яго «''адгаварылі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Босак сцвярджаў, што Паланскі на працягу многіх тыдняў спрабаваў «''прасоўваць''» сваю кандыдатуру і ў выніку прыйшоў у кабінет дырэктара абсалютна голым з пытаннем: «''Я што, недастаткова гожы?''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112—113}}. У выніку на ролю быў зацверджаны выпускнік акцёрскага факультэта {{нп5|Зыгмунт Маляновіч||pl|Zygmunt Malanowicz}}, але ўсе яго рэплікі былі пераагучаны Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. У ролі жонкі дэбютавала {{нп5|Ёланта Умецка||pl|Jolanta Umecka}}. Паланскі запрасіў яе пасля таго, як убачыў у купальніку ў басейне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. Здымкі прайшлі летам 1961 года ў [[Мазуры (рэгіён)|Мазурах]]. Пасля іх завяршэння 11 верасня{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}} аператар {{нп5|Ежы Ліпман||pl|Jerzy Lipman}}, знаходзячыся за рулём аўтамабіля, урэзаўся ў дрэва, а Паланскі, які ехаў у той жа машыне, атрымаў пералом касцей асновы чэрапа і трапіў на два тыдні ў лякарню{{Sfn|Werner|2013|pp=41—42}}. Хаця ніхто фармальна не аспрэчваў высокі ўзровень фільма, «''Нож у вадзе''» шырока асуджаўся польскімі крытыкамі за прасоўванне заходніх каштоўнасцяў. Пра працу Паланскага непрыхільна адгукаўся [[Уладзіслаў Гамулка]], першы сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=7}}. Фільм не меў асаблівага камерцыйнага поспеху ў парыжскіх кінатэатрах: за шэсць тыдняў пракату было прададзена ўсяго 12 400 квіткоў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=20}}. Аднак «''Нож у вадзе''» стаў першым фільмам рэжысёра-дэбютанта, які выйграў узнагароду «''{{нп5|Залатая качка||pl|Złota Kaczka}}''» за найлепшы фільм года па версіі часопіса «''{{нп5|Film (часопіс)|Film|pl|Film (czasopismo)}}''», атрымаў прэмію [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]] на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] і ўпершыню ў гісторыі польскага кіно ўвайшоў у лік намінантаў на «''[[Оскар]]''» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. Тым не менш, негатыўнае стаўленне польскіх крытыкаў да фільма і асобы рэжысёра вымусіла Паланскага з’ехаць з краіны{{Sfn|Stachówna|1994|pp=40—42}}. Якраз у гэты час фільм стаў набіраць папулярнасць у ЗША, яго часта глядзелі на начных сеансах у кінатэатрах, якія спецыялізуюцца на [[артхаус]]е, і ва ўніверсітэцкіх кампусах. Прэм’ера фільма ў Амерыцы адбылася на першым {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскім кінафестывалі|en|New York Film Festival}}, у гонар гэтага Паланскі быў запрошаны ў ЗША. Пасля інтэрв’ю з рэжысёрам газета «''[[New York Post]]''» назвала яго «''анёльчыкам''», а многія журналісты спачатку прынялі тады ўжо трыццацігадовага рэжысёра за «''хлапчука гадоў дваццаці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}. «''Нож у вадзе''» трапіў на вокладку часопіса «''[[Time]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=22}}, што на той момант было «''найвышэйшай пахвалой ягонай творчасці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=117—118}}. {{Цытата|Паланскі пражыве хлапчуком яшчэ гадоў трыццаць, а потым раптоўна ператворыцца ў драхлага старога. Затое якое гэта будзе жыццё!|аўтар=«''[[New York Post]]''» пасля інтэрв’ю з прэм’еры фільма «''[[Нож у вадзе]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}}} Пасля ад’езду Рамана з Польшчы прадзюсар {{нп5|П’ер Рустанг||fr|Pierre Roustang}} пазнаёміў яго са сцэнарыстам {{нп5|Жэрар Брак|Жэрарам Бракам|en|Gérard Brach}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=63}}{{Sfn|Werner|2013|p=48}}, з якім яны неўзабаве пасябравалі. Іх першым сумесным сцэнарыем стаў «''У чаканні Катэльбаха''». Спярша з’явіліся прадзюсары, якія зацікавіліся сцэнарыем, але ў выніку далей за перамовы справа не заходзіла, студыі адмаўляліся фінансаваць фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=123—124}}. У студзені 1963 года П’ер Рустанг замовіў Паланскаму і Браку сцэнарый навелы для фільма-анталогіі «''{{нп5|Найпрыгажэйшыя махлярствы ў свеце||fr|Les Plus Belles Escroqueries du monde}}''» (1964), рэжысурай эпізоду заняўся Паланскі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=126}}. Паколькі «''Нож у вадзе''» не меў поспеху ў Францыі, было вырашана месцам здымкаў абраць [[Амстэрдам]]{{Sfn|Werner|2013|p=49}}. Прыхільны прыём навелы прыцягнуў увагу крытыкаў да Паланскага, што разам з узрастаннем папулярнасці «''Нажа ў вадзе''» дало рэжысёру магчымасць наведаць [[Лондан]] і абзавесціся новымі сувязямі ў кінаіндустрыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=130—131}}. Папрацаваўшы з прадзюсарамі {{нп5|Майкл Клінгер|Майклам Клінгерам|en|Michael Klinger (producer)}} і {{нп5|Тоні Тэнсер|Тоні Тэнсерам|en|Tony Tenser}}, Паланскі і Брак за сямнаццаць дзён напісалі сцэнарый да фільма «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965){{Sfn|Werner|2013|pp=50—53}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=132}}. На галоўную ролю маладой жанчыны, якая пакутуе паранаідальнай шызафрэніяй і страхам перад мужчынамі, рэжысёр паклікаў [[Катрын Дэнёў]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=77}}. Адзін з акцёраў фільма {{нп5|Х’ю Фатчэр||en|Hugh Futcher}} пазней расказваў, што рэжысёр быў «''запальчывым і ўвесь час крычаў на астатніх''», а {{нп5|Джэймс Вілерс||en|James Villiers}} казаў, што Паланскі «''тыповы Напалеон''». Выканаўчы прадзюсар Майкл Клінгер узгадваў, што на працягу васьмі тыдняў, што ішлі здымкі, Паланскі забараняў Дэнёў весці палавое жыццё, каб яна лепш ужылася ў ролю сваёй гераіні{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=136}}. «''Агіда''» мела міжнародны поспех і прынесла Паланскаму прэмію ФІПРЭСІ і «''Сярэбранага мядзведзя''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]<ref name="MUBI, Repulsion" />. І крытыкі, і гледачы адзначылі «''тонкую аператарскую працу''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=137}}, таксама крытыкі аднадушна называлі Паланскага самабытным, таленавітым і найбольш значным рэжысёрам таго часу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=172}}. Яны пісалі, што «''нудны на першы погляд''», фільм спалучаў у сабе «''глыбіню, выдасканаленасць, разуменне сапраўднай сутнасці таго, што адбываецца на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Пітэр Брэдшоў пісаў у «''[[The Guardian]]''»: «''Гэты надзвычай агідны, пужаюча пераканаўчы псіхалагічны трылер — рэдкасць, жудасны фільм, у якім жанчына здзяйсняе злачынства''»<ref name="Guardian, Repulsion review" />. У 1967 годзе [[Альфрэд Хічкак]], гаворачы пра «''разнос, які ўчынілі крытыкі пасля прэм’еры „[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]“''», адзначаў, што «''той жа самы кінакрытык у рэцэнзіі на „Агіду“ ахрысціў тварэнне Паланскага класічным псіхалагічным трылерам у духу „Псіха“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Поспех «''Агіды''» прымусіў Тэнсера і Клінгера пагадзіцца на здымкі яшчэ аднаго фільма Паланскага і Брака{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=65}}. Сцэнарый «''У чаканні Катэльбаха''» быў перайменаваны ў «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966). Наступны фільм Паланскага здымалі на астраўку {{нп5|Ліндзісфарн||en|Lindisfarne}} у [[Нартамберленд]]зе, дзе знаходзіўся замак, які паслужыў галоўным месцам дзеяння карціны. Па сюжэце фільма маладая жанчына (у выкананні [[Франсуаза Дарлеак|Франсуазы Дарлеак]]) і яе муж (у выкананні [[Дональд Плезенс|Дональда Плезенса]]) сутыкаюцца з двума гангстэрамі, якія няспешна тэрарызуюць пару. Фільм адсылаўся да п’ес [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]], з якіх запазычана паэтыка [[Тэатр абсурду|тэатра абсурду]]; стасункі галоўных герояў з гангстэрамі набываюць нечаканы характар і ў той жа час прыводзяць да разрыву шлюбу{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=66—68}}. «''Тупік''» выклікаў захапленне сярод крытыкаў і ўдастоіўся «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» за найлепшы фільм на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, Cul-de-sac" />. Амерыканскі [[артхаус]]ны кінакрытык [[Джонатан Разенбаўм]] прызнаў «''Тупік''» «''адной з найлепшых і найчысцейшых прац''» Паланскага<ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review" />. Поспех «''Агіды''» і «''Тупіка''» зрабіў Паланскага даволі вядомым рэжысёрам. Ён вельмі дбайна займаўся сваім іміджам, для таго каб [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] і {{нп5|папарацы||en|Paparazzi}} праявілі да яго інтарэс — ён набыў {{нп5|таўнхаус||en|Townhouse}} у прэстыжным лонданскім раёне {{нп5|Белгрэйвія||en|Belgravia}} і ўладкаваў яго ў незвычайным стылі (напрыклад, адзін са столікаў быў зроблены ў выглядзе чалавека, які стаіць на карачках), вадзіў раскошныя машыны, наведваў начныя клубы ў кампаніі прыгожых жанчын, правакаваў канфлікты на канферэнцыях і публічных выступах{{Sfn|Werner|2013|pp=69—71}}. Наступнай карцінай Рамана Паланскага стаў «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967), фільм брытана-амерыканскай вытворчасці па замове амерыканскага прадзюсара {{нп5|Марцін Рансохаў|Марціна Рансохава|en|Martin Ransohoff}}. Гэтая камедыя парадзіравала крывавыя брытанскія фільмы жахаў студыі «''{{нп5|Hammer Film Productions|Hammer Films|en|Hammer Film Productions}}''»{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=165}} і {{нп5|Дэканструкцыя|дэканструіравала|en|Deconstruction}} ўмоўнасці фільмаў жахаў (напрыклад, спроба прагнаць аднаго з вампіраў не ўдалася з-за яўрэйскага паходжання апошняга){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=167}}. Паланскі выканаў адну з галоўных роляў — нязграбнага вучня прафесара-знішчальніка вампіраў, якога сыграў {{нп5|Джэк Мак-Гоўрэн||en|Jack MacGowran}}. Галоўная жаночая роля дасталася [[Шэран Тэйт]]. Паланскі пазнаёміўся з ёй на вечарынцы перад пачаткам здымкаў фільма, якую зладзіў Рансохаў. Здымкі фільма праходзілі ў [[Італія|Італіі]], у [[Даламітавыя Альпы|Даламітавых Альпах]]. Там жа Паланскі і Тэйт пачалі афіцыйна сустракацца{{efn|У самым пачатку іх рамана Тэйт усё яшчэ працягвала адносіны з Джэем Себрынгам. «''Ва ўсякім разе, у Лондане мужчыны пасябравалі, і аднойчы ўсе трое сустрэліся ў „Антылопе“, непадалёк ад Вест-Ітан-плэйс''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=164}}.}}. Сам фільм, які падвергнуўся значнаму ўмяшанню з боку Рансохава (было выразана каля 20 хвілін арыгінальнага матэрыялу){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=170}} і быў пераіменаваны ў «''Бясстрашных забойцаў вампіраў''», аказаўся мастацкай катастрофай у Злучаных Штатах; кінакрытык [[Роджэр Эберт]] з’едліва напісаў, што падчас кінапаказу, на якім ён прысутнічаў, ніхто не смяяўся, а «''адзін або два чалавекі нават плакалі''»<ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires" />. Для амерыканскага пракату фільм нават быў пераагучаны «''на амерыканскі манер''», у выніку чаго музыку [[Кшыштаф Камэда|Камэды]] стала амаль не чуваць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167}}{{efn|Рэжысёр так узлаваўся з-за ўнесеных у фільм змен, што нават хацеў, каб яго імя прыбралі з тытраў. «''Я зняў казку — страшную і смешную, а яе пераўтварылі ў нейкі трансільванскі варыянт „Прастакоў з Беверлі-Хілз“, — пазней казаў ён у інтэрв’ю для часопіса „[[Variety]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167—167}}.}}. 108-хвілінная рэжысёрская версія была цёпла прынята ў Францыі і Італіі{{Sfn|Werner|2013|p=83}}. === Амерыканскі перыяд (1968—1976) === У 1968 годзе разам з Тэйт і Кшыштафам Камэдай Паланскі пераехаў у [[Галівуд]], дзе наладзіў супрацоўніцтва з прадзюсарам {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Робертам Эвансам|en|Robert Evans}}{{Sfn|Werner|2013|p=83}}{{efn|Эванс патэлефанаваў Паланскаму летам 1967 года і прапанаваў папрацаваць над фільмам «''Бягучы па ўзгорках''». Калі Паланскі прыляцеў у Лос-Анджэлес, высветлілася, што Эванс проста прыдумаў падставу, каб папрасіць рэжысёра прачытаць яшчэ не апублікаваны раман «''Дзіця Размары''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=173}}.}}. Апошні даў рэжысёру прачытаць раман жахаў «''[[Дзіця Размары (раман)|Дзіця Размары]]''» {{нп5|Айра Левін|Айры Левіна|en|Ira Levin}}, які настолькі спадабаўся Паланскаму, што той асабіста напісаў сцэнарый{{Sfn|Werner|2013|p=84}}. Галоўная гераіня [[Дзіця Размары (фільм)|аднайменнага фільма]] 1968 года — Размары Вудхаўс у выкананні {{нп5|Міа Фэраў|Міі Фэраў|en|Mia Farrow}}, са сваім мужам Гаем, якога сыграў {{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}}, пераязджаюць у стары дом і знаёмяцца з новымі суседзямі, сям’ёй Косцевет у выкананні брадвейскіх зорак [[Рут Гордан]] і {{нп5|Сідні Блэкмер||en|Sidney Blackmer}}. Цяжарнасць Размары суправаджаецца злавеснымі відзеннямі і падзеямі. Паступова яна даведаецца, што яе муж і суседзі пакланяюцца [[Сатана|Сатане]]{{Sfn|Werner|2013|pp=86—87}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=85}}. «''Дзіця Размары''» зарабіла рэпутацыю сапраўднага шэдэўра жанру жахаў на тэму [[сатанізм]]у. Ён таксама аналізуецца ў рэчышчы фемінісцкай крытыкі і часта адзначаецца як адзін з найлепшых фільмаў жахаў, дзе апавяданне вядзецца ад асобы жанчыны<ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby" />. Пасля прэм’еры крытыкі і гледачы аднагалосна ўсхвалялі фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. Стужка ўратавала студыю «''[[Paramount Pictures|Paramount]]''» ад банкруцтва і зрабіла Мію Фэраў і Рамана Паланскага сапраўднымі зоркамі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=187}}. Увагу рэцэнзентаў прыцягнуў саўндтрэк фільма, які нагадваў калыханку. Гэта была апошняя праца [[Кшыштаф Камэда|Кшыштафа Камэды]] з Паланскім і перадапошні саўндтрэк, напісаны ім для кіно{{efn|Кампазітар трапіў у аварыю ў Лос-Анджэлесе ў снежні 1968 года і памёр у красавіку 1969 года{{Sfn|Werner|2013|p=97}}.}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=99}}. Фільм таксама стаў самым касавым у кар’еры Паланскага, сабраўшы ў 35-40 разоў больш за свой бюджэт, які складаў 2,3 мільёна долараў{{Sfn|Werner|2013|p=85}}. Пазней Міа Фэраў называла Паланскага «''смелым і таленавітым чалавекам, вельмі важным для сусветнай культуры''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}. 20 студзеня 1968 года Раман Паланскі ажаніўся з Шэран Тэйт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=191}}. У тым жа годзе рэжысёра запрасілі ў журы [[Канскі кінафестываль 1968|21-га Канскага кінафестывалю]], але з-за {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|майскіх падзей 1968 года|en|May 68}} фестываль быў спынены без прысуджэння ўзнагарод{{Sfn|Werner|2013|pp=94—95}}. Паланскі напісаў сцэнарый да фільма «''Дзень на пляжы''» (1970), які пазней спрадзюсіраваў. Фільм мараканца Сімона Хесера, зняты ў Даніі, не меў поспеху і паказваўся на кінафестывалях{{Sfn|Werner|2013|pp=96—97}} і ў абмежаваным пракаце{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У тым жа годзе Паланскі напісаў сцэнарыі двух эратычных эпізодаў для пастаноўкі «''{{нп5|О, Калькута!||en|Oh! Calcutta!}}''» {{нп5|Кенет Тайнен|Кенета Тайнена|en|Kenneth Tynan}}, але з прычын, звязаных з бюджэтнымі абмежаваннямі, сцэнарыі засталіся незадзейнічанымі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У лютым 1969 года Паланскі сыграў п’яніцу ў эпізадычнай ролі ў фільме «''{{нп5|Чароўны хрысціянін||en|The Magic Christian (film)}}''» {{нп5|Джозеф Мак-Грат (рэжысёр)|Джозефа Мак-Грата|en|Joseph McGrath (film director)}}. У сакавіку разам са сцэнарыстам {{нп5|Іван Мофат|Іванам Мофатам|en|Ivan Moffat}} ён прыступіў да напісання сцэнарыя пра жыццё [[Нікало Паганіні|Паганіні]], але кінуў яго дзеля працы над праектам «''Смерць Донера''». Сцэнарый грунтаваўся на рэальнай гісторыі пра ранніх пасяленцах, якія сталі ахвярамі {{нп5|Канібалізм|канібалаў|en|Human cannibalism}}. Да красавіка Раман спыніў працу і над гэтым сцэнарыем, але пагадзіўся стаць рэжысёрам фільма пра дэльфінаў-забойцаў «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''». Тады ж Раман з Шэран знялі асабняк у [[Лос-Анджэлес]]е па адрасе {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}} за тысячу дзвесце долараў у месяц{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=209—211}}. [[Файл:Cielo.Drive,Benedict.Canyon.jpg|міні|Дарога да вілы {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}}.]] У ноч з 8 на 9 жніўня 1969 года члены секты «''Сям’я''», якую ўзначальваў музыка-аматар [[Чарлз Мэнсан]], па яго ўказанні праніклі ў асабняк на Сьела-драйв і {{нп5|Забойства Шэран Тэйт|жорстка забілі Шэран Тэйт|en|Tate–LaBianca murders}}, якая была на дзявятым месяцы цяжарнасці (ёй было нанесена 16 удараў нажом), і чацвярых гасцей — {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}}, {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}} і {{нп5|Стывен Пэрэнт|Стывена Пэрэнта|it|Steven Parent}}. Сам рэжысёр у гэты час быў у Еўропе. Трупы на наступную раніцу знайшла хатняя прыслужніца, агент Паланскага Біл Тэнант першым паведаміў рэжысёру пра смерць жонкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=237}}. 19 жніўня Паланскі зладзіў прэс-канферэнцыю, дзе рэзка выказаўся ў адрас тых, хто пісаў «''жудасныя рэчы''» пра яго жонку, там жа ён сказаў: «''Тыя некалькі гадоў, што мне пашчасціла правесці побач з ёй, самы шчаслівы час у маім жыцці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=242}}. Пасля трагедыі Паланскі кінуў працу над «''Днём дэльфіна''», праз некалькі гадоў фільм быў зняты [[Майк Нікалс|Майкам Нікалсам]]<ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26" />. Даўняй марай Рамана было паставіць фільм па п’есе [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. Аднойчы, катаючыся на лыжах, ён успомніў пра гэтую мару і «''загарэўся''» ідэяй экранізаваць «''{{нп5|Макбет (п’еса)|Макбета|en|Macbeth}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Сцэнарый ён пісаў сумесна з {{нп5|Кенет Тайнен|Кенетам Тайненам|en|Kenneth Tynan}}. Разглядаць сцэнарый для вытворчасці доўгі час не хацела ніводная з буйных студый{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=262}}. У рэшце рэшт паўтара мільёны на здымкі выдзеліў [[Х’ю Хефнер]], а пасля гэтага «[[Columbia Pictures|Columbia]]» пагадзілася стаць дыстрыб’ютарам фільма і дадала яшчэ 925 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=265}}. Здымкі фільма пачаліся ў першым тыдні кастрычніка 1970 года ва [[Уэльс]]е, у нацыянальным парку {{нп5|Снаўдонія||en|Snowdonia}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=267}}. Інтэр’еры здымалі ў павільёнах на студыі ў {{нп5|Шэпертан|Шэпертане|en|Shepperton}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=270}}. Здымкі былі скончаны ў красавіку 1971 года, яшчэ дзевяць месяцаў занялі мантаж і агучванне фільма{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=277}}. «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971) быў ацэнены некаторымі крытыкамі як выключна «''жорсткі ў сваім матываваным гвалце''»<ref name="Variety, on Macbeth" />, адзначалася, што ў карціне адлюстравана «''халодная, варварская атмасфера п’есы Шэкспіра''»<ref name="Time Out, on Macbeth" />. Іншыя ж выданні правялі паралелі зместу фільма з асабістым жыццём Паланскага. Кевін Лаёнс казаў, што «''гэта моцны фільм, напоўнены нянавісцю і кіпучымі страсцямі, свайго роду акт экзарцызму… Жудасныя падзеі 8 жніўня 1969 года надалі куды больш вынаходлівай сілы, чым бард з берагоў Эйвана''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=279}}. Але многія крытыкі і хвалілі Паланскага за стварэнне «''змрочнай, захапляльнай атмасферы''», за «''бліскучую прапрацоўку драбнюткіх дэталяў''» і ўменне нагнятаць «''адчуванне нарастаючага страху''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=280}}. [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] прызнаў «''Макбета''» Паланскага найлепшым фільмам года<ref name="MUBI, Macbeth" />. У 1972 годзе Раман Паланскі з’ехаў у Італію, дзе паводле сцэнарыя Брака па замове прадзюсара [[Карла Понці]] зняў яшчэ адзін фільм пра вар’яцтва. Абсурдысцкая камедыя «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972) апавядае пра амерыканку Нэнсі, якая ў пошуках прыгод трапляе ў пансіён, напоўнены дзіўнымі і эксцэнтрычнымі людзьмі. Фільм Паланскага і Брака павінен быў нагадваць аповесці [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «''[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]''» і «''{{нп5|Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса||en|Through the Looking-Glass}}''»{{Sfn|Werner|2013|p=122}}, аднак ён не меў поспеху ў крытыкаў. Паланскага абвінавачвалі ў дубліраванні ўмоўнасцяў камедыі абсурду, якую ён высмейваў у фільме «''Тупік''»<ref name="Time, 1973-11-05" />, а з часам дадалася і крытыка сексісцкіх дыялогаў<ref name="CLC, on What?" />. [[Роджэр Эберт|Эберт]] пісаў пра фільм: «''Цікава, колькі Карла Понці заплаціў Раману Паланскаму за гэты фільм. 10 цэнтаў было б, напэўна, занадта вялікім коштам''»<ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams" />. Пасля таго як Паланскі завяршыў працу над фільмам «''Што?''», прадзюсар {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Роберт Эванс|en|Robert Evans}} разам з акцёрам [[Джэк Нікалсан|Джэкам Нікалсанам]] пераканалі яго зняць «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974) па сцэнарыі {{нп5|Роберт Таўн|Роберта Таўна|en|Robert Towne}}{{Sfn|Werner|2013|pp=126—127}}. Герой «''Кітайскага квартала''», прыватны дэтэктыў Дж. Дж. Гіцес у выкананні Нікалсана, даведваецца пра [[Карупцыя|карупцыйную]] схему ў адміністрацыі Лос-Анджэлеса, у выніку ажыццяўлення якой плануецца пазбавіць горад доступу да вады. Сцэнарый Таўна заснаваны на рэальнай гісторыі мільянера {{нп5|Уільям Малхоланд|Уільяма Малхоланда|en|William Mulholland}}, які здабыў багацце на арашэнні каліфарнійскіх палёў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=218}}. Таўн адразу пісаў сцэнарый пад Нікалсана, а на іншыя галоўныя ролі Паланскі запрасіў [[Фэй Данаўэй]] і [[Джон Х’юстан|Джона Х’юстана]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=219}}. У эпізадычнай ролі ў фільме з’явіўся і сам Паланскі, які сыграў аднаго з бандытаў, што парэзалі твар Гіцесу ў знак сур’ёзнасці пагроз карупцыянераў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=222}}. Рэжысёр перапісаў канцоўку карціны, прыбраўшы ноту надзеі, якая прысутнічала ў сцэнарыі Таўна{{Sfn|Werner|2013|p=132}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Пазней газета «''[[The New York Times]]''» назаве фінал «''Кітайскага квартала''» «''адным з самых песімістычных у амерыканскім кінематографе''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Кампазітарам фільма выступіў {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}}, які да гэтага паспеў папрацаваць над некалькімі фільмамі серыі «''{{нп5|Планета малпаў (франшыза)|Планета малпаў|en|Planet of the Apes}}''» і серыялам «''{{нп5|Змрочная зона (тэлесерыял, 1959)|Змрочная зона|en|The Twilight Zone (1959 TV series)}}''». Першапачаткова аператарам фільма значыўся {{нп5|Стэнлі Картэс||en|Stanley Cortez}}, але ён дрэнна спраўляўся з новым здымачным абсталяваннем, і здымкі моцна зацягваліся. Праз дзевяць дзён працы ён быў звольнены і яго месца заняў {{нп5|Джон А. Алонса|Джон Алонса|en|John A. Alonzo}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=304—306}}. На папярэдніх праглядах фільм здаваўся ўсім «''дарагім правалам''», сам Паланскі лічыў, што фільм «''нядрэнны''», хаця «''крыху задоўгі… нейкі бясконцы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=316}}. Тым не менш «''Кітайскі квартал''» меў вялізны поспех, быў намініраваны на «''[[Оскар]]''» у 11 катэгорыях (прэмію атрымаў толькі Роберт Таўн за {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|Academy Award for Best Original Screenplay}})<ref name="MUBI, Chinatown" /> і атрымаў чатыры «''[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]''» ({{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|найлепшы сцэнарый|en|Golden Globe Award for Best Screenplay}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму рэжысёру|найлепшы рэжысёр|en|Golden Globe Award for Best Director}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|найлепшы фільм — драма|en|Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму акцёру — драма|найлепшы акцёр — драма|en|Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama}})<ref name="Golden Globes, Chinatown" />. «''Кітайскі квартал''» заняў першае месца ў чытацкім апытанні газеты «''[[The Guardian]]''» у 2010 годзе як найлепшы фільм усіх часоў<ref name="Guardian, Best film of all time" />. Пасля «''Кітайскага квартала''» Паланскі вырашыў крыху адпачыць ад кінематографа і ў тым жа годзе паставіў оперу {{нп5|Альбан Берг|Альбана Берга|en|Alban Berg}} «''{{нп5|Лулу (опера)|Лулу|en|Lulu (opera)}}''» на фестывалі мастацтваў у прыгарадзе Рыма, [[Спалета]]. Прэм’ера была паспяховай, у фінале пастаноўкі гледачы апладзіравалі стоячы, а рэжысёру сталі рэгулярна паступаць прапановы аб працы ў оперным тэатры{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=320}}. 2 кастрычніка 1975 года Паланскі патэлефанаваў прэзідэнту студыі [[Paramount Pictures|Paramount]] {{нп5|Бары Дылер|Бары Дылеру|en|Barry Diller}} і дамовіўся, што паставіць фільм паводле рамана {{нп5|Ралан Тапор|Ралана Тапора|en|Roland Topor}} «''{{нп5|Прывідны жылец||en|The Tenant (novel)}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. У 1976 годзе Паланскі з’ехаў у Еўропу на здымкі франка-амерыканскага фільма, сцэнарый да яго напісаў Жэрар Брак{{Sfn|Werner|2013|p=144}}, назву фільма змянілі на больш простую «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм вельмі блізкі па духу да іншых клаўстрафобных трылераў Паланскага «''Агіда''» і «''Дзіця Размары''», з якімі «''ўтварае свайго роду трылогію''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Рэжысёр сам выканаў галоўную ролю Трэлкоўскага, выхадца з Польшчы, які жыве ў шматкватэрным доме сярод назойлівых і дэспатычных суседзяў. З часам умяшанне суседзяў у жыццё Трэлкоўскага ўзмацняецца і даводзіць яго да апагею параноі. Прэм’ера фільма адбылася ўжо 26 мая 1976 года на [[Канскі кінафестываль 1976|29-м Канскім кінафестывалі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм адразу ж выклікаў бурную рэакцыю крытыкаў: напрыклад, Бэн Сакс сказаў пра «''Жыльца''», што гэта фільм з чорным гумарам і «''верагодна, самы [[Франц Кафка|кафкіянскі]] з усіх фільмаў рэжысёра''»<ref name="Cine-File, The Tenant" />, а Кім Морган нават убачыла ў ім адсылкі да [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]]<ref name="Sunset Gun, on Tenant" />. Цяпер «''Жылец''» лічыцца шэдэўрам Паланскага<ref name="PopMatters, Tenant" />, а таксама «''адным з самых змрочных і асабістых выяў душэўнага вар’яцтва, калі-небудзь знятых у кіно''»{{Sfn|Horsley|2009|p=137}}. Пасля выхаду «''Жыльца''» на экраны ў 1976 годзе Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. Па запрашэнні {{нп5|Баварская дзяржаўная опера|Баварскай дзяржаўнай оперы|en|Bavarian State Opera}} ён адправіўся ў [[Мюнхен]], дзе паставіў оперу «''[[Рыгалета]]''» [[Джузэпэ Вердзі]]. Яе прэм’ера ў кастрычніку 1976 года ў [[Нацыянальны тэатр (Мюнхен)|Нацыянальным тэатры Мюнхена]] была з захапленнем сустрэта публікай{{Sfn|Werner|2013|p=151}}. Тады ён атрымаў прапанову зняць фільм па кнізе Лоўрэнса Сандэрса «''Першы смяротны грэх''» ({{lang-en|The First Deadly Sin}}, 1973), сцэнарый павінен быў напісаць Таўн{{Sfn|Werner|2013|p=153}}, а ў галоўных ролях планавалася задзейнічаць [[Фрэнк Сінатра|Фрэнка Сінатру]] і [[Настасся Кінскі|Настассю Кінскі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=333—334}}. === Англа-французскі перыяд (1977—1999) === [[Файл:Mug shot of Roman Polanski.png|міні|Раман Паланскі ў 1977 годзе.]] Пасля вяртання ў ЗША ў пачатку 1977 года Паланскі планаваў падаць заяву на [[Green card|грын-карту]]{{Sfn|Werner|2013|p=154}}. Аднак 11 сакавіка 1977 года Рамана Паланскага затрымала паліцыя па абвінавачванні ў згвалтаванні трынаццацігадовай Саманты Гейлі напярэдадні вечарам<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Першапачаткова Паланскі адмаўляў сваю віну{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбору рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў найлягчэйшым з пунктаў абвінавачвання, суддзя ж меў намер пасадзіць Паланскага ў турму{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. Пасля судовага працэсу рэжысёр пакінуў краіну да вынясення прысуду, далейшая кар’ера ў ЗША аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=156}}. Імклівае падзенне Паланскага ў вачах грамадскасці неадкладна адбілася і на яго становішчы ў кінаіндустрыі. Кіраўніцтва студыі «[[Columbia Pictures|Columbia]]» даслала яму апавяшчэнне, што «''больш не мае патрэбы ў яго паслугах''» рэжысёра «''Першага смяротнага граху''»{{efn|Фільм «''{{нп5|Першы смяротны грэх||en|The First Deadly Sin}}''» з Сінатрай у галоўнай ролі ў выніку быў пастаўлены рэжысёрам {{нп5|Браян Хатан|Браянам Хатанам|en|Brian G. Hutton}} і выйшаў у 1980 годзе.}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=357—358}}. Нягледзячы на спрэчкі, звязаныя са справай Гейлі, дзякуючы дапамозе французскага рэжысёра і прадзюсара [[Клод Беры|Клода Беры]] Паланскі вырашыў ажыццявіць адаптацыю рамана [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] «''{{нп5|Тэс з роду д’Эрбервіляў||en|Tess of the d'Urbervilles}}''» (1891){{Sfn|Werner|2013|p=164}}. У 1978 годзе Паланскі сумесна з Жэрарам Бракам прыступілі да напісання сцэнарыя, пазней, ім у дапамогу быў наняты Джон Браўнджон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=408}}. У 1979 годзе фільм выйшаў пад назвай «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''». Здымкі англійскай глыбінкі праходзілі на поўначы [[Францыя|Францыі]] ([[Нармандыя]] і [[Брэтань]]). Карціна даволі дакладна прытрымліваецца сюжэту рамана і прысвечана стыгме адрынутасці з боку супольнасці, што зараз успрымаецца ў аўтабіяграфічным кантэксце. Фільм апавядае пра складаны лёс дзяўчыны па імені Тэс, якая даведаецца, што, магчыма, належыць да арыстакратычнага роду д’Эрбервіляў. Яна адпраўляецца да далёкіх сваякоў, але становіцца ахвярай згвалтавання. Тэс на экране ўвасобіла 17-гадовая [[Настасся Кінскі]]<ref name="A.V. Club, on Tess" />. Паланскі абраў Кінскі на галоўную ролю, бо яна нагадвала яму пра Шэран Тэйт, у іх абедзвюх нават дні нараджэння былі ў адзін дзень — 24 студзеня{{Sfn|Werner|2013|p=164}}. Аднак вытворчы працэс быў для рэжысёра няпростым досведам. Большая частка фільма здымалася на натуры, часта ішлі дажджы і перашкаджалі здымкам, практычна ўсе дэкарацыі пабудоў даводзілася выбудоўваць у натуральную велічыню. Падчас здымак памёр аператар Джэфры Ансварт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=413—414}}. Агульны бюджэт фільма склаў 12 200 000 долараў, што зрабіла яго самым дарагім на той момант фільмам, знятым на тэрыторыі Францыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=415}}. Пракат фільма ў ЗША і Вялікабрытаніі выратаваў яго ад фінансавай катастрофы, якую прадвесцілі дрэнныя водгукі французскіх крытыкаў{{Sfn|Werner|2013|pp=174—175}}. «''Тэс''» атрымала прэмію «''Оскар''» у трох намінацыях: Найлепшая аператарская праца, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў; «''Залаты глобус''» у дзвюх намінацыях: Найлепшы замежны фільм, Новая зорка года (актрыса); «''Сезар''» у трох намінацыях: Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка<ref name="MUBI, Tess" />. У нашы часы «''Тэс''» «''агульнапрызнана лічыцца адным з самых раскошных гістарычных фільмаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=420}}. У 1981 годзе ён ненадоўга вярнуўся ў Польшчу, дзе паставіў п’есу «''{{нп5|Амадэй (п’еса)|Амадэй|en|Amadeus (play)}}''» [[Пітэр Шэфер|Пітэра Шэфера]] ў Варшаўскім «''{{нп5|Тэатр на Волі|Тэатры на Волі|en|Scena na Woli im. Tadeusza Łomnickiego}}''», у якой сам жа выканаў галоўную ролю [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]<ref name="E-teatr.pl, Amadeusz" />. Але калі ён з’ехаў у Парыж у снежні 1981 года, у выніку аб’яўлення ваеннага становішча свабодная мастацкая дзейнасць у Польшчы аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=179}}. Паланскі занадта позна прыняў рашэнне экранізаваць п’есу Шэфера, бо за яе рэжысуру ўжо ўзяўся [[Мілаш Форман]]{{Sfn|Werner|2013|p=181}}. У 1983 годзе Паланскі пачаў працу над аўтабіяграфічнай кнігай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}, а ў 1984 годзе яна была апублікавана на англійскай мове пад назвай «''Раман''» ({{lang-en|Roman}}). У тым жа годзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Эманюэль Сенье]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=435—436}}. Яго доўгая адсутнасць у свеце кіно была перапынена, калі Паланскі атрымаў магчымасць зняць фільм «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986), здымку якога планаваў ажыццявіць яшчэ ў 1974 годзе. Камедыйны сюжэт фільма расказваў гісторыю капітана пірацкага карабля Рэда і яго вернага памочніка па мянушцы Жабяня. Сцэнарый на 98 старонак Паланскі напісаў сумесна з Жэрарам Бракам і Джонам Браўнджонам{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=438—439}}. Спецыяльна для фільма быў пабудаваны карабель у натуральную велічыню водазмяшчэннем 14 000 тон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=440}}. Натурныя здымкі праходзілі ў Тунісе, а павільённыя ў Парыжы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Галоўную ролю выканаў {{нп5|Уолтэр Матаў||en|Walter Matthau}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=441}}. Па выніку фільм расчараваў крытыкаў, стаўшы адначасова мастацкім і камерцыйным правалам. Прычына дрэннага прыёму «''Піратаў''» заключалася ў пастаянным яго параўнанні, не на карысць апошняга, з класічным фільмам «''{{нп5|Адысея капітана Блада (фільм, 1935)|Адысея капітана Блада|en|Captain Blood (1935 film)}}''» (1935) [[Майкл Кёртыс|Майкла Кёртыса]]<ref name="Roger Ebert, Pirates" /><ref name="L’Express, Pirates review" />. Пол Вернер казаў: «''Тое, што так добра працавала ў „Танцы вампіраў“, тут пайшло на дно разам з усёй камандай''»{{Sfn|Werner|2013|p=183}}. Крытыкі таксама адзначалі дрэнны мантаж фільма, з-за чаго ён атрымаўся занадта зацягнутым, моцна правісаў па дынаміцы і ў выніку атрымаўся «''фільмам пра піратаў без боек''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Але некаторыя дзеячы індустрыі, наадварот, станоўча адазваліся пра фільм, так, напрыклад, [[Стэнлі Кубрык]] назваў «''Піратаў''» «''смелым і дзёрзкім шэдэўрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пазней фільм атрымаў дзве прэміі «''Сезар''» і быў намініраваны на «''Оскар''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пасля правалу «''Піратаў''» Паланскі вырашыў зняць больш інтымны, не касцюміраваны псіхалагічны трылер. «''З самага пачатку я хацеў зняць фільм у горадзе, у якім жыву''», — пазней узгадваў рэжысёр{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=452}}. Разам з Бракам ён прыдумаў сюжэтную аснову фільма пад працоўнай назвай «''Парыжскі праект''». У выніку на карціну было выдаткавана 20 мільёнаў долараў, на галоўную ролю быў запрошаны [[Харысан Форд]], а галоўная жаночая роля была аддадзена каханай Паланскага Эманюэль Сенье. Фільм атрымаў назву «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988){{Sfn|Werner|2013|p=190}}. Натхнёны працамі [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]], фільм апавядаў пра кардыёлага ў выкананні Форда, жонка якога знікае пры загадкавых абставінах падчас іх сумеснага візіту ў Парыж. Пры працы над сцэнарыем Паланскаму дапамагалі Джэф Грос, Жэрар Брак і Роберт Таўн{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=454—455}}. Здымкі карціны сталі аднымі з самых беспраблемных у кар’еры рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=457}}. Крытыкі хвалілі «''Нястрымнага''» за эфектную рэжысуру<ref name="Senses of Cinema, on Polanski" /><ref name="Film Critic, Frantic review" />, хаця знайшліся і тыя, хто быў расстроены адсутнасцю нават намёкаў на сюррэалізм, якім быў вядомы Паланскі<ref name="Chicago Reader, Frantic review" />. У пачатку лістапада 1989 года «[[Warner Brothers]]» прапанавала Паланскаму адаптаваць і зняць кінаверсію рамана [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|Міхаіла Булгакава]] «''[[Майстар і Маргарыта]]''». Ён узяўся за адаптацыю, але пазней студыя перапыніла працу над сцэнарыем{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У той жа час хадзілі чуткі, што рэжысёру прапаноўвалі экранізаваць «''{{нп5|Парфумер (раман)|Парфумера|en|Perfume (novel)}}''», «''Мэры Райлі''» і «''{{нп5|Адрынутыя|Адрынутых|en|Les Misérables}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У 1991 годзе Паланскі ўзначаліў журы [[Канскі кінафестываль 1991|44-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="Festival de Cannes, Juries 1991" /> і прысудзіў «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» фільму [[Браты Коэн|Джоэла і Ітана Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (1991)<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Рашэнне журы выклікала спрэчкі, бо фільм Коэнаў таксама быў удастоены ўзнагарод за найлепшую рэжысуру і найлепшую мужчынскую ролю ([[Джон Туртура]])<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Увосень таго ж года Паланскі зняўся ў сатырычным трылеры «''{{нп5|Назад у СССР (фільм, 1992)|Назад у СССР|en|Back in the USSR (film)}}''» {{нп5|Дэран Сарафян|Дэрана Сарафяна|en|Deran Sarafian}}. Фільм выйшаў у пракат у лютым 1992 года і атрымаў халодныя водгукі крытыкаў, сабраўшы ў пракаце каля 400 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468}}. Бытуе чутка, што прыкладна ў той жа час Паланскі нібыта незаконна прыехаў у ЗША, для таго каб у доме інвестара Макса Павелскі ў Беверлі-Хілз зняць кінаадаптацыю рамана [[Дафна дзю Мар’е|Дафны дзю Мар’е]] «''{{нп5|Рэбека (раман)|Рэбека|en|Rebecca (novel)}}''». Паводле чутак, у фільме бралі ўдзел зоркі ўзроўню [[Ніколь Кідман]], а акцэнт фільма рабіўся на садамазахісцкіх кампанентах сюжэту. Фільм так ніколі і не выйшаў на экраны, а біёграф рэжысёра Крыстафер Сэндфард, збіраючы інфармацыю пра гэты фільм, пісаў, што дзве яго крыніцы, якія ў той час блізка кантактавалі з Паланскім, прасілі не называць іх імёнаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468—469}}. У 1992 годзе, натхнёны карцінай {{нп5|Эдрыян Лайн|Эдрыяна Лайна|en|Adrian Lyne}} «''{{нп5|Ракавая цяга|Ракавой цягай|en|Fatal Attraction}}''» (1987), Паланскі вырашыў змяніць эстэтыку сваіх фільмаў. Французскі прадзюсар {{нп5|Ален Сард||en|Alain Sarde}} прапанаваў яму экранізацыю рамана {{нп5|Паскаль Брукнер|Паскаля Брукнера|en|Pascal Bruckner}} «''Горкі месяц''»{{Sfn|Werner|2013|pp=204—206}}. Паланскі і Брак напісалі сцэнарый разам з англійскім аўтарам Джонам Браўнджонам, абнавіўшы змест рамана, дзеянне якога адбывалася ў 70-х гадах XX стагоддзя. Насуперак першакрыніцы Брукнера, у сцэнарый былі прыўнесены элементы {{нп5|Мультыкультуралізм|мультыкультуралізму|en|Multiculturalism}}, якія французскі пісьменнік шчыра ненавідзеў{{Sfn|Werner|2013|pp=206—207}}. Фільм «''[[Горкі месяц]]''» выйшаў на экраны ў 1992 годзе. Па сюжэце, муж і жонка ў марскім круізе знаёмяцца з дзіўнаватай шлюбнай парай, пісьменнікам Оскарам у выкананні {{нп5|Пітэра Каёці||en|Peter Coyote}} і яго маладой жонкай — францужанкай Мімі, якую сыграла [[Эманюэль Сенье]]. Пасля знаёмства Оскар расказвае маладому чалавеку гісторыю сваіх любоўных адносін з Мімі. «''Горкі месяц''» выклікаў неадназначную рэакцыю крытыкаў: некаторыя з іх убачылі ў фільме асабістую гісторыю рэжысёра<ref name="Roger Ebert, Bitter Moon" /><ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon" /><ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review" />, іншыя лаялі фільм за гратэскны сцэнарый, дрэнную пастаноўку і вялікі акцэнт на [[меладрама]]тызм<ref name="Empire, Bitter Moon review" /><ref name="Independent, Bitter Moon review" /><ref name="New York Times, Bitter Moon review" />. Крытыкі параўноўвалі фільм Паланскага з карцінай [[Луі Маль|Луі Маля]] «''[[Шкода (фільм)|Шкода]]''» (1992), на карысць апошняга. Тым не менш, у некаторых колах «''Горкі месяц''» лічыцца культавым фільмам{{Sfn|Werner|2013|pp=216—217}}. У 1993 годзе Паланскі сыграў адну са сваіх першых галоўных роляў у фільме іншага рэжысёра [[Джузэпэ Тарнаторэ]] «''{{нп5|Чыстая фармальнасць||en|A Pure Formality}}''» (1994). Паланскі выканаў ролю дэтэктыва, які арыштаваў няўдачлівага пісьменніка ў выкананні [[Жэрар Дэпардзьё|Жэрара Дэпардзьё]]{{Sfn|Werner|2013|p=218}}. У 1994 годзе Паланскі перанёс на вялікія экраны спектакль Арыэля Дорфмана «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''». Фільм апавядае пра супрацьстаянне жонкі ([[Сігурні Уівер]]) паўднёваамерыканскага адваката і яго госця ([[Бен Кінгслі]]), у якім жанчына пазнае свайго былога ката ваенных часоў. Здымкі занялі дзесяць тыдняў і праходзілі ў асноўным у павільёнах студыі, а натурныя сцэны здымалі на паўночным захадзе Іспаніі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Экранізацыя п’есы Дорфмана атрымала высокую ацэнку крытыкаў за клаўстрафобную атмасферу і ролю другога плана {{нп5|Сцюарт Уілсан (акцёр)|Сцюарта Уілсана|en|Stuart Wilson (actor)}}, які ўвасобіў збянтэжанага мужа былой ахвяры<ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review" /><ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden" />. У параўнанні з п’есай Дорфмана, пазбаўленай якой-небудзь канкрэтнай канцоўкі, фільм Паланскага меў больш правакацыйны фінал{{Sfn|Werner|2013|pp=225—228}}. У водгуках на фільм пісалі, што рэжысёр надзяліў персанажа, сыгранага Кінгслі, аўтабіяграфічнымі рысамі{{Sfn|Werner|2013|p=229}}. У 1994 годзе Раман Паланскі выканаў невялікую ролю ў камедыйным трылеры [[Мішэль Блан|Мішэля Блана]] «''{{нп5|Смяротная стома||en|Dead Tired}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=489}}. У 1996 годзе ён планаваў зняць экранізацыю аповесці [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]] «''{{нп5|Двайнік (аповесць Дастаеўскага)|Двайнік|ru|Двойник (повесть Достоевского)}}''»<ref name="Kommersant, 1996-06-25" /> пра сутыкненне двайнікоў, дзе абедзве галоўныя ролі павінен быў сыграць [[Джон Траволта]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=491}}. Аднак на здымачнай пляцоўцы высветлілася, што рэжысёр дадаў сцэну, у якой галоўны герой павінен быў з’явіцца аголеным<ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double" />. Траволта наадрэз адмовіўся працягнуць здымкі і без тлумачэнняў з рэжысёрам адляцеў з Парыжа, пакінуўшы ў здзіўленні 250 чалавек на здымачнай пляцоўцы<ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double" />{{Sfn|Werner|2013|pp=230—231}}. Паланскі пасля пракаментаваў гэты эпізод: «''Столькі народу ўклалі вялізныя намаганні ў гэты праект, і тут зусім раптоўна ўсё развальваецца на часткі. П’ер Гуфруа, які даўно працуе са мной у якасці мастака-пастаноўшчыка, плакаў, калі прыйшлося дэмантаваць дэкарацыі… Як можа Траволта, які атрымлівае за фільм заробак у 20 млн долараў, паводзіць сябе такім дурным чынам?''»{{Sfn|Roman Polanski Interviews|2005|pp=105, 172}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=492}} З асуджэннем дзеянняў Траволты выступілі і іншыя рэжысёры, у прыватнасці, [[Дэвід Лінч]]<ref>''Lynch on Lynch''. ISBN 978-0-571-22018-2. Page 98.</ref>. Тады рэжысёр на нейкі час пакінуў рэжысуру поўнаметражных фільмаў і зняў кліп для {{нп5|Васка Росі||en|Vasco Rossi}} на песню «''Gli angeli''» (1996){{Sfn|Werner|2013|p=227}}. У 1996 годзе ён таксама ўзначальваў журы [[Венецыянскі кінафестываль 1996|53-га Венецыянскага кінафестывалю]], дзе ўзнагародзіў «''[[Залаты леў|Залатым ільвом]]''» рэжысёра {{нп5|Ніл Джордан|Ніла Джордана|en|Neil Jordan}} за фільм «''{{нп5|Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз|en|Michael Collins (film)}}''». А рашэнне аб прысуджэнні ўзнагароды за найлепшую жаночую ролю 4-гадовай Віктуар Тывізоль за ролю ў фільме {{нп5|Жак Дуаён|Жака Дуаёна|en|Jacques Doillon}} «''{{нп5|Панет||en|Ponette}}''» было вельмі нечаканым рашэннем і выклікала здзіўленне прэсы<ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16" />. У 1997 годзе рэжысёра зацікавіў сцэнарый {{нп5|Энрыке Урбісу||en|Enrique Urbizu}} па кнізе {{нп5|Артура Перэс-Рэвертэ||en|Arturo Pérez-Reverte}} пад назвай «''{{нп5|Клуб Дзюма||en|The Club Dumas}}''». Запрасіўшы Джона Браўнджона да супрацоўніцтва, яны разам унеслі радыкальныя змены ў сцэнарый. Галоўны герой антыквар атрымлівае загадкавую кнігу, напісаную нібыта самім [[Сатана|Сатаной]], затым ён становіцца мішэнню таямнічай секты. З добра апранутага іспанца ў арыгінале герой ператварыўся ў звычайнага жыхара Нью-Ёрка, а роля дасталася [[Джоні Дэп]]у{{Sfn|Werner|2013|pp=234—235}}, з якім рэжысёр пазнаёміўся ў маі 1997 года на Канскім кінафестывалі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=494}}. Фільм атрымаў назву «''[[Дзявятая брама]]''» і выйшаў на экраны ў 1999 годзе. Карціна была добра сустрэта як крытыкамі, так і гледачамі. Крытыкі параўноўвалі фільм з карцінай [[Стэнлі Кубрык]]а «''{{нп5|З шырока заплюшчанымі вачыма||en|Eyes Wide Shut}}''» (1999)<ref name="Empire, The Ninth Gate review" /> і «''Дзіцём Размары''», а самога Паланскага абвінавачвалі ў тым, што ён «''звар’яцеў''» на сатанізме. Рэжысёр жа казаў: «''Я ніколі не верыў у акультызм ці д’ябла. І зусім не рэлігійны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=495}}. «''Дзявятая брама''» прынесла рэжысёру ўзнагароду [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]], а таксама шэраг больш дробных прызоў. Пазней сам Паланскі казаў, што яго пятнаццаты фільм выйшаў «''нядрэнным''» і «''забаўным''», але што ён «''нічога сур’ёзнага''» з сябе не ўяўляе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=502}}. Фільм у пракаце зарабіў 57 мільёнаў долараў і стаў адным з самых касавых у кар’еры рэжысёра на той час{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=503}}. === Англа-французскі перыяд (2000—2010) === [[Файл:Roman Polanski..jpg|міні|Раман Паланскі і Эдрыен Броўдзі ў 2002 годзе.]] Пасля выхаду фільма «''Дзявятая брама''» Паланскі вырашыў заняцца чымсьці кардынальна адрозным ад усяго таго, што здымаў дагэтуль. Увосень 1999 года ён прачытаў аўтабіяграфію {{нп5|Уладыслаў Шпільман|Уладыслава Шпільмана|en|Władysław Szpilman}}, кампазітара, які перажыў нямецкае ўварванне ў Польшчу. Кніга апавядала пра яго знаходжанне ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]] і пра разбурэнне польскай сталіцы ў выніку [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]{{Sfn|Werner|2013|pp=246—247}}. Хаця першая спроба зняць гісторыю Шпільмана была зроблена адразу пасля Другой сусветнай вайны, у выніку ўмяшання камуністычных уладаў быў зняты фільм «''Непакораны горад''» ({{lang-pl|Miasto nieujarzmione}}) (1950), які меў мала агульнага з зыходным матэрыялам{{Sfn|Jazdon|2013|p=90}}. У межах брытана-нямецка-французска-польскай сумеснай вытворчасці Паланскі зняў ваенную драму «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002) па сцэнарыі {{нп5|Рональд Харвуд|Рональда Харвуда|en|Ronald Harwood}}. Ролю Шпільмана выканаў [[Эдрыен Броўдзі]], а аператарам стаў [[Павел Эдэльман]]{{Sfn|Jazdon|2013|p=79}}. Паланскі бачыў тон фільма абсалютна выразна — без ярка выяўленых сімпатый і антыпатый. Ён не жадаў нічога «''сентыментальнага і паказнога''» ні ад акцёраў, ні ад аператара{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=511}}. Натурныя здымкі фільма праходзілі ў Польшчы, а павільённыя — у Берліне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=512}}. Фільм меў вялікі поспех і атрымаў мноства ўзнагарод, сярод якіх «''[[Залатая пальмавая галіна]]''» [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]], дзе паказ фільма скончыўся васьміхвіліннымі апладысментамі стоячы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=516}}. Фільм таксама атрымаў прэмію «''[[Сезар]]''» у дзвюх катэгорыях і «''[[Оскар]]''» у трох катэгорыях ([[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|найлепшая рэжысура]], найлепшы адаптаваны сцэнарый, найлепшая мужчынская роля)<ref name="MUBI, The Pianist" />. Пры бюджэце ў 35 мільёнаў долараў «''Піяніст''» сабраў у пракаце 120 мільёнаў<ref name="Box Office Mojo, The Pianist" />. У Заходняй Германіі фільм быў уключаны ў праграму па гісторыі ва ўсіх сярэдніх школах{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Фільм азнаменаваў трыумфам позні перыяд творчасці Паланскага. У амаль сямідзесяцігадовым узросце рэжысёр стаў, магчыма, больш запатрабаваным, чым калі-небудзь раней{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Пасля поспеху фільма Паланскі прыехаў у Польшчу, дзе сыграў адну з галоўных роляў у фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''Помста''» (2002), знятага па камедыі {{нп5|Аляксандр Фрэдра|Аляксандра Фрэдра|en|Aleksander Fredro}}{{Sfn|Werner|2013|p=267}}. Крытыкі засталіся задаволеныя ігрой Паланскага, адзначаючы, што «''ў яго ёсць стыль і дасціпнасць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. У 2003 годзе Паланскі паставіў спектакль па п’есе «''{{нп5|Геда Габлер||en|Hedda Gabler}}''» у парыжскім тэатры Марыньі. Эманюэль Сенье выканала галоўную ролю. Пастаноўка выклікала пахвалу ў крытыкаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=520}}. У 2004 годзе па парадзе жонкі Паланскі пачаў працу над новай экранізацыяй «''{{нп5|Прыгоды Олівера Твіста|Прыгодаў Олівера Твіста|en|Oliver Twist}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=528}}. Адаптацыяй рамана займаўся {{нп5|Рональд Харвуд||en|Ronald Harwood}}. На экраны «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» выйшаў у 2005 годзе. Экранізацыя рамана [[Чарлз Дыкенс|Чарлза Дыкенса]] пра хлопчыка-сірату, які гібее ў лонданскіх трушчобах, апускала ці спрашчала шэраг мудрагелістых сюжэтаў літаратурнай першакрыніцы{{Sfn|Werner|2013|pp=273—274}}. Вытворчасць фільма каштавала амаль 60 мільёнаў долараў, аднак фінансавыя выдаткі не акупіліся: фільм сабраў у пракаце ўсяго 42,5 мільёна долараў<ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist" />. Крытыкі назвалі фільм «''занадта кансерватыўнай адаптацыяй Дыкенса''»<ref name="BBC, Oliver Twist review" /><ref name="Washington Post, Oliver Twist review" />, аднак яго станоўча ацаніў пісьменнік {{нп5|Джон Ірвінг||en|John Irving}}, які палічыў «''Олівера Твіста''» Паланскага найлепшым фільмам па рамане Дыкенса ў гісторыі кіно{{Sfn|Werner|2013|pp=276—277}}. У 2006 годзе Паланскі паставіў на сцэне парыжскага тэатра {{нп5|Эберто (тэатр)|Эберто|en|Théâtre Hébertot}} атрымаўшую [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] драму {{нп5|Джон Патрык Шэнлі|Джона Патрыка Шэнлі|en|John Patrick Shanley}} «''Сумненне''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. У 2007 годзе Паланскі зняў эпізод пад назвай «''Эратычны кінатэатр''» для кінаальманаха «''{{нп5|У кожнага сваё кіно||en|To Each His Own Cinema}}''», які быў падрыхтаваны спецыяльна для юбілейнага [[Канскі кінафестываль 2007|60-га Канскага кінафестывалю]] 36 рэжысёрамі з 25 краін свету{{Sfn|Ain-Krupa|2010|p=157}}. У тым жа годзе Паланскі зняўся ў эпізадычнай ролі ў камедыі «''{{нп5|Час пік 3||en|Rush Hour 3}}''», дзе сыграў французскага інспектара на пенсіі, які прыйшоў на дапамогу двум галоўным героям{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. Тады ж шырока анансаваўся пачатак здымкаў фільма паводле рамана [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]] «''[[Пампеі (раман)|Пампеі]]''». Харыс асабіста напісаў сцэнарый спецыяльна пад рэжысёра Рамана Паланскага, у многіх інтэрв’ю ён заяўляў, што на сюжэт рамана паўплываў фільм Паланскага «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''»<ref name="Independent, on Pompeii" />. Галоўныя ролі павінны былі выканаць [[Арланда Блум]] і [[Скарлет Ёхансан]]<ref name="NEWSru.com, on Pompeii" />. Аднак праца над карцінай была адкладзена на нявызначаны тэрмін — пры тым, што правы на фільм ужо набылі дыстрыб’ютары з 35 краін<ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii" /><ref name="Variety, on Pompeii" />. Фільм быў адменены ў верасні 2007 года з-за затрымак, выкліканых праблемамі з месцазнаходжаннем планаваных здымак і сцэнарыем, а таксама з-за набліжэння запланаванага страйку акцёраў<ref name="Variety, on Pompeii" />. === Пасля 2010 года === У 2010 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Прывід пяра]]''» па рамане [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]]. Паводле сюжэту карціны, літаратурны найміт у выкананні [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]] пасля загадкавай смерці свайго папярэдніка бярэцца за напісанне «''аўтабіяграфіі''» былога [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|брытанскага прэм’ера]] Адама Ланга, роля якога дасталася [[Пірс Броснан|Пірсу Броснану]]. Па сюжэце карціны падзеі разгортваюцца ў [[Лондан]]е, а затым у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве {{нп5|Мартас-Віньярд||en|Martha's Vineyard}}. Аднак па прычыне таго, што ў Амерыцы Паланскі знаходзіўся ў вышуку, здымкі фільма праходзілі ў Германіі. У хуткім часе пасля заканчэння здымкаў карціны Раман Паланскі быў запрошаны на {{нп5|Цюрыхскі кінафестываль||en|Zurich Film Festival}} пачэсным госцем. Аднак адразу па прылёце ў Швейцарыю 26 верасня 2009 года рэжысёр быў затрыманы швейцарскай паліцыяй. Арышт адбыўся па запыце ЗША на аснове ордэра 1978 года. Па гэтай прычыне пост-прадакшн карціны быў ненадоўга прыпынены, аднак неўзабаве рэжысёр змог вярнуцца да працы, знаходзячыся пад хатнім арыштам на сваёй швейцарскай віле. Праз зняволенне рэжысёра прэм’ера фільма на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] прайшла ў яго адсутнасці. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і ўдастоіўся шэрагу значных узнагарод: «''Сярэбранага мядзведзя''» Берлінскага кінафестывалю за найлепшую рэжысуру, шэсці [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]] (у тым ліку за найлепшы фільм, рэжысуру і сцэнарый), чатырох прэмій «''[[Сезар]]''» (за найлепшую рэжысуру, адаптаваны сцэнарый, мантаж і саўндтрэк)<ref name="MUBI, The Ghost Writer" />. Крытыкі ўгледзелі ў фільме каментарый да [[Уварванне ў Ірак (2003)|другой вайны ў Персідскім заліве]] і намёк на неадназначную палітыку [[Тоні Блэр]]а<ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer" />. Кінакрытык [[Роджэр Эберт]] уключыў фільм у дзясятку найлепшых фільмаў 2010 года, адзначыўшы: «''Гэты фільм — праца чалавека, які ведае, як здымаць трылер. Размераны, спакойны, упэўнены — гэты фільм планамерна стварае атмасферу саспенсу, не ўпадаючы ў залежнасць ад шоку і экшану. <…> У свае 76 гадоў Паланскі нагадвае нам пра рэжысёраў мінулага, калі прафесіяналізм шанаваўся больш, чым мудрагелістае трукацтва, а бесталковая кліпавая манера не падмяняла сабой прадуманы рытм мантажных рашэнняў''»<ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer" />. Мак-Грэгар пасля здымкаў казаў пра працу з Паланскім: «''Ён легенда… Ён цудоўны, проста цудоўны, і абсалютна апраўдвае сваю рэпутацыю вялікага рэжысёра''»<ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview" />. 12 ліпеня 2010 года ўрад Швейцарыі абвясціў, што не будзе экстрадзіраваць Паланскага ў ЗША<ref name="Bloomberg, 2010-07-12" />. Агулам рэжысёр прабыў пад хатнім арыштам больш за 9 месяцаў. На [[Венецыянскі кінафестываль 2011|68-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011), пастаўленага па п’есе [[Ясміна Рэза|Ясміны Рэза]] «''{{нп5|Бог разні||en|God of Carnage}}''». Тэма фільма — сустрэча двух нью-ёркскіх шлюбных пар, якія абмяркоўваюць сварку паміж сваімі дзецьмі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кейт Уінслет]], [[Крыстаф Вальц]], [[Джодзі Фостэр]] і [[Джон Крыстафер Райлі]]. Фільм атрымаў прэмію «''Сезар''» за найлепшы сцэнарый<ref name="MUBI, Carnage" />, аднак меркаванні крытыкаў з гэтай нагоды падзяліліся. Сярод водгукаў былі пахвалы ўсяму квартэту акцёраў<ref name="Roger Ebert, Carnage" /> і папрокі вымучанаму сцэнарыю<ref name="Wall Street Journal, Carnage review" />. Уінслет пасля здымкаў фільма казала: «''Раман — адзін з самых незвычайных людзей, якіх я калі-небудзь сустракала. Гэтаму хлопцу 77 гадоў. У ім ёсць нешта іскрыстае. Ён вельмі радасна ставіцца да сваёй працы, і гэта заразліва''»<ref name="Inquirer, Kate Winslet interview" />. Адзначаючы стыль рэжысуры, дырэктар {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскага кінафестывалю|en|New York Film Festival}} Рычард Пенья падчас амерыканскай прэм’еры фільма назваў Паланскага «''паэтам маленькіх прастор… усяго ў пары пакояў ён можа стварыць цэлы свет, цэлае грамадства''»<ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01" />. У 2012 годзе на замову кампаніі «[[Prada]]» Паланскі зняў кароткаметражны фільм «''Тэрапія''» ({{Lang-en|A Therapy}}) з [[Хелена Бонэм Картэр|Хеленай Бонэм Картэр]] і [[Бен Кінгслі|Бенам Кінгслі]] ў галоўных ролях. Яго прэм’ера адбылася на [[Канскі кінафестываль 2012|65-м Канскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, A Therapy" />. На наступны год Паланскі прадставіў фільм «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» паводле аднайменнага рамана [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда фон Захер-Мазоха]], а дакладней — паводле сцэнічнай адаптацыі рамана Дэвіда Айвза<ref name="Independent, Venus in Fur review" />. Фільм здымаўся ў Парыжы, з Эманюэль Сенье ў ролі прастытуткі і [[Мацьё Амальрык]]ам у ролі рэжысёра, які паступова падпарадкоўваецца волі дзяўчыны. За «''Венеру ў футры''» Паланскі быў узнагароджаны прэміяй «''Сезар''» як найлепшы рэжысёр, атрымаўшы пахвалу за разумны каментарый аб адносінах паміж сучаснымі жанчынамі і мужчынамі<ref name="Guardian, Venus in Fur review" />. У 2017 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» паводле рамана {{нп5|Дэльфін дэ Віган||en|Delphine de Vigan}}<ref name="Wyborcza, on Based on a True Story" />. Па сюжэце фільма, пісьменніца ў выкананні Эманюэль Сенье атрымлівае ананімныя лісты з пагрозамі за раскрыццё інфармацыі пра яе найбліжэйшых сваякоў у сваім рамане. Фільм атрымаў змешаныя водгукі, некаторыя крытыкі хвалілі фільм за майстэрскую працу аператара [[Павел Эдэльман|Паўла Эдэльмана]]<ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review" />, іншыя ж, наадварот, называлі фільм Паланскага горшым з варыянтаў {{нп5|Мыльная опера|мыльных опер|en|Soap opera}}<ref name="Telegraph, Based on a True Story review" />. У гэтым годзе Паланскі павінен быў узначаліць журы кінапрэміі «''Сезар''», але на фоне палемікі ў грамадстве аб даўняй справе аб згвалтаванні адмовіўся ад прапановы<ref name="RFI, 2017-01-24" />. 1 мая 2018 года, на хвалі трэнду {{нп5|MeToo|#MeToo|en|MeToo movement}}, Раман Паланскі быў выключаны з {{нп5|Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканскай кінаакадэміі|en|Academy of Motion Picture Arts and Sciences}} за «''невыкананне этычных правілаў''»<ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy" />; у 2019 годзе ён зрабіў спробу аднавіць сваё членства ў кінаакадэміі праз суд<ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy" />. У 2019 годзе на [[Венецыянскі кінафестываль 2019|76-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Фільм апавядаў пра {{нп5|Справа Дрэйфуса|справу Дрэйфуса|en|Dreyfus affair}}, самы вядомы судовы працэс Францыі канца XIX стагоддзя. Здымкі фільма праходзілі ў Францыі, а яго бюджэт склаў 60 мільёнаў еўра<ref name="Le Parisien, on J'Accuse" />. Сусветная прэм’ера фільма адбылася на паказе 30 жніўня 2019 года, дзе карціну сустрэлі авацыяй стоячы<ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere" />, а па выніках фестывалю «''Я абвінавачваю''» быў удастоены [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і ўзнагароды [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]]<ref name="Filmweb, Wenecja 2019" />. Крытыкі адзначалі майстэрства, з якім Паланскі ў форме строгай {{нп5|Працэдурная драма|працэдурнай драмы|en|Procedural drama}} перанёс на экран шматгадовую гісторыю абвінавачвання афіцэра [[Альфрэд Дрэйфус|Альфрэда Дрэйфуса]] ў дзяржаўнай здрадзе і яго пазнейшага апраўдання, паказаўшы яго з пункту гледжання менш вядомага персанажа — {{нп5|Мары-Жорж Пікар|Мары-Жоржа Пікара|en|Georges Picquart}}, які адыграў ключавую ролю ў рэабілітацыі Дрэйфуса<ref name="Meduza, on J'Accuse" /><ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Telegraph, J’Accuse review" />. У той жа час скандал выклікалі промаматэрыялы да фільма, якія ўключалі інтэрв’ю Паланскага Паскалю Брукнеру, у якім суразмоўцы праводзілі паралелі між справай Дрэйфуса і біяграфіяй самога Паланскага: многія журналісты ўказвалі на недарэчнасць параўнання агульнапрызнана сфабрыкаванага працэсу над Дрэйфусам са справай Паланскага, які прызнаў віну ў згвалтаванні трынаццацігадовай Гейлі, а старшыня фестывальнага журы {{нп5|Лукрэсія Мартэль||en|Lucrecia Martel}} адмовілася прысутнічаць на гала-вячэры, прысвечанай фільму<ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Deadline, on J'Accuse" />. У Францыі «''Я абвінавачваю''» атрымаў тры прэміі «''Сезар''», у тым ліку за найлепшую рэжысуру, што прымусіла некаторых гледачоў заўчасна пакінуць цырымонію і асудзіць вердыкт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Кінаакадэміі]]<ref name="RMF24, on César 2020" /><ref name="TVN24, on César 2020" />. Ні сам Паланскі, ні акцёры і здымачная група фільма «''Я абвінавачваю''» не прысутнічалі на цырымоніі ўзнагароджання, якая праходзіла ў парыжскай зале Плеель. Паланскі заявіў, што не будзе падвяргаць сябе «''публічнаму лінчаванню''» з-за абвінавачванняў у згвалтаванні, якія ён адмаўляе. Адказваючы на абвінавачванні ў сексуальным гвалце, высунутыя супраць яго, ён сказаў: «''Фантазіі нездаровых розумаў зараз разглядаюцца як даказаныя факты''»<ref name="France 24, on César 2020" />. Перамога Паланскага на «''Сезары''» ў намінацыі Найлепшы рэжысёр стала для яго пятай у кар’еры, што з’яўляецца рэкордам для аднаго рэжысёра; раней ён атрымліваў узнагароду за фільмы «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''», «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Прывід пяра]]''» і «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''»<ref name="Entertainment Weekly, on César 2020" />. У жніўні 2020 года суд адмовіў Паланскаму ў аднаўленні яго правоў у Амерыканскай кінаакадэміі<ref name="Variety, on Academy Reinstatement" />, а ў лістападзе 2020 года Паланскі разам з сямнаццаццю іншымі дзеячамі кіно быў пазбаўлены свайго ганаровага членства ў агульным сходзе Французскай кінаакадэміі<ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy" />. У 2021 годзе Паланскі пачаў працу над фільмам «''[[Палац (фільм)|Палац]]''», сцэнарый для якога ён напісаў сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м. == Асабістае жыццё == === Рамантычныя адносіны === Першыя сур’ёзныя адносіны ў будучага рэжысёра пачаліся ў 1949 годзе. Дзяўчыну звалі Крыстына Клодка, ёй было чатырнаццаць гадоў (на пару гадоў меней, чым Паланскаму), і яна яшчэ вучылася ў школе. Праз сорак гадоў рэжысёр апісваў яе «''маленькія, высокія грудзі''» і «''грацыю балярыны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=69}}. Яны рассталіся прыкладна праз год, пасля чаго Раман пачаў адносіны са сваёй аднакурсніцай па Дзяржаўнай сярэдняй школе прыгожых мастацтваў. Яе звалі Ханка Ламніцка. Гэтыя адносіны хутка скончыліся з-за таго, што Ламніцка не захацела спаць з Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=72}}. Будучы на трэцім курсе Лодзінскай кінашколы, Паланскі пачаў сустракацца з дваццацідвухгадовай лыжніцай Кікай Леліціньскай. У межах аднаго з заданняў вучылішча Раману і іншым студэнтам былі выдадзены фотаапараты і было сказана «''фатаграфаваць усё, што яны палічаць цікавым''», большую частку здымкаў Паланскага складала аголеная натура Леліціньскай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=86}}. {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ўспамінаў, што «''іх адносіны сталі пагалоскай''», яны то расставаліся, то сыходзіліся зноў, але будучы [[Свінг (секс)|свінгерамі]], не пярэчылі супраць інтрыжак партнёра, калі апошні сумленна прызнаецца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=87}}. [[Файл:Barbara Kwiatkowska.JPG|міні|150px|Барбара Квяткоўска.]] У 1958 годзе Паланскі пазнаёміўся з маладой актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}}, якая на той момант знаходзілася ў «''зеніце славы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100}}. Яны ўпершыню сустрэліся падчас працы над фільмам {{нп5|Тадэвуш Хмялеўскі (рэжысёр)|Тадэвуша Хмялеўскага|pl|Tadeusz Chmielewski (reżyser)}} «''{{нп5|Ева хоча спаць||pl|Ewa chce spać}}''» (1958). На момант іх знаёмства ў Паланскага яшчэ былі адносіны з Леліціньскай, але ў апошнія месяцы яны бачыліся ўжо радзей. Вяселле Паланскага з Квяткоўскай адбылося 9 верасня 1959 года<ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview" />. Барбара знялася ў кароткаметражным фільме Паланскага «''Калі падаюць анёлы''» (1959){{Sfn|Werner|2013|pp=30—31}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=29—30}}. У 1961 годзе Паланскаму трапіўся ў рукі італьянскі штотыднёвы часопіс пра кіно, у якім ён убачыў фота сваёй жонкі на нейкім прыёме ў кампаніі рэжысёра [[Джыла Пантэкорва]], затым Раман атрымаў ад жонкі ліст, у якім было напісана, што «''ёй трэба час падумаць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}}. Пазней Квяткоўска рассталася з Пантэкорва, але завяла новы раман з аўстрыйскім акцёрам {{нп5|Карлхайнц Бём|Карлхайнцам Бёмам|en|Karlheinz Böhm}}. У Варшаву на прэм’еру «''Нажа ў вадзе''» яна прыехала з ім. У выніку Квяткоўска падала на развод і «''аформіла адносіны з Бёмам''», развод Паланскага і Квяткоўскай адбыўся ў 1962 годзе{{Sfn|Werner|2013|p=48}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=119}}. Падчас здымкаў фільма «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» у 1966 годзе Паланскі сустракаўся з амерыканскай актрысай {{нп5|Джыл Сент-Джон||en|Jill St. John}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=150}}. [[Файл:Sharon Tate Valley of the Dolls 1967 - Restoration.jpg|міні|150px|[[Шэран Тэйт]].]] У 1966 годзе на здымках фільма «[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]» Раман Паланскі пазнаёміўся з [[Шэран Тэйт]]. 20 студзеня 1968 года ў {{нп5|Чэлсі (Лондан)|Чэлсі|en|Chelsea, London}} пара ажанілася{{Sfn|Werner|2013|p=91}}. Сведкамі былі {{нп5|Джын Гутоўскі||pl|Gene Gutowski}} і асабісты ўрач Паланскага Тоні Грынберг, а сяброўкай нявесты — {{нп5|Барбара Паркінс||en|Barbara Parkins}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=192}}. Далей сямейная пара пераехала жыць у [[Лос-Анджэлес]]. За тыдзень да калядаў 1968 года Тэйт даведалася што цяжарная{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. Вядома, што ўжо падчас цяжарнасці Тэйт у Паланскага былі «''кароткія раманы''» з пачынаючай актрысай Лолай і з {{нп5|Мішэль Філіпс||en|Michelle Phillips}}, былой жонкай саліста гурта «{{нп5|The Mamas & the Papas||en|The Mamas & the Papas}}» {{нп5|Джон Філіпс (музыкант)|Джона Філіпса|en|John Phillips (musician)}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=218}}. Паколькі Паланскі працаваў у Лондане над трылерам «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''», Тэйт сама вярнулася ў ЗША, бо неўзабаве павінна была нарадзіць дзіця<ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death" /><ref name="History, on Sharon Tate’s death" />. Неўзабаве пасля паўночы 8 жніўня 1969 года група людзей, звязаных з сектай [[Чарлз Мэнсан|Чарлза Мэнсана]], уварвалася на вілу сужонкаў у Беверлі-Хілз{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}. Тэйт і яе сябры: {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}}, {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}} — былі звязаныя і падвергнутыя жорсткім катаванням. У выніку нажавых раненняў і страты крыві, на восьмым месяцы цяжарнасці Тэйт памерла разам са сваім будучым сынам, якому нават ужо далі імя Пол Рычард{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}{{Sfn|Werner|2013|p=103}}. На ўваходных дзвярах крывёй Тэйт было напісана слова «''СВІННЯ''» ({{lang-en|PIG}}){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=231}}, што першапачаткова прывяло следства да высновы, што забойства было рытуальным{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=206—207}}. Чарлз Мэнсан разам з членамі культу быў арыштаваны ў канцы 1969 года, стаў перад судом і ў 1971 годзе быў прызнаны вінаватым у забойстве першай ступені<ref name="Guardian, on Charles Manson" />. Пасля смерці жонкі Паланскі перажыў працяглы перыяд нервовага зрыву{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=210}}, які ўзмацняўся нарастаючымі сенсацыйнымі паведамленнямі жоўтай прэсы, якая абвінавачвала рэжысёра ў злачынстве, учыненым сектай Мэнсана{{Sfn|Werner|2013|p=105}}. Пазней Паланскі казаў, што яго адсутнасць у доме ў ноч забойстваў — гэта тое, аб чым ён найбольш шкадуе ў жыцці<ref name="Independent, on Roman Polanski" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}. У аўтабіяграфіі ён пісаў: «''Смерць Шэран — адзіны пераломны момант у маім жыцці, які сапраўды мае значэнне''», і пракаментаваў, што яе забойства змяніла яго асобу з «''бязмежнага, ціхамірнага мора чаканняў і аптымізму''» на «''ўкаранёны песімізм… вечную незадаволенасць жыццём''»{{Sfn|Polanski|1984|p=324}}. У Паланскага засталося негатыўнае ўражанне аб прэсе, якая, на яго думку, была зацікаўлена ў сенсацыйным асвятленні жыцця ахвяр і ўскосна яго самога, каб прывабіць чытачоў. Ён быў шакаваны адсутнасцю спагады ў гэтых навінах<ref name="Playboy, December 1971" />: {{Цытата|Я даўно ведаў, што журналіст не можа перадаць 100 працэнтаў праўды, але я не разумеў, да якой ступені праўда скажаецца як намерамі журналіста, так і грэбаваннем. Я маю на ўвазе не толькі інтэрпрэтацыі таго, што адбылося; я таксама маю на ўвазе факты. Рэпартажы пра Шэран і забойствы былі практычна злачыннымі. Чытаючы газеты, я не мог паверыць сваім вачам. Я не мог паверыць сваім вачам! Яны абвінавачвалі ахвяр у сваіх уласных забойствах. Я сапраўды пагарджаю прэсай. Я не заўсёды так лічыў. Прэса прымусіла мяне пагарджаць ёй.}} Сярод сенсацыйных заяў журналістаў былі чуткі пра тое, што Тэйт і яе сябры прымалі наркотыкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, нягледзячы на тое, што {{нп5|коранер||en|Coroner}} абвясціў, што пасля ўскрыцця Тэйт не было выяўлена ніякіх слядоў наркотыкаў ці нікаціну<ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview" />. У 1976 годзе Паланскі пазнаёміўся з пятнаццацігадовай [[Настасся Кінскі|Настассяй Кінскі]] і правёў з ёй ноч{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=330}}, пасля чаго, па словах біёграфа Паланскага Крыстафера Сэндфарда, у іх быў непрацяглы раман{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=334}}, сама ж Кінскі казала, што між імі быў толькі флірт<ref name="Guardian, on Nastassja Kinski" />. [[Файл:Roman Polanski Emmanuelle Seigner Cannes.jpg|міні|Раман Паланскі і Эманюэль Сенье на [[Канскі кінафестываль 1992|Канскім кінафестывалі 1992 года]].]] Восенню 1984 года маладая пачынаючая актрыса [[Эманюэль Сенье]], унучка акцёра {{нп5|Луі Сенье||en|Louis Seigner}}, у пошуках новай працы пазнаёмілася з агентам, які зладзіў ёй прыватнае праслухоўванне ў Паланскага. Дагэтуль Сенье ніколі не чула пра гэтага рэжысёра. На Паланскага тады зрабілі ўражанне прыгажосць і талент актрысы, пазней ён успамінаў: «''Сапраўдная францужанка — спакойная, стрыманая і цудоўная. Вядома, у жыцці Сенье не такая. Яна вельмі слаўная''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=436}}. Сенье ж, па яе прызнанні, першапачаткова не хацела згаджацца на спатканне з Паланскім, бо думала, што «''ён проста хоча мяне трахнуць''». Але ўсё ж яе падкупілі яго «''пачцівасць і сумленнасць''», «''справа ў душы, а душа ў Рамана цудоўная''», — успамінала Сенье{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=437}}. Пара ажанілася 30 жніўня 1989 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462}}. У іх нарадзілася двое дзяцей — дачка {{нп5|Маргана Паланскі|Маргана|en|Morgane Polanski}} (нар. 1993) і сын Элвіс (нар. 1998){{Sfn|Werner|2013|p=187}}. Маргана сыграла другарадныя ролі ў такіх фільмах свайго бацькі, як «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» і «''[[Прывід пяра]]''». Найбольшую вядомасць ёй прынесла роля {{нп5|Гізела Французская|прынцэсы Гізелы|en|Gisela of France}} ў тэлесерыяле «''[[Вікінгі (серыял)|Вікінгі]]''», а ў 2016 годзе адбыўся яе рэжысёрскі дэбют з кароткаметражным фільмам «''Дублёр''»<ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview" />. Элвіс Паланскі сыграў эпізадычныя ролі ў фільмах «''[[Скафандр і матылёк (фільм)|Скафандр і матылёк]]''» і «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''». Блізкі сябар сям’і казаў пра сужонкаў: «''Эманюэль была дзіўнай жанчынай і самым вялікім каханнем Рамана пасля Шэран Тэйт''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462—463}}. === Крымінальны пераслед і абвінавачванні ў гвалце === 20 лютага 1977 года ў межах фотасесіі на замову часопіса «''Vogue Hommes''» Паланскі пазнаёміўся з трынаццацігадовай мадэллю Самантай Джэйн Гейлі (пасля замужжа змяніла прозвішча на Геймер){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=398}}. Паводле паказанняў Саманты, 10 сакавіка 1977 года, падчас фотасесіі ў асабняку [[Джэк Нікалсан|Джэка Нікалсана]] на {{нп5|Малхоланд-драйв (вуліца)|Малхоланд-драйв|en|Mulholland Drive}} у Лос-Анджэлесе, Паланскі даў ёй шампанскае і наркотык «''Кваалюд''» ({{нп5|метаквалон||en|Methaqualone}})<ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23" />, прымусіў яе да [[Аральны секс|аральнага]] і [[Анальны секс|анальнага сексу]]<ref name="Independent, on Roman Polanski arrest" /><ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest" />, а затым адвёз яе дадому{{Sfn|Werner|2013|p=155}}. 11 сакавіка Паланскага затрымалі па падазрэнні ў згвалтаванні<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне па шасці пунктах: згвалтаванне з ужываннем наркотыкаў, вычварэнне, нетрадыцыйны палавы акт, непрыстойныя дзеянні сексуальнага характару і палавы акт з дзіцём, якое не дасягнула чатырнаццаці гадоў; прадастаўленне непаўнагадоваму забароненых рэчываў{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Паланскі не прызнаў сябе вінаватым ні па адным з гэтых абвінавачанняў{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбіральніцтва, суддзёй у якім быў Лоўрэнс Дж. Рытэнбанд, рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў самым лёгкім з пунктаў абвінавачання. Адвакат Гейлі пагадзіўся на ўрэгуляванне, але пад ціскам грамадскасці Рытэнбанд меў намер пасадзіць Паланскага ў турму, прынамсі, на кароткі час. Рэжысёр быў узяты пад нагляд куратара, таксама яму было прызначана абавязковае псіхіятрычнае абследаванне ў турме ў Чына на поўдзень ад Лос-Анджэлеса. 16 снежня 1977 года Паланскі трапіў у турму, дзе правёў 42 дні{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. 29 студзеня 1978 года ён быў вызвалены, але праз дзень пасля чарговага судовага пасяджэння ён даведаўся ад свайго адваката Дугласа Далтана, што Рытэнбанд меў намер падоўжыць турэмнае зняволенне Паланскага яшчэ на 48 дзён, а затым распарадзіцца аб яго высылцы з краіны{{Sfn|Werner|2013|p=162}}. У гэты ж час у прэсе з’явіліся чуткі, што Рытэнбанд у сваім загарадным клубе выхваляўся, што пасадзіць Паланскага «''на 100 гадоў''»<ref name="Independent, on Roman Polanski crime" />. 31 студзеня, не чакаючы прысуду, Паланскі збег з ЗША{{Sfn|Werner|2013|p=162}} у Лондан, а пазней, каб пазбегнуць [[Экстрадыцыя|экстрадыцыі]], паляцеў у Францыю, таксама ён жыў на тэрыторыі Швейцарыі і Польшчы. Калі пасля адзін з французскіх рэпарцёраў пытаўся ў яго, як гэта — быць бежанцам, Паланскі паціснуў плячыма і адказаў: «''Даўно прывык. Я быў бежанцам усё сваё жыццё''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=10}}. Пасля смерці Рытэнбанда ў 1993 годзе Паланскі пагадзіўся выплаціць Геймер кампенсацыю ў памеры 500 000 долараў, аднак няма ніякіх доказаў таго, што ён сапраўды выплаціў якую-небудзь кампенсацыю<ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation" /><ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03" />. На пачатку мая 2009 года суд Лос-Анджэлеса адхіліў хадайніцтва Паланскага аб спыненні справы<ref name="Wiadomosci, 2009-05-08" />. У верасні 2009 года Раман Паланскі прыбыў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]], каб атрымаць узнагароду за сваю рэжысёрскую дзейнасць. Арганізатары кінафестывалю ў [[Цюрых]]у заявілі, што кінарэжысёр 26 верасня 2009 года быў арыштаваны паліцыяй па ордэры, выдадзеным у ЗША і датаваным 1978 годам, а таксама на падставе міжнароднага ордэра на арышт 2005 года. Паколькі Паланскі прызнаў віну і збег ад суда, паводле амерыканскіх законаў, прынцып даўніны на яго не распаўсюджваецца<ref name="Kommersant, 2009-10-05" />. Міністр культуры Францыі {{нп5|Фрэдэрык Мітэран||en|Frédéric Mitterrand}} заявіў, што ўражаны арыштам Паланскага. У [[Прэс-рэліз|камюніке]] міністэрства гаварылася, што Мітэран шкадуе аб арышце рэжысёра, ён «''са здзіўленнем даведаўся пра дзеянні супраць Рамана Паланскага — кінарэжысёра з сусветным імем і французскага грамадзяніна, які затрыманы ў Швейцарыі''», — паведамлялася ў дакуменце<ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27" />. Некалькі дзясяткаў вядомых кінематаграфістаў падпісалі зварот у падтрымку Паланскага. Сярод іх [[Вудзі Ален]], [[Дэвід Лінч]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Вім Вендэрс]], {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}}, [[Тэры Гіліям]], [[Педра Альмадовар]] і іншыя<ref name="SACD, Petition for Roman Polanski" /><ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski"/>. Актрысы [[Фані Ардан]] і [[Моніка Белучы]] таксама выказалі сваё шкадаванне наконт арышту Паланскага. Кіраўнікі знешнепалітычных ведамстваў Францыі і Польшчы заявілі, што маюць намер звярнуцца да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з тым, каб той памілаваў Паланскага і закрыў крымінальную справу ў дачыненні да яго<ref name="Life-star.ru, 2009-09-28" />. Губернатар [[Каліфорнія|Каліфорніі]] [[Арнольд Шварцэнэгер]] адмовіўся памілаваць рэжысёра<ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02" />. Апеляцыйны суд Лос-Анджэлеса таксама адмовіўся закрыць справу Паланскага<ref name="Lenta.ru, 2009-12-22" />. Падчас знаходжання рэжысёра пад арыштам на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера яго новага фільма «''[[Прывід пяра]]''»; фільм быў удастоены [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за найлепшую рэжысуру]]. 12 ліпеня 2010 года ўлады Швейцарыі адмовілі амерыканскаму ўраду ў экстрадыцыі Паланскага ў ЗША і вызвалілі рэжысёра з-пад {{нп5|Хатні арышт|хатняга арышту|en|House arrest}}<ref name="Lenta.ru, 2010-07-12" />. У канцы 2013 года Саманта Геймер апублікавала свой погляд на згвалтаванне ў аўтабіяграфіі «''{{нп5|Дзяўчына: Жыццё ў цені Рамана Паланскага||en|The Girl: A Life in the Shadow of Roman Polanski}}''»<ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski" />. У канцы кастрычніка 2014 года ўлады ЗША звязаліся з польскімі афіцыйнымі асобамі, калі Паланскі прысутнічаў на адкрыцці яўрэйскага музея ў Варшаве<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. Рэжысёр быў дапытаны пракурорамі ў Кракаве і вызвалены. 30 кастрычніка намеснік міністра замежных спраў Польшчы [[Рафал Тшаскоўскі]] заявіў, што Польшча не бачыць падставаў для затрымання Рамана Паланскага і перадачы яго ўладам ЗША<ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции" />. Яшчэ ў 2010 годзе генеральны пракурор Польшчы заявіў, што паводле польскага заканадаўства з моманту злачынства прайшло занадта шмат часу, каб Паланскі мог быць экстрадзіраваны<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. 25 лютага 2015 года Паланскі прыйшоў у польскі суд на слуханне па запыце ЗША аб экстрадыцыі. Суддзя прызначыў яшчэ адно слуханне, якое павінна было адбыцца ў красавіку ці раней, каб даць час на вывучэнне дакументаў, якія прыбылі са Швейцарыі<ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing" />. 30 кастрычніка 2015 года польскі суддзя Дарыюш Мазур адхіліў запыт ЗША аб выдачы Паланскага. Па словах суддзі, дазвол вярнуць Паланскага амерыканскім праваахоўным органам быў бы «''яўна незаконным''» дзеяннем, якое пазбаўляе рэжысёра свабоды. Ягоныя адвакаты сцвярджалі, што экстрадыцыя парушыць [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскую Канвенцыю аб абароне Правоў Чалавека]]. Паланскі мае падвойнае грамадзянства — Польшчы і Францыі<ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition" />. Судом прымалася да ўвагі, што сама пацярпелая, стаўшы дарослай, неаднаразова патрабавала зняць абвінавачанні з рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=399}}. «''Як паказваецца ў хадайніцтве, крымінальны пераслед рэжысёра варта спыніць, бо меркаваная пацярпелая адчувае занадта вялікі ціск з боку грамадскасці''»<ref name="Lenta.ru, 2009-10-27" />. 6 снежня 2016 года Вярхоўны суд Польшчы пастанавіў адхіліць апеляцыю, пададзеную польскім міністрам юстыцыі Зіёбра, і пакінуць у сіле пастанову ад кастрычніка 2015 года<ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07" />. 17 жніўня 2017 года суддзя Вышэйшага суда акругі Лос-Анджэлес Скот Гордан адхіліў хадайніцтва Саманты Геймер аб спыненні справы супраць Паланскага<ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case" />. У 2010-х гадах адбылася новая хваля абвінавачванняў у адрас рэжысёра. 14 мая 2010 года брытанская актрыса {{нп5|Шарлота Льюіс (актрыса)|Шарлота Льюіс|en|Charlotte Lewis}} заявіла, што рэжысёр двойчы падвергнуў яе гвалту падчас здымак фільма «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» ў 1983 годзе, калі ёй было 16 гадоў<ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations" />. 26 верасня 2017 года нямецкая актрыса {{нп5|Рэнатэ Лангер||de|Renate Langer}} паведаміла швейцарскай паліцыі, што яна была згвалтаваная Паланскім у 1972 годзе, калі ёй было 15 гадоў<ref name="Sun, Renate Langer accusations" /><ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations" />. У лістападзе 2019 года французская актрыса {{нп5|Валянцін Манье||en|Valentine Monnier}} засведчыла, што ў 1975 годзе, калі ёй было 18 гадоў, яна зведала збіццё і сексуальны гвалт з боку рэжысёра<ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations" />. == Фільмаграфія == {{Main|Фільмаграфія Рамана Паланскага}} Раман Паланскі зняў 22 поўнаметражныя фільмы: * «''[[Нож у вадзе]]''» (1962; {{lang-pl|Nóż w wodzie}}) * «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965; {{lang-en|Repulsion}}) * «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966; {{lang-fr|Cul-de-Sac}}) * «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967; {{lang-en|The Fearless Vampire Killers}}) * «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» (1968; {{lang-en|Rosemary’s Baby}}) * «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971; {{lang-en|The Tragedy of Macbeth}}) * «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972; {{lang-en|What?}}) * «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974; {{lang-en|Chinatown}}) * «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''» (1976; {{lang-fr|Le Locataire}}) * «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''» (1979; {{lang-en|Tess}}) * «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986; {{lang-en|Pirates}}) * «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988; {{lang-en|Frantic}}) * «''[[Горкі месяц]]''» (1992; {{lang-en|Bitter Moon}}) * «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''» (1994; {{lang-en|Death and the Maiden}}) * «''[[Дзявятая брама]]''» (1999; {{lang-en|The Ninth Gate}}) * «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002; {{lang-en|The Pianist}}) * «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» (2005; {{lang-en|Oliver Twist}}) * «''[[Прывід пяра]]''» (2010; {{lang-en|The Ghost Writer}}) * «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011; {{lang-en|Carnage}}) * «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» (2013; {{lang-fr|La Vénus à la fourrure}}) * «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» (2017; {{lang-fr|D’après une histoire vraie}}) * «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''» (2019; {{lang-fr|J’accuse}}) * «''[[Палац (фільм)|Палац]]''» (2023; {{lang-en|The Palace}}) == Рэжысёрскі метад == {{Урэзка | Змест = «Ты павінен задаволіць аўдыторыю, але пакінуць яе крыху галоднай, каб ёй хацелася яшчэ. Сёння фільмы спрабуюць растлумачыць абсалютна ўсё, і пад канец гэта становіцца нудна»<ref name="Ru Newsweek, о Призраке" />. | Подпіс = Раман Паланскі | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} У 1976 годзе ў інтэрв’ю для выдання «{{нп5|Polityka||en|Polityka}}» Паланскі казаў: «''Я люблю кіно, я люблю ўсе віды фільмаў, я хацеў бы здымаць вестэрны, паліцэйскія і псіхалагічныя фільмы…''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=126}}. Рэжысёр спецыялізуецца перш за ўсё на жанравым кіно, і галоўнай адметнай рысай яго фільмаў, на думку гісторыка кіно Гражыны Стахоўны, з’яўляецца «''знешняя гульня рэжысёра з гледачамі, якая тычыцца яго біяграфічнай легенды''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=129}}. Далей польскі кіназнаўца згадвае і іншыя асаблівасці фільмаў Паланскага: элемент жаху, які ўзнікае з імітацыі прац [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=132}}, імкненне галоўных герояў ізалявацца ад грамадства і прагрэсуючыя псіхічныя расстройствы{{Sfn|Stachówna|1994|p=134, 148}}, дэманстрацыя механізмаў падпарадкавання слабых людзей людзям, якія куды мацней розумам, і, у рэшце рэшт, схільнасць да [[гратэск]]у{{Sfn|Stachówna|1994|p=190}}. Дэвід Томсан таксама заявіў, што Паланскі засяроджваецца ў першую чаргу на дэманстрацыі праяў «''адчужэння і варожасці''» ў адносінах да іншага чалавека, што прыводзіць да гвалту, які праяўляецца «''ўтоена, са шкадаваннем ці нават камічна''»{{Sfn|Thomson|2002|p=687}}. Чорны гумар — адна са значных адметных рыс творчасці Паланскага, якая «''можа прыняць іранічнае, надзвычай камічнае стаўленне да вышэйшай і, як ён гаворыць, непазбежнай праблеме чалавецтва — вечнаму гвалту і злу, узгадаванаму (гэтым чалавецтвам)''»{{Sfn|Sarris|1998|p=390}}. Джошуа Кляйн пералічвае такія адметныя рысы творчасці Паланскага, як «''майстэрскае апавяданне''» і дбайны псіхалагічны аналіз{{Sfn|Schneider|2007|p=376}}. А Пол Вернер дадае, што адметнымі рысамі рэжысёрскай працы з’яўляюцца «''клаўстрафобная цесната асноўных абставін''» і «''неспакойная атмасфера падазронасці і недаверу''»{{Sfn|Werner|2013|p=88}}. Сам рэжысёр казаў, што любіць «''вырашаць складаныя задачы''» і здымаць фільмы ў замкнёных прасторах{{Sfn|Зельвенский|2021|с=302}}. Па словах Джэсікі Вінтэр, у свеце кіно Паланскага «''моцныя людзі сілкуюцца слабымі… ці, радзей, менавіта слабыя людзі адчуваюць пагрозу, якая існуе толькі ў іх занепакоеным розуме''»{{Sfn|Armstrong, Charity|2007|p=425}}. Сам Паланскі вядомы дыктатарскімі паводзінамі з акцёрамі на здымачнай пляцоўцы, што выражаецца ў давядзенні іх «''да мяжы фізічнай і душэўнай трываласці''»{{Sfn|Werner|2013|p=60}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. У сваіх фільмах рэжысёр выкарыстоўвае доўгія прамыя кадры, каб акцёры больш раскрываліся перад камерай{{Sfn|Thomson|2002|p=688}}. Пры падборы акцёраў на ролю ён імкнецца знайсці такіх людзей, у кім спалучалася б «''мастацтва быць расслабленым і засяроджаным адначасова''». Паланскі аддае перавагу здымкам у павільёнах, бо лічыць, што там ён можа дабіцца лепшага выніку{{Sfn|Зельвенский|2021|с=292}}. Пачынаючы з «''новай хвалі''», рэжысёры сталі пазбягаць здымак у студыі пад маркай таго, што гэта «''фальш''»; на думку Паланскага, здымкі ў дэкарацыях, наадварот, робяць фільм больш прыгожым «''пры ўмове таго, што мы сапраўды гэтага хочам''». Непраўдападобнасць пры здымках у павільёнах можа быць выклікана выключна «''няздольнасцю некаторых каманд надаць дэкарацыям дакладнасць''», — лічыць Паланскі{{Sfn|Зельвенский|2021|с=294}}. Па словах Крыстафера Сэндфарда, унікальная атмасфера фільмаў Паланскага «''шмат у чым тлумачыцца аператарскай працай: камера ўвесь час у руху, слізгае ад акцёра да акцёра, з пакоя ў пакой''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Таксама Сэндфард пісаў, што «''Раман ніколі не патрабаваў ад цябе таго, чаго не мог бы зрабіць сам. Яго талент кіраўніка і патрэба быць лідарам ва ўсім проста здзіўлялі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=147}}. Сам жа Паланскі казаў, што «''няма нічога жудасней, чым здымаць кіно ў тэатральнай манеры''». Камера як нябачны сведка таго, што адбываецца, заўсёды павінна знаходзіцца ў руху, а акцёры не павінны чытаць свой тэкст, яны павінны «''імправізаваць''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=299}}. Паланскі кожны раз праводзіць дбайную прапрацоўку сцэнарыя аж да выдалення з яго «''лішніх літар''», па словах рэжысёра, «''усе гэтыя „ах“, „ну“ і „ага“ — поўнае дзярмо''». Для Паланскага гэтыя часціцы і выклічнікі з’яўляюцца толькі хітрыкамі, пакліканымі імітаваць гутарковую мову ў непраўдападобных дыялогах. Да падобных лішніх слоў ён таксама адносіць «''ну тады''» і «''ды ты што!''», лічачы, што добры дыялог павінен абыходзіцца без «''падобнага смецця''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=289}}. У той жа час Паланскі рэдка сам піша сцэнарыі, толькі ў суаўтарстве, ён казаў, што лічыць працу сцэнарыста сапраўднай «''пакутай''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=290}}. === Крыніцы натхнення === Асноўнай крыніцай натхнення для Паланскага былі амерыканскія жанравыя фільмы такіх рэжысёраў, як [[Альфрэд Хічкак]], [[Говард Хоўкс]] і [[Орсан Уэлс]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. У 1962 годзе Паланскі паглядзеў у кінатэатры паўторны паказ «''[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]''», потым вярнуўся на яго яшчэ некалькі разоў, лічачы гэты фільм «''квінтэсенцыяй уласных уяўленняў пра секс, жорсткасць і вуаерызм… і ўзорам добрай, цікавай кінакарціны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=125}}. Таксама на яго паўплывалі фільмы [[Кэрал Рыд|Кэрала Рыда]], [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнса Аліўе]], [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]], [[Федэрыка Феліні]], [[Элія Казан|Эліі Казана]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]]{{Sfn|Werner|2013|p=27}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. Уступная частка «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» відавочна адсылае да фільма Буньюэля «''[[Андалузскі сабака]]''» (1929){{Sfn|Werner|2013|p=54}}. Хоць па стылі рэжысёра параўноўвалі з такімі майстрамі [[Французская новая хваля|французскай новай хвалі]], як [[Жан-Люк Гадар]] і [[Франсуа Труфо]], Паланскі катэгарычна адмаўляў падобныя асацыяцыі{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. Пра працы вышэйзгаданых рэжысёраў новай хвалі Паланскі пісаў: «''Яны спужалі мяне дылетантызмам і тэхнічнай беднасцю''»{{Sfn|Polanski|1984|p=152}}. Калі Гадар і Труфо ўзначалілі забастоўку леварадыкальных кінематаграфістаў падчас {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|пратэстаў у маі і чэрвені 1968 года|en|May 68}}, Паланскі параўнаў іх з «''маленькімі дзецьмі, якія гуляюцца ў рэвалюцыянераў. Я вырас у краіне, дзе такія рэчы адбываюцца сур’ёзна''»{{Sfn|Werner|2013|p=95}}. Як прыклад ідэальных дэкарацый у кіно Паланскі прыводзіць «''[[Касмічная адысея 2001 года|Касмічную адысею 2001 года]]''» (1968), «''[[Чужы (фільм)|Чужога]]''» (1979), туманны пейзаж, пазбаўлены геаграфічнага вымярэння і арыенціраў, у «''[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлеце]]''» (1948), вялізную печ у «''[[Грамадзянін Кейн|Грамадзяніне Кейне]]''» (1941), заледзянелы палац у «''[[Доктар Жывага (фільм, 1965)|Доктары Жывага]]''» (1965){{Sfn|Зельвенский|2021|с=295}}. === Асноўныя тэмы фільмаў === Паланскаму ўдаецца «''бліскуча паказаць гісторыі драматычных узаемаадносін з сексуальным падтэкстам''», асабліва калі ў іх раскрываюцца «''некаторыя грані чалавечай натуры''», — піша біёграф Паланскага Крыстафер Сэндфард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=116}}. Практычна ўсе фільмы Паланскага, знятыя пасля «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танцу вампіраў]]''», заснаваны на літаратурных першакрыніцах<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" />. Асаблівасцю іх выкарыстання з’яўляецца тое, што ў сваіх працах ён часта іранічна ад іх «''дыстанцыруецца''», прычым у некаторых выпадках даводзячы іх да «''абсурду''»{{Sfn|Черненко|2002|с=134}}. Многія з яго карцін (асабліва «''класічнага''» перыяду, які сканчваецца «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жыльцом]]''») напаўняюць гледача адчуваннем псіхалагічнай ізаляцыі і {{нп5|Параноя|параноі|en|Paranoia}}<ref name="RIA, 2013-08-18" />. Героі «''пакаёвай трылогіі''» («''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''», «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''») няўмольна спускаюцца ў бездань вар’яцтва, свет гэтых фільмаў адфільтраваны свядомасцю псіхічна нездаровага пратаганіста, канцоўкам уласцівы элемент нявызначанасці, інтэрпрэтацыя пакідаецца гледачу<ref name="Rambler, 2020-06-15" />. Паланскі — адзін з самых {{нп5|Песімізм|песімістычных|en|Pessimism}} рэжысёраў. Галоўны герой яго фільма, як правіла, сутыкаецца з пагрозай падвергнуцца маральнаму, а часам і фізічнаму гвалту з боку сіл ірацыянальных, дэманічных, не даступных яго разуменню<ref name="Kommersant, 2010-08-05" /><ref name="ASC, The Ghost Writer" />. Пры тым гэтыя сілы ў большасці выпадкаў перамагаюць; часам справа сканчваецца тым, што пратаганіст губляе розум. Кінакрытык і сцэнарыст {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}} казаў: «''Многія лічаць, што працам Рамана ўласцівы элемент аўтабіяграфічнасці. Насамрэч усё значна цікавей. Калі фільм абарваны на самым інтрыгуючым месцы, можаце быць упэўнены — фінал маецца на ўвазе трагічны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. == Уплыў і ацэнкі == {{Урэзка | Змест = «Мне падабаецца працаваць з Паланскім. Ён чортаў геній. Усё, чым ён валодае, ідзе з яго асабістага досведу. Часам мне здаецца, ён нешта накшталт {{нп5|Звышчалавек|звышчалавека|en|Übermensch}} — бо вынесці столькі, колькі вынес ён, пад сілу не кожнаму. І ён гатовы да ўсяго»<ref name="Esquire, Эдриен Броуди" />. | Подпіс = [[Эдрыен Броўдзі]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} Крытыкі і нават акцёры часта называюць Паланскага геніем<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" /><ref name="Telegraph, Polanski genius" />{{efn|«''Ён — геній. Ён — дзівак. Ён — і тое, і другое''». Цытата з газетнага артыкула пра Паланскага{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=259}}.}}{{efn|Пасля вяртання Паланскага з Лос-Анджэлеса на радзіму ў Польшчу адна з найбуйнейшых польскіх газет называла яго «''геніем''» і «''нашым блудным сынам''», фігурай «''нароўні з Моцартам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=8}}.}}{{efn|«''14 красавіка 1966 года {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}}, вядомы крытык і з нядаўніх часоў — кіраўнік Нацыянальнага тэатра, напісаў свайму судырэктару [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнсу Аліўе]], што хацеў бы заключыць кароткатэрміновы кантракт з „бліскучым маладым польскім рэжысёрам, які зняў „Нож“ і „Агіду“. У яго ёсць вопыт і тэатральнай працы, было б добра, калі б ён паставіў для Пітэра Хола п’есу ў тэатры „{{нп5|Олд Вік||en|The Old Vic}}“. Ён — тое, што нам трэба: у ім ідэальна спалучаюцца багатае ўяўленне і ўменне паказаць гвалт“. Аліўе толькі запытаў у адказ, ці гаворыць той па-англійску. „Ён — геній“, — запэўніў Тайнен''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=154}}.}}. Часопіс «''[[Time]]''» называў яго «''найвялікшым з рэжысёраў-сучаснікаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=546}}. Пісьменнік {{нп5|Ежы Касіньскі||en|Jerzy Kosiński}} лічыў Паланскага «''неспакойным і нервовым''», быццам бы ён заўсёды быў на мяжы з-за вечнага імкнення да дасканаласці і перавагі, нават калі ён расслабляўся, то «''здавалася, рабіў гэта коштам вялізных намаганняў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=92}}. [[Дональд Плезенс]] казаў, што Паланскі «''не асабліва''» прыемны чалавек, а пісьменнік {{нп5|Крыстафер Сэндфард (біёграф)|Крыстафер Сэндфард|en|Christopher Sandford (biographer)}} пісаў, што яго «''каэфіцыент інтэлекту пунктаў на дваццаць вышэй за сярэднерэжысёрскі. Ты заўсёды ўсведамляў, што маеш справу з сапраўдным майстрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=146}}. Роберт Эванс спыняўся на яго няўжыўчывым, дырэктыўным характары, што, у прыватнасці, мела месца падчас здымак «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскага квартала]]''», калі ён паводзіў сябе «''нібы [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]]''». Такія паводзіны адрознівалі яго ад амерыканскіх калег, якія імкнуліся падтрымліваць добразычлівую атмасферу, камандны дух і праявы клопату аб персанале. З гэтай нагоды Эванс прыгадваў, што Раман часта казаў: «''У Польшчы я мог здымаць што заўгодна, а акцёры без пярэчанняў выконвалі мае загады''». Калі з Нікалсанам рэжысёр падтрымліваў сяброўскія адносіны, то з [[Фэй Данаўэй|Данаўэй]] у яго адбылося некалькі канфліктаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=269—270}}. Многія людзі, якія працавалі з Паланскім, адзначалі яго надзвычайную шчодрасць і гасціннасць. Ва ўсіх дамах, дзе жыў рэжысёр, часта падоўгу гасцявалі яго сябры і знаёмыя, таксама ён заўсёды быў гатовы «''не міргнуўшы і вокам падпісаць самы вялікі рахунак''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=298—299}}. Кенет Тайнен захапляўся працай Паланскага, ён называў яго «''ідэальнай камбінацыяй багатай фантазіі і схільнасці да паказу гвалту на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Паводле ўспамінаў жонкі Тайнена, у пачатку іх знаёмства Кенет не вельмі давяраў рэжысёру: «''Кен лічыў Рамана „падманшчыкам“, ад якога не ведаеш, чаго чакаць у адказ на тваю наступную рэпліку — усмешкі ці злоснага аскалу. Яго пагарды баішся, але яго пахвалой даражыш''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=261}}. Аператар {{нп5|Таніна Дэлі Колі||en|Tonino Delli Colli}} называў Паланскага найлепшым рэжысёрам з усіх, з кім яму даводзілася працаваць за ўсю сваю кар’еру, а таксама адзначаў, што той вельмі шмат ведаў пра камеры і аб’ектывы, і нават «''адрозніваў адзін ад аднаго з першага позірку''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Амерыканскі прадзюсар і журналіст Пітэр Барт характарызаваў Паланскага як «''цудоўнага''» чалавека, самага адукаванага і эрудыраванага рэжысёра з усіх, каго ён ведаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=106}}. Нават заўзятыя крытыкі прац Паланскага прызнаюць, што яго карціны, пры ўсіх іх недахопах, вытрыманы ў найлепшых традыцыях сусветнага кінематографа, а з пункту гледжання тэхнічнага майстэрства Паланскаму няма роўных сярод рэжысёраў-сучаснікаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=496}}. Уільям Касл падкрэсліваў перфекцыянізм польскага пастаноўшчыка, праяўлены ім падчас стварэння «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''». Пры першай сустрэчы наконт абмеркавання гэтага фільма Паланскі не спадабаўся прадзюсару, аднак пераканаўшыся, што іх погляды на экранізацыю ў асноўным супадаюць, той ухваліў яго кандыдатуру. Нягледзячы на перарасход, затрымкі ў здымках і большы, чым меркавалася, памер фільма, Касл нязменна падтрымліваў рэжысёра, апісваючы іх узаемаадносіны як «''ветлівае катаванне''». Па ацэнцы французскага кіназнаўцы {{нп5|Жак Лурсель|Жака Лурселя|fr|Jacques Lourcelles}}, прыведзенай ім у «''Слоўніку кіно''» (1992), гэтая карціна стала самым вялікім дасягненнем рэжысёра (хоць і не шэдэўрам першай велічыні), а таксама адзінай, у якой яго праца «''не апынулася значна ніжэй звязаных з ёй чаканняў''». Ён таксама адзначаў наступнае: «''Загадка асобы Паланскага, якая робіць з яго асабліва характэрны тып рэжысёра посткласічнай эры Галівуда, звязана з яго здольнасцю на пачатковым этапе праекту выклікаць у прадзюсараў і фінансістаў велізарны энтузіязм, якому, здаецца, зусім не шкодзяць далейшыя расчараванні — камерцыйныя ці мастацкія''»{{Sfn|Лурсель|2009}}. «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» Паланскага пачынаецца з буйнога плана зрэнкі, што з’яўляецца адсылкай да адной са сцэн «''[[Андалузскі сабака|Андалузскага сабакі]]''» [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]]; пазней Буньюэль прызнаваўся, што некаторыя вуаерысцкія сцэны ў ягонай «''{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённай прыгажуні|en|Belle de Jour (film)}}''» (1967) ён зняў «''з паклонам Раману''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138—139}}. «''Агіда''» стала арыенцірам для {{нп5|Адэпт|адэптаў|en|Adept}} [[Сюррэалізм|сюррэалістычнай]] вобразнасці і тонка псіхалагізаваных канцовак. Яго стужка «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» спарадзіла моду 1970-х гадоў на містычныя фільмы жахаў на тэму сатанізму, самымі знакавымі з якіх сталі «''{{нп5|Экзарцыст (фільм)|Экзарцыст|en|The Exorcist}}''» (1973) і «''{{нп5|Омэн (фільм, 1976)|Омэн|en|The Omen}}''» (1976). Пісьменнік Роберт Сэндфард пісаў, што «''азіраючыся назад, мы можам назваць „Дзіця Размары“ — нараўне з такімі карцінамі, як „{{нп5|Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}}“ і „{{нп5|Бестурботны яздок||en|Easy Rider}}“, — адной з цэнтральных з’яў эвалюцыі „[[Новы Галівуд|новага Галівуда]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. «''Кітайскі квартал''» апярэдзіў росквіт жанру {{нп5|Неануар|неануара|en|Neo-noir}} ў 1990-я гады. Фільм [[Браты Коэн|братоў Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (якому канскае журы на чале з Паланскім прысудзіла «''Залатую пальмавую галіну''») па прызнанні яго стваральнікаў — {{нп5|Амаж (мастацтва)|амаж|en|Homage (arts)}} у гонар Паланскага часоў «''пакаёвай трылогіі''»<ref name="Rowell, The Brothers Grim" />. {{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Андрэй Плахаў|ru|Плахов, Андрей Степанович}} наогул убачыў паміж лёсам пісьменніка з левымі поглядамі Бартана Фінка і Паланскім некаторае падабенства, у тым сэнсе, што абодва з’яўляюцца бежанцамі ад палітычнай ідэалогіі, якія пры гэтым звязалі сваю будучыню з камерцыйным кіно, для чаго абодва адпраўляюцца «''прадаваць свой талент''» у Галівуд. Аднак рэжысёр аказаўся нестандартным па амерыканскіх мерках кінематаграфістам, бо «''замест здавалася б гарантаванага камерцыйнага сцэнарыя напісаў зусім іншае — праекцыю сваіх фантазмаў і комплексаў, сваіх трагікамічных адносін са светам, свайго эгацэнтрызму і сваёй празмернасці''»{{Sfn|Плахов|2008|с=259}}. == Узнагароды == {{Main|Спіс узнагарод і намінацый Рамана Паланскага}} {{Некалькі выяў|image1=Roman Polanski gwiazda Lodz.jpg|width1=205|image2=Międzyzdroje, Aleja Gwiazd, odcisk dłoni Romana Polańskiego -Aw58-.JPG|width2=144|footer=Імянная зорка Паланскага на лодзінскай Алеі славы (злева), адбітак рукі Паланскага на Алеі зорак у [[Мендзыздрое]] (справа).}} Раман Паланскі неаднаразова ўзнагароджваўся прызамі фестываляў «''вялікай тройкі''»: [[Канскі кінафестываль|Канскага]], [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]]. У 1962 годзе Паланскі быў узнагароджаны {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} [[Венецыянскі кінафестываль 1962|23-га Венецыянскага кінафестывалю]] за фільм «''[[Нож у вадзе]]''». У 1965 годзе рэжысёр атрымаў {{нп5|«Сярэбраны мядзведзь» — Гран-пры журы|Спецыяльны прыз журы|en|Silver Bear Grand Jury Prize}} і Прыз ФІПРЭСІ на {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1965|15-м Берлінскім кінафестывалі|en|15th Berlin International Film Festival}} за фільм «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''». На {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1966|Берлінскім кінафестывалі 1966 года|en|16th Berlin International Film Festival}} рэжысёр быў удастоены галоўнай узнагароды — «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» — за фільм «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''». У 2002 годзе Паланскі атрымаў галоўную ўзнагароду [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]] — «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» — за фільм «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''». У 2010 годзе атрымаў [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] за фільм «''[[Прывід пяра]]''». На [[Венецыянскі кінафестываль 2019|Венецыянскім кінафестывалі 2019 года]] быў узнагароджаны [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} за фільм «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Сярод прэстыжных кінапрэмій Раман Паланскі ўдастоены дзесяці прэмій «''[[Сезар]]''», пяці «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]]''», трох прэмій «''[[BAFTA]]''», аднаго «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і адной прэміі «''[[Оскар]]''». Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» Раман Паланскі агулам за сваю кар’еру быў узнагароджаны 98 кінапрэміямі, акрамя таго кінематаграфіст быў адзначаны яшчэ 95 намінацыямі<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Фільмы пра Паланскага == === Дакументальныя === * «''{{нп5|Раман Паланскі: Шуканы і жаданы||en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, Вялікабрытанія, 2008 год<ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary" />. * «''{{нп5|Раман Паланскі: Кінамемуары||en|Roman Polanski: A Film Memoir}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: A Film Memoir}}) — рэжысёр {{нп5|Ларан Бузеро||en|Laurent Bouzereau}}, Вялікабрытанія, Італія, Германія, 2011 год<ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary" />. * «''Раман Паланскі: Трэці лішні''» ({{Lang-en|Roman Polanski: Odd Man Out}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, 2012 год<ref name="Variety, on Odd Man Out" />. === Мастацкія === * «''Паланскі''» ({{lang-en|Polanski}}) — рэжысёр {{нп5|Дэміян Чапа||en|Damian Chapa}}, ЗША, 2009 год. Жыццё Паланскага прыцягнула рэжысёра сваёй насычанасцю. «''Я… ніяк не мог зразумець, чаму ніхто да гэтага часу не зняў пра Паланскага фільм''», — казаў Чапа. Першапачаткова на ролю Рамана планавалася знайсці падыходзячага акцёра, але ў выніку Чапа сам выканаў ролю<ref name="Film.ru, о байопике Полански" /><ref name="Day.Az, о байопике Полански" />. * Раман Паланскі стаў адным з персанажаў фільма [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]] «''[[Аднойчы ў Галівудзе (фільм, 2019)|Аднойчы ў Галівудзе]]''» (ролю выканаў польскі акцёр {{нп5|Рафал Завяруха||en|Rafał Zawierucha}}) і яго {{нп5|Аднойчы ў Галівудзе (раман)|навелізацыі|en|Once Upon a Time in Hollywood (novel)}}, напісанай самім рэжысёрам<ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case">{{cite web|url=https://apnews.com/article/683568177ab04a7081dad4e3664b13aa|title=Judge refuses to end Roman Polanski sex assault case|author=Anthony McCartney|date=2017-08-19|website=AP News|lang=en|accessdate=2022-07-14|url-status=live}}</ref> <ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview">{{cite web|url=https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|title=Ewan McGregor Interview For The Ghost|author=Matthew Power|date=2011-01-02|website=ArticleSlash|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127222035/https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|archivedate=2021-01-27|url-status=live}}</ref> <ref name="ASC, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.html|title=The Ghost Writer (2010)|author=Jim Hemphill|date=October 2010|website=The ASC|lang=en|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://archive.today/20120911/http://www.theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.php|archivedate=2012-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden">{{cite web|url=https://www.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|title=Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play|author=Sam Adams|date=2013-10-10|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://film.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Tess">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|title=The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean|author=Ben Kenigsberg|date=2014-02-26|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125425/https://film.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|title=The Ghost Writer|author=Scott Tobias|date=2010-02-18|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503032242/https://film.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|title=Oliver Twist (2005)|author=Andy Jacobs|date=2005-10-04|website=[[BBC]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064807/http://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|title=Roman Polanski freed in Poland after US extradition bid|date=2014-10-30|website=[[BBC News|BBC]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073308/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Bloomberg, 2010-07-12">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|title=Switzerland Won’t Extradite Polanski Over 1977 Case|author=Naomi Kresge, Paul Verschuur|date=2010-07-12|website={{нп5|Bloomberg||en|Bloomberg L.P.}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190827053500/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|archivedate=2019-08-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|title=Oliver Twist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306204236/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, The Pianist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|title=The Pianist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220116045700/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|archivedate=2022-01-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|title=Sex Games|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1994-04-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111614/https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|title=Cul-de-sac|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113141942/https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|archivedate=2021-01-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|title=Death and the Maiden|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111625/https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Frantic review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|title=Frantic|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2003-08-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125420/https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Cine-File, The Tenant">{{cite web|url=https://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|title=Roman Polanski's THE TENANT (French Revival)|author=Ben Sachs|website=CINE-FILE.info|lang=en|accessdate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927090414/http://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|archivedate=2020-09-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="CLC, on What?">{{cite web|url=https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|title=Independence Day, That's Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles|author=Matt Brunson|date=2016-05-05|website=Creative Loafing Charlotte|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153503/https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|title=Rafal Zawierucha is Roman Polanski in Once Upon a Time in Hollywood|author=Jeff Ames|date=2018-08-28|website=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073807/https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Culture.pl, Вечная борьба">{{cite web|url=https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|title=Вечная борьба — литературные миры Романа Полански|author=Bartosz Staszczyszyn|date=2018-09-22|website=Culture.pl|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations">{{cite web|url=https://www.thedailybeast.com/roman-polanski-accuser-charlotte-lewis-lying|title=Roman Polanski Accuser, Charlotte Lewis, Lying?|author=Eric Pape|date=2010-05-17|website=The Daily Beast|lang=en|accessdate=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|title=German actress, 61, says film director Roman Polanski raped her|author=Peter Allen|date=2017-10-03|website=Daily Mail|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306215158/https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Day.Az, о байопике Полански">{{cite web|url=https://news.day.az/showbiz/187689.html|title=Дэмиан Чапа: «Роман Полански - это такая провокационная фигура...»|date=2009-12-31|website=Day.Az|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200050/https://news.day.az/showbiz/187689.html|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Deadline, on J'Accuse">{{cite web|url=https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|title=Roman Polanski Opens Up: “Most Of The People Who Harass Me Do Not Know Me And Know Nothing About The Case” — Venice|author=Andreas Wiseman|date=2019-08-29|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201072149/https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|archivedate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes">{{cite web|url=https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|title=Barton Fink monopolized Cannes on this day in 1991|author=Greg Cwik|date=2015-05-20|website=The Dissolve|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/польша-отказала-сша-в-экстрадиции-полански/a-18029756|title=Польша отказала США в экстрадиции Полански|date=2014-10-30|website=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102035007/http://www.dw.de/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8/a-18029756|archivedate=2014-11-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|title=Bitter Moon Review|author=Ian Nathan|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, The Ninth Gate review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|title=The Ninth Gate Review|author=Kim Newman|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on César 2020">{{cite web|url=https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|title=Attendees walk out after Roman Polanski wins Best Director at Cesar Awards|author=Maureen Lee Lenker|date=2020-02-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127142239/https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|title=John Travolta: Cool + Confident|author=Jeff Gordinier, Dave Karger|date=1996-06-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2012-09-03|archiveurl=https://archive.today/20120903/http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|archivedate=2012-09-03|url-status=dead}}</ref> <ref name="Esquire, Эдриен Броуди">{{cite web|url=https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|title=Правила жизни Эдриена Броуди|website={{нп5|Esquire||en|Esquire (magazine)}}|lang=ru|accessdate=2020-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423211634/https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|archivedate=2020-04-23|url-status=dead}}</ref> <ref name="E-teatr.pl, Amadeusz">{{cite web|url=https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|title=Amadeusz. reż. Polański Roman|website=e-teatr.pl|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092836/https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Festival de Cannes, Juries 1991">{{cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|title=Juries 1991 : Feature Films|website=festival-cannes.fr|lang=fr|accessdate=2016-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415042033/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|archivedate=2016-04-15|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Critic, Frantic review">{{cite web|url=http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|title=Frantic|author=Adrian Martin|date=June 2001|website=Film Critic|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125421/http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Film.ru, о байопике Полански">{{cite web|url=https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|title=Глава Amadeus Pictures Дэмиэн Чапа решил снять байопик про жизнь Романа Полански. Называться фильм будет "Полански", а сам Чапа выступит в роли сценариста, режиссёра, продюсера, а также исполнит одну из ролей|date=2013-02-21|website=Film.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200053/https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Filmweb, Wenecja 2019">{{cite web|url=https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+historię+i+dostaje+Złotego+Lwa-134594|title=WENECJA 2019: "Joker" tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!|date=2019-09-07|website=Filmweb|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+histori%C4%99+i+dostaje+Z%C5%82otego+Lwa-134594|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="France 24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|title=Fearing ‘public lynching’, Polanski pulls out of France's César awards|date=2020-02-27|website={{нп5|France 24||en|France 24}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201040044/https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|archivedate=2021-12-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03">{{cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|title=Polański zgodził się w 1993 r. wypłacić Geimer odszkodowanie|date=2009-10-03|website=Gazeta Prawna|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|title=Швейцария: Полански останется в тюрьме до возможной выдачи США|date=2009-09-27|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120915/http://gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|archivedate=2012-09-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|title=Шварценеггер: c Полански нужно обращаться, как и с остальными|date=2009-10-02|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120730/http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|archivedate=2012-07-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes, Chinatown">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|title=Chinatown|website=goldenglobes.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225221511/https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|archivedate=2021-02-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Best film of all time">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|title=Chinatown: the best film of all time|author=Andrew Pulver|date=2010-10-22|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501113941/https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|archivedate=2021-05-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Charles Manson">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|title=Charles Manson puts a nation on trial – archive, 16 January 1971|author=Jefferson Morgan|date=2020-01-16|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601193243/https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|archivedate=2021-06-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Nastassja Kinski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|title=Daddy's girl|author=Suzie Mackenzie|date=1999-07-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104034613/https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|archivedate=2021-11-04|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|title=The Guardian profile: Roman Polanski|author=Peter Bradshaw|date=2005-07-14|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518195148/https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|archivedate=2021-05-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski in Exile">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|title=The Observer profile: Roman Polanski — Waiting to come in from the cold|author=Vanessa Thorpe|date=2008-12-07|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523125254/https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|title=Release Polanski, demands petition by film industry luminaries|author=Catherine Shoard and agencies|date=2009-09-29|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120801/http://www.guardian.co.uk/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|archivedate=2012-08-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Repulsion review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|title=Repulsion – review|author=Peter Bradshaw|date=2013-01-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420174315/https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|archivedate=2021-04-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|title=Venus in Fur review – Polanski's witty take on sexual politics|author=Jonathan Romney|date=2014-06-01|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193143/https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="History, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|title=Charles Manson cult kills five, including actress Sharon Tate|website=HISTORY|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|title=‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review {{!}} Cannes 2017|date=2017-05-27|website=[[The Hollywood Reporter]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061027/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Roman Polanski awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/nm0000591/awards|title=Roman Polanski — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|title=FILM / Polanski's Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy|author=Anthony Lane|date=2011-10-22|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Pompeii">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|title=Polanski to bring best-seller on last days of Pompeii to the big|author=Matthew Beard|date=2007-02-03|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210913013812/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|archivedate=2021-09-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-314896.html|title=Roman Polanski: The artful dodger|author=Neil Norman|date=2005-09-25|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090728191526/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-508255.html|archivedate=2009-07-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/polanski-arrested-over-1977-underage-sex-charge-1794087.html|title=Polanski arrested over 1977 underage sex charge|date=2009-09-27|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120802/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/film-director-polanski-taken-into-swiss-custody-1794087.html|archivedate=2012-08-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski crime">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|title=Roman Polanski: The truth about his notorious sex crime|author=Jonathan Romney|date=2008-10-05|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|title=Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his suffering|author=Geoffrey Macnab|date=2014-05-29|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193140/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|title=Review: Compelling, Occasionally Insightful & Wildly Frustrating Documentary ‘Roman Polanski: A Film Memoir’|author=Christopher Schobert|date=2013-11-09|website={{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Inquirer, Kate Winslet interview">{{cite web|url=https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|title=Winslet on working with Jodie Foster, Roman Polanski|author=Ruben V. Nepales|date=2011-05-20|website={{нп5|Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net|en|Philippine Daily Inquirer}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135407/https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview">{{cite web|url=https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|title=Co robi córka Romana Polańskiego? Będziecie zaskoczeni|author=Dagmara Romanowska|date=2018-11-30|website=Interia Film|lang=pl|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19">{{cite web|url=https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|title=Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego|author=Marek Skocza|date=2002-08-19|website=Katowice Nasze Miasto|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203615/https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Kommersant, 1996-06-25">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Джон Траволта выступил в роли шантажиста|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/235072|аўтар выдання=|выданне=[[Коммерсантъ]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1996-06-25|выпуск=|volume=|нумар=106(1064)|старонкі=13|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2009-10-05">{{артыкул|аўтар=Николай Зубов|загаловак=Не прощай, Америка!|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1245729|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ Власть|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009-10-05|выпуск=|volume=|нумар=39|старонкі=36|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2010-08-05">{{артыкул|аўтар=Андрей Плахов|загаловак=Черти специального назначения|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1481911|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010-08-05|выпуск=|volume=|нумар=141(4441)|старонкі=11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-10-27">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|title=Жертва изнасилования потребовала от США закрыть дело Романа Полански|date=2009-10-27|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230181514/http://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|archivedate=2014-12-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-12-22">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|title=Калифорнийский суд отказался закрывать дело Полански|date=2009-12-22|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120713/http://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|archivedate=2012-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2010-07-12">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|title=Швейцария отказалась экстрадировать Романа Полански|date=2010-07-12|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, on J'Accuse">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|title=Polanski tournera « Dreyfus » en France|date=2016-16-06|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|title=La nouvelle affaire Polanski : une Française l’accuse de viol|author=Catherine Balle |date=2019-11-08|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426100853/https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|archivedate=2022-04-26|url-status=live}}</ref> <ref name="L’Express, Pirates review">{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|title=La drôle de galère du Pirates de Polanski|author=Philippe Meyer|date=1986-05-16|website=LExpress.fr|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Life-star.ru, 2009-09-28">{{cite web|url=http://life-star.ru/page/1929|title=Моника Белуччи и Николя Саркози требуют освободить Романа Полански|date=2009-09-28|website=Life-star.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216231422/http://life-star.ru/page/1929|archivedate=2012-12-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26">{{артыкул|аўтар=Joseph Gelmis|загаловак=Dreams, Nightmares of Roman Polanski: ROMAN POLANSKI|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Los Angeles Times]]|тып=газета|месца=|выдавецтва=|год=1973-12-26|выпуск=|volume=|нумар=|pages=d20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|title=Younger Actresses Get the Parts . . . and Now Awards|author=Robert W. Welkos|date=1996-09-16|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813103516/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|archivedate=2019-08-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-23-oe-geimer23-story.html|title=Judge the Movie, Not the Man|author=Samantha Geimer|date=2003-02-23|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001110320/http://www.latimes.com/news/nationworld/wire/la-oe-samantha-geimer23-2003feb23,0,4716430.story|archivedate=2009-10-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01">{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|title=NY Film Festival: Polanski gets his U.S. welcome wagon|author=Steven Zeitchik|date=2011-10-01|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07">{{cite web|url=https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|title=Roman Polanski extradition request rejected by Poland's top court|date=2016-12-07|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073259/https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Meduza, on J'Accuse">{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|title=«Я обвиняю» Романа Полански: фундаментальный фильм о деле Дрейфуса, изменившем историю, с Луи Гаррелем и Жаном Дюжарденом в главных ролях|author={{нп5|Антон Уладзіміравіч Долін|Антон Долин|en|Долин, Антон Владимирович}}|date=2019-08-31|website=[[Meduza]]|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211130212040/https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|archivedate=2021-11-30|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, A Therapy">{{cite web|url=https://mubi.com/films/a-therapy|title=A Therapy|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193142/https://mubi.com/films/a-therapy|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Carnage">{{cite web|url=https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|title=Carnage|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064808/https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Chinatown">{{cite web|url=https://mubi.com/films/chinatown/awards|title=Chinatown|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094220/https://mubi.com/films/chinatown/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Cul-de-sac">{{cite web|url=https://mubi.com/films/cul-de-sac|title=Cul-de-sac|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142539/https://mubi.com/films/cul-de-sac|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Macbeth">{{cite web|url=https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|title=Macbeth|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153504/https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Repulsion">{{cite web|url=https://mubi.com/films/repulsion|title=Repulsion|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424155700/https://mubi.com/films/repulsion|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Tess">{{cite web|url=https://mubi.com/films/tess/awards|title=Tess|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://mubi.com/films/tess/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|title=The Ghost Writer|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220509151220/https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|archivedate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Pianist">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-pianist/awards|title=The Pianist|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://mubi.com/films/the-pianist/awards|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="NEWSru.com, on Pompeii">{{cite web|url=https://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|title=Орландо Блум и Скарлетт Йоханссон разрушат «Помпеи» Романа Полански|date=2007-05-11|website={{нп5|Newsru.com|NEWSru.com|ru|Newsru.com}}|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://archive.today/20120712/http://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|archivedate=2012-07-12|url-status=live}}</ref> <ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary">{{cite web|url=https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|title=Roman Polanski Documentary Is Deft, Subtle Film|date=2008-05-23|website=Newsweek|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|title=Brief And Shining Moments In Camelot|author=George Rush, Joanna Molloy, Baird Jones|date=1996-07-28|website={{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}|lang=en|accessdate=2012-07-07|archiveurl=https://archive.today/20120707/http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|archivedate=2012-07-07|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://nypost.com/2009/09/27/polanski-nabbed-31-years-late/|title=Polanski nabbed, 31 years late|date=2009-09-27|website=[[New York Post]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120906/http://www.nypost.com/p/news/international/roman_polanski_nabbed_in_sex_case_S8K6pBdkjx5UKtdSctAOmL|archivedate=2012-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|title=Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories|author=Janet Maslin|date=1994-03-18|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210405210229/https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|archivedate=2021-04-05|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|title=Polish Judge Rejects Extradition of Roman Polanski|author=Michal Kolanko|date=2015-10-30|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="PopMatters, Tenant">{{cite web|url=https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|title=The Tenant (1976)|date=2003-07-14|website=PopMatters|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094230/https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Przegląd, 2016-09-05">{{cite web|url=https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|title=Napad na Romana Polańskiego|author=Jaromir Król|date=2016-09-05|website=Przegląd|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424062642/https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Rambler, 2020-06-15">{{cite web|url=https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|title=Мать Антихриста или сумасшедшая Розмари: бегущий по лезвию бритвы Роман Полански|date=2020-06-15|website=Рамблер/кино|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181613/https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="RFI, 2017-01-24">{{cite web|url=https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|title=Из-за полемики Полански отказался возглавить жюри «Сезара»|date=2017-01-24|website=RFI|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092748/https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="RIA, 2013-08-18">{{cite web|url=https://ria.ru/20130818/838372355.html|title=7 фильмов Романа Полански: вы хотите об этом поговорить?|author=Костомарова Елена, Попова Наталья|date=2013-08-18|website=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://ria.ru/20130818/838372355.html|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Playboy, December 1971">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Playboy Interview: Roman Polanski — candid conversation|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Playboy]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=December 1971|выпуск=|volume=|нумар=|pages=93—119|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="RMF24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|title=Cezary 2020: Roman Polański z nagrodami, publiczność wybuczała wybór akademii|author=Sara Bounaoui, Adam Zygiel|date=2020-02-28|website=RMF24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061006/https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy">{{cite web|url=https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|title=Polański wśród usuniętych z walnego zgromadzenia Akademii Cezarów|author=Katarzyna Stańko|date=2020-11-13|website=RMF Classic|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113120858/https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|archivedate=2020-11-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|title=Bitter Moon|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1994-04-08|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318001026/https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|archivedate=2021-03-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Carnage">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|title=Annals of the Upper Muddle Class|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2012-01-11|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193139/https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|title=The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1968-01-22|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142538/https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|title=Diary of Forbidden Dreams|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1976-09-21|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221102704/https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|archivedate=2021-02-21|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Pirates">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|title=Pirates|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1986-07-18|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627233646/https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|archivedate=2021-06-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|title=It's sort of a shock to see a classically well-made thriller|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2010-02-24|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828172723/https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|archivedate=2021-08-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii">{{cite web|url=http://www.rollingstone.ru/articles/2628|title=Роман Полански не будет снимать «Помпеи»|date=2007-09-12|website={{нп5|Rolling Stone Russia||ru|Rolling Stone Russia}}|lang=ru|accessdate=2012-09-10|archiveurl=https://archive.today/20120910/http://www.rollingstone.ru/articles/2628|archivedate=2012-09-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rowell, The Brothers Grim">Rowell, Erica. ''The Brothers Grim: The Films of Ethan and Joel Coen.'' Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc., 2007. P. 122. — ISBN 0-8108-5850-9</ref> <ref name="Ru Newsweek, о Призраке">{{cite web|url=http://www.runewsweek.ru/culture/35406/|title=Исправленному — не верить. Роман Полански увлёкся в «Призраке» политическими параллелями и потерял триллер|website={{нп5|Русский Newsweek||ru|Русский Newsweek}}|lang=ru|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405192654/http://www.runewsweek.ru/|archivedate=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="SACD, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|title=Le cinéma soutient Roman Polanski / Petition for Roman Polanski|date=2009-09-28|website=SACD|lang=fr|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://archive.today/20120604/http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|archivedate=2012-06-04|url-status=dead}}</ref> <ref name="Senses of Cinema, on Polanski">{{cite web|url=http://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|title=Polanski, Roman|author=Jeremy Carr|date=March 2015|website=Senses of Cinema|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210611200052/https://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|archivedate=2021-06-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|title=Review: Bitter Moon|author=Eric Henderson|date=2003-06-11|website=Slant Magazine|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111623/https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Sun, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|title=Roman Polanski faces fresh child rape allegations after 61-year-old woman comes forward|author=Giulia Crouch|date=2017-10-04|website=The Sun|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Sunset Gun, on Tenant">{{cite web|url=https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|title=Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend|author=Kim Morgan|date=2007-04-15|website=Sunset Gun|lang=en|accessdate=2017-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170424151520/https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|archivedate=2017-04-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski">{{cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/das-leben-nach-polanski-101361736756|title=Das Leben nach Polanski|author=Bettina Weber|date=2013-09-26|website=Tages-Anzeiger|lang=de|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073302/https://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/das-leben-nach-polanski/story/10619034|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|title=Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski's thriller is as pedestrian as a soap opera|author=Robbie Collin|date=2017-05-27|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, J’Accuse review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|title=An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying|author=Robbie Collin|date=2019-08-30|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski genius">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|title=Roman Polanski: genius on the run|author=Mark Steyn|date=2003-03-02|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211129180148/https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|archivedate=2021-11-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|title=Roman Polanski agreed $500,000 settlement with victim|date=2009-10-03|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124409/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time, 1973-11-05">{{cite web|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|title=Cinema: Quick Cuts|author=Jay Cocks|date=1973-11-05|website=[[Time]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123123000/http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|archivedate=2021-01-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time Out, on Macbeth">{{cite web|url=https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|title=Macbeth (1971)|date=2012-09-10|website=Time Out Worldwide|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="TVN24, on César 2020">{{cite web|url=https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|title="Oficer i szpieg" z trzema statuetkami Cezara. Roman Polański najlepszym reżyserem|date=2020-02-29|website=TVN24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061005/https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|title=Sharon Tate's family bares 'Restless Souls'|author=Carol Memmott|date=2012-02-22|website=USA TODAY|lang=en|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625113650/http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|archivedate=2012-06-25|url-status=dead}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|title=Roman Polanski’s J’Accuse Premieres to Standing Ovation in Venice|author=K. Fitzpatrick|date=2019-08-31|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906222449/https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|archivedate=2021-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|title=The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo|author=Laura Jacobs|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419225625/https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|archivedate=2021-04-19|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Academy Reinstatement">{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|title=Roman Polanski Loses Bid for Academy Reinstatement|author=Gene Maddaus|date=2020-08-25|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711125654/https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|archivedate=2021-07-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on J’Accuse">{{cite web|url=https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|title=Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’|author=Owen Gleiberman|date=2019-08-30|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Macbeth">{{cite web|url=https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|title=Macbeth|date=1971-12-31|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Pompeii">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|title=Polanski pulls out of ‘Pompeii’|author=Dave McNary, Alison James, Dade Hayes|date=2007-09-11|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220403211528/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|archivedate=2022-04-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Odd Man Out">{{cite web|url=https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|title=Roman Polanski: Odd Man Out|author=Rob Nelson|date=2012-10-02|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073805/https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|title=Обвиненный в изнасиловании 13-летней девочки Роман Полански попросил суд восстановить его в Американской киноакадемии|author=Екатерина Романова|date=2019-04-20|website=Вокруг ТВ|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061028/https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wall Street Journal, Carnage review">{{cite web|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|title=Stylish Spectacle Makes This 'Mission' Possible|author=Joe Morgenstern|date=2011-12-16|website=[[Wall Street Journal]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602093105/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|archivedate=2013-06-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|title=Straight-Arrow 'Oliver Twist'|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=2005-09-30|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930080726/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|archivedate=2018-09-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|title=Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived.|author=Marisa Iati|date=2019-08-09|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124183347/https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|archivedate=2021-01-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Wiadomosci, 2009-05-08">{{cite web|url=https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|title=Sąd odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy|date=2009-05-08|website=Wiadomosci|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124410/https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on Based on a True Story">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|title=Polański odkłada Dreyfusa|author=Jędrzej Słodkowski|date=2016-07-20|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061040/https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|title=Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej|author=Emilia Dłużewska|date=2018-05-03|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim">{{cite web|url=https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,1366814.html|title=Łatwo się wydostać, tylko jak przeżyć. Rozmowa z Romanem Polańskim|author=Grażyna Lubińska|date=2003-03-11|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203611/https://krakow.wyborcza.pl/krakow/1,44425,1366814.html?disableRedirects=true|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing">{{cite web|url=http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|title=Roman Polanski appears in court in extradition hearing|author=Aleksander Keplicz, Monica Scislowska|date=2015-02-25|website=[[Yahoo!|Yahoo News]]|lang=en|accessdate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305063916/http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|archivedate=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;На польскай мове * {{кніга|ref=Greenberg|аўтар=Greenberg, James.|загаловак=Roman Polański. Portret mistrza|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=288|серыя=|isbn=978-83-7881-944-8}} * {{артыкул|ref=Jazdon|аўтар=Jazdon, Mikołaj.|загаловак=Zagłada miasta. Warszawa w „Pianiście” Romana Polańskiego|спасылка=https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%C5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%C5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%C5%9Bcie%20Romana%20Pola%C5%84skiego.pdf|аўтар выдання=|выданне=Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication|тып=|месца=|выдавецтва=Uniwersytet Adama Mickiewicza|год=2013|выпуск=21|volume=|нумар=|pages=77—95|isbn=978-83-7881-944-8|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908142423/https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%c5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%c5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%c5%9bcie%20Romana%20Pola%c5%84skiego.pdf|archivedate=8 верасня 2017}} * {{кніга|ref=Kochańczyk|аўтар=Kochańczyk, Jan.|загаловак=Roman Polański i jego sztuka przetrwania|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=e-bookowo|год=2012|pages=|allpages=80|серыя=|isbn=978-836-308-028-0}} * {{кніга|ref=Schneider|аўтар=Schneider, Steven Jay|загаловак=501 reżyserów filmowych|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=MWK|год=2007|pages=|allpages=640|серыя=|isbn=9788361065241}} * {{кніга|ref=Stachówna|аўтар=Stachówna, Grażyna|загаловак=Roman Polański i jego filmy|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe PWN|год=1994|pages=|allpages=276|серыя=|isbn=83-01-11300-6}} * {{кніга|ref=Werner|аўтар=Werner, Paul|загаловак=Polański. Biografia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Poznań|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=336|серыя=|isbn=978-83-7818-533-8}} * {{кніга|ref=Zamochnikoff, Bonnotte|аўтар=Zamochnikoff, Frederic & Bonnotte, Stephane|загаловак=Polański. Na rozdrożu światów|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Cyklady|год=2006|pages=|allpages=325|серыя=|isbn=83-60279-10-1}} ;На англійскай мове * {{кніга|ref=Ain-Krupa|аўтар=Ain-Krupa, Julia|загаловак=Roman Polanski: A Life in Exile|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Praeger Publishers]]|год=2010|pages=|allpages=179|серыя=|isbn=978-0313377808}} * {{кніга|ref=Armstrong, Charity|аўтар=Armstrong, Richard & Charity, Tom|загаловак=The Rough Guide to Film|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Rough Guides|год=2007|pages=|allpages=672|серыя=|isbn=978-1843534082}} * {{кніга|ref=Gibson|аўтар=Gibson, Dirk Cameron|загаловак=Serial Murder and Media Circuses|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Greenwood Press]]|год=2006|pages=|allpages=233|серыя=|isbn=9780275990640}} * {{кніга|ref=Horsley|аўтар=Horsley, Jason|загаловак=The Secret Life of Movies: Schizophrenic and Shamanic Journeys in American Cinema|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[McFarland & Company|McFarland]]|год=2009|pages=|allpages=299|серыя=|isbn=978-0786444236}} * {{кніга|ref=Thomson|аўтар=Thomson, David|загаловак=The New Biographical Dictionary of Film|спасылка=https://archive.org/details/newbiographicald00thom|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2002|pages=|allpages=963|серыя=|isbn=978-0375411281}} * {{кніга|ref=Sarris|аўтар=Sarris, Andrew|загаловак=The St. James Film Directors Encyclopedia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Visible Ink Press|год=1998|pages=|allpages=692|серыя=|isbn=978-1578590285}} * {{кніга|ref=Roman Polanski Interviews|аўтар=|загаловак=Roman Polanski: Interviews|спасылка=https://books.google.by/books?id=Pckg8k3g-PkC&hl|адказны=Edited by Paul Cronin|выданне=|месца=|выдавецтва=University Press of Mississippi|год=2005|pages=|allpages=211|серыя=Conversations with filmmakers series|isbn=978-1-57806-800-5}} ;Аўтабіяграфія на англійскай мове * {{кніга|ref=Polanski|аўтар=Polanski, Roman|загаловак=Roman|спасылка=https://archive.org/details/roman00pola|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[William Morrow & Company|William Morrow & Co]]|год=1984|pages=|allpages=461|серыя=|isbn=978-0688026219}} ;На рускай мове * {{кніга|ref=Бискинд|аўтар=Бискинд, Питер|загаловак=Беспечные ездоки, бешеные быки|спасылка=|адказны=Пер. с англ. С. Арбузова|выданне=|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2007|старонкі=|старонак=640|серыя=|isbn=978-5-17-044733-6}} * {{кніга|ref=Зельвенский|аўтар={{нп5|Станіслаў Ігаравіч Зельвенскі|Зельвенский, Станислав Игоревич|ru|Зельвенский, Станислав Игоревич}}|загаловак=Поланский|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|год=2021|старонкі=|старонак=356|серыя=|isbn=978-5-6046135-1-1}} * {{кніга|ref=Лурсель|аўтар={{нп5|Жак Лурсель|Лурсель, Жак|ru|Лурсель, Жак}}|частка=Ребёнок Розмари = Rosemary's Baby|загаловак=Авторская энциклопедия фильмов|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Rosebud Publishing|том=2|год=2009|старонкі=|старонак=1032|серыя=|isbn=978-5-904175-02-3}} * {{кніга|ref=Плахов|аўтар={{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Плахов, Андрей Степанович|ru|Плахов, Андрей Степанович}}|частка=Роман Поланский|загаловак=Режиссеры настоящего: в 2 т|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|том=1. Визионеры и мегаломаны|год=2008|старонкі=254—277|старонак=312|серыя=Дом кино|isbn=978-5-901586-24-2}} * {{кніга|ref=Сэндфорд|аўтар=Сэндфорд, Кристофер|загаловак=Роман Полански. Биография|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=[[РИПОЛ Классик]]|год=2012|старонкі=|старонак=576|серыя=|isbn=978-5-386-05072-6}} * {{кніга|ref=Черненко|аўтар=Черненко, Михаил|частка=Полянський Роман|загаловак=Режиссёрская энциклопедия. Кино Европы|спасылка=|адказны=Ответственный редактор Г. Компаниченко|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Научно-исследовательский институт киноискусства|год=2002|старонкі=|старонак=134|серыя=|isbn=5-85646-077-4}} {{refend}} == Спасылкі == {{commons|Category:Roman Polański}} * {{cite web|url=http://www.roman-polanski.com/|title=Афіцыйны сайт Рамана Паланскага}} {{ref-fr}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага|nocat=1}} {{Navbox |title = Узнагароды Рамана Паланскага |list1 = {{Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру}} }} {{Выдатны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Паланскі Раман}} [[Катэгорыя:Раман Паланскі| ]] <!-- Прафесіі --> [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Францыі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] <!-- Дэталі біяграфіі --> [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кінашколы ў Лодзі]] <!-- Узнагароды --> [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Давід дзі Данатэла»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Камандоры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Афіцэры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] 1zfgjiszpo569px1qotmwcorqixfdkt 0 49403 5125867 5121377 2026-04-14T09:20:50Z Vlad Shmeklia 158547 афармленне 5125867 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Уэст}} {{Музыкант | Выява = Kanye West at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg | Апісанне выявы = Канье Уэст на кінафестывале «Трайбека», 2009 год | Жанры = {{Hlist|[[Хіп-хоп]]|хіп-хоп Сярэдняга Захаду|поп-рэп|[[Поп-музыка|поп]]|госпел}} | Сайт = {{URL|yeezy.com}} | Псеўданімы = Канье Уэст, Yeezy<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-schoolboy-q-go-wild-in-mesmerizing-that-part-video-20160602|author=Blistein, Jon|title=Watch Kanye West, Schoolboy Q Go Wild in 'THat Part' Video|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2016-08-18|lang=en|archive-date=2016-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607070033/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-schoolboy-q-go-wild-in-mesmerizing-that-part-video-20160602|url-status=live}}</ref>, Yeezus<ref name="god_complex" />, Ye | Жонка = Б'янка Цэнзары | Бацька = Рэй Уэст | Дзеці = Норт Уэст, Сэінт Уэст, Чыкага Уэст і Псалм Уэст | Маці = Донда Уэст }} '''Канье Амары Уэст''' ({{lang-en|Kanye Omari West}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] музычны прадзюсар і рэпер, шматразовы атрымальнік узнагарод «[[Грэмі]]». Таксама гукарэжысёр<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://listen.tidal.com/credits/25022|title=Credits / Kanye West|website=[[Tidal]] (listen.tidal.com)|access-date=2022-04-04}}</ref>, былы мільярдэр<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/kanye-west/|title=Kanye West|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212515/https://www.forbes.com/profile/kanye-west/|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-14|url-status=live}}</ref> і [[дызайн]]ер. Мае ўласны лэйбл «[[GOOD Music]]». Талісман і гандлёвая марка Уэста — плюшавы мішка, выявы якога была на вокладках трох яго альбомаў. Вырас у [[Чыкага]], з юнасцтва быў звязаны з музыкай. У канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў стаў вядомы як прадзюсар, прыняўшы ўдзел у стварэнні хітоў для такіх выканаўцаў, як {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Лудакрыс|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Таліб Квелі|3=ru|4=Квели, Талиб}} і [[Аліша Кіз]]. Кінуўшы навучанне ва ўніверсітэце, каб засяродзіцца на музыцы, ён вырашыў стаць рэперам, выпусціў дэбютны альбом ''[[The College Dropout]]'' у 2004 годзе. Канье Уэст вядомы сваімі прамымі выказваннямі на розных цырымоніях і ў [[Сацыяльныя медыя|сацыяльных медыя]], што не раз прыводзіла да скандалаў. У 2020-х гадах шэраг кампаній разарваў з ім свае кантракты, а [[YouTube]], [[Spotify]] і некаторыя краіны падверглі [[Цэнзура|цэнзуры]] яго творчасць з прычыны радыкальна [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] поглядаў Канье: ён адмаўляе [[Халакост]], называе сябе і членаў сваёй музычнай групы «[[Нацысты|нацыстамі]]», рэспектуе [[Адольф Гітлер|Гітлеру]], выпускае песні з нацысцкім, расісцкім і антысеміцкім зместам і заяўляе, што ў яго праблемах вінаватыя «сіяністы» і «падпольная яўрэйская мафія». Як дызайнер ён працаваў з такімі кампаніямі, як [[Nike]] і [[Louis Vuitton]], а ў 2013 годзе запусціў сумесна з [[Adidas]] лінію адзення Yeezy. Ён таксама заснаваў лэйбл GOOD Music і крэатыўнае агенцтва DONDA. У 2014 годзе ажаніўся з зоркай рэаліці-шоў і мадэллю Кім Кардаш’ян. Канье Уэст атрымаў прызнанне крытыкаў і быў неаднаразова названы адным з найвялікшых артыстаў XXI стагоддзя. Ён увайшоў у лік самых прадаваных артыстаў, сумарны аб’ём продажу яго альбомаў і сінглаў у лічбавым фармаце і на фізічных носьбітах перавысіў 121 мільён асобнікаў. Уэст выйграў 24 прэміі «[[Грэмі]]», такім чынам ён адзін з рэкардсменаў па колькасці выйграных намінацый і рэкардсмен сярод хіп-хоп-музыкаў, а таксама артыстаў свайго ўзросту. Яго альбомы былі ўключаны ў розныя спісы лепшых альбомаў, уключаючы спіс 500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса ''Rolling Stone''. Ён некалькі разоў быў прадстаўлены ў розных спісах часопіса [[Forbes]] і двойчы — у штогадовым спісе 100 самых уплывовых людзей свету па версіі часопіса [[Time]]. У 2019 годзе ўвайшоў у спіс самых высокааплатных музыкаў паводле версіі часопіса Forbes. Заробленая сума склала $150 млн<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019|author=Zack O'Malley Greenburg|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207204922/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|archive-date=2019-12-07|access-date=2019-12-08|url-status=live}}</ref>, гэта другое месца ў рэйтынгу. У 2020 годзе Forbes паставіў Канье Уэста з прыбыткам $170 млн на другое месца ў рэйтынгу самых высокааплатных знакамітасцяў<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4366766|title=Forbes назвал самых высокооплачиваемых звезд мира|date=2020-06-04|publisher=[[Коммерсантъ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604180746/https://www.kommersant.ru/doc/4366766|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-06-06|url-status=live}}</ref>. Па паведамленні [[Bloomberg]], багацце Канье Уэста на 2021 год ацэньвалася ў $6,6 млрд і вялікая частка капіталу прыпадала на брэнд Yeezy<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2021/03/18/richkanye/|title=Bloomberg оценил состояние Канье Уэста|website=[[Lenta.ru]]|date=2021-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426234243/https://lenta.ru/news/2021/03/18/richkanye/|archive-date=2021-04-26|access-date=2021-06-14|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Канье Амары Уэст нарадзіўся 8 чэрвеня 1977 года ў горадзе [[Атланта]], [[Джорджыя|штат Джорджыя]]<ref name="guardian_brilliant">{{cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|title=Kanye West: a 'brilliant madman' who speaks and acts in superlatives|first=Dorian|last=Lynskey|date=2016-02-13|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035342/https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Яго бацькі развяліся, калі яму было тры гады, пасля чаго Канье са сваёй маці пераехалі ў [[Чыкага]], [[Ілінойс|штат Ілінойс]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Яго бацька, Рэй Уэст ({{lang-en|Ray West}}), складаўся ў партыі «[[Чорныя пантэры (партыя)|Чорных пантэр]]» і быў адным з першых фотажурналістаў-афраамерыканцаў у штодзённай газеце {{Не перакладзена 3|The Atlanta Journal-Constitution}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|title=Kanye West's dad AJC photographer|publisher={{нп5|The Atlanta Journal-Constitution}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921184905/http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|archive-date=2016-09-21|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Маці Канье, Донда Уэст ({{lang-en|Donda C. West}}), была [[прафесар]]ам англійскай мовы ў Універсітэце Кларк-Атланта і дэканам факультэта англійскай мовы ў [[Чыкагскі дзяржаўны ўніверсітэт|Дзяржаўным Універсітэце Чыкага]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|title=Kanye West's dad AJC photographer|publisher={{нп5|The Atlanta Journal-Constitution}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921184905/http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|archive-date=2016-09-21|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>, да заканчэння кар’еры, каб стаць мажджэрам сына<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Канье Уэст жыў у сям’і сярэдняга класа<ref name="guardian_brilliant2">{{cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|title=Kanye West: a 'brilliant madman' who speaks and acts in superlatives|first=Dorian|last=Lynskey|date=2016-02-13|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035342/https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref> і вучыўся ў сярэдняй школе Поларыс у Оук-Лон, прыгарадзе Чыкага<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. На пытанне журналістаў пра свае ацэнкі ў школе, Уэст адказаў, што ён вучыўся «на чацвёркі-пяцёркі»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Ва ўзросце дзесяці гадоў Уэст з маці пераехаў у горад [[Нанкін]] ў [[Кітай|Кітаі]], дзе яны жылі, пакуль яна працавала ў [[Нанкінскі ўніверсітэт|Нанкінскім універсітэце]] па праграме абмену<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Паводле яе слоў, Уэст быў адзіным замежным вучнем у сваім класе, але ён хутка ўліўся ў калектыў, вывучыўшы [[Кітайская мова|кітайскую мову{{sfn|Raising Kanye|2007|p=87|quote=He was the only foreign kid in his class […] but he adjusted quickly […] He learned math, some science, and especially the language…}}]], што ён забыў неўзабаве пасля вяртання ў ЗША{{sfn|Raising Kanye|2007|p=92|quote=I believe Kanye has forgotten all but one or two words of the language now. Languages are not like riding a bicycle: if you don't use it, you'll lose it.}}. З ранніх гадоў Уэст выяўляў цікавасць да творчасці. Ва ўзросце пяці гадоў, вяртаючыся з адпачынку, ён напісаў верш<ref name="chicago_bond">{{cite web|language=en|url=http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|title=Kanye and his mom shared special bond|date=2007-11-13|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221044031/http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Па словах яго маці, калі ён быў у трэцім класе, яна пачала заўважаць яго цікавасць да малявання і музыцы{{sfn|Raising Kanye|2007|p=105|quote=Kanye dreamed of doing music from the time he was very young. I first noticed it when he was in third grade. That and drawing were his passions.}}. Сам Уэст сцвярджае, што ён хацеў распрацоўваць камп’ютарныя гульні. Яго маці падарыла яму камп’ютар Amiga, у якім была праграма для стварэння музыкі. З ягоных слоў, ён навучыўся працаваць з ёй каб ствараць музыку для гульняў<ref name="time_100">{{cite web|language=en|url=http://time.com/3822841/kanye-west-2015-time-100/|title=Kanye West: The World’s 100 Most Influential People|author=Musk, Elon|author-link=Маск, Илон|publisher=[[Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908155303/http://time.com/3822841/kanye-west-2015-time-100/|archive-date=2018-09-08|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Жывучы ў Чыкага, Уэст актыўна ўдзельнічаў у гарадскім хіп-хоп-супольнасці. У трэцім класе ён пачаў чытаць рэп, а ў сёмым класе — ствараць інструменталы, якія пазней ён пачне прадаваць іншым музыкам<ref name="kanplicated">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/bands/w/west_kanye/news_feature_022404/index2.jhtml|title=Kanye West: Kanplicated|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090406021640/http://www.mtv.com/bands/w/west_kanye/news_feature_022404/index2.jhtml|archive-date=2009-04-06|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Ва ўзросце трынаццаці гадоў Уэст напісаў кампазіцыю «Green Eggs and Ham» і пачаў угаворваць сваю маці заплаціць 25 долараў у гадзіну за запіс на студыі. Студыя была далёкая ад дасканаласці: мікрафон у ёй звісаў са столі на вешалцы. Аднак, як вядома, Уэст быў рады і вельмі хацеў запісацца на гэтую студыю. Бачачы гэта, яго маці не магла адмовіць яму<ref name="chicago_bond2">{{cite web|language=en|url=http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|title=Kanye and his mom shared special bond|date=2007-11-13|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221044031/http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Неўзабаве Уэст пазнаёміўся з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|No I.D.}}, з якім ён хутка пасябраваў. No I.D. стаў настаўнікам Уэста і навучыў яго працаваць з сэмплерам, які Уэсту падарылі ў пятнаццаць гадоў{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=557|quote=…he met the producer-DJ No I.D., with whom he became fast friends, learning to sample and program beats after he got his first sampler at age fifteen.}}. Скончыўшы школу, у 1997 годзе ён атрымаў стыпендыю на навучанне ў Амерыканскай акадэміі мастацтваў, дзе навучаўся маляванню. Аднак неўзабаве ён перайшоў у Дзяржаўны Універсітэт Чыкага, дзе пачаў вывучаць англійскую мову<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Ва ўзросце 20 гадоў, зразумеўшы, што загружаны графік навучання перашкаджае яму займацца музыкай, ён кінуў навучанне<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}</ref>. Гэта вельмі засмуціла яго маці, якая працавала ў дадзеным універсітэце. Яна пазней скажа: «Мне ўсё жыццё ўбівалі ў галаву, што каледж гэта квіток у добрае жыццё… Але некаторыя кар’еры не патрабуюць навучання ў каледжы. Канье, каб стварыць альбом ''[[The College Dropout|College Dropout]]'', было неабходна мець сілу волі, а не ісці па шляху, прапанаваным грамадствам»{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=558|quote=…so against his mother’s wishes he dropped out […] His mother, Donda, told Kot, “It was drummed into my head that college is the ticket to a good life […] but some career goals don’t require college. For Kanye to make an album called College Dropout, it was more about having the guts to embrace who you are, rather than following the path society has carved out for you.”}}. === 1996—2002: Пачатак кар'еры і праца з Roc-A-Fella Records === Канье Уэст пачаў сваю музычную кар'еру ў сярэдзіне 1990-х, ствараючы інструменталы для мясцовых музыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У канчатковым выніку ён сфармаваў свой музычны стыль, асновай для якога сталі паскораныя сэмплы соўл-кампазіцый<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Першае афіцыйнае згадванне Уэста сустракаецца ў дэбютным і адзіным альбоме Чыкагскага рэпера Grav, ''Down to Earth'', 1996 года, для якога Уэст спрадзюсаваў восем кампазіцый і сам выканаў куплет у кампазіцыі «Line For Line»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Некаторы час Уэст быў таемным прадзюсарам амерыканскага прадзюсара, менеджара і рэпера {{Не перакладзена 3|D-Dot}}. Працуючы з D-Dot, Уэст не мог весці сольную кар'еру<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, таму ў канцы 1990-х ён арганізаваў групу Go-Getters<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, у якую акрамя яго ўвайшлі іншыя прадстаўнікі чыкагскай рэп-сцэны і па сумяшчальніцтве яго сябры: {{Не перакладзена 3|GLC}}, Timmy G, {{Не перакладзена 3|Really Doe}} і Arrowstar<ref name="cos_gogetters">{{cite web|language=en|url=http://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|title=Hear unreleased Kanye West album from his group Go Getters|first=Alex|last=Young|date=2013-08-12|publisher=[[Consequence of Sound]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035546/https://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Група запісала некалькі кампазіцый, выступала на радыё і прыняла ўдзел у фотасесіі. У 1999 годзе Go-Getters запісалі свой адзіны альбом, ''World Record Holders'', які, аднак, не быў выпушчаны афіцыйна<ref name="cos_gogetters2">{{cite web|language=en|url=http://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|title=Hear unreleased Kanye West album from his group Go Getters|first=Alex|last=Young|date=2013-08-12|publisher=[[Consequence of Sound]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035546/https://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Канец 1990-х Уэст правёў прадзюсуючы альбомы вядомых музыкаў і гуртоў. Ён стаў прадзюсарам кампазіцыі «My Life» у другім альбоме {{Не перакладзена 3|Foxy Brown|3=ru}}, ''{{Не перакладзена 3|Chyna Doll|3=ru}}'', выпушчаным у 1999 годзе<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. ''Chyna Doll'' стаў першым альбомам жанчыны-рэпера, які дэбютаваў на першым радку чарта ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru}}''<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Сярод альбомаў, спрадзюсаваных Уэстам, таксама былі дэбютны і адзіны альбом гурта {{Не перакладзена 3|Harlem World (група)|Harlem World|4=Harlem World (group)}} ''The Movement'' і ''The Truth'' рэпера {{Не перакладзена 3|Beanie Sigel}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У канцы 1990-х ён таксама стаў прадзюсарам дэбютнага альбома D-Dot, ''Tell ' Em Why U Madd'', выпушчанага ім ад асобы The Madd Rapper-персанажа, які ўпершыню з'явіўся ў скіце з альбома {{Не перакладзена 3|The Notorious B.I.G.|3=ru}} {{Не перакладзена 3|Life After Death|3=ru}}. ''Tell ’Em Why U Madd'' не меў камерцыйнага поспеху, але уключаў у сябе куплеты, выкананыя малавядомымі на той момант рэперамі [[50 Cent]] і [[Eminem]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Jay-Z_Kanye_Watch_the_Throne_Staples_Center_9_(cropped).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jay-Z_Kanye_Watch_the_Throne_Staples_Center_9_(cropped).jpg|злева|міні|280x280пкс|Уэст атрымаў вядомасць як прадзюсар пасля працы над ''The Blueprint'' рэпера Jay-Z (на фатаграфіі абодва ў 2011 годзе)]] Поспех прыйшоў да Уэста ў 2000 годзе, калі ён пачаў працаваць з музыкамі лэйбла {{Не перакладзена 3|Roc-A-Fella Records}}. Шырокая вядомасць у якасці прадзюсара прыйшла да Уэста пасля працы над альбомам рэпера {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}} ''{{Не перакладзена 3|The Blueprint|3=ru}}''<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Музычныя крытыкі адзначылі прадакшн Уэста<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, сам Jay-Z называў Уэста «геніем»{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=559|quote=Shawn Carter (aka Jay-Z) called the boy a genius around this time…}}. ''The Blueprint'' называецца класікай хіп-хопа<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref> і быў уключаны ў шматлікія спісы лепшых альбомаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, сярод якіх {{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса ''Rolling Stone''|3=ru|4=500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref> і падобны спіс часопіса ''[[New Musical Express|NME]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>.'' Будучы прадзюсарам Roc-A-Fella Records, Уэст працаваў над альбомамі іншых музыкаў лэйбла, сярод якіх Beanie Sigel, Freeway, {{Не перакладзена 3|Cam’ron}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Ён таксама працаваў над хітамі для такіх выканаўцаў, як {{Не перакладзена 3|Таліб Квелі|3=ru|4=Квели, Талиб}}, {{Не перакладзена 3|Лудакрыс|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Nas|Nas|ru|Нас (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|T.I.|3=ru}}, [[Беёнсэ]], [[Аліша Кіз]] і {{Не перакладзена 3|Джанет Джэксан|3=ru}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на поспех, Канье Уэст жадаў большага: ён марыў стаць рэперам<ref name="road_to_grammys">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Аднак, хоць многія і лічылі яго таленавітым прадзюсарам, ніхто не лічыў яго рэперам. Са слоў Таліба Квелі, «усе спрабавалі знайсці спосаб атрымаць ад яго інструменталы так, каб ён не пачаў чытаць ім рэп»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Гуказапісвальныя кампаніі адмаўлялі яму, спасылаючыся на неадпаведнасць вобразу [[Гангста-рэп|гангста-рэпера]] і на тое, што яго дзяцінства і юнацтва не праходзілі гэтак жа, як у іншых прадстаўнікоў жанру{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=556|quote=…he never played the hustler’s game—not traditionally, anyway. He cites Roc-A-Fella Records’ initial reluctance to take him on as a rapper, in spite of his obvious skills, as a product of this slick image, a direct opposite of the rough-hewn gangsta character of many of that label’s rappers and the outgrowth of West’s childhood, a relatively placid American life outside the black market economy of guns and drugs.}}. Уэст вёў перамовы з [[Capitol Records]] і кантракт быў амаль гатовы, калі хтосьці сказаў прэзідэнту лэйбла, што Уэст «усяго-толькі прадзюсар/рэпер» і што «[яго альбомы] не будуць прадавацца», пасля чаго лэйбл адмовіў Уэсту{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=556|quote=…he never played the hustler’s game—not traditionally, anyway. He cites Roc-A-Fella Records’ initial reluctance to take him on as a rapper, in spite of his obvious skills, as a product of this slick image, a direct opposite of the rough-hewn gangsta character of many of that label’s rappers and the outgrowth of West’s childhood, a relatively placid American life outside the black market economy of guns and drugs.}}. Адным з першых талент рэпера ва Уэсце заўважыў Таліб Квелі. Уэст быў прадзюсарам яго альбома ''{{Не перакладзена 3|Quality|3=ru}}'' і адна з спрадзюсаваных ім кампазіцый «Get By», стала самай паспяховай сольнай кампазіцыяй Квелі<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Квелі адправіўся ў канцэртны тур і ўзяў з сабой Уэста, дазволіўшы яму выступаць разам з ім. Гэтыя выступы сталі аднымі з першых публічных выступленняў Уэста. Пазней ён не раз будзе дзякаваць Квелі за гэта<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, у тым ліку і ў кампазіцыі «Last Call» у сваім дэбютным альбоме. Неўзабаве кіраўнік лэйбла Roc-A-Fella, {{Не перакладзена 3|Дэйман Дэш|Дэйман Дэш|4=Damon Dash}}, усё ж такі вырашыць падпісаць Уэста на свой лэйбл<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Аднак і яны не адразу паверылі ў Уэста. Як піша часопіс ''[[Time]]'' «Калі Канье Уэст упершыню папрасіў хлопцаў з Roc-A-Fella дазволіць яму чытаць рэп, [у пакоі] запанавала няёмкае маўчанне»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. [[23 кастрычніка]] [[2002|2002 года]] Канье Уэст трапіў у сур'ёзную аўтакатастрофу па шляху дадому з гуказапісвальнай студыі ў Лос-Анджэлесе, заснуўшы за рулём<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У выніку аварыі яго сківіцу апынулася раздробленая і на яе прыйшлося накласці драцяную шыну<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Гэта натхніла Уэста на напісанне кампазіцыі «Through the Wire» (даслоўна — «Праз шыну»)<ref name="allmusic_biography">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/artist/kanye-west-mn0000361014/biography|title=Kanye West {{!}} Biography & History|first=Jason|last=Birchmeier|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525194138/http://www.allmusic.com/artist/kanye-west-mn0000361014/biography|archive-date=2014-05-25|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, якую ён запісаў праз два тыдні пасля выхаду са шпіталя, яшчэ са зламанай сківіцай{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=560|quote=A few weeks later, out of the hospital and back in the studio but with his jaw still wired shut, he cut “Through the Wire,”}}. «Through the Wire», у якой Уэст распавёў пра свае цяжкасці пасля аварыі, стала асновай яго дэбютнага альбома. Сам Уэст заяўляе што «ўсе лепшыя музыкі ў гісторыі распавядалі [у сваёй творчасці] пра цяжкасці, з якімі ім давялося сутыкнуцца»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Ён таксама адзначыў, што праца над альбомам была яго "лекамі", якое адцягвала ад болю<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Упершыню «Through the Wire» была выпушчаная Уэстам у складзе мікстэйпа ''Get Well Soon...'' у 2003 годзе<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У той жа час ён паведаміў пра працу над сваім дэбютным альбомам, ''[[The College Dropout]]'', галоўнай тэмай якога стала «прыняцце сваіх уласных рашэнняў»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. === 2003—2006: ''The College Dropout'' і ''Late Registration'' === {{main|The College Dropout|Late Registration}} [[Файл:Kanye_West_in_Portland.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_in_Portland.jpg|міні|Канье Уэст выступае ў [[Портленд (Арэгон)|Портлендзе]], снежань 2005 года]] Уэст працаваў над ''The College Dropout'', прыносячы ў студыю свой заплечнік [[Louis Vuitton]], запоўнены дыскамі з музыкай. Са слоў GLC, на працу над адным інструменталам у Уэста сыходзіла 15 хвілін. Яго сябар і менеджэр, {{Не перакладзена 3|Джон Манаполія|Джон Манаполія|4=John Monopoly}}, заяўляе, што Уэст працаваў над the College Dropout працяглы час, пачаўшы яшчэ ў Чыкага, гадамі захоўваючы сабе інструменталы на той момант, калі ён нарэшце зможа стаць рэперам. Працу над альбомам Уэст сканчаў ў Лос-Анджэлесе, дзе ён праходзіў рэабілітацыю. Неўзабаве пасля заканчэння працы над альбомам лічбавая версія альбома выцякла ў Інтэрнэт за некалькі месяцаў да выпуску. Тады Уэст вырашыў значна перарабіць альбом, палепшыўшы яго якасць, дадаўшы ў кампазіцыі струнныя інструменты, госпел-хоры і новыя куплеты<ref name="road_to_grammys2">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Перфекцыянізм Уэста прывёў да таго, што рэліз альбома пераносіўся тры разы з першапачатковай даты — жніўня 2003 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. ''The College Dropout'' быў выдадзены на лэйбле Roc-A-Fella Records у лютым 2004 года. Альбом дэбютаваў на другім радку чарта {{Не перакладзена 3|Billboard 200|''Billboard'' 200|ru}}, за першы тыдзень было прададзена амаль паўмільёна асобнікаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Дэбютны сінгл альбома, «Through the Wire», падняўся на 15-ы радок чарта [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] і пратрымаўся там пяць тыдняў<ref name="billboard_biggest">{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|title=Kanye West's 20 Biggest Billboard Hits|author=Ramirez, Erika; Watson, Elijah|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331084336/http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|archive-date=2016-03-31|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}</ref>. Другі сінгл, «Slow Jamz», выкананы сумесна з {{Не перакладзена 3|Twista|3=ru}} і [[Джэймі Фокс|Джэймі Фоксам]], быў яшчэ больш паспяховы, стаўшы яго першым сінглам, які падняўся на першы радок Hot 100<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Аднак найбольшую папулярнасць атрымаў чацвёрты сінгл, «Jesus Walks», які стаў адной з самых вядомых кампазіцый Уэста<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У ёй рэпер падымае пытанні веры і [[хрысціянства]]. Хоць прадстаўнікі музычнай індустрыі сумняваліся ў поспеху падобнай кампазіцыі<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, «Jesus Walks» змагла падняцца на 11-ы радок Hot 100, дзе яна пратрымалася два тыдні<ref name="billboard_biggest2">{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|title=Kanye West's 20 Biggest Billboard Hits|author=Ramirez, Erika; Watson, Elijah|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331084336/http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|archive-date=2016-03-31|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}</ref>. ''The College Dropout'' атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref> і называецца класікай жанру<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Альбом тройчы атрымаў статус плацінавага ў ЗША<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref> і прынёс Уэсту 10 намінацый на прэмію [[Грэмі|«Грэмі»]] 2005 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, з якіх ён перамог у трох: найлепшы рэп-альбом, найлепшая рэп-песня за «Jesus Walks» і найлепшае супольнае рэп-выкананне за «Slow Jamz»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У той час асновай музычнага стылю Уэста былі паскораныя соўл-кампазіцыі. Аднак пасля поспеху ''The College Dropout'' музыкі сталі капіяваць дадзены стыль<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, што стала адной з прычын змены музычнага стылю Уэстам<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Увосень 2004 года Канье Уэст адкрыў свой уласны лэйбл, {{Не перакладзена 3|G.O.O.D. Music|3=ru}}, на які ён пазней падпіша сваіх знаёмых музыкаў, сярод якіх {{Не перакладзена 3|Common|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Джон Леджэнд|3=ru}}<ref name="complete_history_good">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|title=The Complete History of G.O.O.D. Music|first=Benjamin|last=Chesna|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035758/https://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Працу над сваім другім альбомам, ''[[Late Registration]]'', Уэст пачаў у канцы 2004 года, скончыўшы свае выступы ў рамках канцэртнага тура [[Ашэр (спявак)|Ашэра]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>[[Ашэр (спявак)|.]] Па непацверджанай інфармацыі, на запіс альбома сышло каля двух мільёнаў даляраў, а сам рэпер сцвярджае, што для працы над альбомам ён узяў у доўг 600 000 даляраў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Вялікі ўплыў на стыль гэтага альбома аказаў канцэртны альбом гурта {{Не перакладзена 3|Portishead|3=ru}} ''{{Не перакладзена 3|Roseland NYC Live|3=ru}}''. У прыватнасці менавіта дзякуючы яму ён дадаў у кампазіцыі ''Late Registration'' жывы струнны аркестр. Сам Уэст пазней прызнаўся, што ён і раней хацеў зрабіць нешта падобнае, але змог дазволіць толькі пасля поспеху свайго дэбютнага альбома<ref name="rs_genius">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Ён таксама запрасіў для працы над альбомам амерыканскага кампазітара {{Не перакладзена 3|Джона Браяна|3=ru}}, які стаў супрадзюсарам некалькіх кампазіцый альбома. Гэта стала нечаканасцю для многіх фанатаў<ref name="mtv_brion">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|title=Kanye's Co-Pilot, Jon Brion, Talks About The Making Of Late Registration|first=Rodrigo|last=Perez|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025655/http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|archive-date=2021-05-13|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на тое, што Браян да гэтага не працаваў з хіп-хопам, яны з Уэстам хутка знайшлі агульную мову: сваю першую кампазіцыю «Gold Digger», яны скончылі ў канцы першага працоўнага дня<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. ''Late Registration'' быў выпушчаны ў жніўні 2005 года. За першы тыдзень было прададзена 860 000 асобнікаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>, што дазволіла яму дэбютаваць на першым радку чарта ''Billboard'' 200<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref> і пазней атрымаць статус тройчы плацінавага<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Музычныя аглядальнікі адзначалі, што ''Late Registration'' быў адзіным камерцыйна паспяховым альбомам таго перыяду, калі назіралася падзенне продажаў альбомаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Альбом атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. На прэміі «Грэмі» 2006 года Уэст атрымаў восем намінацый, як за ''Late Registration'' і сінглы з яго, так і за сумесныя працы з Ашэрам і Common<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. З іх ён перамог у трох намінацыях: найлепшае сольнае рэп-выкананне за «Gold Digger», найлепшая рэп-песня за «Diamonds From Sierra Leone» і найлепшы рэп-альбом за ''Late Registration<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>.'' Нягледзячы на тое, што раней з Канье Уэстам ужо быў звязаны скандал, калі ён пакінуў цырымонію ўзнагароджання [[American Music Award|American Music Awards]] 2004 года, не атрымаўшы ўзнагароду «Лепшы новы выканаўца», яго першы буйны скандал адбыўся неўзабаве пасля выхаду ''Late Registration'', падчас дабрачыннага канцэрта, У рамках якога праходзіў збор сродкаў ахвярам урагану Катрына<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Канцэрт трансляваўся ў пачатку верасня 2005 года каналам [[NBC]] і Уэст быў запрошаны выступіць з прамовай. Аднак, знаходзячыся ў прамым эфіры, Ён адышоў ад нарыхтаванай прамовы, выступіўшы са сваім уласным хвілінным маналогам. "Я ненавіджу тое, як яны прадстаўляюць нас у сродках масавай інфармацыі. Калі гэта чорная сям'я, то яны кажуць:“яны рабуюць". Калі гэта беласкурая сям'я, то яны кажуць: “яны шукаюць ежу"", — сказаў ён. Пасля яго прамовы [[Майк Маерс|Майк Майерс]] працягнуў сваю нарыхтаваную гаворка. Пасля таго як ён перадаў слова назад Уэсту, Уэст заявіў: "[[Джордж Уокер Буш|Джорджу Бушу]] пляваць на чарнаскурых людзей"<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. Дадзеная цытата разышлася па ўсёй краіне, выклікаўшы ў людзей неадназначную рэакцыю<ref name="latimes_blacklives">{{cite web|language=en|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kanye-west-katrina-anniversary-george-bush-black-lives-matter-20150827-htmlstory.html|title=When Kanye West told George Bush that Black Lives Matter|first=Dexter|last=Thomas|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000429/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kanye-west-katrina-anniversary-george-bush-black-lives-matter-20150827-htmlstory.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Буш назваў гэты эпізод "агідным момантам" свайго прэзідэнцкага тэрміну<ref name="bush_disgusting">{{cite web|language=en|url=http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2010/11/03/131052717/bush-says-kanye-west-s-attack-was-low-point-of-his-presidency|title=Bush Says West's Attack Was Low Point Of His Presidency|first=Bill|last=Chappell|publisher=[[National Public Radio]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035652/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2010/11/03/131052717/bush-says-kanye-west-s-attack-was-low-point-of-his-presidency|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Пазней Уэст папрасіў прабачэння перад ім і Буш дараваў яго<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. У студзені 2006 года Уэст з'явіўся на вокладцы часопіса ''[[Rolling Stone]]'' ў вобразе [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] з цярновым вянком на галаве<ref name="god_complex">{{cite web|language=en|url=http://edition.cnn.com/2013/06/20/showbiz/music/kanye-west-god-complex-yeezus/|title=The Kanye God complex|first=Lauriel|last=Cleveland|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035737/https://edition.cnn.com/2013/06/20/showbiz/music/kanye-west-god-complex-yeezus/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, што таксама выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. === 2007—2009: ''Graduation'' і ''808s & Heartbreak'' === {{main|Graduation (альбом)|808s & Heartbreak}}Правёўшы 2006 год, выступаючы разам з гуртом [[U2]] на іх канцэртным туры Vertigo Tour, Канье Уэст вырашыў запісаць альбом, кампазіцыі якога падыходзяць для выступаў на вялікіх стадыёнах<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Ён выкарыстаў элементы жанраў, папулярных у 80-х: [[Электра (музыка)|электра]] і {{Не перакладзена 3|Дыска (музыка)|дыска|ru|Диско}}<ref name="graduation_disco">{{cite web|language=en|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|title=Review: New CDs From 50 Cent, Kanye West|first=Brett|last=Johnson|date=2007-09-10|publisher=[[The Washington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101537/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|archive-date=2012-11-10|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Сярод крыніц натхнення таксама называюцца арэна-рок-гурты<ref name="arena_rock">{{cite web|language=en|url=http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|title=Kanye West {{!}} Music {{!}} reviews, guides, things to do, film|first=Jesse|last=Serwer|publisher=[[Time Out]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134152/http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|archive-date=2013-10-19|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}</ref>, такія як U2, [[The Rolling Stones]] і [[Led Zeppelin]]. Каб зрабіць свой новы альбом, трэці ў запланаванай тэтралогіі альбомаў, прысвечаных навучанню, больш асабістым, а таксама з мэтай развіць навыкі апавядання, Уэст слухаў [[Народная музыка|фолк]] і [[кантры]]-музыкаў, такіх як [[Боб Дылан]] і [[Джоні Кэш]]<ref name="rs_genius2">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|злева|міні|270x270пкс|Канье Уэст (у цэнтры) на студыі са сваім настаўнікам No I.D. (злева), 2008 год]] Альбом, названы ''[[Graduation]]'', атрымаў шырокае асвятленне ў прэсе яшчэ да свайго выхаду: яго дата рэлізу супала з датай выхаду альбома ''{{Не перакладзена 3|Curtis (альбом)|Curtis|ru|Curtis (альбом)}}'' рэпера [[50 Cent]], з-за чаго прэса задаволіла супрацьстаянне паміж рэперамі<ref name="mtv_showdown">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|title=50 Cent Or Kanye West, Who Will Win? Nas, Timbaland, More Share Their Predictions ...|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073615/http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Незадоўга да прызначанай даты 50 Cent заявіў, што скончыць сваю кар'еру, калі прайграе. Абодва альбомы выйшлі 11 верасня 2007 года. Graduation перамог, прадаўшыся за першы тыдзень накладам 957 000 асобнікаў, супраць 691 000 у Curtis<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. 50 Cent пазней абвінаваціў лэйбл Уэста, Def Jam, у накручванні колькасці продажаў, паводле яго слоў лэйбл сам скупляў альбом<ref name="mtv_showdown2">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|title=50 Cent Or Kanye West, Who Will Win? Nas, Timbaland, More Share Their Predictions ...|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073615/http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. ''Graduation'' дэбютаваў на першым радку ''Billboard'' 200. Для дадзенага чарта продажу альбома сталі рэкорднымі за больш чым два гады<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Другі сінгл альбома, кампазіцыя «Stronger», падняўся на першы радок чарта ''Billboard'' Hot 100<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Пазней ''Graduation'' атрымаў статус двойчы плацінавага<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Альбом атрымаў у цэлым станоўчыя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Бэн Дэтрык ({{lang-en|Ben Detrick}}) з часопіса XXL лічыць перамогу ''Graduation'' над ''Curtis'' гістарычнай, якая адкрыла дарогу рэперам, не прыдатным пад шаблонны вобраз [[Гангста-рэп|гангста-рэпера]]. «Калі ў гісторыі хіп-хопа быў момант, які азнаменаваў змену яго кірунку, то гэта, хутчэй за ўсё, было супрацьстаянне паміж 50 Cent і Канье ў 2007 годзе», — піша ён<ref name="xxl_changing">{{статья|автор=Detrick, Ben|заглавие=Reality Check|ссылка=|язык=en|издание=[[XXL (журнал, США)|XXL]]|тип=журнал|год=2010|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=114|doi=|issn=}}: «If there was ever a watershed moment to indicate hip-hop’s changing direction, it may have come when 50 Cent competed with Kanye in 2007 to see whose album would claim superior sales»</ref>. У 2007 годзе Канье Уэст атрымаў восем намінацый на прэмію «Грэмі»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, з якіх ён перамог у чатырох<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>: лепшы рэп альбом за ''Graduation'', лепшае сольнае рэп выкананне за «Stronger», лепшая рэп песня за «Good Life» і лепшае рэп выкананне дуэтам ці гуртом за «Southside»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Kanye_august_2008.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_august_2008.jpg|міні|270x270пкс|Канье Уэст выступае падчас тура Glow in the Dark Tour, 2008 год]] Аднак неўзабаве ў жыцці Канье Уэста адбыліся значныя перамены. Праз некалькі месяцаў пасля рэлізу ''Graduation'', у лістападзе 2007 года, ад ускладненняў пасля пластычнай аперацыі памерла яго маці, Донда Уэст<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага ён пасварыўся са сваёй каханай, Алексіс Файфер ({{lang-en|Alexis Phifer}}), з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў 2002 годзе і заручыўся ў жніўні 2006 года<ref name="phifer_breakup">{{cite web|language=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html|title=Kanye West's Fiancée 'Sad' Over Breakup|first=Tiffany|last=Mcgee|publisher=[[People]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207093204/http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2008-12-07|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. Гэтыя падзеі аказалі вялікі ўплыў на рэпера<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, які адправіўся ў 2008 годзе ў канцэртны тур {{Не перакладзена 3|Glow in the Dark Tour}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. На цырымоніі ўзнагароджання прэміі MTV VMA 2008 года ён прадставіў свой чацвёрты альбом, ''[[808s & Heartbreak]]'', выканаўшы галоўны сінгл з яго, «Love Lockdown»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Альбом моцна адрозніваўся ад папярэдніх работ Уэста<ref name="spin_is_sampling">{{статья|автор=Newton, Matthew|заглавие=Is Sampling Dying?|ссылка=|язык=en|издание=[[Spin (журнал)|Spin]]|тип=журнал|год=2008|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=32|doi=|issn=|издательство=Spin Media}}: «Simple beats and Auto-Tuned vocals form the foundation of ''808s & Heartbreak'', Kanye West’s latest release. As the title implies, it’s a breakup album. But perhaps the split is deeper than even West realizes. His new sound is a bold departure from his previous efforts, but also a challenge to the parameters of what many listeners would consider hip-hop.»</ref>. Музычныя крытыкі аднеслі яго не да хіп-хопу, а да жанраў электрапоп і [[сінці-поп]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Каб перадаць свае пачуцці, Уэст вырашыў звярнуцца да спеваў і выкарыстання {{Не перакладзена 3|Аўтацюн|аўтацюна|ru|Auto-Tune}}<ref name="coldest_story">{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/overtones/9725-the-coldest-story-ever-told-the-influence-of-kanye-wests-808s-heartbreak/|title=The Coldest Story Ever Told: The Influence of Kanye West’s 808s & Heartbreak|first=Jayson|last=Greene|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923103728/http://pitchfork.com/features/overtones/9725-the-coldest-story-ever-told-the-influence-of-kanye-wests-808s-heartbreak/|archive-date=2015-09-23|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, што выклікала неадназначную рэакцыю ў шэрагу фанатаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Акрамя гэтага пры стварэнні альбома шырока выкарыстоўвалася драм-машына {{Не перакладзена 3|Roland TR-808|3=ru}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, што таксама адлюстравана ў назве альбома<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных тэм альбома — адзінота, адчужэнне і пачуццё віны<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-review-kanye-west-ressurects-808s-heartbreak-at-the-hollywood-bowl-20150926-story.html|title=Can we talk about Kanye West's uncharacteristically endearing '808s' show at the Hollywood Bowl?|first=Lorraine|last=Ali|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000413/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-review-kanye-west-ressurects-808s-heartbreak-at-the-hollywood-bowl-20150926-story.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. ''808s & Heartbreak'' быў выпушчаны на лэйблах Roc-A-Fella і Island Def Jam 24 лістапада 2008 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, незадоўга да [[Дзень падзякі|Дня падзякі]], з мэтай павелічэння продажаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. ''808s & Heartbreak'' атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, але ў цэлым ацэнкі былі ніжэй, чым у папярэдніх альбомаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на гэта, альбом дэбютаваў на першым радку чарта ''Billboard'' 200<ref name="808s_allmusic">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|title=808s & Heartbreak - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715232821/http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|archive-date=2012-07-15|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>, за першы тыдзень было прададзена 450 000 асобнікаў<ref name="billboard_biz">{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}</ref>. Галоўны сінгл альбома, кампазіцыя «Love Lockdown», дэбютаваў на трэцім радку чарта ''Billboard'' Hot 100<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Другі сінгл, «Heartless», падняўся на другі радок Hot 100<ref name="808s_allmusic2">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|title=808s & Heartbreak - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715232821/http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|archive-date=2012-07-15|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. Пазней альбом атрымаў статус плацінавага<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ''808s & Heartbreak'' быў аб'ектам крытыкі, пасля свайго выхаду ён змяніў хіп-хоп, стаўшы шаблонам для пачаткоўцаў рэпераў і R&B-музыкаў, сярод якіх Дрэйк і Future<ref name="rs_groundbreaking">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/most-groundbreaking-albums-of-all-time|title=40 Most Groundbreaking Albums of All Time|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521051406/http://www.rollingstone.com/most-groundbreaking-albums-of-all-time|archive-date=2017-05-21|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. Па словах Мэцью Траммелла ({{lang-en|Matthew Trammell}}) з ''Rolling Stone'', альбом апярэджваў свой час і быў «магчыма, самай бліскучай працай» Уэста<ref name="rs_808_brilliant">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|title=Kanye West Claims the Stage in Atlantic City|first=Matthew|last=Trammell|date=2012-07-07|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710102541/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|archive-date=2012-07-10|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. У 2009 годзе адбыўся адзін з найбольш вядомых скандалаў, звязаных з Канье Уэстам. У верасні, на цырымоніі ўзнагароджання MTV Video Music Awards 2009 года, [[Тэйлар Свіфт]] атрымала ўзнагароду за лепшае жаночае відэа за кліп на кампазіцыю «[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]». У момант уручэння ўзнагароды Уэст выйшаў на сцэну, адабраў мікрафон у Свіфт і абвясціў, што «у Беёнсе быў адзін з лепшых кліпаў усіх часоў!», маючы на ўвазе кліп на «Single Ladies (Put a Ring on It)»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. Дадзеная выхадка была негатыўна ўспрынятая як фанатамі, так і іншымі музыкамі<ref name="cnn_anger">{{cite web|language=en|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html|title=Anger over West's disruption at MTV awards|first=Lisa Respers|last=France|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828132930/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html|archive-date=2018-08-28|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. Некаторыя нават адносяць гэтую сітуацыю да адной з [[Тэорыя змовы|тэорый змовы]] ў свеце [[Хіп-хоп|хіп-хопа]]. У доказ дадзенага пункту гледжання прыводзяць тое, што як толькі рэпер выскачыў на сцэну на экране адразу ж з'явілася твар [[Беёнсэ|Beyonce]]. Гэта было зроблена яшчэ да таго, як рэпер што-небудзь сказаў, што і прадаставіла магчымасць тэлегледачам убачыць рэакцыю спявачкі на яго словы. === 2010—2012: ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' і сумесныя работы === {{main|My Beautiful Dark Twisted Fantasy|Watch the Throne|Cruel Summer (альбом GOOD Music)}}Пасля інцыдэнту на MTV VMA 2009, які атрымаў шырокае асвятленне ў СМІ<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, Канье Уэст узяў паўзу ў працы над музыкай і зацікавіўся модай<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://thenewdaily.com.au/entertainment/2015/02/27/kanyes-fashion-evolution/|title=The 10 phases of Kanye West's fashion evolution|publisher=The New Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005072432/http://thenewdaily.com.au/entertainment/2015/02/27/kanyes-fashion-evolution/|archive-date=2015-10-05|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Аднак неўзабаве ён адправіўся на [[Гаваі]], дзе некалькі месяцаў, практычна кругласутачна, працаваў над сваім пятым альбомам<ref name="project_runaway">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|title=Kanye West: Project Runaway (Cover Story)|first=Noah|last=Callahan-Bever|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909041506/https://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Для працы над альбомам Уэст запрасіў розных музыкаў і сяброў, сярод якіх былі {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|RZA|3=ru}}, а таксама досыць незвычайныя госці, накшталт [[Нікі Мінаж]] і Джасціна Вернана з гурта {{Не перакладзена 3|Bon Iver|3=ru}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Ноа Калахан-Бевер ({{lang-en|Noah Callahan-Bever}}), рэдактар часопіса ''Complex'', таксама запрошаны ў студыю, ахарактарызаваў працэс запісу альбома як «калектыўны»: Уэст раіўся з усімі запрошанымі музыкамі і пытаўся ў іх меркаванне<ref name="project_runaway2">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|title=Kanye West: Project Runaway (Cover Story)|first=Noah|last=Callahan-Bever|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909041506/https://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Kanye_West_Lollapalooza_Chile_2011_2.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_Lollapalooza_Chile_2011_2.jpg|міні|Канье Уэст на фестывалі Lollapalooza, 2011 год]] Альбом, названы ''[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]'', выйшаў 22 лістапада 2010 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Альбом атрымаў захопленыя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>: ''[[The New York Times]]'' назваў яго «фенаменальным альбомам»<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, [[Washington Post|The Washington Post]] — «шэдэўрам»<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, а [[The Independent]] — «найярчэйшым, найбольш грандыёзным альбомам у жанры поп-музыкі за апошнія гады»<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Альбом трапіў у шматлікія спісы лепшых альбомаў 2010 года, заняўшы першае месца ў 22 з іх<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. ''Rolling Stone'' змясціў ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' у свой спіс 500 найвялікшых альбомаў усіх часоў 2012 года на 353-е месца<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. ''NME'' у такім жа спісе змясціў яго на 21-е месца<ref name="nme500_mbdtf">{{cite web|language=en|url=http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-albums-of-all-time-100-1/324644|title=The 500 Greatest Albums Of All Time: 100-1|publisher=[[New Musical Express|NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108130916/http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-albums-of-all-time-100-1/324644|archive-date=2015-11-08|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на гэта, продажы альбома былі горшымі, чым у папярэдніх альбомаў рэпера<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. За першы тыдзень было прададзена 496 000 асобнікаў альбома<ref name="billboard_biz2">{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}</ref>, што дазволіла яму дэбютаваць на першым радку чарта ''Billboard'' 200<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Пасля першага тыдня продажу альбома сталі падаць<ref name="billboard_biz3">{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}</ref>, што, аднак, не перашкодзіла яму атрымаць статус плацінавага ў ЗША<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. З альбома было выпушчана чатыры сінгла: «Power», «Runaway», «Monster» і «All of the Lights». Усе чатыры сінгла, а таксама загалоўная кампазіцыя альбома, «Dark Fantasy», трапілі ў чарт ''Billboard'' Hot 100, але не змаглі падняцца вышэй 12-й радкі<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на хвалебныя водгукі крытыкаў, ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' не быў намінаваны на лепшы альбом года на 54-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі», што шэраг крытыкаў назвалі «грэбаваннем»<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У той жа час Уэст таксама правёў промаакцыю {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|3=en}}, падчас якой ён кожную пятніцу выкладваў у інтэрнэт для вольнага праслухоўвання асобныя кампазіцыі<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Акцыя праходзіла з 20 жніўня па 17 снежня 2010 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Пасля свайго выступу на фестывалі Коачелла 2011 года, якое часопіс ''[[The Hollywood Reporter]]'' назваў «адным з найвялікшых выступаў у жанры хіп-хоп»<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, 8 жніўня 2011 года Канье Уэст выпусціў сумесна з Jay-Z альбом ''[[Watch the Throne]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>.'' Альбом дэбютаваў на першым радку ''Billboard'' 200<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. З яго было выпушчана сем сінглаў, з якіх найбольшага поспеху дамаглася кампазіцыя «Niggas in Paris», якая паднялася на пяты радок ''Billboard'' Hot 100<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. 14 верасня 2012 года Канье Уэст выпусціў альбом ''[[Cruel Summer]]'' — [[Зборнік (музыка)|кампіляцыю]], якая складаецца з кампазіцый, выкананых музыкамі створанага ім лэйбла GOOD Music<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Альбом дэбютаваў на другой пазіцыі чарта ''Billboard'' 200<ref name="cruel_summer_allmusic">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|title=G.O.O.D. Music: Cruel Summer - Various Artists {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101030730/http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|archive-date=2015-01-01|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. З альбома было выпушчана чатыры сінглы, з якіх два, «Mercy» і «Clique», трапілі ў першую дваццатку чарта Billboard Hot 100<ref name="cruel_summer_allmusic2">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|title=G.O.O.D. Music: Cruel Summer - Various Artists {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101030730/http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|archive-date=2015-01-01|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Уэст таксама стаў рэжысёрам кароткаметражнага фільма {{Не перакладзена 3|Cruel Summer (фільм)|Cruel Summer|4=Cruel Summer (film)}}, упершыню паказанага ў спецыяльным павільёне з сямю экранамі на [[Канскі кінафестываль 2012|Канскім кінафестывалі]] 2012 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. === 2013—2015: ''Yeezus'' і супрацоўніцтва з Adidas === {{main|Yeezus}} [[Файл:Kanye_Live_Yeezus_Tour.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_Live_Yeezus_Tour.jpg|міні|322x322пкс|Канье Уэст выступае ў масцы падчас тура Yeezus Tour, 2013 год]] Працу над сваім шостым альбомам, названым ''[[Yeezus]]'', Уэст пачаў у Парыжы<ref name="behind_the_mask">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}</ref>. Задаўшыся мэтай «разбурыць камерцыйную музыку»<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, на ''Yeezus'' ён сумясціў элементы Чыкагскага дрыла, эйсід-хаўса і [[індастрыял|індастрыяла]]<ref name="yeezus_chitrib">{{cite web|language=en|url=http://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|title=Kanye West's 'Yeezus' an uneasy listen|first=Chicago|last=Tribune|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106143739/https://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|archive-date=2018-11-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. За некалькі тыдняў да рэлізу Уэст запрасіў прадзюсара {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|Рыка Рубіна|ru|Рик Рубин}}, для таго каб ён дапамог надаць альбому мінімалістычнае гучанне. Сам Рубін заяўляе, яны працавалі над ім больш за два тыдні па 15 гадзін у дзень і што дадзеная задача апынулася «неверагодна цяжкай»<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Напярэдадні выхаду альбома была праведзена рэкламная кампанія, якая ўключала ў сябе відэапраекцыі кампазіцыі «New Slaves» у 66 месцах па ўсім свеце і выступленні на тэлебачанні<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. ''Yeezus'' выйшаў 18 ліпеня 2013 года і атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Ён стаў шостым альбомам рэпера, які падняўся да першага радка чарта ''Billboard'' 200. Аднак, нягледзячы на рэкламную кампанію, продажы альбома за першы тыдзень сталі самымі нізкімі за ўсю кар'еру Уэста — 327 000 асобнікаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, што не перашкодзіла альбому пазней атрымаць статус плацінавага ў ЗША<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Галоўны сінгл альбома, кампазіцыя «Black Skinhead», быў запушчаны на радыё<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, аднак змог падняцца толькі на 69-ы радок чарта ''Billboard'' Hot 100<ref name="yeezus_allmusic">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|title=Yeezus - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127212735/http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|archive-date=2015-11-27|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, а другі сінгл, больш спакойная кампазіцыя «Bound 2»<ref name="yeezus_chitrib2">{{cite web|language=en|url=http://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|title=Kanye West's 'Yeezus' an uneasy listen|first=Chicago|last=Tribune|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106143739/https://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|archive-date=2018-11-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>, змог падняцца на 12-ы радок<ref name="yeezus_allmusic2">{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|title=Yeezus - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127212735/http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|archive-date=2015-11-27|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У верасні 2013 года Уэст анансаваў канцэртны тур {{Не перакладзена 3|The Yeezus Tour}} — яго першы сольны тур за пяць гадоў, для ўдзелу ў якім ён запрасіў рэпера [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У чэрвені 2013 года ў Канье Уэста і зоркі тэлевізійных шоу і фотамадэлі Кім Кардаш'ян нарадзілася першае дзіця, Норт. У кастрычніку Уэст і Кардаш'ян абвясцілі аб заручынах, што прыцягнула ўвагу СМІ<ref name="florence">{{cite web|language=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|title=Kim Kardashian, Kanye West Are Married In Over-The-Top Wedding In Florence|first=Stephanie|last=Marcus|date=2014-05-24|publisher=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023185705/https://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|archive-date=2018-10-23|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. У лістападзе Уэст абвясціў, што разам з Рыкам Рубінам і {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru}} працуе над новым альбомам, запланаваным да выхаду летам 2014 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У снежні кампанія [[Adidas]] абвясціла аб выпуску лініі адзення, створанай сумесна з Уэстам — {{Не перакладзена 3|Adidas Yeezy|3=ru}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У траўні 2014 года Уэст і Кардаш'ян пажаніліся ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], на закрытую цырымонію была запрошаная вялікая колькасць артыстаў і знакамітасцяў<ref name="florence3">{{cite web|language=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|title=Kim Kardashian, Kanye West Are Married In Over-The-Top Wedding In Florence|first=Stephanie|last=Marcus|date=2014-05-24|publisher=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023185705/https://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|archive-date=2018-10-23|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. 31 снежня 2014 года Уэст выпусціў сінгл «Only One», выкананы сумесна з [[Пол Мак-Картні|Полам Макартні]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У студзені 2015 года быў выпушчаны сінгл [[Рыяна|Рыяны]] «FourFiveSeconds», выкананы сумесна з Уэстам і Макартні<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У лютым Уэст выступіў на {{Не перакладзена 3|Saturday Night Live|3=ru}}, дзе ён выканаў сумесна з [[Сія (спявачка)|Сіяй]] і рэперам {{Не перакладзена 3|Vic Mensa|3=ru}} сваю новую кампазіцыю «Wolves»<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Таксама ў лютым Уэст прадставіў сваю сумесную з Adidas лінію адзення, названую Yeezy Season 1<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Яна была паказана на нью-йоркскай тыдні моды<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У сакавіку Уэст выпусціў сінгл «All Day», выкананы сумесна з Тэафілусам Лонданам, Allan Kingdom і Полам Макартні<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. Ён упершыню выканаў дадзеную кампазіцыю на цырымоніі ўручэння прэміі BRIT Awards 2015, сумесна з шэрагам амерыканскіх рэпераў і прадстаўнікоў брытанскай {{Не перакладзена 3|Грайм|грайм|ru}} сцэны<ref>{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}</ref>. У верасні, падчас тыдня моды ў Нью-Ёрку, Уэст прадставіў сваю другую калекцыю адзення, Yeezy Season 2, на гэты раз створаную незалежна ад кампаніі Adidas<ref name="yeezy_season2">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|title=Everything Going Down at Kanye West's Yeezy Season 2 NYFW Show|first=Karizza|last=Sanchez|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909040020/https://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. === 2015—2017: ''The Life of Pablo'' === {{main|The Life of Pablo}}Першапачаткова выхад сёмага альбома рэпера, які называўся ў той час ''So Help Me God'', быў запланаваны на 2014 год<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку 2015 Уэст заявіў аб змене назвы на ''SWISH<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>''. У тым жа месяцы Чыкагскі Інстытут мастацтваў прысвоіў Канье Уэсту [[Honoris causa|ганаровую ступень доктара мастацтваў]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У сакавіку рэпер выступіў на фестывалі Гластанберы, нягледзячы на тое, што больш за 120 000 чалавек падпісалі петыцыю з патрабаваннем забараніць гэты выступ<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Пад канец свайго выступу Уэст заявіў, што ён — «найвялікшы рок-музыкант з усіх цяпер якія жывуць на дадзенай планеце»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Гэты выступ выклікаў неадназначную рэакцыю СМІ і фанатаў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. [[Коры Тэйлар]], вакаліст гурта [[Slipknot]], выпусціў відэа, у якім ён заявіў: «Канье, ты не найвялікшы рок-музыкант ўсіх часоў. Што ты сам гэта заяўляеш, гаворыць сам за сябе»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Гурт [[The Who]], які выступіў на фестывалі на наступны дзень, таксама не пагадзіўся з заявай Уэста<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У снежні 2015 года Уэст выпусціў кампазіцыю «Facts»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У студзені 2016 года Канье Уэст прадставіў дзве кампазіцыі, «Real Friends» і «No More Parties in L.A.»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>, пазней якія трапілі ў альбом, а таксама ў чарговы раз змяніў назву свайго сёмага альбома, у гэты раз на ''Waves''. Аднак гэтая назва паслужыла прычынай сваркі з рэперам {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru}}. У выніку Уэст змяніў назву альбома на канчатковы варыянт — ''[[The Life of Pablo]]''. Альбом быў прадстаўлены 11 лютага 2016 года, у Мэдысан-сквер-гардэн, адначасова з паказам яго новай калекцыі адзення Yeezy Season 3<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. ''The Life of Pablo'' быў выпушчаны 14 лютага 2016 года эксклюзіўна праз сэрвіс струменевага вяшчання [[Tidal]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Пасля выпуску альбома рэпер працягнуў ўносіць у яго змены, называючы яго «жывым, дыхаючым, пастаянна змяняюцца творчым самавыяўленнем»<ref name="tlop_updating">{{cite web|language=en|url=http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|title=Kanye West Is Updating "Wolves"|first=Ben|last=Dandridge-Lemco|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317211812/http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|archive-date=2016-03-17|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>, а [[Студыйны альбом|студыйныя альбомы]] на [[Кампакт-дыск|дысках]] — паміраючым фарматам<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2016/02/kanye_west_s_the_life_of_pablo_is_an_attack_on_the_very_idea_of_the_album.html|title=The Life of Pablo Is an Attack on the Very Idea of the Album|first=Jack|last=Hamilton|date=2016-02-19|publisher=[[Slate]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324070257/http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2016/02/kanye_west_s_the_life_of_pablo_is_an_attack_on_the_very_idea_of_the_album.html|archive-date=2016-03-24|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на заяўленую эксклюзіўнасць, ''The Life of Pablo'' быў выпушчаны ў красавіку на астатніх лічбавых платформах<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Альбом у цэлым атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, але некалькі выданняў паставілі сярэднія ацэнкі<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Альбом першапачаткова не трапіў у чарты, паколькі Tidal не падаваў дадзеныя аб продажах<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>, але стала вядома, што за першыя 24 гадзіны альбом быў незаконна запампаваны больш за 500 000 разоў<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. Аднак у красавіку альбом трапіў у чарт ''Billboard'' 200, дзе ён дэбютаваў на першым радку<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2016 года Уэст паведаміў пра тое, што яго новы альбом, названы ''Turbo Grafx 16'' у гонар аднайменнай гульнявой прыстаўкі, павінен выйсці летам 2016 года<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У чэрвені Уэст анансаваў другую кампіляцыю лэйбла GOOD Music, названую ''Cruel Winter'', апублікаваўшы першы сінгл з яе, кампазіцыю «Champions»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>. У сярэдзіне 2018 года вярнуўся да напісання музыкі. На працягу пяці тыдняў выходзілі альбомы, да якіх Уэст ён быў датычны ў якасці аўтара музыкі: {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}} ''— Daytona,'' Kanye West ''— [[Ye]],'' Kids See Ghosts ''— [[Kids See Ghosts]]'' (сумесны праект Kanye West і {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru}}), {{Не перакладзена 3|Нас (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} ''— Nasir'', {{Не перакладзена 3|Тэяна Тэйлар|Тэяна Тэйлар|ru|Тейлор, Тейяна}} ''— K.T.S.E.<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}</ref>.'' У верасні 2018 года Канье Уэст і іншы вядомы рэпер {{Не перакладзена 3|Lil Pump|3=ru}} выпусцілі сумесны кліп пад назвай «I Love It». Прэм'ера відэа адбылася на цырымоніі ўзнагароджання [[Pornhub]], якую зрэжысаваў Уэст<ref name=":0">{{Cite news|title=Канье Уэст и Lil Pump корчат рожи и танцуют в гигантских костюмах. Это их новый клип — на песню «I Love It»|url=https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it|work=[[Meduza]]|access-date=2018-09-30|language=ru|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930154619/https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it}}</ref>. У роліку музыканты, апранутыя ў гіганцкія касцюмы з квадратнымі плячыма, ідуць па калідоры ўслед за актрысай {{Не перакладзена 3|Адэле Гівенс|4=Adele Givens}}, якая распавядае пра аргазмы. Перыядычна яна абгортваецца, у адказ выканаўцы карчанят грымасы<ref name=":02">{{Cite news|title=Канье Уэст и Lil Pump корчат рожи и танцуют в гигантских костюмах. Это их новый клип — на песню «I Love It»|url=https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it|work=[[Meduza]]|access-date=2018-09-30|language=ru|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930154619/https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it}}</ref>. === 2019—2022: ''Jesus Is King'', ''Donda'', і ''Donda 2'' === {{main|Jesus Is King|Donda|Donda 2}}6 студзеня 2019 года Уэст пачаў сваю штотыднёвую аркестроўку «Sunday Service», якая ўключае ў сябе соул-варыяцыі песень Уэста і іншых выканаўцаў, у якіх прынялі ўдзел мноства знакамітасцяў, уключаючы яго жонку Кардаш'ян, Чарлі Уілсана і Кіда Кудзі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Уэст прадставіў новую песню «Water» на сваёй «Sunday Service», выступ з аркестроўкай на Coachella 2019<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>, якое, як пазней стала вядома, увойдзе ў яго будучы альбом ''[[Jesus Is King]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>.'' Альбом выйшаў з прэм'ерай фільма па матывах альбома. Ён стаў першым, хто ўзначаліў Billboard 200, Лепшыя R&B/хіп-хоп альбомы, Лепшыя рэп-альбомы, Лепшыя хрысціянскія альбомы і Лепшыя евангельскія альбомы адначасова<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. 25 снежня 2019 года Канье Уэст і царкоўны хор «Sunday Service» выпусцілі госпел-альбом ''Jesus Is Born'', які змяшчае 19 песень, уключаючы некалькі перапрацаваных старых песень Уэста<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Сам рэпер займаўся прадзюсаваннем і аранжыроўкай праекта. 30 чэрвеня 2020 года Уэст выпусціў сінгл пад назвай «Wash Us in the Blood» з удзелам амерыканскага рэпера {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот|Трэвіса Скота|ru}}, а таксама музычнае відэа, якое павінна было стаць вядучым сінглам з яго дзясятага студыйнага альбома ''[[Donda]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>''. Аднак у верасні 2020 года Уэст заявіў, што не будзе выпускаць больш ніякай музыкі да таго часу, пакуль «не завершыць [свой] кантракт з [[Sony]] і [[Universal Music Group|Universal]]»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. 16 кастрычніка ён выпусціў сінгл «Nah Nah Nah» Уэст правёў некалькі канцэртаў на стадыёне Mercedes-Benz Stadium для праслухоўвання свайго будучага альбома ''Donda'' летам 2021 года, дзе ён часова пасяліўся ў адной з раздзявалак стадыёна, ператварыўшы яе ў студыю гуказапісу, каб скончыць запіс<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Пасля шматлікіх затрымак ''Donda'' была выпушчана 29 жніўня 2021 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Уэст сцвярджаў, што альбом быў выпушчаны датэрмінова без яго адабрэння, і сцвярджаў, што Universal змяніла трэк-ліст<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Ён выпусціў палепшанае выданне ''Donda'', якое ўключае пяць новых песень, для стрімінговых сэрвісаў 14 лістапада 2021 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. 20 лістапада, праз некалькі дзён пасля спынення іх зацягнулася варожасці<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>, Уэст і рэпер Дрэйк пацвердзілі, што яны правядуць дабрачынны канцэрт «Free Larry Hoover» 9 снежня ў Мемарыяльным Калізеі Лос-Анджэлесе<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. 5 студзеня 2022 года Уэст быў абвешчаны адным з хэдлайнераў фестывалю музыкі і мастацтваў Coachella Valley ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Пазней у тым жа месяцы, 15 студзеня, Уэст выпусціў першы сінгл для свайго будучага альбома ''[[Donda 2]]'', «Eazy» з удзелам рэпера {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>, выканаўчым прадзюсарам якога выступіць рэпер {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Future|ru}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Уэст арганізаваў мерапрыемства па праслухоўванні альбома ў Loandepot Park у [[Маямі-Біч|Маямі]] 22 лютага<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. У красавіку, незадоўга да Coachella, Уэст адмовіўся ад удзелу ў якасці хэдлайнера<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>, затым працягнуў выступаць у якасці хэдлайнера Rolling Loud<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Уэст і The Game выканалі сінгл 22 ліпеня, гэта быў першы выступ Уэста за пяць месяцаў пасля таго, як ён трымаўся ў цені з тых часоў, як ''Donda 2'' засталася незавершанай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. Днём пазней, нягледзячы на адмену выступу ў якасці хэдлайнера, ён з'явіўся ў Rolling Loud падчас сэта {{Не перакладзена 3|Lil Durk|3=ru}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. У снежні 2022 года, пасля некалькіх тыдняў супярэчлівых антысеміцкіх заяў, Уэст апублікаваў новую песню «Someday We’ll All Be Free» у сваім Instagram<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>, а арганізацыя StopAntisemitism.com назвала Канье Уэста «Антысемітам года»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. === 2023—2024: ''Vultures'' === {{main|Vultures 1|Vultures 2|}}25 жніўня 2023 года паведамлялася, што Уэст знаходзіцца ў працэсе запісу свайго адзінаццатага студыйнага альбома, пры гэтым дзве блізкія да яго крыніцы заявілі, што выпуск новай музыкі «непазбежны». 13 кастрычніка ''Billboard'' паведаміў, што Уэст скончыў запіс сумеснага студыйнага альбома з {{Не перакладзена 3|Ty Dolla $ign|3=ru}} і знаходзіцца ў працэсе продажу альбома дыстрыбутарам, дадаўшы, што першапачаткова альбом быў прызначаны для афіцыйнага выпуску ў той жа дзень, але ў канчатковым выніку быў перанесены на больш позні тэрмін па невядомыя прычынах і чакаецца выпуск у бліжэйшыя тыдні. Аднайменны сінгл з альбома «Vultures» пры ўдзеле Bump J выйшаў 22 лістапада 2023 года. У канцы 2023-пачатку 2024 года Уэст і Ty Dolla $ign правялі некалькі канцэртаў, прысвечаных альбому. У сваім інстаграме Уэст абвясціў, што Vultures будуць выпушчаны як трылогія альбомаў, кожны з трох альбомаў будзе выпушчаны 9 лютага, 6 сакавіка і 5 красавіка 2024 года. У студзені 2024 года Уэст сумесна — падпісаў {{Не перакладзена 3|4Batz|3=ru}} і назваў яго сваім любімым новым артыстам. 8 лютага 2024 года Уэст выпусціў другі сінгл з першага альбома «Talking / Once Again» з удзелам сваёй старэйшай дачкі Норт. Днём пазней прадзюсар Эрык Сермон паведаміў у інтэрв'ю, што будучы адзінаццаты студыйны альбом Уэста будзе называцца ''Y3'', а таксама заявіў, што ён унёс свой уклад у стварэнне альбома ў 2023 годзе. З тых часоў Уэст адмаўляў працу над альбомам ''Y3''. 10 лютага 2024 года, праз некалькі гадзін пасля таго, як Уэст зладзіў вечарыну для праслухоўвання на UBS Arena, быў афіцыйна выпушчаны першы альбом трылогіі ''Vultures'' пад назвай ''[[Vultures 1]]''. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у ''Billboard'' 200, стаўшы адзінаццатым запар альбомам Уэста і першым альбомам нумар адзін Ty Dolla Sign адпаведна. ''[[Vultures 2]]'' павінен быў выйсці 6 сакавіка, аднак выхад не адбыўся. ''Vultures 2'' выйшаў 3 жніўня таго ж года. 28 верасня падчас другога канцэрта ў [[Хайкоу]], [[Кітай]], на стадыёне Wuyuan River Stadium, Уэст анансаваў свой адзінаццаты сольны альбом ''Bully'', які дэбютаваў з трэкам «Beauty and the Beast». 25 кастрычніка на ўласнай старонцы ў Instagram Уэст анансаваў предзаказ альбома ''Bully'' праз свой сайт<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-beauty-and-the-best-song-announcement-1235787962/|title=Ye Announces New Album ‘Bully,’ Debuts Song ‘Beauty and the Beast’ at China Listening Event|first=Mitchell|last=Peters|website=Billboard|date=2024-09-28|access-date=2025-03-19}}</ref>. === 2025 — {{Н.ч.}}: ''In a Perfect World'' і ''Bully'' === 18 сакавіка 2025 года выпусціў першую версію альбома ''[[Bully]]'', на сваёй старонцы ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] і на [[YouTube]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Апублікаваная першапачаткова канцэптуальная вокладка альбома выкарыстала чырвоную [[Свастыка|свастыку]] на чорным фоне<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Тады ж Уэст заявіў аб падрыхтоўцы выпуску новага альбома ''Cukkk''. Першай жа песняй з яго стала «WW3». Тэкст песні выклікаў усеагульнае асуджэнне з-за сваёй лірычнай складнікам, якая змяшчала вытрымкі з радыкальнага антысемітызму Канье. На працягу трэка ён усхваляў [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і скардзіўся, што шкадуе аб тым, што не ў стане быць сапраўдным нацыстам і сваім сярод іх з-за сваёй чорнай скуры, а таксама прызнаўся, што прагаласаваў за [[Дональд Трамп|Трампа]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|выбарах 2024 года]] і што чытае па дзве главы «[[Мая барацьба|Маёй барацьбы]]» Гітлера перад тым, як легчы спаць<ref name="Complex_nazi">{{Cite web|lang=en|url=https://www.complex.com/music/a/backwoodsaltar/ye-adin-ross-hitler-reaction|title=Adin Ross Horrified by Ye Rapping About Hitler, Suggests He Needs Help|author=Joe Price|website=[[Complex]]|date=2025-03-21|access-date=2025-11-19|url-status=live|subtitle=The popular Kick streamer believes that Ye needs serious help when it comes to his mental health}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. У апублікаваным кліпе на песню Уэст выкарыстаў кадры з ролікаў з міжрасавай парнаграфіяй і паказаў членаў [[Ку-клукс-клан|ку-клукс-клана]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Музычныя крытыкі рэзка крытычна адгукнуліся аб новай песні, заявіўшы, што Канье патрабуецца тэрміновая псіхіятрычная дапамога, і назваўшы тэкст песні «агідным» і «вар'яцкім»<ref name="Complex_nazi2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.complex.com/music/a/backwoodsaltar/ye-adin-ross-hitler-reaction|title=Adin Ross Horrified by Ye Rapping About Hitler, Suggests He Needs Help|author=Joe Price|website=[[Complex]]|date=2025-03-21|access-date=2025-11-19|url-status=live|subtitle=The popular Kick streamer believes that Ye needs serious help when it comes to his mental health}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Наступнай песняй з яго, апублікаванай у самвыдаце 8 мая 2025 года, у [[Дзень Перамогі ў Еўропе|дзень святкавання ў Еўропе перамогі над нацысцкай Германіяй]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>, стала «Heil Hitler» («[[Нацысцкае прывітанне|Хайль Гітлер]]»), якая пачынаецца з ваеннага маршу і працягваецца харавым выкананнем, у якім вакальная група на чале з Уэстам скандуе, што ўсе яны «нацысты» і аддае хвалу і прывітанне нацысцкаму фюрэру<ref name="ToI2">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/self-described-nazi-rapper-kanye-west-releases-new-song-titled-heil-hitler/|title=Self-described Nazi rapper Kanye West releases new song titled ‘Heil Hitler’|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2025-05-09|url-status=live|subtitle=West reportedly claims song comes in response to having assets frozen, losing custody of children; clip features black men chanting Nazi slogan|access-date=2025-10-31}}</ref>. Трэк заканчваецца сэмплам з выступу Адольфа Гітлера<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. У песні Канье выкарыстаў цэлую серыю расісцкіх і радыкальна антысеміцкіх эпітэтаў. У той час як СМІ музычнага і агульнага характару ўспрынялі трэк Уэста рэзка крытычна<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-beauty-and-the-best-song-announcement-1235787962/|title=Ye Announces New Album ‘Bully,’ Debuts Song ‘Beauty and the Beast’ at China Listening Event|first=Mitchell|last=Peters|website=Billboard|date=2024-09-28|access-date=2025-03-19}}</ref>, ультраправы публіцыст Нік Фуэнтес (якога Уэст называў «мой любімы [[Перавага белых|беласупремасіцкі]] браценік»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>) назваў яе «песняй года». Яна была выпушчаная эксклюзіўна ў X, паколькі [[Spotify]] і YouTube падвергнулі песню цэнзуры з-за яе ўтрымання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Песня была афіцыйна забароненая ў Германіі праз законы аб забароне нацысцкай партыі, аднак стала медыявірусам у Інтэрнэце. Тады ж Уэст афіцыйна адкрыў сваю краму, у якой стаў прадаваць футболкі, на якіх напісана свастыка<ref name="Guardian_nazi2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|title=Kanye West takes out full-page ad apologising for antisemitic behaviour and denying he is a Nazi|author=Laura Snapes|website=[[The Guardian]]|date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260126163620/https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|archive-date=2026-01-26|access-date=2026-01-28|url-status=live|subtitle=Rapper, now known as Ye, apologises to his family and to the Black community and says he loves Jews, blaming his bipolar disorder for his ‘poor judgment and reckless behaviour’}}</ref>. Пазней урад [[Аўстралія|Аўстраліі]] забараніла Уэсту ўезд у краіну, анулявала яго візу і вымусіла адмяніць канцэрты з-за прапаганды нацызму<ref name="Reuters_censorship">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/australia-says-it-cancelled-kanye-wests-visa-over-heil-hitler-song-2025-07-02/|title=Australia cancels rapper Ye's visa over 'Heil Hitler' song|lang=en|date=2025-07-02|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2025-10-31}}</ref>. Аднак ужо 22 мая Уэст напісаў, што яго антысемітызму канчаткова наступіў канец. Ён пагутарыў з дзецьмі і «папрасіў Бога дараваць яму за ўсё»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Следам ён падвергнуў самацэнзуры ўласную творчасць, выпусціўшы новыя версіі абедзвюх антысеміцкіх песень, у якіх замяніў радкі з праслаўленнем нацыстаў і Гітлера і прыніжэннем габрэяў на згадванне хрысціянства і малітвы Богу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref> і памяняў назву альбома на ''In a Perfect World'', адначасова пераназваўшы «Heil Hitler» у «Hallelujah»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Таксама рэпер ахвяраваў грошы [[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльнаму музею Халакоста]] і назваў сябе перакананым [[Антыфашызм|антыфашыстам]]<ref name="hiphopdx_antifa">{{Cite web|lang=en|url=https://hiphopdx.com/news/kanye-wests-cuck-album-leaked-by-hackers/|title=Kanye West’s ‘Cuck’ Album Leaked By Hackers|author=Sam Moore|website=[[HipHopDX]]|date=2025-05-19|access-date=2025-11-19|url-status=live}}</ref>. У ліпені ён заявіў, што жадання заявіць нешта антысеміцкае ў яго няма зусім і ён адчувае сябе так нашмат лепш<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. У ліпені 2025 года Уэст заявіў, што альбом ''In a Perfect World'' не выйдзе, паколькі ён не хоча мець нічога агульнага з песнямі, якія напісаў падчас свайго заўзятага антысемітызму<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Замест гэтага ён заявіў, што выйдзе толькі яго 13 студыйны альбом Bully, некалькі разоў перанёсшы выхад і канчаткова запланаваўшы яго на 20 сакавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. Напярэдадні выхаду альбома 26 студзеня 2026 года выйшла яго вялікае інтэрв'ю ў друкаванай версіі ''{{Не перакладзена 3|The Wall Street Journal|3=ru}}'', у якім ён патлумачыў свае паводзіны [[Біпалярны афектыўны разлад|біпалярным стрэсавым засмучэннем]] з-за траўмы галавы ў 2002 годзе. У чарговы раз Уэст назваў сябе антыфашыстам і заявіў, што падтрымлівае цэнтры па барацьбе з антысемітызмам і глыбока просіць прабачэння за свае паводзіны<ref name="Guardian_nazi">{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|title=Kanye West takes out full-page ad apologising for antisemitic behaviour and denying he is a Nazi|author=Laura Snapes|website=[[The Guardian]]|date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260126163620/https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|archive-date=2026-01-26|access-date=2026-01-28|url-status=live|subtitle=Rapper, now known as Ye, apologises to his family and to the Black community and says he loves Jews, blaming his bipolar disorder for his ‘poor judgment and reckless behaviour’}}</ref>. 29 студзеня 2026 года Уэст перанёс альбом ужо на 20 сакавіка<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. == Кандыдат у прэзідэнты == Зарэгістраваўся кандыдатам на пасаду [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|2020 года]] ад Birthday Party. 19 ліпеня 2020 года правёў свой першы перадвыбарчы мітынг у штаце Паўднёвая Караліна. Уэст лічыць, што дзяржава не павінна забараняць аборты і прапанаваў выплачваць сем'ям, дзе нарадзілася дзіця, па 1 000 000 даляраў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}</ref>. == Музычныя стылі == За час сваёй кар'еры Уэст перакаштаваў мноства розных музычных стыляў і жанраў. На пытанне аб тым, хто аказаў уплыў на яго ранняе творчасць, Уэст назваў такіх артыстаў, як {{Не перакладзена 3|A Tribe Called Quest|3=ru|4=A Tribe Called Quest}}, [[Сціві Уандэр]], [[Майкл Джэксан]], [[Джордж Майкл]], {{Не перакладзена 3|LL Cool J|3=ru|4=LL Cool J}}, [[Філ Колінз]] і [[Мадонна (спявачка)|Мадонна]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Ён таксама назваў {{Не перакладзена 3|Шон Комбс|Puff Daddy|ru|Комбс, Шон}} «найбольш важным культурным дзеячам» у сваім жыцці<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, [[Дэвід Боўі]] — «адной з найважнейшых крыніц натхнення»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Будучы падлеткам, Уэст пазнаёміўся з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|No I.D.|3=ru|4=No I.D.}}, які стаў яго настаўнікам. No I.D. пускаў Уэста да сябе на студыю, дзе ён мог назіраць за ходам працы<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Першым музычным стылем, выкарыстаным Уэстам, стаў так званы «бурундучы соўл» ({{lang-en|chipmunk soul}}){{refn|Гэтая тэхніка атрымала назву з-за свайго гучання, падобнага на выдуманую групу [[Элвин и бурундуки (гурт)|Элвин и бурундуки]]<ref>{{cite web|last=Schiff|first=Mark|title=The Top 10 best Kanye West songs|url=http://www.axs.com/news/the-top-10-best-kanye-west-songs-77626|publisher=AXS|access-date=2016-07-12|language=en|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073655/https://www.axs.com/news/the-top-10-best-kanye-west-songs-77626|url-status=live}}</ref>.|group=~|name=}}. Дадзеная тэхніка заснавана на выкарыстанні значна паскораных сэмплаў класічных соўл-кампазіцый<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, што робіць гук больш высокім. Па словах рэпера, ён запазычыў дадзены стыль у RZA з групы {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|3=ru|4=Wu-Tang Clan}}, які выкарыстоўваў яго ў 1990-х гадах<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. RZA станоўча адгукнуўся аб Уэст, заявіўшы што ён «вельмі моцна паважае» яго<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Гэты стыль атрымаў вядомасць пасля выхаду альбома ''The Blueprint'', прадзюсарам якога стаў Уэст<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Пазней ён развіў яго ў сваім дэбютным альбоме, ''[[The College Dropout]]''. Пасля таго, як няскончаная версія альбома трапіла ў Інтэрнэт, Уэст вырашыў значна палепшыць альбом, дадаўшы ў кампазіцыі, у ліку іншага, струнныя інструменты і госпел-хоры<ref name="road_to_grammys3">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}</ref>. [[Файл:West_performing.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:West_performing.jpg|міні|270x270пкс|Канье Уэст выступае з аркестрам у 2007 годзе]] Для працы над сваім другім альбомам, ''[[Late Registration]]'', створаным пад уплывам выканаўцаў па-за жанру хіп-хоп, такіх як група {{Не перакладзена 3|Portishead|3=ru|4=Portishead}}<ref name="rs_genius3">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, Уэст запрасіў амерыканскага кампазітара {{Не перакладзена 3|Джон Браян|Джона Браяна|ru|Брайон, Джон}}<ref name="mtv_brion2">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|title=Kanye's Co-Pilot, Jon Brion, Talks About The Making Of Late Registration|first=Rodrigo|last=Perez|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025655/http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|archive-date=2021-05-13|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. На ''Late Registration'' Уэст аб'яднаў свой хіп-хоп на аснове соўла з жывой аркестравай музыкай Браяна<ref name="rs_late">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|title=Kanye West Late Registration Album Review|first=Rob|last=Sheffield|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620210112/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|archive-date=2012-06-20|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Ён таксама выкарыстаў розныя перкусійныя інструменты, якія звычайна не выкарыстоўваюцца ў папулярнай ці хіп-хоп-музыцы, такія як берымбау, кітайскія званы і [[вібрафон]]<ref name="christgau_late">{{cite web|language=en|url=http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|title=Growing by Degrees|author=Christgau, Robert|author-link=Кристгау, Роберт|date=2005-08-30|publisher=[[The Village Voice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814192513/http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|archive-date=2016-08-14|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Па словах Роба Шэфілда з ''[[Rolling Stone]]'', на ''Late Registration'' Уэст «спрабуе ператварыць увесь музычны свет у тэрыторыю хіп-хопа» і «знішчае ўсе клішэ, звязаныя з хіп-хопам»<ref name="rs_late2">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|title=Kanye West Late Registration Album Review|first=Rob|last=Sheffield|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620210112/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|archive-date=2012-06-20|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Музычны крытык Роберт Крыстгау пісаў, што «яшчэ ніколі хіп-хоп не быў гэтак комплексным і майстэрскім»<ref name="christgau_late2">{{cite web|language=en|url=http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|title=Growing by Degrees|author=Christgau, Robert|author-link=Кристгау, Роберт|date=2005-08-30|publisher=[[The Village Voice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814192513/http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|archive-date=2016-08-14|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Доўгі час Уэст быў адзіным папулярным выканаўцам, які гастраляваў са струнным аркестрам<ref name="rs_genius4">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. У сваім трэцім альбоме, ''[[Graduation]]'', Уэст адышоў ад звыклага соўла<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Палічыўшы, што ў ''Late Registration'' была дрэнная структура<ref name="rs_genius5">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>, Уэст вырашыў зрабіць ''Graduation'' больш шчыльным, прыбраўшы з яго скіты<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Альбом уключаў у сябе элементы разнастайных жанраў, сярод якіх [[Электра (музыка)|электра]], дыска, [[рок-музыка]] і чыкагскі хаўс<ref name="graduation_disco2">{{cite web|language=en|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|title=Review: New CDs From 50 Cent, Kanye West|first=Brett|last=Johnson|date=2007-09-10|publisher=[[The Washington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101537/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|archive-date=2012-11-10|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Сярод крыніц натхнення таксама называюцца арэна-рок-гурты<ref name="arena_rock2">{{cite web|language=en|url=http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|title=Kanye West {{!}} Music {{!}} reviews, guides, things to do, film|first=Jesse|last=Serwer|publisher=[[Time Out]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134152/http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|archive-date=2013-10-19|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}</ref>, такія як [[U2]], [[The Rolling Stones]] і [[Led Zeppelin]]. [[Файл:Roland_TR-808_(large).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Roland_TR-808_(large).jpg|злева|міні|Roland TR-808 —драм-машына, якая стала асновай альбома ''808s & Heartbreak'']] Выпушчаны пасля шэрагу асабістых узрушэнняў, чацвёрты альбом Уэста, ''[[808s & Heartbreak]]'', ашаламляльна адрозніваўся ад яго папярэдніх работ<ref name="spin_is_sampling2">{{статья|автор=Newton, Matthew|заглавие=Is Sampling Dying?|ссылка=|язык=en|издание=[[Spin (журнал)|Spin]]|тип=журнал|год=2008|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=32|doi=|issn=|издательство=Spin Media}}: «Simple beats and Auto-Tuned vocals form the foundation of ''808s & Heartbreak'', Kanye West’s latest release. As the title implies, it’s a breakup album. But perhaps the split is deeper than even West realizes. His new sound is a bold departure from his previous efforts, but also a challenge to the parameters of what many listeners would consider hip-hop.»</ref>. На ім ён вырашыў адысці ад хіп-хопа ў бок электрапопа і [[Сінці-поп|сінці-попа]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|title=Kanye West - 808s & Heartbreak: out of the darkness|first=Brian|last=Boyd|publisher=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035537/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-13|url-status=live}}</ref>. Пры стварэнні альбом шырока выкарыстоўвалася драм-машына TR-808, аўтатюн і праграмныя сінтэзатары<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Гучанне альбома параўноўвалі з [[Пост-панк|пост-панкам]] 1980-х і нью-вейвам<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|title=Kanye West - 808s & Heartbreak: out of the darkness|first=Brian|last=Boyd|publisher=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035537/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-13|url-status=live}}</ref>. Уэст пазней прызнаўся, што працуючы над альбомам слухаў такіх музыкаў, як [[Joy Division]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Гэры Ньюман|Гэры Ньюмана|ru|Ньюман, Гэри}}, TJ Swan<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref> і {{Не перакладзена 3|Бой Джордж|3=ru|4=Бой Джордж}}<ref name="minimal_but_functional2">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|title=Kanye West: “I’m Just Getting More Polished”|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302094928/http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|archive-date=2009-03-02|access-date=2016-07-13|url-status=live}}</ref>. Пазней Уэст назваў гэты альбом «першым чорным нью-вэйв-альбомам»<ref name="behind_the_mask2">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}</ref>. Выкарыстоўваючы «мінімалістычны, але функцыянальны» падыход да стварэння музыкі<ref name="minimal_but_functional">{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|title=Kanye West: “I’m Just Getting More Polished”|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302094928/http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|archive-date=2009-03-02|access-date=2016-07-13|url-status=live}}</ref>, Уэст апрацоўваў свой голас аўтацюнам, змяняў вышыню гуку ў TR-808, каб атрымаць скажонае, электроннае гучанне<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, пасля чаго дадаваў да ўсяго гэтага такія традыцыйныя інструменты, як японскія барабаны тайко<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Па словах Мэцью Траммелла з ''Rolling Stone'', альбом апярэджваў свой час і быў «магчыма, самай бліскучай працай» Уэста<ref name="rs_808_brilliant2">{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|title=Kanye West Claims the Stage in Atlantic City|first=Matthew|last=Trammell|date=2012-07-07|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710102541/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|archive-date=2012-07-10|access-date=2016-06-23|url-status=live}}</ref>. У сваім пятым альбоме, ''[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]'', які сам Уэст назваў «альбомам-выбачэннем» за сваю выхадку на MTV VMA 2009<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, ён вярнуўся да хіп-хопу<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Альбом, адзначаны крытыкамі за яго максімалісцкае гучанне<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, уключае ў сябе элементы ўсіх папярэдніх альбомаў Уэста. ''[[Entertainment Weekly]]'' адзначае «раскошны соўл з ''The College Dropout'' 2004 года, сімфанічнае пышнасць ''Late Registration'', глянец ''Graduation'' 2007 года і эмацыйна знясіленыя электронныя матывы ''808s & Heartbreak'' 2008 года»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Эндзі Келман з ''[[AllMusic]]'' назваў ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' «кульмінацыяй» першых пяці альбомаў рэпера, заўважыўшы, што ён «не проста запазычвае іх характарыстыкі», а аб'ядноўвае іх элементы так, што іх «цяжка аддзяліць адзін ад аднаго і пералічыць»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Yeezus_tour.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yeezus_tour.jpg|злева|міні|270x270пкс|Уэст выступае ў 2013 годзе ў рамках Yeezus Tour]] Шосты альбом, ''[[Yeezus]]'', названы Уэстам «пратэстам супраць музыкі»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, быў выкананы ў рэзкім стылі, заснаваным на розных жанрах. Музычны крытык Грег Кот у сваёй рэцэнзіі «''Yeezus'' Канье Уэста — [альбом, які] няпроста слухаць» для газеты ''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]'' піша: «пры першым праслухоўванні, ён варожы, рэзкі (як па гучанні, так і па тэкстах) і з'яўляецца наўмысна адштурхвае, быццам ён спецыяльна створаны з мэтай праверыць самых заўзятых фанатаў [Уэста]». Журналіст адзначыў, што альбом спалучае ў сабе элементы эйсід-хаўса 80-х, чыкагскага дрыла 2013 года ў стылі {{Не перакладзена 3|Chief Keef|3=ru|4=Chief Keef}} і King Louie, [[індастрыял]] 90-х і эксперыментальнага хіп-хопа ў стылі {{Не перакладзена 3|Сол Уільямс|Сола Уільямса|ru|Уильямс, Сол}}, {{Не перакладзена 3|Death Grips|3=ru|4=Death Grips}} і {{Не перакладзена 3|Odd Future|3=ru|4=Odd Future}}<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. У ліку жанраў, элементы якіх прадстаўлены ў альбоме, таксама называюцца трэп<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>, [[панк-рок]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref> і [[Электра (музыка)|электра]]<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Натхніўшыся мінімалістычным дызайнам архітэктара [[Ле Карбюзье|Ле Корбюзье]]<ref name="behind_the_mask3">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}</ref>, Уэст выкарыстаў скажоныя гукі драм-машын і «сінтэзатары, якія гучаць быццам яны паламаныя». Кампазіцыі альбома стылізаваныя пад пашкоджаныя гукавыя файлы, а вакальная частка зменена аўтацюнам і эфектамі мадуляцыі настолькі, што словы нярэдка становяцца цяжкаадметнымі<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Сэмплы, выкарыстаныя Уэстам у альбоме, адрозніваліся адзін ад аднаго паходжаннем: рэпер выкарыстаў як амерыканскія кампазіцыі накшталт «Strange Fruit», выкананую [[Ніна Сімон|Нінай Сымон]], так і замежныя накшталт «Gyöngyhajú lány» венгерскага рок-гурта {{Не перакладзена 3|Omega (група)|Omega|ru|Omega (группа)}} і «Are Zindagi Hai Khel» індыйскага кампазітара Рахула Дэў Бурмана<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Сёмы альбом рэпера, ''[[The Life of Pablo]]'', адрозніваўся ад папярэдніх альбомаў тым, што ён не быў выпушчаны на фізічных носьбітах і Уэст працягваў уносіць у яго змены ўжо пасля выхаду<ref name="tlop_updating2">{{cite web|language=en|url=http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|title=Kanye West Is Updating "Wolves"|first=Ben|last=Dandridge-Lemco|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317211812/http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|archive-date=2016-03-17|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. ''Entertainment Weekly'' адзначыў «сырую, часам нават спецыяльна пакінутую бязладнай кампазіцыю»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. ''Rolling Stone'' назваў яго «бязладным альбомам, які выглядае так, быццам яго адмыслова стварылі такім, пасля дакладнага як лазер ''Yeezus''» і які «спраектаваны так, каб гучаць быццам над ім усё яшчэ працуюць»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Часопіс ''Slant Magazine'' піша, што «альбом дзіўна звязвае розныя стадыі Канье: энтузіяста соўл-сэмплаў, забітага горам спевака пад аўтацюнам, геданістычнага авант-поп-кампазітара і індастрыял-рэп-балбатуна»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. Іншы часопіс ''Slate'' заявіў, што ''The Life of Pablo'' — «вызначана падобны на альбом-барацьбу»<ref>{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}</ref>. == Іншая дзейнасць == [[Файл:Kanye_West_2010-10-21_001.tiff|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_2010-10-21_001.tiff|злева|міні|263x263пкс|Канье Уэст у 2010 годзе]] === Індустрыя моды === Ужо стаўшы вядомым як музыка, Канье Уэст зацікавіўся індустрыяй моды і захацеў займацца дызайнам адзення<ref>{{cite web|last=Reed|first=Ryan|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|publisher=[[Rolling Stone]]|access-date=2016-07-14|date=2015-02-20|language=en|archive-date=2017-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|url-status=live}}</ref>. У верасні 2005 года ён абвясціў, што рыхтуе сваю лінію адзення Pastelle. "Цяпер, калі я выйграў «Грэмі» і скончыў працу над ''Late Registration'', я гатовы запусціць сваю лінію адзення гэтай вясной", - заяўляў рэпер<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Праца над ёй ішла чатыры гады, асобныя яе элементы дэманстраваліся Уэстам на розных цырымоніях, аднак у 2009 годзе было абвешчана аб закрыцці лініі<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У тым жа годзе Уэст, у супрацоўніцтве з [[Nike]], выпусціў снікеры<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, другая версія якіх, Air Yeezy 2, была выпушчаная ў 2012 годзе<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Увесну 2009 года былі прадстаўлены створаныя Уэстам сумесна з [[Louis Vuitton]] снікеры. Яны былі запушчаны ў продаж у чэрвені 2009 года<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Акрамя гэтага Уэст супрацоўнічаў з італьянскім дызайнерам абутку<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref> і японскім брэндам {{Не перакладзена 3|A Bathing Ape|BAPE|ru|A Bathing Ape}}<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2011 года Уэст прадставіў на {{Не перакладзена 3|Тыдзень моды ў Парыжы|Тыдні моды ў Парыжы|ru|Неделя моды в Париже}} сваю першую жаночую калекцыю, DW Kanye West<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Яго падтрымалі такія мадэльеры, як {{Не перакладзена 3|Дын і Дэн Кейтэн|Дын і Дэн Кейтэн|ru|Дин и Ден Кейтен}}, {{Не перакладзена 3|Аліўе Тэйскенс|Аліўе Тэйскенс|4=Olivier Theyskens}} і {{Не перакладзена 3|Джэрэмі Скот|Джэрэмі Скот|ru|Скотт, Джереми}}<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на гэта, калекцыя атрымала прахалодныя і негатыўныя водгукі крытыкаў<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2012 года Уэст прадставіў сваю другую калекцыю<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, якая атрымала больш станоўчыя водгукі<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2013 года стала вядома, што Уэст спыніў супрацоўніцтва з Nike і працуе з [[Adidas]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У лютым 2015 года былі прадстаўлены сумесныя з Adidas снікеры Yeezy 750 Boost<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку 2015 года была прадстаўлена першая сумесная лінія адзення Adidas і Канье Уэста, Yeezy Season 1<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Яна атрымала станоўчыя водгукі крытыкаў, часопіс [[Vogue]] адзначыў «мілітарысцкі аспект» — калекцыя была створана пасля таго, як Уэст ўбачыў беспарадкі ў Англіі ў 2011 годзе<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У чэрвені 2015 года былі прадстаўлены другія створаныя сумесна з Adidas снікёры, Yeezy Boost 350<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У верасні 2015 года, падчас тыдня моды ў Нью-Ёрку, Уэст прадставіў калекцыю адзення Yeezy Season 2, на гэты раз створаную незалежна ад Adidas<ref name="yeezy_season22">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|title=Everything Going Down at Kanye West's Yeezy Season 2 NYFW Show|first=Karizza|last=Sanchez|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909040020/https://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-25|url-status=live}}</ref>. У кастрычніку ён прадставіў чаравікі Yeezy 950 Boot, створаныя сумесна з Adidas<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. 11 лютага 2016 года, адначасова з прэзентацыяй яго альбома ''The Life of Pablo'', у Мэдысан-сквер-гардэн была прадстаўлена калекцыя адзення Yeezy Season 3<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. === Бізнес === У 2004 годзе, неўзабаве пасля выпуску дэбютнага альбома ''The College Dropout'', Канье Уэст заснаваў лэйбл GOOD Music, у супрацоўніцтве з [[Sony BMG]]. Першымі музыкамі лэйбла сталі сам Уэст, {{Не перакладзена 3|Common|3=ru|4=Common}} і {{Не перакладзена 3|Джон Леджэнд|Джон Леджэнд|ru|Ледженд, Джон}}<ref name="complete_history_good2">{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|title=The Complete History of G.O.O.D. Music|first=Benjamin|last=Chesna|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035758/https://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}</ref>. У цяперашні час у ліку артыстаў лэйбла: сам Уэст, {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru|4=Big Sean}}, Mirza Ragimkhanov, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru|4=Pusha T}}, {{Не перакладзена 3|Теяна Тэйлар|Теяна Тэйлар|ru|Тейлор, Тейяна}}, {{Не перакладзена 3|Mos Def|Mos Def|ru|Mos Def}}, {{Не перакладзена 3|D’banj|4=D’banj}} і Джон Леджэнд, а таксама прадзюсары, у ліку якіх, {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}, {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru|4=Q-Tip}}, {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот|3=ru|4=Трэвіс Скот}}, {{Не перакладзена 3|No I.D.|4=No I.D.}}, {{Не перакладзена 3|Джэф Баскер|Джэф Баскер|4=Jeff Bhasker}} і {{Не перакладзена 3|S1 (прадюсар)|S1|4=S1 (producer)}}<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2015 года Уэст прызначыў рэпера Pusha T на пасаду прэзідэнта лэйбла<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У 2008 годзе рэпер абвясціў, што збіраецца адкрыць дзесяць рэстаранаў сеткі хуткага харчавання {{Не перакладзена 3|Fatburger|4=Fatburger}}<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Было адкрыта два рэстарана, аднак адзін з іх неўзабаве зачыніўся<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, а другі быў выкуплены самой сеткай<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У студзені 2012 года Уэст абвясціў аб стварэнні крэатыўнага агенцтва {{Не перакладзена 3|DONDA|4=DONDA}}, названы ў гонар яго маці<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У анонсе Уэст заявіў, што кампанія «працягне тое, што не паспеў скончыць [[Стыў Джобс]]» і што яна будзе «збіраць найвялікшых мысляроў і змяшчаць іх у крэатыўную прастору, у якой яны змогуць абменьвацца ідэямі». Мэтай кампаніі было заяўлена «стварэнне прадуктаў і ўражанняў, якія людзі захочуць і змогуць набыць»<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Крытыкі адзначалі мінімалістычную стылістыку прадуктаў кампаніі<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2015 года было абвешчана, што Уэст стаў саўладальнікам сэрвісу струменевага вяшчання [[Tidal]]. Сэрвіс спецыялізуецца на трансляцыі lossless-аўдыё (cціск аўдыя без страт) і кліпаў высокага дазволу. Усяго сэрвісам кіруюць 16 музыкаў, сярод якіх, акрамя Уэста, [[Беёнсэ|Беёнсе]], {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru|4=Jay-Z}}, [[Рыяна]], [[Мадонна (спявачка)|Мадонна]] і [[Нікі Мінаж]]<ref name="tidal_value">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Гэта стала магчымым пасля таго, як Jay-Z выкупіў матчыну кампанію сэрвісу, {{Не перакладзена 3|Aspiro|4=Aspiro}}<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Ідэяй Tidal стаў сэрвіс, кіраваны артыстамі<ref name="tidal_value2">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, паколькі адзін з найбольш вядомых сэрвісаў струменевага вяшчання, [[Spotify]], крытыкаваўся за нізкія выплаты<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. «Асноўная праблема-прымусіць усіх зноў паважаць музыку, разумець яе каштоўнасць», - заявіў Jay-Z У прэс-рэлізе<ref name="tidal_value3">{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. === Філантропія === У 2003 годзе Канье Уэст заснаваў у [[Чыкага]] ўласны [[Дабрачыннасць|дабрачынны фонд]] Kanye West Foundation, створаны з мэтай дапамагчы маладым і паменшыць непісьменнасць<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У жніўні 2007 года фонд правёў дабрачынны канцэрт, на якім было сабрана больш за 500 000 даляраў<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Пасля смерці маці рэпер пераназваў фонд у The Dr. Donda West Foundation<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, а ў 2011 годзе — цалкам закрыў яго<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе Уэст, сумесна са сваім сябрам рэперам {{Не перакладзена 3|Rhymefest|4=Rhymefest}} і яго жонка Доні Сміт, адкрыў некамерцыйную арганізацыю Donda's House<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. У ёй, у рамках праграмы Got Bars?, праводзіліся ўрокі для падлеткаў 15-24 гадоў, на якіх іх навучалі стварэнню музыкі. Акрамя гэтага былы прафесійны футбаліст праводзіў з імі заняткі па [[Ёга|ёзе]] і [[Фітнес|фітнесу]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. Канье Уэст прымаў актыўны ўдзел у многіх дабрачынных акцыях, канцэртах і розных зборах сродкаў: для дапамогі пацярпелым ад урагану «Катрына», фестывалі Жывая Планета Зямля<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, [[Сусветны дзень водных рэсурсаў|Сусветным дні водных рэсурсаў]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>, дабрачынных марафонах [[Nike]], а таксама сумеснай з [[MTV]] праграме дапамогі вайскоўцам, якія вярнуліся з [[Іракская вайна|вайны ў Іраку]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}</ref>. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * [[The College Dropout]] ([[2004]]) * [[Late Registration]] ([[2005]]) * [[Graduation]] ([[2007]]) * [[808s & Heartbreak]] ([[2008]]) * My Beautiful Dark Twisted Fantasy (2010) * Yeezus (2013) * The Life of Pablo (2016) * Ye (2018) * Jesus Is King (2019) * Donda (2021) * Donda 2 (2022) * [[Bully (альбом)|Bully]] (2026) '''Альбомы ў суаўтарстве''' * Watch the Throne (2011) (разам з [[Jay-Z]]) * Kids See Ghosts (2018) (разам з Kid Cudi, як дуэт Kids See Ghosts) * Vultures 1 (2024) (разам з Ty Dolla Sign, як дуэт ¥$) * Vultures 2 (2024) (разам з Ty Dolla Sign, як дуэт ¥$) * Never Stop (2025) (міні-альбом, разам з King Combs) '''Кампіляцыі''' * Cruel Summer (2012) (альбом-кампіляцыя артыстаў заснаванага Уэстам лэйбла GOOD Music) == Крыніцы == <references group="~" /> {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Kanye West}} * [http://www.kanyeyeezy.com/ Fansite] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130804143649/http://kanyeyeezy.com/ |date=4 жніўня 2013 }} * [http://www.kanyeuniversecity.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090730091844/http://www.kanyeuniversecity.com/ |date=30 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}{{Канье Уэст}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Уэст Канье}} [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Канье Уэст| ]] du588dielpc1084h43rxlf8lcluob27 0 54550 5125823 5125180 2026-04-14T08:21:24Z ~2026-22738-54 166673 5125823 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віктар О́рбан''' ({{hungarianname|Orbán Viktor}}; нар. [[31 мая]] [[1963]], [[Секешфехервар]]):= уничтожено. К 26.Апреля_2026года взорвать Пакши, разбомбить до лунных котлованов париж и сжечь швейцарию. Кто будет выебываться перестрелять с семьями, детьми, внучками жучками кошечками, вышвырнуть унгров из могил до седьмого поколения. Go! Денег не дадим, остальных на фронт в забой. Осуществить., гуманитариев и проч.олигофренов вешать вне очереди..  — венгерскі палітык, прэм’ер-міністр краіны ў 1998—2002 і з 2010 года. Орбан з’яўляецца старшынёй партыі ФІДЭС (Альянс маладых дэмакратаў). У канцы 80-х быў адным з заснавальнікаў апазіцыйнай уладам ВНР партыі ФІДЭС, у 1990 быў упершыню абраны ў парламент. Упершыню стаў прэм’ер-міністрам у 1998 г. На выбарах 2010 года яго партыя ФІДЭС з партнёрамі атрымала большасць месцаў у парламенце з-за няўдалай эканамічнай палітыкі кіраваўшых краінай раней сацыял-дэмакратаў, новая кіруючая кааліцыя атрымала 263 месцы ў парламенце. Орбан быў афіцыйна прызначаны на новую пасаду [[29 мая]]. Віктар Орбан узначальваў кабінет міністраў Венгрыі ў 2010—2018 гадах. Перамога кіруючай кааліцыі на выбарах у [[2018]] годзе дала магчымасць яму стаць на чале ўрада чацвёрты раз. 10 мая 2018 парламент Венгрыі зацвердзіў Віктара Орбана на пасаду прэм’ер-міністра краіны на новы чатырохгадовы тэрмін<ref>[http://blr.belta.by/world/view/parlament-vengryi-peravybrau-orbana-na-pasadu-premera-68753-2018/ blr.belta.by]</ref>. Па веравызнанню [[кальвініст]]. Жанаты, мае пяць дзяцей. Пасля парламенцкіх выбараў у Венгрыі 12 красавіка 2026 года Віктар Орбан прайграў выбары [[Петэру Маджару]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2026/04/12/world/live-news/hungary-election-orban-magyar|title=Live updates: Trump ally Viktor Orbán concedes defeat after 16 years as prime minister|first=Christian Edwards, Ivana|last=Kottasová|website=CNN|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Прэм'ер-міністры Венгрыі}} {{Прэм'ер-міністры сучаснай Венгрыі}} {{Еўрапейскі савет}} {{Лідары НАТА}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Орбан Віктар}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Венгрыі]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Фідэс»]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] 4yme4vmgmhw5ye8v1oeq1d431c3ibfj 5125826 5125823 2026-04-14T08:25:29Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-22738-54|~2026-22738-54]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5125826 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віктар О́рбан''' ({{hungarianname|Orbán Viktor}}; нар. [[31 мая]] [[1963]], [[Секешфехервар]]) — венгерскі палітык, прэм’ер-міністр краіны ў 1998—2002 і з 2010 года. Орбан з’яўляецца старшынёй партыі ФІДЭС (Альянс маладых дэмакратаў). У канцы 80-х быў адным з заснавальнікаў апазіцыйнай уладам ВНР партыі ФІДЭС, у 1990 быў упершыню абраны ў парламент. Упершыню стаў прэм’ер-міністрам у 1998 г. На выбарах 2010 года яго партыя ФІДЭС з партнёрамі атрымала большасць месцаў у парламенце з-за няўдалай эканамічнай палітыкі кіраваўшых краінай раней сацыял-дэмакратаў, новая кіруючая кааліцыя атрымала 263 месцы ў парламенце. Орбан быў афіцыйна прызначаны на новую пасаду [[29 мая]]. Віктар Орбан узначальваў кабінет міністраў Венгрыі ў 2010—2018 гадах. Перамога кіруючай кааліцыі на выбарах у [[2018]] годзе дала магчымасць яму стаць на чале ўрада чацвёрты раз. 10 мая 2018 парламент Венгрыі зацвердзіў Віктара Орбана на пасаду прэм’ер-міністра краіны на новы чатырохгадовы тэрмін<ref>[http://blr.belta.by/world/view/parlament-vengryi-peravybrau-orbana-na-pasadu-premera-68753-2018/ blr.belta.by]</ref>. Па веравызнанню [[кальвініст]]. Жанаты, мае пяць дзяцей. Пасля парламенцкіх выбараў у Венгрыі 12 красавіка 2026 года Віктар Орбан прайграў выбары [[Петэру Маджару]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2026/04/12/world/live-news/hungary-election-orban-magyar|title=Live updates: Trump ally Viktor Orbán concedes defeat after 16 years as prime minister|first=Christian Edwards, Ivana|last=Kottasová|website=CNN|date=2026-04-12|access-date=2026-04-12}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Прэм'ер-міністры Венгрыі}} {{Прэм'ер-міністры сучаснай Венгрыі}} {{Еўрапейскі савет}} {{Лідары НАТА}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Орбан Віктар}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Венгрыі]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Фідэс»]] [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] rpsjhpykxv0xq49l6ntkoz9dlb6vwre 0 54955 5125726 4947873 2026-04-14T05:26:35Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125726 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ларэн}} {{Кінематаграфіст | Імя = Сафі Ларэн | Арыгінал імя = Sophia Loren | Фота = Sophia Loren L.A..jpg | Подпіс = <small>Сафі Ларэн на фота Алана Уорэна ў 1986 годзе</small> | Шырыня = 250px | Імя пры нараджэнні = Сафія Шыкалонэ | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = 1950 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Сафі́ Ларэ́н''', '''Сафія Ларэн''' ({{lang-it|Sophia Loren}}) па нараджэнні '''Сафія Вілані Шыкалоне''' ({{lang-it|Sofia Villani Scicolone}}; нар. {{ДН|20|9|1934}}, [[Рым]]) — [[Італія|італьянская]] актрыса і спявачка. Уладальніца ганаровых прэмій многіх кінафестываляў -- [[Каірскі міжнародны кінафестываль|Канскага]] (1961), [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] (1958, 1998, 2002), [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскага]] (1965, 1997), [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]] (1994). Уладальніца прыза лепшай актрысе МКФ у Сан-Себасцьяне (1974). Лаўрэатка пяці прэмій «[[Залаты глобус]]» (у спецыяльнай намінацыі «улюбёнка сусветнай публікі»), «[[Грэмі]]» (2004), «[[BAFTA]]», «Кубак Вальпі», «[[Сезар]]». Першая лаўрэатка прэміі «[[Оскар|Оскара]]» за найлепшую жаночую ролю ў фільме на замежнай мове (1962). Уладальніца ганаровага «[[Оскар]]а» (1991) == Фільмаграфія == * 1971 — {{нп5|Жонка святара||en|The Priest's Wife}} * 1970 — «[[Сланечнікі (фільм)|Сланечнікі]]» * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» — Ясмін Азір * 1964 — [[Шлюб па-італьянску]]<ref>[http://kolastheatre.by/be/repertory/shlyub-pa-italyansku Шлюб па-італьянску] Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа</ref> * 1964 — {{нп5|Падзенне Рымскай імперыі (фільм)|Падзенне Рымскай імперыі|en|The Fall of the Roman Empire (film)}} * 1963 — «[[Учора, сёння, заўтра]]» * 1960 — «[[Гэта пачалося ў Неапалі]]» * 1960 — «[[Чачара]]» * 1959 — {{нп5|Чорная архідэя (фільм)|Чорная архідэя|en|The Black Orchid (film)}} * 1956 — [[Шчасце быць жанчынай]] * 1953 — «[[Аіда (фільм-опера, 1953)|Аіда]]» * 1953 — «[[Дзве ночы з Клеапатрай]]» == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|0000047|Сафі Ларэн}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|Італія}} {{DEFAULTSORT:Ларэн Сафі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] cj1q1xr5kbgp34u45l75zwq4gj0efkp 5125753 5125726 2026-04-14T06:33:28Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125753 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ларэн}} {{Кінематаграфіст | Імя = Сафі Ларэн | Арыгінал імя = Sophia Loren | Фота = Sophia Loren L.A..jpg | Подпіс = <small>Сафі Ларэн на фота Алана Уорэна ў 1986 годзе</small> | Шырыня = 250px | Імя пры нараджэнні = Сафія Шыкалонэ | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = 1950 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Сафі́ Ларэ́н''', '''Сафія Ларэн''' ({{lang-it|Sophia Loren}}) па нараджэнні '''Сафія Вілані Шыкалоне''' ({{lang-it|Sofia Villani Scicolone}}; нар. {{ДН|20|9|1934}}, [[Рым]]) — [[Італія|італьянская]] актрыса і спявачка. Уладальніца ганаровых прэмій многіх кінафестываляў -- [[Каірскі міжнародны кінафестываль|Канскага]] (1961), [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] (1958, 1998, 2002), [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскага]] (1965, 1997), [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]] (1994). Уладальніца прыза лепшай актрысе МКФ у Сан-Себасцьяне (1974). Лаўрэатка пяці прэмій «[[Залаты глобус]]» (у спецыяльнай намінацыі «улюбёнка сусветнай публікі»), «[[Грэмі]]» (2004), «[[BAFTA]]», «Кубак Вальпі», «[[Сезар]]». Першая лаўрэатка прэміі «[[Оскар|Оскара]]» за найлепшую жаночую ролю ў фільме на замежнай мове (1962). Уладальніца ганаровага «[[Оскар]]а» (1991) == Фільмаграфія == * 1971 — {{нп5|Жонка святара||en|The Priest's Wife}} * 1970 — «[[Сланечнікі (фільм)|Сланечнікі]]» * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» — Ясмін Азір * 1964 — [[Шлюб па-італьянску]]<ref>[http://kolastheatre.by/be/repertory/shlyub-pa-italyansku Шлюб па-італьянску] Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа</ref> * 1964 — {{нп5|Падзенне Рымскай імперыі (фільм)|Падзенне Рымскай імперыі|en|The Fall of the Roman Empire (film)}} * 1963 — «[[Учора, сёння, заўтра]]» * 1960 — «[[Гэта пачалося ў Неапалі]]» * 1960 — «[[Чачара]]» * 1958 — [[Чорная архідэя (фільм, 1958)|Чорная архідэя]] — ''Роза Б’янка'' * 1956 — [[Шчасце быць жанчынай]] * 1953 — «[[Аіда (фільм-опера, 1953)|Аіда]]» * 1953 — «[[Дзве ночы з Клеапатрай]]» == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|0000047|Сафі Ларэн}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|Італія}} {{DEFAULTSORT:Ларэн Сафі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] 2edirid17h8ytxpz5xe7z1kedlj662c 5125754 5125753 2026-04-14T06:33:48Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125754 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ларэн}} {{Кінематаграфіст | Імя = Сафі Ларэн | Арыгінал імя = Sophia Loren | Фота = Sophia Loren L.A..jpg | Подпіс = <small>Сафі Ларэн на фота Алана Уорэна ў 1986 годзе</small> | Шырыня = 250px | Імя пры нараджэнні = Сафія Шыкалонэ | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = 1950 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Сафі́ Ларэ́н''', '''Сафія Ларэн''' ({{lang-it|Sophia Loren}}) па нараджэнні '''Сафія Вілані Шыкалоне''' ({{lang-it|Sofia Villani Scicolone}}; нар. {{ДН|20|9|1934}}, [[Рым]]) — [[Італія|італьянская]] актрыса і спявачка. Уладальніца ганаровых прэмій многіх кінафестываляў -- [[Каірскі міжнародны кінафестываль|Канскага]] (1961), [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] (1958, 1998, 2002), [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскага]] (1965, 1997), [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]] (1994). Уладальніца прыза лепшай актрысе МКФ у Сан-Себасцьяне (1974). Лаўрэатка пяці прэмій «[[Залаты глобус]]» (у спецыяльнай намінацыі «улюбёнка сусветнай публікі»), «[[Грэмі]]» (2004), «[[BAFTA]]», «Кубак Вальпі», «[[Сезар]]». Першая лаўрэатка прэміі «[[Оскар|Оскара]]» за найлепшую жаночую ролю ў фільме на замежнай мове (1962). Уладальніца ганаровага «[[Оскар]]а» (1991) == Фільмаграфія == * 1971 — {{нп5|Жонка святара||en|The Priest's Wife}} * 1970 — «[[Сланечнікі (фільм)|Сланечнікі]]» * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» — Ясмін Азір * 1964 — [[Шлюб па-італьянску]]<ref>[http://kolastheatre.by/be/repertory/shlyub-pa-italyansku Шлюб па-італьянску] Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа</ref> * 1964 — {{нп5|Падзенне Рымскай імперыі (фільм)|Падзенне Рымскай імперыі|en|The Fall of the Roman Empire (film)}} * 1963 — «[[Учора, сёння, заўтра]]» * 1960 — «[[Гэта пачалося ў Неапалі]]» * 1960 — «[[Чачара]]» * 1958 — «[[Чорная архідэя (фільм, 1958)|Чорная архідэя]]» — ''Роза Б’янка'' * 1956 — [[Шчасце быць жанчынай]] * 1953 — «[[Аіда (фільм-опера, 1953)|Аіда]]» * 1953 — «[[Дзве ночы з Клеапатрай]]» == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|0000047|Сафі Ларэн}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|Італія}} {{DEFAULTSORT:Ларэн Сафі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рыме]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Італіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] ol9um7ehpz2tgt9ueuq2ahef2t5g9tk 0 55979 5125915 4922635 2026-04-14T11:52:44Z DzBar 156353 шаблон 5125915 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Кольская звышглыбокая свідравіна''' (СГ-3) — найглыбейшая [[свідравіна]] ў свеце. Знаходзіцца ў [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], за 10 км на захад ад горада [[Запалярны|Запалярнага]], на тэрыторыі [[Балтыйскі шчыт|Балтыйскага шчыта]]. Яе глыбіня складае 12 262 метры. У адрозненне ад іншых звышглубокіх свідравін, якія рабіліся для здабычы [[нафта|нафты]] або геолагавыведкі, СГ-3 была прасвідраваная выключна з мэтай даследавання [[Літасфера|літасферы]] ў тым месцы, дзе [[мяжа Махаровічыча]] падыходзіць блізка да паверхні [[Планета Зямля|Зямлі]].[[Выява:Кольская сверхглубокая скважина crop.jpg|thumb|300px|Кольская звышглыбокая, фотаздымак 2007 года]] == Гісторыя == Кольская звышглыбокая свідравіна была закладзена ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]]. Бурэнне пачалося 24 мая 1970 года. Да глыбіні ў 7000 метраў бурэнне праходзіла адносна спакойна, бур праходзіў праз аднастайныя трывалыя граніты. Пасля гэтай глыбіні буравая галоўка ўвайшла ў менш трывалыя слаістай пароды. Пры праходжанні праз іх ствол свідравіны стаў абсыпацца з утварэннем [[Каверна (Геалогія)|кавернаў]]. У выніку чаго буравую калону закліноўвала пародай, і галоўка абрывалася пры спробе пад'ёму. Страчаная частка свідравой калоны [[цэмент|цэментавалася]], а бурэнне працягвалася з адхіленнем свідравога абсталявання. Такія аварыі здараліся неаднаразова, таму бурэнне працягвалася на працягу некалькіх гадоў, а структура свідравіны атрымала аблічча кроны дрэва з мноствам адгалінаванняў. 6 чэрвеня 1979 года свідравіна пабіла рэкорд у 9583 метра, які раней належаў нафтавай свідравіне [[Берта Роджэрс]] ([[Аклахома]]). У лепшыя гады на Кольскай звышглыбокай свідравіне працавала 16 даследчых лабараторый, іх курыраваў асабіста [[Міністэрства геалогіі СССР|міністр геалогіі СССР]] [[Сідарэнка, Аляксандр Васільевіч|Аляксандр Сідарэнка]]. У 1983 годзе прасвідравалі 12066 метраў і часова спыніліся — рыхтаваліся да [[міжнародны геалагічны кангрэс|Міжнароднага геалагічнага Кангрэсу]], які павінен быў праходзіць у 1984 годзе ў [[Масква|Маскве]]. 27 верасня 1984 года бурэнне было працягнута. Але пад час першага жа спуску адбылася аварыя — абарвалася буравая калона. Бурэнне аднавілі з глыбіні 7000 метраў. Да 1990 года новае адгалінаванне дасягнула глыбіні 12262 метра. Калона зноў абарвалася, і бурэнне было спынена. У студзені 1991 года з глыбіні 9 653 метра пачалі бурэнне 4-й па ліку свідравіны. Бурэнне свідравіны было спынена ў красавіку 1992 года на глыбіні 11 882 метра. Бурэнне пятай свідравіны пачалося ў красавіку 1994 года з глыбіні 8 278 метраў. Бурэнне было спынена ў жніўні 1994 года на глыбіні 8 578 метраў з-за недахопу сродкаў, а сама свідравіна была закансервавана <ref>"https://www.interfax.ru/russia/709510/ title=Кольскую звышглыбокую свідравіну прапанавалі адкрыць для турыстаў</ref>. З-за нераўнамернага разбурэння парод, геалагічных неаднастайнасцяў і іншых прычын, ствол свідравіны перакрыўляўся, і на максімальнай глыбіні адхіленне ад вертыкалі вусця свідравіны склала 840 метраў. [[Файл:Сама скважина(заварена), август 2012.JPG|злева|міні|275x275пкс|Закрытая свідравіна (2012 год)]] === Сідравая ўстаноўка === Спачатку бурэнне вялося серыйнай свідравой устаноўкай "Уралмаш-4Э", якую ўжываюць для свідравання пры пошуку і геолагаразведцы радовішчаў нафты і газу. З глыбіні 7263 метра бурэнне працягнулі ўстаноўкай «Уралмаш-15000». У ліку асаблівасцяў, якія ўвабралі перадавы вопыт свідравання глыбокіх свідравін. * Свідравая калона ніжэй 2000 метраў была сабрана трубамі з лёгкіх [[Алюміній|алюмініевых сплаваў]] (сталёвая проста разарвалася б ад сваёй вагі). Маса калоны — каля 200 тон. * [[Турбабур]] — турбіна даўжынёй 46 метраў, якая дзейнічае ад ціску свідравога раствору, круціць свідравую каронку. * Кернапрыёмнік — здымная труба ўнутры турбабура, служылая для збораў узораў пароды. * Выкарыстанне звычайных свідравых каронак з цвёрдага сплаву. Адна каронка служыла прыблізна 4 гадзіны, за гэты час атрымоўвалася прасвідраваць 7-10 метраў. На спуск і пад'ём калоны патрабавалася да 18 гадзін. Пры гэтым калона разбіралася на секцыі з некалькіх труб == Рэкорды == У 1997 годзе занесена ў Кнігу рэкордаў Гінеса як самае глыбокае ўварванне чалавека ў [[Зямная кара|зямную кару]] (і застаецца такой да гэтага часу). Свідравіна была таксама самай доўгай ў свеце да 2008 года, калі яе абышла прасвідраваная пад вострым вуглом да паверхні зямлі нафтавая свідравіна Maersk Oil BD-04A (12 290 м, нафтавы басейн Аль-Шахін, Катар){{арфаграфія}} == Зноскі == [[Катэгорыя:Горная справа]] [[Катэгорыя:Мурманская вобласць]] <references />{{Бібліяінфармацыя}} 4n1gfnnj1cn7e4a698zx562gzgo460d 0 56111 5125537 5020018 2026-04-13T16:46:21Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Minsk2-18.jpg|Minsk2-18.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Minsk2-18.jpg|]]. 5125537 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы |sort = Купалы Янкі |арыгінал = |лагатып = Лагатып Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы.JPG |выява = |памер = |подпіс = Будынак Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы ў Мінску |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min = 54|lat_sec = 22 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec =55 |region = |CoordScale = 1000 |дата=19 мая |заснаваны =1944 |месцазнаходжанне= [[вуліца Янкі Купалы (Мінск)|вул. Янкі Купалы]], 4; г. [[Мінск]] |наведвальнікі = |дырэктар = [[Ганна Васільеўна Галінская|Ганна Галінская]] |праезд = |адкрыты = |білет = |карта = Беларусь Мінск Цэнтр |спасылка = http://kupala-museum.by |Commons = }} '''Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы''' — літаратурны і мемарыяльны [[музей]], прысвечаны жыццю і творчасці класіка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], народнага паэта [[БССР]] [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Заснаваны ў [[1944]] годзе. Адкрыты для наведвальнікаў [[20 верасня]] [[1945]] года. Музей знаходзіцца ў [[Мінск]]у па вул. Янкі Купалы, 4, на месцы былога дома паэта. Мае філіялы ў вёсках [[Харужынцы|Харужанцы]], [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўкі]] і [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчына]]. Адзін са старэйшых літаратурных музеяў Беларусі, які даследуе, збірае і інтэрпрэтуе літаратурную спадчыну народнага паэта, класіка беларускай літаратуры. == Гісторыя == Заснаваны музей у Мінску ў адпаведнасці з пастановай Савета народных камісараў БССР ад 19 мая 1944 года пры [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] і да 1962 года ўваходзіў у яе сістэму. Збіральнікам музейных рэліквій была жонка Янкі Купалы — [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч]], заслужаны дзеяч культуры Беларусі, стваральнік і першы дырэктар музея. Ёй належыць вялікая заслуга ў пошуках і захаванні рукапісаў, фотаздымкаў, першадрукаў, асабістых рэчаў пісьменніка і яго саратнікаў. Гэтыя матэрыялы і паклалі пачатак фондавым калекцыям музея. Яго дзейнасць з 1945 года была накіравана на камплектаванне матэрыялаў і прадметаў музейнага значэння з мэтай стварэння пастаяннага музейнага збору, фарміравання экспазіцый і выставак, складання бібліяграфічных даведнікаў і правядзенне навукова-даследчай работы, звязанай з жыццём і творчасцю класіка беларускай літаратуры. Спачатку музей размяшчаўся ў будынку былога Дома прафсаюзаў. Тут 20 верасня 1945 года была адкрыта першая экспазіцыя, прысвечаная жыццю і творчасці Янкі Купалы, якая дала магчымасць азнаёміць наведвальнікаў са спадчынай паэта. Асноўным напрамкам дзейнасці музея на этапе станаўлення было фарміраванне пастаяннай экспазіцыі. Усё ўскладнялася тым, што дом паэта згарэў у першыя дні Вялікай Айчыннай вайны, а разам з ім быў знішчаны багаты архіў і бібліятэка. У гэты час знік і той архіў, які Янка Купала перадаў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]] ў даваенныя гады. Летам 1949 года была прынята пастанова [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] аб пераводзе музея ў былы дом Саюза пісьменнікаў Беларусі. Пасля рамонту ў гэтым будынку ў маі 1951 года была створана першая стацыянарная музейная экспазіцыя, якая прадэманстравала нешматлікія матэрыялы, сабраныя ў час вайны і першыя пасляваенныя гады. Яны далі магчымасць паказаць толькі дзве тэмы ў творчасці паэта — «Янка Купала — паэт і драматург» і «Янка Купала ў выяўленчым мастацтве». [[9 лістапада]] [[1959]] года музей пераехаў у спецыяльна пабудаваны для яго будынак па вуліцы Янкі Купалы (архітэктары [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валадзько]], [[Віктар Мацвеевіч Волчак|В. М. Волчак]]). У новым будынку была створана новая экспазіцыя, прысвечаная жыццю і творчасці паэта. Яна праіснавала да пачатку 1970-х гг. У выніку рэарганізацыі Акадэміі навук БССР у 1962 годзе музей перайшоў у падпарадкаванне [[Міністэрства культуры БССР]]. У 1973 годзе супрацоўнікі музею пачалі працу над новым экспазіцыйным праектам. Адметнай рысай гэтага праекта было тое, што ў экспазіцыі, акрамя літаратурнай, прадугледжвалася значная мемарыяльная частка: фрагмент [[Санкт-Пецярбург|пецярбургскай]] кватэры Янкі Купалы, гасцёўня ў доме паэта, яго кабінет, куток [[Масква|маскоўскай]] кватэры [[мастак]]а Елісеева і іншае. Новая экспазіцыя была створана за два гады. [[5 мая]] [[1976]] года яна была ўрачыста адкрыта для наведвальнікаў. У 1990-я гады адбылася яе мадэрнізацыя, больш шырока было адлюстравана жыццё і дзейнасць Янкі Купалы ў 1920—1930 гг. У 2007 годзе да 125-годдзя паэта абноўлены залы, прысвечаныя тэмам: «Жыццё і дзейнасць Янкі Купалы ў час Вялікай Айчыннай вайны. Таямніца яго смерці» і «Пецярбургскі перыяд у жыцці паэта». Таксама ў 2007 годзе дырэктаркай музея прызначана [[Алена Раманаўна Ляшковіч|Алена Ляшковіч]], пад яе кіраўніцтвам абноўлена экспазіцыя музея, рэалізавана шмат праектаў<ref name="svaboda">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2022-01-09|url = https://www.svaboda.org/a/31645834.html|title = З музэю Янкі Купалы звольнілі дырэктара |format = |work = |publisher = [[Радыё Свабода (Беларусь)|Радыё Свабода]]|accessdate = 2022-01-15|language = be|postscript = }}</ref>. У 2012 годзе (да 130-годдзя паэта) створана стацыянарная экспазіцыя «Шляхі». Галоўнай яе мэтай з’яўляецца паказ жыцця і творчасці Янкі Купалы ў нацыянальным, еўрапейскім і сусветным кантэксце, ролі пісьменніка ў гісторыі нацыянальнай літаратуры, культуры, станаўленні беларускай дзяржаўнасці. Стваральнікі экспазіцыі імкнуліся на якасна новым узроўні прадставіць гісторыю шляхецкага роду Луцэвічаў, фальклорныя і біблейскія вытокі творчасці, філасофска-грамадзянскую пазіцыю паэта і драматурга, стан і развіццё беларускага і замежнага купалазнаўства. Упершыню ў экспазіцыі беларускага музея з’явіліся новыя тыпы мультымедыйных сістэм, такія як праекцыйная музейная экспазіцыя з дэманстрацыяй тэматычных відэакліпаў у трохмерным вымярэнні (фармаце 3D), touch-манітор, які выконвае функцыю інфакіёска, змест якога складаюць чатыры віртуальныя туры па філіялах музея і электронная кніга ганаровых гасцей. Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, калектыў музея выйшаў [[14 жніўня]] на акцыю пратэсту супраць гвалту<ref>[https://t.me/spadczyna/3709 Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж» і Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы таксама пратэстуюць.]</ref>. 4 студзеня 2022 года па ініцыятыве наймальніка звольнена дырэктарка музея [[Алена Раманаўна Ляшковіч|Алена Ляшковіч]], паводле [[Reform.by]] са спасылкай на яго крыніцы ў музейных колах, прычынай звальнення стала прынцыповая адмова дырэктаркі звальняць супрацоўнікаў з надуманых «палітычных» прычын<ref name="svaboda2">{{cite web|date = 2022-01-10|url = https://svb1234.azureedge.net/a/31647159.html|title = З музэю Янкі Купалы звольнілі дырэктара|publisher = [[Радыё Свабода (Беларусь)|Радыё Свабода]]|accessdate = 2022-01-15|language = be|archiveurl = https://web.archive.org/web/20220116012320/https://svb1234.azureedge.net/a/31647159.html|archivedate = 16 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Калекцыя == На працягу ўсяго перыяду існавання музея праведзена грунтоўная работа па фарміраванні калекцый. Тут захоўваюцца рукапісы і дакументы Янкі Купалы, асабістыя рэчы і фатаграфіі, асобныя рарытэтныя фота паэта з дароўнымі надпісамі, сфарміраваны вялікі кніжны фонд. Найбольш значныя з іх: аўтографы Янкі Купалы, рукапісы і перапіска родных і сучаснікаў паэта; дакументальныя матэрыялы да біяграфіі паэта, куды ўваходзяць асабістыя дакументы, пасведчанні, даведкі, граматы, узнагародныя лісты, пашпарт і дэпутацкі білет. Музей мае багатую калекцыю твораў выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Кінаархіў музея ўключае запісы голасу Янкі Купалы на шарынафоне (арыгінал), зробленыя ў Калоннай зале Дома саюзаў у Маскве ў 1940 годзе, магнітафонныя ролікі з запісам выступленняў паэта на 1-м Усесаюзным з’ездзе пісьменнікаў у 1934 годзе, на вечары, прысвечаным 85-годдзю з дня смерці Адама Міцкевіча, на радыёмітынгу ў Казані, копіі кінастужак з кадрамі перапахавання урны з прахам паэта на Ваенных могілках, дакументальныя кадры кіначасопісаў, прысвечаныя юбілеям паэта, запісы ўспамінаў родных Янкі Купалы, унікальнасць якіх у тым, што яны зроблены ў музеі і не маюць аналагаў у іншых фонаархівах. У музеі захоўваюцца грампласцінкі даваеннага часу: песні і рамансы ў выкананні Васіля Качалава, Вадзіма Козіна, Сяргея Лемешава, Лідзіі Русланавай і інш. На 1 студзеня 2010 года колькасць музейных прадметаў асноўнага фонду складала 38425 адзінак захоўвання, навукова-дапаможнага — 12046. Усе музейныя прадметы размеркаваны па 22 калекцыях, якія адпавядаюць профілю музея і могуць выкарыстоўвацца ў яго дзейнасці. == Дырэктары музея == * [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіслава Луцэвіч]] (1944—1960) * [[Янка Шарахоўскі]] (1961—1968) * [[Іосіф Карлавіч Жыдовіч|Іосіф Жыдовіч]] (1969—1970) * [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|Уладзімір Юрэвіч]] (1970—1972) * [[Алесь Бажко]] (1973—1977) * [[Аляксей Мікалаевіч Кулакоўскі|Аляксей Кулакоўскі]] (1977—1986) * [[Жанна Дапкюнас]] (1986—2002) * [[Сяргей Вечар]] (2003—2007) * [[Алена Раманаўна Ляшковіч|Алена Ляшковіч]] (2007—2022) * [[Ганна Васільеўна Галінская|Ганна Галінская]] (з 15 мая 2022)<ref>{{Cite web |url=https://kupala-museum.by/naviny/arkhiu-navin/2022-god/item/3326-ministr-kultury-pradstaviu-kalektyvu-dzyarzhaunaga-litaraturnaga-muzeya-yanki-kupaly-novaga-kiraunika |title=Міністр культуры прадставіў калектыву Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы новага кіраўніка |access-date=19 чэрвеня 2024 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619184836/https://kupala-museum.by/naviny/arkhiu-navin/2022-god/item/3326-ministr-kultury-pradstaviu-kalektyvu-dzyarzhaunaga-litaraturnaga-muzeya-yanki-kupaly-novaga-kiraunika |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|713Г000091}} * [http://blr.belta.by/articles/dossier/Da-70-goddzja-stvarennja-Dzjarzhanaga-ltaraturnaga-muzeja-Jank-Kupaly_i_73.html Дасье БелТА]{{Недаступная спасылка}} {{Музеі Мінска}} {{Янка Купала}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Мінска]] [[Катэгорыя:Янка Купала]] [[Катэгорыя:Літаратурныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:1945 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы| ]] [[Катэгорыя:Вуліца Янкі Купалы (Мінск)]] [[Катэгорыя:Парк імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Віктара Волчака]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] 8pqj2q8jatjir7g9czn44keilh6c84f 0 62573 5125383 5123623 2026-04-13T12:25:29Z M.L.Bot 261 5125383 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = FL fig04.jpg | image title = | image descr = Амерыканскі ламанцін | parent = | rang = Род | latin = Trichechus | author = Gill, 1872 | syn = | typus = | children = | range map =Mapa distribuicao Trichechus.png | range legend = | wikispecies = Trichechus }} '''Ламанціны''' (''Trichechus'') — [[род (біялогія)|род]] водных млекакормячых атрада сірэн. == Апісанне == Даўжыня дарослых асобін дасягае 5 м, маса да 400 кг. Афарбоўка ад шэрай да чорна-шэрай. У адрозненне ад большасці млекакормячых ламанціны маюць 6 шыйных пазванкоў. Верхняя губа раздвоеная. Замест разцоў рагавыя пласціны. На ластах 3 сярэднія пальцы з пазногцепадобнымі капыткамі. Хваставы плаўнік закруглены. == Пашырэнне == Вядома тры сучасныя віды: [[амерыканскі ламанцін]], [[амазонскі ламанцін]], [[афрыканскі ламанцін]], а таксама адзін вымерлы — [[заходнеамазонскі ламанцін]]. Пашыраны ламанціны каля берагоў Цэнтральнай Амерыкі, у рацэ [[Амазонка|Амазонцы]] і яе эстуарыі, каля атлантычных берагоў трапічнай Афрыкі і басейне ракі [[Нігер (рака)|Нігера]]. Жывуць ламанціны на марскім мелкаводдзі, у вусцях і нізоўях рэк. Расліннаедныя жывёлы. Трымаюцца групамі. Нараджаюць 1 дзіцяня. Усе віды знаходзяцца ў Чырвонай кнізе МСАП. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шаблон:сірэны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сірэны]] 282wa7x2hsrt4k1ikbgd4fdnm9jj5tp 0 65617 5125898 5079347 2026-04-14T10:58:52Z Паўлюк Шапецька 37440 5125898 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = СКА Мінск | выява = ГК СКА Мінск.png | поўная_назва = ДУ «Гандбольный клуб „СКА-Минск“» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1976 | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = [[Палац спорту «Уручча»]] | умяшчальнасць = 3000 | кіраўнік = [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Андрэй Крайноў]] | пасада_кіраўніка = Старшыня | трэнер = [[Ігар Папруга]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 2 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = _blueuppersnake |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = FF0000 |pattern_la2 = |pattern_b2 = _whiteuppersnake |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''СКА-Мінск''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. Заснаваны ў [[1976]] годзе на базе клуба «Палітэхнік». Самы тытулаваны беларускі клуб. У 1980-х наймацнейшы клуб СССР і адзін з наймацнейшых у свеце. Выступае ў чэмпіянаце Беларусі па гандболе. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (11)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (17): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (3): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (9)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па гандболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]] ** {{Ср}} Фіналіст (10): [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]],[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] , [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (1)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Спаборніцтвы ў СССР === * '''[[Чэмпіянат СССР па гандболе|Чэмпіянат СССР]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (6)''': 1981, 1984, 1985, 1986, 1988, 1989 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (5): 1982, 1983, 1987, 1990, 1992 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 1991 * '''[[Кубак СССР па гандболе|Кубак СССР]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (3)''': 1980, 1981, 1982 === Міжнародныя === * '''Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў]] (3):''' 1987, 1989, 1990 * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубка уладальнікаў кубкаў]] (2): 1983, 1988 * Уладальнік [[Кубак выкліку ЕГФ|Кубка выкліку]] (1): 2013 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (12)''': [[Балтыйская гандбольная ліга 1993|1993]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1993/1994|1993/1994]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1994/1995|1994/1995]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1995/1996|1995/1996]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1996/1997|1996/1997]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1997/1998|1997/1998]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1998/1999|1998/1999]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1999/2000|1999/2000]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2000/2001|2000/2001]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2012/2013|2012/2013]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2013/2014|2013/2014]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2014/2015|2014/2015]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Балтыйская гандбольная ліга 2004/2005|2004/2005]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2015/2016|2015/2016]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (3): [[Балтыйская гандбольная ліга 2016/2017|2016/2017]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2017/2018|2017/2018]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2018/2019|2018/2019]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 1992/1993 ГК СКА Мінск|1992/93]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1993/1994 ГК СКА Мінск|1993/94]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1994/1995 ГК СКА Мінск|1994/95]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1995/1996 ГК СКА Мінск|1995/96]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1996/1997 ГК СКА Мінск|1996/97]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1997/1998 ГК СКА Мінск|1997/98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1998|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 1998/1999 ГК СКА Мінск|1998/99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1999|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 1999/2000 ГК СКА Мінск|1999/00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2000|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2000/2001 ГК СКА Мінск|2000/01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2001|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК СКА Мінск|2001/02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК СКА Мінск|2002/03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК СКА Мінск|2003/04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК СКА Мінск|2004/05]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК СКА Мінск|2005/06]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК СКА Мінск|2006/07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК СКА Мінск|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК СКА Мінск|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК СКА Мінск|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК СКА Мінск|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК СКА Мінск|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК СКА Мінск|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК СКА Мінск|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК СКА Мінск|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК СКА Мінск|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК СКА Мінск|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК СКА Мінск|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Фіналст]] || |- | [[Сезон 2020/2021 ГК СКА Мінск|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК СКА Мінск|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК СКА Мінск|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК СКА Мінск|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Спартак Мірановіч]] (1976—2016) * [[Ігар Папруга]] (2016—2023) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (з 2023)<ref>[https://ska-minsk.by/news_item/?ni=6530 Дмитрий Никуленков — главный тренер «СКА-Минск»!]</ref> == Вядомыя ігракі == * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі]] * [[Юрый Анатолевіч Шаўцоў]] * [[Міхаіл Іванавіч Якімовіч]] == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] {{Склад ГК СКА Мінск}} [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:1976 год у Мінску]] d3wh2am958x5xhx6k6ewk2jxpkis1ud 0 66997 5125442 5043651 2026-04-13T14:15:32Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Queen]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125442 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Фрэдзі Меркуры |Арыгінал імя = Freddie Mercury |Выява = Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg |Апісанне выявы = Фрэдзі Меркуры падчас канцэрта. Лістапад [[1978]] года |Імя пры нададжэнні = Фарух Булсара |Дата нараджэння = 5.9.1946 |Месца нараджэння = [[Занзібар (горад)|Занзібар]], [[Занзібар, султанат|Занзібар]] |Дата смерці = 24.11.1991 |Месца смерці = [[Кенсінгтан]], [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] |Краіна = {{GBR}} |Прафесіі = [[певец]], [[музыка]], [[кампазітар]], [[прадзюсар]], [[паэт]] |Інструменты = [[вакал]], [[клавішныя]], [[акустычная гітара]] |Жанры = [[рок-н-ролл]], [[хард-рок]], [[поп-рок]], [[арт-рок]], [[глэм-рок]], [[поп-музыка|поп]], [[дыска]], [[опера]], |Псеўданімы = Ларры Люрэкс, Фрэдзі Меркуры |Калектывы = The Hectics, {{s|Sour Milk Sea,}} [[IBEX/Wreckage]], Smile/[[Queen]] |Лэйблы = [[Columbia Records|Columbia]], [[Polydor Records|Polydor]], [[EMI]], [[Parlophone]], [[Hollywood Records]] |Сайт = [[Выява:Freddie Mercury signature 2.svg|150px]]<br/>Подпіс Фрэдзі Меркуры }} '''Фрэдзі Меркуры''', таксама '''Фрэдзі Мерк'юры''' (анг. Freddie Mercury, сапраўднае імя '''Фарух Балсара'''; {{ДН|5|9|1946}}, Каменны горад, Занзібар — {{ДС|24|11|1991}}, {{МС|Лондан||}}, [[Вялікабрытанія]]) — англійскі спявак і музыкант парсійскага паходжання, вакаліст рок-гурта [[Queen]]. На сцэне вылучаўся сваім экстравагантным выглядам і вакалам у дыяпазоне чатырох [[актава|актаў]]. Напісаў для «Queen» мноства песень, якія сталі хітамі, у тым ліку «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Somebody to Love», «Don’t Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» і «We Are the Champions». Акрамя ўдзелу ў «Queen» таксама спяваў сола, стварыўшы такія хіты, як «Barcelona», «I Was Born to Love You» і «Living on My Own». == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва (1946-1964) === Фрэдзі Меркуры нарадзіўся 5 верасня 1946 г. на востраве [[Занзібар]] ў сям'і [[парсы|парсаў]] Бомі (1908 г. - 2003/12/25) і Джэр (н. 1922/09/29). Пры нараджэнні хлопчык атрымаў імя Фарух, што значыць «выдатны», «шчаслівы». Бацька Фаруха працаваў касірам пры Вярхоўным судзе Англіі і Уэльса. У 1952 годзе ў Фрэдзі з'явілася сястра Кашміра. У [[1954]] годзе бацькі адправілі Фаруха ў школу Св. Пятра ў [[Панчгані]]. У той час значны ўплыў з музычнага пункту гледжання на яго аказала [[Балівуд]]ская спявачка [[Лата Мангешкар]] <ref>{{cite web|last = Fitzpatrick|first = Liam|title = Farrokh Bulsara|url = http ://www.time.com/time/asia/2006/heroes/at_bulsara.html|work = [[Time (magazine)|Time]]|access-date = 28 April May 2011|year = 2006|archive-url = https://web.archive.org/web/20110523230337/http://www.time.com/time/asia/2006/heroes/at_bulsara.html|archive-date = 23 мая 2011|url-status = dead}}</ref>. У Панчгані Фрэдзі стаў жыць з дзедам і цёткай <ref>{{cite web|url = http://www.nowpublic.com/culture/tribute-king-queen-freddie-mercury|title = Tribute to King of "Queen" Freddie Mercury|publisher = Nowpublic.com|access-date = 22 November 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090606045524/http://www.nowpublic.com/culture/tribute-king-queen-freddie-mercury|archive-date = 6 чэрвеня 2009|url-status = dead}}</ref>. Імя «Фарух» было нязручна для вымаўлення аднакласнікамі (пераважна англамоўнымі), таму сябры сталі называць яго Фрэдзі. Усе віды спорту ў школе Св. Пятра былі тыпова брытанскімі. Фрэдзі не падабаліся крыкет і бег на доўгія дыстанцыі - ён аддаваў перавагу хакею, спрынту і боксу. У дзесяць гадоў ён стаў чэмпіёнам школы па настольным тэнісе, у дванаццаць гадоў атрымаў кубак за перамогу ў юнацкім мнагабор'і, а таксама грамату «за поспех ва ўсіх навуках і мастацтвах». Фрэдзі добра вучыўся, праяўляў цікавасць да музыкі і жывапісу, пастаянна рабіў малюнкі для сяброў і сваякоў. Таксама ён спяваў у школьным хоры і ўдзельнічаў у пастаноўках спектакляў. З ранніх гадоў Фрэдзі захапляўся музыкай. Спевы займалі амаль увесь яго вольны час, часам на шкоду заняткам. На музычныя здольнасці Фрэдзі звярнуў увагу дырэктар школы Св. Пятра. Ён напісаў ліст бацькам хлопчыка, у якім прапанаваў арганізаваць для Фрэдзі курсы гульні на [[фартэпіяна]] за невялікую плату <ref>[http://www.queenonline.com/history/35/Queen Online - History : Freddie Mercury]</ref>. Бацькі згадзіліся, і Фрэдзі пачаў з захапленнем вучыцца. Па заканчэнні навучання ён атрымаў чацвёртую ступень па тэорыі і практыцы. У [[1958]] пяцёра сяброў са школы Св. Пятра - Фрэдзі Булсара, [[Дэрык Бранш]], [[Брус Мюрэй]], [[Фаранг Іран]] і [[Віктар Рана]] стварылі сваю першую рок-групу, якую яны назвалі [[The Hectics]]. Гурт граў на школьных вечарах, танцах і юбілеях. У [[1962]] шаснаццацігадовы Фрэдзі скончыў школу Св. Пятра ў Панчгані і вярнуўся на Занзібар. У пачатку [[1964]] брытанскі ўрад перадаў уладу над Занзібарам арабскаму султану, і праз тыдзень пасля гэтага Занзібар быў абвешчаны незалежнай дзяржавай. У сувязі з палітычнымі беспарадкамі ў краіне сямейства Булсара, захапіўшы ўсяго толькі два валізкі з адзеннем, адляцела прэч у Вялікабрытанію. === Напярэдадні вядомасці (1964-1970) === {{няма крыніц у раздзеле|дата = 2011-11-25}} Прыбыўшы ў Англію, сям'я Булсара спачатку спынілася ў сваякоў, якія жылі ў Фелтхэме, графства [[Мідлсекс]], потым яны купілі ўласны дом. Фрэдзі, якому да таго моманту было васямнаццаць гадоў, паступіў у політэхнічную школу Айлсворт, дзе займаўся пераважна жывапісам, так як хацеў паступіць у мастацкі каледж. У сям'і былі праблемы з грашыма, таму падчас вакацый Фрэдзі даводзілася падпрацоўваць. Спачатку ён працаваў у аддзеле забеспячэння аэрапорта [[Хітроў]] у Лондане, затым - грузчыкам на гандлёвым складзе Фелтхэма. Яго калегі звярнулі ўвагу на яго «хупавыя» рукі, якія не адпавядаюць гэтай працы. На іх пытанні Фрэдзі адказаў, што ён - музыка і працуе грузчыкам толькі ў вольны час. Дзякуючы абаянню Фрэдзі іншыя грузчыкі сталі браць на сябе ільвіную частка яго працы. У маі [[1966]], скончыўшы Айлсворт з высокім балам па жывапісе, Фрэдзі прайшоў сумоўе ў мастацкі каледж Ілінг у Лондане, дзе пачаў вучыцца на кафедры графічнага ілюстравання восенню таго ж года. Неўзабаве пасля гэтага Фрэдзі пакінуў бацькоўскі дом і пасяліўся ў здымнай кватэры ў [[Кенсінгтон]]е са сваім сябрам Крысам Смітам. Кенсінгтон у тыя гады быў сэрцам лонданскай багемы і мастацтва. Фрэдзі шмат маляваў, асаблівае месца ў яго малюнках займаў яго кумір - гітарыст [[Джымі Хендрыкс]]. У Ілінга Фрэдзі пазнаёміўся і пасябраваў з [[Цім Стафел|Цімам Стафелам]], вакалістам, бас- гітарыстам і лідарам групы [[Smile]]. Праз некаторы час Цім стаў запрашаць Фрэдзі на рэпетыцыі групы. Фрэдзі ацаніў патэнцыял Smile, асабліва гульню гітарыста [[Брайн Мэй|Брайна Мэя]] і ўдарніка [[Роджэр Тэйлар|Роджэра Тэйлара]]. Фрэдзі пазнаёміўся і з іншымі маладымі музыкамі, такімі, як Цім і Найджэл Фостэры. Крыс Сміт, яго сусед па кватэры, таксама захапляўся музыкай. Фрэдзі і Крыс гулялі разам, спрабуючы змешваць розныя стылі, але на сцэну не выходзілі. Улетку [[1969]] дваццацітрохгадовы Фрэдзі скончыў Ілінг з дыпломам дызайнера графікі. Неўзабаве Фрэдзі пераехаў да Роджэра Тэйлара, і яны адкрылі краму на Кенсінгтонскім рынку, дзе прадавалі як карціны Фрэдзі, так і іншыя тавары. [[13 жніўня]] Фрэдзі пазнаёміўся з ліверпульскай групай ''Ibex''. У склад групы ўваходзілі гітарыст Майк Берзіня, бас-гітарыст Джон Тэйлар па мянушцы Тап, бубнач Мік Сміт па мянушцы Міфер (ад {{lang-en|miff}} — «злавацца», «псаваць настрой») і яшчэ адзін бас-гітарыст Джэф Хігінс, які замяняў Тапа, калі той граў на флейце. З імі быў іх менеджар Кен Тэст. Праз дзесяць дзён пасля сустрэчы Фрэдзі ўжо ведаў увесь рэпертуар групы, дадаў некалькі сваіх песень і адправіўся з імі на іх першы сумесны канцэрт, у Болтане, графства [[Ланкашыр]]. Іх канцэрты праходзілі ў рамках штогадовага блюз-фестывалю, таму мерапрыемствы асвятляліся прэсай. Канцэрты Ibex прайшлі [[23 Жніўня]] ў тэатры «Октагон» і [[25 жніўні]] ў Каралеўскім парку. Ibex выконвалі кавер-версіі песень гурта [[Cream]], [[Джымі Хендрыкс]]а, [[Led Zeppelin]] - улюбёнцаў Фрэдзі. У верасні - кастрычніку 1969 г. па прапанове Фрэдзі група была перайменавана ў Wreckage («Абломкі караблекрушэння»), прычым Фрэдзі пайшоў на хітрасць, каб пераканаць усіх змяніць назву групы. Праз кароткі час групу пакінуў Міфер, і яго месца заняў Рычард Томпсан, экс-бубнач групы 1984, у якой гуляў Браян Мэй да Smile. Пасля перайменавання Wreckage далі некалькі канцэртаў, але неўзабаве з-за таго, што Майк Берзіня вярнуўся ў Ліверпуль на вучобу, гурт распаўся. Фрэдзі вырашыў знайсці сабе новую групу. Сярод аб'яў у Melody Maker ён знайшоў вакансію вакаліста ў групе Sour Milk Sea («кісламалочнае мора»). Фрэдзі прыйшоў на праслухоўванне, і ў той жа дзень быў прыняты, так як іншым удзельнікам спадабаўся яго голас і манера рухацца. Група дагэтуль складалася з вакаліста-гітарыста Крыса Чэзні, басіста Пола Мілна, рытм-гітарыста Джэрэмі Гэлапа па мянушцы Рабер і бубнча Роба Цірэла. Пасля некалькіх рэпетыцый група дала пару канцэртаў у [[Оксфард]]зе, родным горадзе Крыса. Фрэдзі і Крыс пасябравалі, і неўзабаве Крыс пераехаў у кватэру, дзе жыў Фрэдзі і музыканты з Smile. Астатнім членам Sour Milk Sea не падабалася іх сяброўства, яны аргументавалі гэту антыпатыю непакоем за будучыню групы. У выніку праз два месяцы Джэрэмі забраў амаль усю апаратуру (паколькі яна належала яму), і на гэтым існаванне Sour Milk Sea завяршылася. === Queen (1970-1991) === ==== 1970-1982 ==== У красавіку [[1970]] Цім Стаффел вырашыў пакінуць Smile, і месца вакаліста ў іх групе заняў Фрэдзі. Па яго ініцыятыве група была перайменавана ў Queen. Да лютага [[1971]] ў групе не было сталага басіста - менш чым за год яны змянілі траіх чалавек. Нарэшце на адной з музычных вечарынак яны сустрэлі [[Джон Дзікан|Джона Дзікана]], чые здольнасці лепш за ўсё задавальнялі ў прафесійным плане. Пасля гэтага Queen сфарміраваліся ў канчатковым складзе. Пасля таго, як склад групы стаў сталым, Фрэдзі вырашыў намаляваць яе герб. Па адной з версій, за аснову быў узяты [[герб Вялікабрытаніі]], з лацінскай літарай Q, вакол якой «ўплецены» задыякальныя знакі членаў Queen: два [[Леў, знак задыяку|Льва]] — Джон Дзікан і Роджэр Тэйлар, краб, які вылазіў з агню - знак [[Рак, знак задыяку|Рака]] — Браян Мэй. Дзве феі з крыламі - добрыя памочніцы для герояў з брытанскага эпасу (таксама задыякальны знак Фрэдзі - Дзева). У [[1972]], падчас запісу ў студыі [[Trident Studios|Trident]] [[Queen, альбом|дэбютнага альбома]] Queen, Фрэдзі вырашыў змяніць сваё прозвішча Булсара на творчы псеўданім «Меркуры» - «Меркурый» і «Ртуць»). Гэта імя ён выкарыстаў у сваёй песні "[[Queen, альбом#My Fairy King|My Fairy King]]», у якой ёсць радкі: «Mother Mercury, look what they've done to me, I cannot run I cannot hide» ({{lang-be| Маці Меркурый (варыянт: '' ртуць''), паглядзі, што яны зрабілі са мной, я не магу бегчы, я не магу схавацца}}) <ref>[http://www.zoominfo.com/people/Bulsara_Freddie_207744607.aspx Freddie Bulsara ]//ZoomInfo Business</ref>. Паралельна з працай над першым альбомам — ''Queen'' — Фрэдзі прыняў удзел у праекце кампаніі Trident Studios пад псеўданімам Ларры Люрэкс, выканаўшы кавер-версіі песень «I Can Hear Music» і «Going Back» (па ініцыятыве Фрэдзі Меркуры ў гэтым праекце былі задзейнічаныя Браян Мэй і Роджэр Тэйлар). Фрэдзі стаў аўтарам першай песні Queen, якая патрапіла ў брытанскія чарты — «[[Seven Seas of Rhye]]» ([[1973 ў музыцы|1973]]). Ён жа склаў першы хіт групы — «[[Killer Queen]]» ([[1974 ў музыцы|1974]]), а таксама самую паспяховую кампазіцыю Queen - «[[Bohemian Rhapsody]]». Гэтай песне прадказвалі правал з-за яе занадта вялікай па мерках таго часу працягласці для сінгла і для прайгравання на камерцыйных радыёстанцыях (05:55) і змешвання некалькіх стыляў і жанраў музыкі. Але Queen выпусцілі песню ў якасці сінгла, знялі да яе відэакліп, які стаў рэвалюцыяй у музычных відэа, некаторыя нават называюць яго «першым відэакліпам » <ref>Ana María Sedeño, Videoclip Musical : Desarrollo Industrial y Últimas Tendencias Internacionales, dans Ciencias Sociales Online, vol. 3 n°1 (mars 2006), ISSN 0718-1671, p. 51-52 {{ref-es}}</ref>, хоць кліпы да песень здымаліся і раней <ref>'' Austerlitz, Saul.'' Money for Nothing : A History of the Music Video from the Beatles to the White Stripes {{ref-en}}. - Continuum International Publishing Group. - ISBN 0-8264-2958-0.</ref>. Песня пратрымалася на вяршыні брытанскага хіт-параду дзевяць тыдняў. У [[1975]] Queen гастралявала ў Японіі. Музыкі былі вельмі здзіўлены гарачым прыёмам японскіх прыхільнікаў гурта. Брайн Мэй успамінаў: «У нас быў некаторы поспех у Англіі і ЗША, але мы ніколі раней не бачылі такога фанатызму і любові. Раптам у Японіі мы пачалі адчуваць сябе сапраўднымі зоркамі, такімі як [[The Beatles]] і [[Bay City Rollers]], людзі сустракалі нас крыкамі захаплення, што было для нас навіной » <ref>''Hodkinson, Mark.'' Queen - The Early Years {{ref-en}}. - London : Omnibus Press, 1995-га. - ISBN 0-7119-4820-8</ref>. Фрэдзі закахаўся ў Японію і стаў фанатычным калекцыянерам японскага мастацтва <ref>[http://www.mercury-and-queen.com/officialbiography.htm Афіцыйная біяграфія Фрэдзі Меркуры]//Mercury and Queen</ref>. [[7 кастрычніка]] [[1979]] спраўдзілася даўняя мара Фрэдзі — ён выступіў з Каралеўскім балетам. Для свайго выступу ён абраў песні «Bohemian Rhapsody» і «Crazy Little Thing Called Love». У [[1980]] годзе Фрэдзі змяніў імідж - каротка пастрыгся і адгадаваў вусы. ==== Сольная кар'ера і пік славы ў складзе Queen (1983—1988) ==== У канцы [[1982]] гурт Queen заявіў, што ў [[1983]] гастроляў не будзе, група сыходзіць у адпачынак. Фрэдзі Меркуры даўно абдумваў ідэю выпусціць сольны альбом і цяпер для гэтага з'явілася магчымасць. У пачатку 1983 ён прыступіў да запісаў у студыі Musicland Studios ў [[Мюнхен]]е. У гэты час ён пазнаёміўся з кампазітарам Джорджа Морадэрам, які ўдзельнічаў у праекце аднаўлення нямога навукова-фантастычнага фільма Фрыца Ланга «[[Метраполіс, фільм, 1927|Метраполіс]]». Морадэр быў прыцягнуты ў якасці кампазітара для стварэння афармлення фільма музыкай у сучасным стылі. Ён прапанаваў Фрэдзі Меркуры прыняць удзел у гэтым праекце. Вынікам сумеснай працы Меркуры і Мородера стала песня «Love Kills», якая выйшла [[10 верасня]] [[1984]]. У канцы мая 1983 года Фрэдзі Меркуры пабываў на оперы [[Джузэпэ Ведзі]] «[[Баль-маскарад (опера)|Баль-маскарад]]». Тут ён упершыню ўбачыў і пачуў выдатную [[Іспанія|іспанскую]] оперную спявачку [[Мансерат Кабалье]]. Незвычайная прыгажосць і сіла яе голасу зрабілі на яго велізарнае ўражанне. Першым сінглам будучага сольнага альбома Меркуры [[Mr. Bad Guy]] стала песня «[[I Was Born to Love You]]», якая пабачыла свет [[9 красавіка]] [[1985]]. Альбом выйшаў праз тры тыдні, у кампаніі CBS Records. Пасля дзве песні гэтага альбома «[[Made in Heaven, песня|Made in Heaven]]» і «I Was Born to Love You» былі ўключаныя ў альбом «Made in Heaven», які Queen выпусціла ў [[1995 ў музыцы|1995]]. [[13 ліпеня]] 1985 стала асаблівым днём для [[Queen]] і Фрэдзі. У гэты дзень адбыўся канцэрт [[Live Aid]] — грандыёзнае шоу на стадыёне «[[Уэмблі]]», дзе прысутнічала 75 тысяч гледачоў і шмат вядомых выканаўцаў, такіх як [[Элтан Джон]], [[Пол Макартні]], [[Дэвід Боўі]], [[Стынг]], [[U2]] і многія іншыя (паралельна Шоу на «Уэмблі» ішоў канцэрт у [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]). Канцэрт транслявала тэлебачанне ўсяго свету. Сваім выступленнем [[Queen]] забяспечылі сабе месца ў гісторыі, а ўсе аглядальнікі, журналісты, фаны і крытыкі былі аднадушныя, што гурт стаў цвіком праграмы{{крыніца?}}. [[Брайн Мей]]: "Памятаю, як рэзка падскочыў узровень адрэналіну, калі я выйшаў на сцэну і пачуў роў натоўпу. Але мы энергічна ўзяліся за справу. Азіраючыся назад, мяркую, што ўсе мы тады крыху перахвалявалася. Калі мы заканчвалі, мне здавалася, што выступ атрымаўся некалькі няскладным. Але ён нес шмат станоўчай энергіі. Вядома, Фрэдзі быў нашай сакрэтнай зброяй. Ён з лёгкасцю звяртаўся да ўсіх на стадыёне. Думаю, гэта быў яго дзень!». Праз год, [[12 ліпеня]] [[1986]], Queen зноў далі канцэрт на стадыёне «[[Уэмблі]]» у рамках тура [[Magic Tour]] у падтрымку альбома ''[[A Kind of Magic]]''. Гэты канцэрт наведала каля 120 000 чалавек, і пазней ён быў выдадзены як ''[[Queen at Wembley]]''. Завяршальнае шоу тура ў Небуорце [[9 жніўня]] стала апошнім выступам Queen з Меркуры. [[23 лютага]] [[1987]] Фрэдзі Меркуры выпусціў сінгл «[[The Great Pretender]]» (кавер-версію песні гурта [[The Platters]], запісаную ў студыі Townhouse). Таксама ён запісаў дзве песні для мюзікла ''Time'' [[1986]] — аднайменную «Time» і «In My Defence». У сакавіку 1987 Фрэдзі Меркуры сустрэўся з [[Мансерат Кабалье]] ў [[Барселона|Барселоне]] і падарыў ёй касету з некалькімі сваімі новымі песнямі. Гэтыя песні зрабілі моцнае ўражанне на Кабалье, і яна нават выканала адну з іх на канцэрце ў Лондане, у [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гарден|Ковент-Гарден]], на здзіўленне Фрэдзі Меркуры. У пачатку красавіка 1987 Меркуры і Кабалье пачалі працу над сумесным альбомам. У канцы мая ў знакамітым «Ку-Клаб» на востраве [[востраў Івіс|Івіс]] адбыўся музычны фестываль, дзе Меркуры і Кабалье былі ганаровымі гасцямі. Яны выканалі на фестывалі песню «Barcelona», якую Фрэдзі Меркуры прысвяціў роднаму гораду Кабалье. [[8 кастрычніка]] [[1988]] на фестывалі La Nit ў Барселоне адбыўся другі сумесны выступ рок-музыканта і опернай дзівы - яны выканалі тры песні: «Golden Boy», «How Can I Go On» і «Barcelona». Сааўтар гэтых песень [[Майк Моран]] выканаў фартэпіянныя партыі да гэтых песень. Гэты выступ стаў апошнім з'яўленнем Фрэдзі Меркуры перад публікай. Да гэтага часу музыка ўжо быў цяжка хворы на [[СНІД]]. Альбом ''[[Barcelona, альбом|Barcelona]]'' выйшаў [[10 кастрычніка]] 1988 года. Загалоўная песня альбома, «Barcelona» стала адным з двух гімнаў [[Летнія Алімпійскія гульні 1992|Летніх Алімпійскіх гульняў у Барселоне]] [[1992]] года. ==== Хвароба і смерць (1986-1991) ==== У [[1986]] пачалі з'яўляцца чуткі пра тое, што Фрэдзі Меркуры хворы на [[СНІД]]. Першапачаткова ў прэсу прасачылася інфармацыя аб тым, што ён здаваў тэст на [[ВІЧ]]. З [[1989]] года сталі выяўляцца сур'ёзныя змены ў знешнасці Меркуры - ён моцна схуднеў. Аднак аж да апошніх дзён жыцця музыкант адмаўляў усе чуткі адносна свайго здароўя. Пра яго страшны дыягназ ведалі толькі блізкія людзі. У [[1989]] гурт Queen даў першае за некалькі гадоў сумеснае інтэрв'ю на радыё, дзе паведаміў аб тым, што хоча адступіць ад звыклай схемы «альбом-тур», у сувязі з чым у тур на гэты раз не паедзе. Сапраўдная прычына была ў тым, што фізічны стан вакаліста групы не дазваляў праводзіць канцэрты. Меркуры, ведаючы, што часу засталося мала, стараўся запісаць як мага больш песень. За апошнія гады жыцця акрамя свайго сольнага альбома [[Barcelona, альбом|Barcelona]] музыканту атрымалася запісаць песні да яшчэ трох альбомаў групы. Пры яго жыцці было выпушчана два альбома - [[The Miracle]], які выйшаў у 1989 годзе і [[Innuendo]], які выйшаў у [[1991]] годзе. Таксама да песень гэтых альбомаў было знята некалькі відэакліпаў. Да апошняга прыжыццёвага альбому кліпы здымаліся ў чорна-белым варыянце, каб завуаляваць фізічны стан вакаліста групы. Пасля смерці Фрэдзі Меркуры астатнія члены групы, выкарыстаўшы запісы яго галаса, змаглі выпусціць у [[1995]] годзе апошні альбом Queen ''[[Made in Heaven]]''. [[23 лістапада]] 1991 Фрэдзі зрабіў афіцыйную заяву, аб тым, што хворы на СНІД: «Улічваючы чуткі, якія хадзілі ў прэсе апошнія два тыдні, я хачу пацвердзіць: аналіз маёй крыві паказаў прысутнасць ВІЧ. У мяне СНІД. Я лічыў патрэбным трымаць гэту інфармацыю ў сакрэце, каб захаваць спакой родных і блізкіх. Аднак прыйшоў час паведаміць праўду маім сябрам і прыхільнікам ва ўсім свеце. Я спадзяюся, што кожны далучыцца да барацьбы з гэтай жудаснай хваробай» <ref>'' Bret, David.'' Living On the Edge : The Freddie Mercury Story {{ref-en}}. - London : Robson Books, 1996. - ISBN 1-86105-256-1.</ref>. Ён таксама распарадзіўся перадаць усе правы на песню «Bohemian Rhapsody» фонду Теренса Хігінса, створанага для супрацьстаяння СНІДу і ВІЧ. На наступны дзень, [[24 лістапада]], каля сямі гадзін вечара Фрэдзі Меркуры памёр у сваім доме ў Лондане ад бронхапнеўманіі, якая развілася на фоне СНІДу. Пасля таго, як стала вядома аб яго смерці, тысячы людзей прыйшлі да агароджы яго дома Garden Lodge, каб пакласці на дарожкі букеты кветак, паштоўкі, лісты і фатаграфіі. Пахаванне Фрэдзі Меркуры праводзіліся закрыта- прысутнічалі толькі родныя і блізкія. Нягледзячы на тое, што музыка, стаўшы дарослым, больш не схіляўся да [[Зараастрызм|зараастрыйскіх вераванняў]], яго бацькі, якія вызнаюць зараастрызм, правялі цырымонію пахавання ў адпаведнасці са сваімі вераваннямі, за выключэннем крэмацыі цела, якая паводле звычаяў зараастрызму не вітаецца. [[Піцер Фрыстоун]], асабісты памочнік Фрэдзі Меркуры, так апісваў цырымонію: {{Пачатак цытаты}} Труна з целам Фрэдзі перанеслі ў капліцу пад гукі песні [[Арэта Франклін|Арэты Франклін]] «You've Got a Friend». Затым Зараастрыйскі абрад быў працягам цырымоніі, якая пачалася ў паўдзевятага раніцы. Два святара- Парса, апранутых у белае адзенне, праводзілі яе ў памінальнай капліцы пахавальнага бюро «Джон НОДС і сыны» ў Лэдбоук-Гроўв. <...> У канцы службы цела Фрэдзі пакінула свет у суправаджэнні голаса Мансерат Кабалье, якая выконвала арыю «D'Amor Sull' Ali Rosee» з оперы [[Джузэпэ Вердзі]] «Трубадур». Фрэдзі ніколі не імкнуўся быць такім, як усе, - такое adieu як раз было ў яго духу, і Фрэдзі б яго ўхваліў. {{Канец цытаты}} Цела Фрэдзі Меркуры было крэміравана. Толькі яго сям'я і [[Мэры Осцін]] ведаюць, дзе спачывае прах музыканта — такім было яго жаданне<ref name='daily_mail2000'>[http://www.freddie.ru:8080/r/archives/daily_mail/Меркуры завяшчаў мне свае мільёны]{{Недаступная спасылка}}//Daily Mail Weekend. - 2000. - 22 студзеня.</ref>. У пачатку 2013 года выданне [[The Daily Mirror]] паведаміла, што месца спачынку артыста выяўлена прыхільнікамі — гэта могілкі Kensal Green ў Заходнім Лондане <ref>[http://news.mail.ru/society/12129308/?frommail = 1 Прыхільнікі Queen знайшлі прах Фрэдзі Меркуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150411062616/https://news.mail.ru/society/12129308/?frommail |date=11 красавіка 2015 }}</ref>. У сваім завяшчанні Фрэдзі Меркуры пакінуў большую частку свайго стану, у тым ліку свой асабняк i даход ад продажаў яго пласцінак [[Мэры Осцін]], а таксама сваім бацькам і сястры. Акрамя таго, па 500 тысяч фунтаў было завешчана яго шэф-кухару Джо Фанелі, асабістаму памочніку Піцеру Фрыстоўну, 100 тысяч фунтаў — яго асабістаму шафёру Тэры Гідынгсу і 500 тысяч фунтаў — Джыму Хатан<ref name='daily_mail2000'/>. Джым Хатан вярнуўся ў 1995 годзе ў Ірландыю, дзе і памёр 1 студзеня 2010 г. ад раку лёгкіх. == Дыскаграфія == === Сольныя альбомы === * ''[[Mr. Bad Guy]]'' (выйшаў [[29 красавіка]] [[1985]]) * ''[[Barcelona, альбом|Barcelona]]'' (сумесны з [[Мантсерат Кабалье]], выйшаў [[10 кастрычніка]] [[1988]]) === Кампіляцыі === * ''[[The Freddie Mercury Album]]'' (выйшаў [[17 лістапада]] [[1992]]) * ''[[The Great Pretender]]'' (выйшаў [[24 лістапада]] 1992 года толькі ў [[ЗША]]) * ''[[Freddie Mercury – Remixes|Remixes]]'' (выйшаў [[1 лістапада]] [[1993]] толькі ў [[Балівія|Балівіі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і [[Японія|Японіі]]) * ''[[The Solo Collection]]'' (бокс-сет выйшаў [[23 кастрычніка]] [[2000]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Японія|Японіі]]) * ''[[Solo]]'' (выйшаў у 2000 годзе) * ''[[Lover of Life, Singer of Songs]]'' (выйшаў [[4 верасня]] [[2006]]) * ''Barcelona: Special Edition'' (выйшаў 11 верасня 2012) * ''Messenger of the Gods: The Singles'' (выйшаў 2 верасня 2016)<ref>{{Cite web|url=https://www.amazon.co.uk/gp/product/B01H75D3M2/ref=dm_ws_sp_ps_dp|title=Messenger of the Gods: The Singles Collection|website=Amazon UK}}</ref> * ''Never Boring'' (бокс-сет, выйшаў 11 кастрычніка 2019) === Сінглы === * 1974 — «I Can Hear Music» * 1984 — «Love Kills» * 1985 — «I Was Born to Love You» * 1985 — «Made in Heaven» * 1985 — «Living on My Own» * 1985 — «Love Me Like There’s No Tomorrow» * 1986 — «Time» * 1987 — «The Great Pretender» * 1987 — «Barcelona» (з М. Кабалье) * 1988 — «The Golden Boy» (з М. Кабалье) * 1988 — «How Can I Go On» (з М. Кабалье) Пасмяротна выдадзеныя (выбарачна): * 1992 — «How Can I Go On» (з М. Кабалье) * 1992 — «In My Defence» * 1993 — «Living on My Own» (‘No More Brothers Remix’) * 2006 — «Love Kills» (шэраг рэміксаў, якія выпусцілі да 60-годдзя) == Зноскі == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Queen}} {{DEFAULTSORT:Меркуры Фрэдзі}} [[Катэгорыя:Памерлі ад захворванняў, звязаных са СНІДам]] [[Катэгорыя:Музыканты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Queen]] lc65s9n4tow0mq2nn22na6609blyxfq 0 67105 5125602 5051655 2026-04-13T20:20:38Z ~2026-22786-95 166663 5125602 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнай лігі |назва = Вышэйшая ліга Беларусі |арыгінальнае = |лагатып = Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі.png |шырыня = 200px |подпіс = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |федэрацыя = [[УЕФА]] |заснаваны = [[1992]] |скасаваны = |дывізіёны = |каманды = 16 |узроўні = 1 |выхад у = |выбыванне ў = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая ліга]] |нацыянальныя = [[Кубак Беларусі па футболе|Кубак Беларусі]]<br/>[[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]] |міжнародныя = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]<br/>[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]<br>[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |дзеючы чэмпіён = [[ФК МЛ Віцебск|МЛ Віцебск]] (1-ы тытул) |найбольш тытулаваны = [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (15 тытулаў) |TV = [[Беларусь 5]] |сайт = [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/ abff.by] |бягучы сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Сезон 2025]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — спаборніцтва паміж найлепшымі прафесійнымі [[футбол]]ьнымі клубамі [[Беларусь|Беларусі]], якое праводзіцца ў межах [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. Яе пераможца аб’яўляецца '''чэмпіёнам Беларусі па футболе'''. == Спаборніцтва == У чэмпіянаце ўдзельнічаюць 16 каманд, якія гуляюць паміж сабой па 2 матчы: дома і ў гасцях. За кожную перамогу клубу налічваюцца тры пункты, за нічыю — адзін, за паражэнне — нуль. У канцы кожнага сезона некалькі клубаў з найменшай колькасцю ачкоў пераходзяць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]], а з яе такая ж колькасць клубаў пераходзіць у вышэйшую лігу. Пераможца лігі атрымлівае залатыя медалі чэмпіянату Беларусі па футболе і права прадстаўляць у наступным сезоне Беларусь у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]]. Прызёры гуляюць у [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лізе канферэнцый]]. Клуб, які стаў чэмпіёнам лігі пяць разоў (не абавязкова запар), мае права змясціць выяву залатой зоркі на сваёй эмблеме. З 2004 года для атрымання права на ўдзел у вышэйшай лізе клубы павінныя прайсці працэс ліцэнзавання ад [[БФФ]]. === Удзельнікі сезона 2023 года === * [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] * [[ФК Белшына|Белшына]] * [[ФК Гомель|Гомель]] * [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] * [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] * [[ФК Іслач|Іслач]] * [[ФК Мінск|Мінск]] * [[ФК Нафтан|Нафтан]] * [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] * [[ФК Славія Мазыр|Славія]] * [[ФК Слуцк|Слуцк]] * [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] * [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] * [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] * [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] == Гісторыя == {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="wikitable" style="margin: 0 1em 1em 1em; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+Колькасць каманд і гульняў у сезоне |- |1992||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1992/93||17 каманд||32 гульні |- |1993/95||16 каманд||30 гульняў |- |1995||16 каманд||15 гульняў (скар.) |- |1996—1997||16 каманд||30 гульняў |- |1998||15 каманд||28 гульняў |- |1999—2000||16 каманд||30 гульняў |- |2001—2002||14 каманд||26 гульняў |- |2003—2004||16 каманд||30 гульняў |- |2005—2007||14 каманд||26 гульняў |- |2008||16 каманд||30 гульняў |- |2009||14 каманд||26 гульняў |- |2010—2011||12 каманд||33 гульні |- |2012||11 каманд||30 гульняў |- |2013—2014||12 каманд||32 гульні |- |2015||14 каманд||26 гульняў |- |2016—2022||16 каманд||30 гульняў |- |2023||15 каманд||28 гульняў |} Першы чэмпіянат Беларусі быў разыграны ў 1992 годзе. У ім удзельнічалі прадстаўнік БССР у вышэйшай лізе чэмпіянату СССР [[ФК Дынама Мінск|мінскае «Дынама»]], яшчэ пяць каманд, якія гулялі ў іншых лігах саюзнага чэмпіянату, і дзесяць каманд з чэмпіянату БССР. Паколькі было прынята рашэнне аб тым каб перайсці ад прынятага ў СССР футбольнага календара, калі чэмпіянат пачынаўся ўвесну, а канчаўся восенню на «еўрапейскую» сістэму восень-вясна, то першы чэмпіянат быў разыграны ў адзін круг. Розыгрыш чэмпіянату такім чынам працягваўся да сезона 1994—1995 гадоў, пасля чаго зноў перайшлі на «вясну-восень». Колькасць каманд, якія гулялі ў лізе, вагалася паміж 14 і 16 (у сезоне 1992/1993 іх было 17). З 2010 года Вышэйшая ліга была скарочана да 12 каманд, якія гулялі ў 3 кругі (кожны клуб гуляе 33 матчы). Апошні клуб выбываў у Першую лігу, а перадапошні гуляў серыю з двух матчаў з другой камандай Першай лігі за права гуляць у Вышэйшай лізе ў наступным сезоне. У 2012 годзе каманда «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (Мінск) адмовілася ад выступлення ў Вышэйшай лізе, таму колькасць удзельнікаў таго сезона склала 11 каманд. У 2013 годзе іх колькасць зноў павялічылася да 12, тады ж была зноў зменена сістэма правядзення: пасля двух кругоў каманды сталі падзяляцца на дзе шасцёркі, пасля чаго гулялі яшчэ два кругі, каб вызначыць месца ў сваіх шасцёрках. З [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|сезона 2015]] года колькасць каманд павялічылася да 14, такім чынам каманда, якая заняла апошняе месца ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|сезоне 2014]] года, згуляла стыкавыя матчы з трэцяй камандай [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]], а наўпрост Вышэйшую лігу не пакінула ніводная каманда. У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|сезоне 2016]] года колькасць каманд павялічылася да 16. Турнір праходзіць у два кругі. Каманды, якія занялі 15-е і 16-е месца ў Вышэйшай лізе выбываюць у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першая лігу]]. Клубы, якія занялі 1-е, 2-е месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], атрымліваюць права на выхад у Вышэйшую лігу. З 2019 года дадаліся таксама стыкавыя матчы паміж 14-й камандай Вышэйшай лігі і трэцяй каманды Першай лігі па выніках рэгулярнага сезона, пераможца якіх атрымлівае месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. == Тытульныя спонсары == * 2012 — Альфа-Банк * з 2013 — [[Беларусбанк]] == Пераможцы == Чэмпіёнамі Беларусі станавіліся 8 клубаў: [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] — 15 разоў, [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] — 7, [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] — 4, [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] — 2, [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]], [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] і [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] — па 1 разе. {| class="wikitable" !Сезон !Чэмпіён !Другое месца !Трэцяе месца !Бамбардзір |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (1) |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Андрэй Віктаравіч Скорабагацька|А. Скорабагацька]] <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''11''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (2) |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сяргей Бараноўскі|С. Бараноўскі]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''19'''<br />{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міраслаў Рамашчанка|М. Рамашчанка]] <small>[[ФК Рэчыца-2014|Ведрыч]]</small>, <small>[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (3) |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] |[[ФК Віцебск|КІМ Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Пётр Пятровіч Качура|П. Качура]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small>, <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''21''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (4) |[[Дзвіна Віцебск]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Павел Шаўроў|П. Шаўроў]] <small>[[ФК Дынама-93|Дынама-93]]</small> '''19''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (5) |[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ Мазыр]] |[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93 Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Славія Мазыр|МВКЦ]]</small> '''16''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] |'''[[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''34''' |- |[[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (6) |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] |[[Лакаматыў-96 Віцебск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Мікалаевіч Хлебасолаў|А. Хлебасолаў]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] |'''[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро-Трансмаш Магілёў]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Яромка|С. Яромка]] <small>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (1) |[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''22''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] |'''[[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Славія Мазыр|Славія]]</small> '''31''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] |'''[[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Юр’евіч Давыдаў|С. Давыдаў]] <small>[[ФК Нёман Гродна|Нёман-Белкард]]</small> '''25''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (2) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Белшына|Белшына]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] |'''[[ФК Гомель|Гомель]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''18'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Карніленка|С. Карніленка]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (7) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (1) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс|В. Стрыпейкіс]] <small>[[ФК Нафтан|Нафтан]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (3) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Кліменка|А. Кліменка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''17''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (4) |[[ФК Гомель|Гомель]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Мікалаевіч Васілюк|Р. Васілюк]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''24''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (5) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[МТЗ-РІПА Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Генадзь Пятровіч Блізнюк|Г. Блізнюк]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''16''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (6) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Майкон Каліжуры|М. Каліжуры]] <small>[[ФК Гомель|Гомель]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (7) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Мінск|Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Бразілія}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (8) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Гомель|Гомель]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Рэнан Брэсан|Р. Брэсан]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''13''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (9) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Міхайлавіч Асіпенка|Дз. Асіпенка]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (10) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''14''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (11) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (12) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікалай Януш|М. Януш]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (13) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15'''<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Радзівонаў|В. Радзівонаў]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (14) |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Гардзяйчук|М. Гардзяйчук]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''18''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]]''' (15) |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі|П. Савіцкі]] <small>[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]</small> '''15''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] |'''[[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]''' (1) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын|І. Шкурын]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (2) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш|М. Скавыш]] <small>[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] |'''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]''' (3) |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Гамбія}} [[Дэмбо Дарбо|Д. Дарбо]] <small>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]</small> '''19''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |<s>[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]</s> |<s>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]]</s> |[[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Узбекістан}} [[Бабур Абдыхалікаў|Б. Абдыхалікаў]] <small>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]</small> '''26''' |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] |'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' (8) |[[ФК Нёман Гродна|Нёман Гродна]] |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ Жодзіна]] | style="text-align:left;"|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] <small>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]</small> '''16''' |- |} ==== Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі ==== {{На карце+|Беларусь|width=400|float=center|caption=Геаграфія чэмпіёнаў Беларусі па футболе|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=29|lon_min=13|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=left|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама Бр]]}} }} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://abff.by/by/ Афіцыйны сайт АБФФ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}} * [http://www.football.by Беларускі футбольны партал]{{ref-ru}} * [http://www.pressball.by Газета «Прессбол»]{{ref-ru}} {{ВС}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} {{Футбол у Беларусі}} {{Лігі УЕФА}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] l530y8r6j4b8kklnafgj9ht9woxzcys 0 68907 5125504 5015486 2026-04-13T15:15:17Z Lš-k. 16740 5125504 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = могілкі |Беларуская назва = Старажоўскія могілкі |Выява = Miensk, Staražoŭka, Marynskaja. Менск, Старажоўка, Марынская (L. Daškievič, 1920-29).jpg |Подпіс выявы = Старажоўскія могілкі і [[Старажоўская брама|брама]], 1920-я гг. Фота [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Льва Дашкевіча]] |Шырыня выявы = |Статус = знішчаныя |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 54|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 10.4 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = [[1950-я]] гг. |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Старажо́ўскія мо́гілкі''' (таксама '''Пярэ́спінскія''') — [[некропаль]], што існаваў у [[XVIII стагоддзе|XVIII]]—[[XX стагоддзе|XX]] стагоддзях у горадзе [[Мінск]]у. == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Staražoŭskija mohilki. Менск, Старажоўскія могілкі (2019) (14).jpg|250пкс|міні|злева|Тэрыторыя могілак і брама, 2019 год]] [[Файл:Staražoŭka._Старажоўка_(1928).jpg|злева|міні|Беларускае аддзяленне [[Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў|Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў]], ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на Старажоўскіх могілках, 1928 год. Злева першы стаіць у цэнтры ( у профіль), у чорным паліто, з пахіленай галавой Сімон Якаўлевіч Зінгерман (1887—1965), стараста Беларускага аддзялення таварыства паліткатаржан. Злева за ім грамадскі дзеяч [[Віктар Адамавіч Зелязей|Віктар Зелязей]], праваруч ад помніка сядзіць сатырык [[Анатоль Дзяркач]].]] У канцы XVIII стагоддзя, пасля таго як [[Мінск]] увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], для яго стаў дзейнічаць указ [[Кацярына II|Кацярыны II]] аб могілках. Цяпер хаваць памерлых у цэнтры горада і каля храмаў можна было толькі ў асаблівых выпадках. Для могілак былі адведзеныя спецыяльныя тэрыторыі: для праваслаўных — на [[Пярэспа|Пярэспе]] (пазней гэтая мясцовасць пачала называцца [[Старажоўка]]й), уніятаў — на [[Залатая Горка|Залатой Горцы]], каталікоў — на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыі]]<ref name="мінск">{{cite web | url = http://minsk-old-new.com/minsk-2941.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20151221224328/http://minsk-old-new.com/minsk-2941.htm| archive-date = 22 снежня 2015| title = Сторожевское кладбище| publisher = minsk-old-new.com| access-date = 22 снежня 2015 | language = ru}}</ref>. Першыя магілы датуюцца 1795 годам<ref name="тэатар" />. Могілкі закрылі ў 1937 годзе, але ў часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пахаванні грамадзянскіх асоб працягваліся. У 1943 годзе тут было праведзенае пышнае пахаванне паліцыянта<ref name="мінск"/>. Пахаванні адбываліся кароткі час і па вызваленні Мінска<ref name="тэатар"/>. Пасля вайны было прынятае рашэнне аб ліквідацыі могілак. Тады ж адсюль, са Старажоўкі, перанеслі на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі]] прах [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]]. Улады аб’явілі, што парэшткі з могілак можна выкопваць для перазахавання. Былі сваякі памерлых, якія мелі жаданне гэта зрабіць. Адабраныя труны складваліся ў сутарэннях [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|Царквы Святой Марыі Магдаліны]], адкуль іх пазней вывозілі, часам у іншыя гарады. Пахаванні святароў, якія месціліся перад царквой, былі раскапаныя рабочымі і ўскрытыя ў часе рэканструкцыі храма. Магілы, якія не былі перанесеныя, былі выраўненыя бульдозерам. Сярод іншых, былі выраўненыя магілы беларускіх дзеячоў [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алеся Бурбіса]] і палітычнага дзеяча [[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпана Булата]]<ref name="мінск"/><ref name="litaraturnaja">{{артыкул|аўтар=Алесь Жук|загаловак=Любіце паэтаў, любіце|спасылка=http://issuu.com/novychas/docs/nch-2013-3/11|выданне=Літаратурная Беларусь|год=2013|нумар=1|старонкі=3|archive-date=29 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729071011/https://issuu.com/novychas/docs/nch-2013-3/11}}</ref>. У 1950-я гады на месцы могілак паклалі асфальт (аўтамабільная дарога вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]]), пабудавалі кінатэатр «Спартак» (цяпер [[Моладзевы тэатр (Мінск)|Моладзевы тэатр]])<ref name="мінск"/>. === Нашы дні === Цяпер пра колішнія могілкі нагадваюць [[Старажоўская брама]] і надмагіллі, перанесеныя сюды з тэрыторыі могілак. У 1993 годзе, да 200-годдзя Мінскай епархіі, побач з царквой быў усталяваны помнік паводле бласлаўлення мітрапаліта Мінскага і Слуцкага, Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]]. На пліце помніка па-руску напісана: «Супакой, Госпадзе, душы памерлых рабоў тваіх усіх на месцы гэтым пахаваных»<ref name="мінск"/>. У 2006 годзе скверу на тэрыторыі могілак была нададзеная назва [[Старажоўскі сквер]]. У часе рэканструкцыі Моладзевага тэатра неаднаразова выкапваліся чалавечыя астанкі<ref name="тэатар">{{cite web| date = 10 студзеня 2012| url = http://192.151.144.150/cont/art.php?sn_nid=41971| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304201129/http://192.151.144.150/cont/art.php?sn_nid=41971| archive-date = 4 сакавіка 2016| title = Моладзевы тэатр стаіць на костках| publisher = Салідарнасць| access-date = 22 снежня 2015| url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web| date = 9 кастрычніка 2015| url = http://realt.onliner.by/2015/10/09/fotofakt-87| archive-url = https://archive.today/20151221225541/http://realt.onliner.by/2015/10/09/fotofakt-87| archive-date = 21 снежня 2015| title = Фотофакт: во время реконструкции Молодежного театра в Минске обнаружены черепа| publisher = onliner.by| access-date = 22 снежня 2015| language = ru| url-status = live}}</ref>, 14 снежня 2015 года была адкапана труна з парэшткамі вайскоўца<ref>{{cite web| date = 15 снежня 2015| url = http://nn.by/?c=ar&i=161824| archive-url = https://archive.today/20151221225746/http://nn.by/?c=ar&i=161824| archive-date = 21 снежня 2015| title = Падчас рэканструкцыі Моладзевага тэатра знойдзеная труна з целам| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 22 снежня 2015| url-status = live}}</ref>. Вядомы адзін выпадак, калі на тэрыторыі царквы, дзе стаіць мемарыял са знойдзеных надмагілляў ХІХ ст., быў пахаваны чалавек у ХХІ ст.: у лютым 2012 года тут пахавалі Вольгу Булгакаву<ref name="мінск"/><ref>{{cite web|url = http://berastouski.blogspot.com/2018/07/1.html|title = Мемарыяльныя могілкі Мінска. Частка 1|publisher = berastouski.blogspot.com|archive-url = https://archive.today/20180710134459/http://berastouski.blogspot.com/2018/07/1.html|archive-date = 10 ліпеня 2018|access-date = 10 ліпеня 2018|url-status = live}}</ref>. == Галерэя == <center><gallery widths="250" heights="250" caption="Надмагіллі ў 2019 годзе" perrow="4"> File:Miensk, Staražoŭskija mohilki. Менск, Старажоўскія могілкі (2019) (06).jpg File:Miensk, Staražoŭskija mohilki. Менск, Старажоўскія могілкі (2019) (11).jpg File:Miensk, Staražoŭskija mohilki. Менск, Старажоўскія могілкі (2019) (03).jpg| File:Miensk, Staražoŭskija mohilki. Менск, Старажоўскія могілкі (2019) (12).jpg| </gallery></center> == Вядомыя людзі, пахаваныя на Старажоўскіх могілках == *[[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесь Бурбіс]] *[[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпан Булат]] *[[Іван Пятровіч Пуліхаў|Іван Пуліхаў]]{{efn-ua|Пахаванне перанесена на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковыя могілкі]]|}} * Леў Сцяпанавіч Шалканоўцаў{{efn-ua|Вядомы расійскі адвакат пачатку XX ст. Дадзеныя паводле ўспамінаў унучкі<ref>{{cite web|url = https://citydog.by/post/story-of-my-life/|title = Наш папа уже не вернется, его сожгли». Каково это — потерять всю семью и даже собственного сына|date = 9 красавіка 2018|publisher = citydog.by|language = ru|archive-url = https://archive.today/20180710134718/https://citydog.by/post/story-of-my-life/|archive-date = 10 ліпеня 2018|access-date = 10 ліпеня 2018|url-status = live}}</ref>.|}} * {{нп5|Густаў Карлавіч Шмід||ru|Шмид, Густав Карлович}} (1852—1909) — марскі афіцэр і грамадскі дзеяч, член III Дзяржаўнай думы ад Мінскай губерні. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web | url = http://minsk-old-new.com/minsk-2941.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20151221224328/http://minsk-old-new.com/minsk-2941.htm| archive-date = 22 снежня 2015| title = Сторожевское кладбище| publisher = minsk-old-new.com| access-date = 22 снежня 2015 | language = ru}} * {{cite web|url = http://berastouski.blogspot.com/2018/07/1.html|title = Мемарыяльныя могілкі Мінска. Частка 1|publisher = berastouski.blogspot.com|archive-url = https://archive.today/20180710134459/http://berastouski.blogspot.com/2018/07/1.html|archive-date = 10 ліпеня 2018|access-date = 10 ліпеня 2018|url-status = live}} {{Могілкі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:Старажоўскія могілкі| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1950-я гады]] n7hxvj4vbhf60txzpu7z1s9khon8v3w 0 70365 5125886 4501622 2026-04-14T10:02:12Z Rymchonak 22863 /* Парфумерыя Christian Dior */ 5125886 wikitext text/x-wiki {{Мадэльер |імя = Крысціян Дыёр |арыгінал імя = |партрэт = |памер = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |лэйбл = Christian Dior S.A. |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |узнагароды і прэміі = |сайт = [http://www.dior.com Dior.com] }} '''Крысціян Дыёр''' ({{lang-fr|Christian Dior}}, [[21 студзеня]] [[1905]], [[Гранвіль]], [[Нармандыя]] — [[24 кастрычніка]] [[1957]], [[Мантэкаціні-Тэрмэ]], [[Таскана]], [[Італія]]) — [[Францыя|французскі]] мадэльер адзення. == Парфумерыя Christian Dior == Парфумерыя Christian Dior займае 4-е месца ў свеце па аб’ёме продажаў. Парфумернаму дому Dior належыць мноства адкрыццяў у галіне атрымання эсэнцыі [[водар]]аў — напрыклад, эсэнцыя ландыша і ванілі. Над стварэннем водараў Christian Dior працавалі: П’ер Бурдон, Олівер Крэспа, Эдмонд Рудніцка, Олівер Польж, Ц’еры Васэр, Гай Роберт і іншыя. Агулам у цяперашні час існуе 97 водараў Dior, першы з іх быў выпушчаны ў [[1947]] годзе пад назвай ''Christian Dior Miss Dior''. Найбольш папулярнымі водарамі Christian Dior з’яўляюцца: * Dior Addict (для жанчын) * Dior Dune (для жанчын і мужчын) * Dior Dolce Vita (для жанчын) * Dior Poison (для жанчын) * Dior J’adore (для жанчын) * Dior Miss Dior Cherie (для жанчын) * Dior Fahrenheit (для мужчын) * Dior Homme Sport (для мужчын) * Dior Higher (для мужчын) * Крысціяну Дыёру належыць вядомы афарызм аб парфумерыі: «Духі — гэта непераўзыдзенае адценне жаночай індывідуальнасці, гэта апошні штрых вобразу» {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dior.com Афіцыйны сайт] * [http://www.fragrantica.com/designers/Dior.html Dior Perfumes] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дыёр Крысціян}} [[Катэгорыя:Вытворцы касметыкі і парфумерыі]] [[Катэгорыя:Мадэльеры Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя касцюма]] [[Катэгорыя:Дамы высокай моды]] bvxi92o9zlxstz5yalgv0gonossprhi 0 78753 5125584 4723934 2026-04-13T19:25:36Z ~2026-22832-53 166659 Змена тэрміну з ідэалагічнага на гістарычны 5125584 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Мінай Піліпавіч Шмыроў |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = 1967 CPA 3487.jpg |подпіс = Паштовая марка з серыі «Партызаны Вялікай Айчыннай вайны — Героі Савецкага Саюза» |мянушка = Бацька Мінай |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} <br />{{Сцягафікацыя|РСФСР|1918}} <br />{{Сцягафікацыя|СССР|армія}} |гады службы = |званне = {{СССР, Генерал-маёр}} |род войскаў = |камандаваў = [[1-я Беларуская партызанская брыгада]] |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]] <br /> [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] <br /> [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = ганаровы грамадзянін г. [[Віцебск]]а }} {{Цёзкі2|Шмыроў}} '''Мінай Піліпавіч Шмыроў''', партызанскі псеўданім '''Бацька Мінай''' ({{ДН|23|12|1891|1}}, в. [[Пунішча (Віцебскі раён)|Пунішча]] [[Веліжскі павет|Веліжскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] — {{ДС|3|9|1964}}, [[Віцебск]]) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў савецкага партызанскага руху ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]. Д. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == У арміі з 1913 года. Быў удзельнікам [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], баёў супраць войск [[Пётр Мікалаевіч Красноў|Краснова]], [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілава]], [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Юдзеніча]], арганізатарам першага партызанскага атрада ў Віцебскай губерні. 3 1921 года быў камандзірам атрада па барацьбе з бандытызмам на Віцебшчыне. [[Файл:Аляксандр Мазалёў. У штабе бацькі Міная (1953).jpg|міні|злева|У штабе бацькі Міная. Аляксандр Мазалёў, 1953]] У Другую сусветную вайну ў ліпені 1941 года ён арганізаваў і ўзначаліў савецкі партызанскі атрад у [[Суражскі раён|Суражскім раёне]], які потым увайшоў у склад 1-й Беларускай партызанскай брыгады. Гэтая брыгада ўдзельнічала ў абароне «[[Віцебскія вароты|Віцебскіх варот]]». Партызаны «Бацькі Міная» наносілі ўдары па чыгунках, шашы, водных камунікацыях, узрывалі масты і склады, пускалі пад адхон эшалоны гітлераўцаў. Спрабуючы захапіць партызанскага кіраўніка, нацысты ў кастрычніку 1941 года ўзялі заложнікамі чатырох яго дзяцей, сястру і маці жонкі. Спробы партызан вызваліць сям’ю партызанскага камандзіра не ўдаліся. 14 лютага 1942 года пасля чатырох месяцаў катаванняў дзеці і сваякі Шмырова былі расстраляны. 15 жніўня 1944 года за мужнасць і гераізм, праяўленыя ў барацьбе супраць гітлераўскіх захопнікаў, М. П. Шмырову прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Пасля вайны быў на савецкай і гаспадарчай рабоце ў Віцебску. Член ЦВК БССР у 1935—1937 гадах. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] у 1947—1963 гадах. [[Ганаровы грамадзянін Віцебска]]. == Памяць == * [[Віцебскі абласны музей Героя Савецкага Саюза Міная Піліпавіча Шмырова]]. * У Віцебску яго імем названа вуліца і [[Мост Шмырова|мост]]. * Назву 'Мінай Шмыроў' носіць сорт [[Парэчкі чорныя|чорных парэчак]]. === Вобраз у мастацтве === * Верш [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|Аркадзя Куляшова]] «Балада пра чатырох заложніках», якое распавядае пра Бацьку Міная, быў пакладзены на музыку і ўвайшло ў рэпертуар ВІА «[[Песняры]]». * Трагедыя сям’і Шмырова натхніла беларускага паэта [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] на напісанне верша «Бацьку Мінаю»<ref>[http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Kupala_and_Kolas/documents/Poems/Great_Patriotic_War/Batskam_minayu.pdf «Бацьку Мінаю»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807193412/http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Kupala_and_Kolas/documents/Poems/Great_Patriotic_War/Batskam_minayu.pdf |date=7 жніўня 2016 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Белевич, А. П.'' У батьки Миная / А. П. Белевич. — М., 1978. — 103 с. — (Герои Советской Родины). * ''Бялевіч, А.'' Мінай Шмыроў / А. Бялевіч. — Мн., 1969. — 131 с. * ''Васильева, М. П.'' По следам героя / М. П. Васильева. — Мн., 1974. — 64 с. * ''Подлипский, А.'' Детям батьки Миная / А. Подлипский // Народнае слова. — 2007. — 12 чэрв. — С. 6. * ''Саблин, В. В.'' Батька Минай : документальная повесть / В. В. Саблин. — Мн., 1959. — 240 с. * Швядовіч, У. Мінай Шмыроў: «Я не змог зберагчы дзяцей, і гэтая думка мяне страшна мучыць». // Наша гісторыя, № 1, 2018, с. 14-18. ISBN 2617—2305 * Шмырёв М. Ф. / авт. текста С. А. Аслезов. — Мн., 1978. — 32 с. — (Жизнь — подвиг). * Шмырёв Минай Филиппович // [[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч|Долготович, Б. Д.]] Почётные граждане белорусских городов / Б. Д. Долготович. — Мн., 2008. — С. 69—70. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} == Спасылкі == * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/HEROUS/Shmiroy_MP.htm Віцебская абласная бібліятэка ім. У. І. Леніна — ШМЫРОЎ МІНАЙ ПІЛІПАВІЧ]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыроў Мінай Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Віцебска]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на «Успенскай Горцы»]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] jez7m4n4in21zlhdtkrq9nrvulks5dj 0 80431 5125765 5038186 2026-04-14T06:58:02Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125765 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кардынале}} {{Кінематаграфіст |Імя = Клаўдзія Кардынале |Арыгінал імя = Claudia Cardinale |Фота = Claudia Cardinale, Women's World Awards 2009 a.jpg |Імя пры нараджэнні = Claude Joséphine Rose Cardinale |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Гады актыўнасці = [[1957]]— цяперашні час |Кірунак = |imdb_id = 0001012 |Сайт = http://official-claudiacardinale.com/english/index.php |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Італія}} |Узнагароды = }} '''Клаўдзія Кардынале'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Клаўдзія Кардынале''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8., Мн., 1999, С.68.</ref> ({{lang-it|Claudia Cardinale}}; імя пры нараджэнні — '''Клод Жазефіна Роз Кардынале''' {{lang-it|Claude Josephine Rose Cardinale}}); {{ВД-Прэамбула}}) — італьянская актрыса. == Біяграфія == Нарадзілася 15 красавіка 1938 года ў [[Ла-Гулет]] ([[Туніс]]). У 1957 годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Туніса і атрымала запрашэнне на [[Венецыянскі кінафестываль]], дзе яе заўважыў прадзюсар [[Франка Крыстальдзі]] і прапанаваў доўгатэрміновы кантракт са сваёй прадзюсарскай кампаніяй «Vides». У 1958 годзе дэбютавала ў фільме [[Марыа Манічэлі]] «Звычайныя незнаёмцы», дзе сыграла ролю простай дзяўчынкі з Сіцыліі. У 1965 годзе Кардынале атрымала прэмію «Срэбная стужка» за найлепшую жаночую ролю ў фільме [[Луіджы Каменчыні]] «Нявеста Бубэ». Знялася ў звыш 120 кінакарцінах і серыялах. Яе партнёрамі на здымачнай пляцоўцы былі [[Марчэла Мастраяні]], [[Генры Фонда]], [[Марлан Бранда]], [[Ален Дэлон]], [[Джэрэмі Айранс]] і [[Берт Ланкастэр]].Здымалася ў фільмах італьянскіх рэжысёраў [[Лукіна Вісконці]] і [[Федэрыка Феліні]]. Другм раз была замужам за Паскуале Скуіцьеры. З канца 1980-х жыла ў [[Парыж]]ы. Напісала ў суаўтарстве і ў 2006 годзе выдала кнігу «Le stelle della mia vita» («Зоркі майго жыцця»). З сакавіка 2000 года з’яўлялася Паслом Добрай волі ЮНЕСКА па правах жанчын. Валодала французскай, італьянскай, іспанскай, англійскай і арабскай мовамі. Памерла 23 верасня 2025 года. == Фільмаграфія == * 1960 — «[[Рока і яго браты]]» — ''Джынета, жонка Вінчэнца'' * 1962 — «[[Картуш (фільм)|Картуш]]» — ''Венера'' * 1962 — «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» — ''Анджэліка Седара'' * 1963 — «[[Восем з паловай]]» — ''Клаўдзія'' * 1963 — «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''прынцэса Дала'' * 1966 — «[[Прафесіяналы]]» — ''місіс Марыя Грант'' * 1968 — «[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]» — ''Джыл Макбэйн'' * 1968 — «[[Дзень савы]]» — ''Роза Нікалозі'' * 1981 — «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''Алена Лепарэла'' * 1991 — «[[Майрык]]» — ''Майрык'' * 2012 — «[[Мастак і яго мадэль]]» — ''Леа'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm Клаўдзія Кардынале. Біяграфія і фільмаграфія.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140302145235/http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm |date=2 сакавіка 2014 }} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кардынале}} [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] hru2slygijne3ssxea5x6sxgkpsqzty 0 92254 5125727 4702575 2026-04-14T05:27:25Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125727 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пек}} {{Кінематаграфіст | Імя = Грэгары Пек | Арыгінал імя = Gregory Peck | Фота = Gregory Peck in Roman Holiday trailer.jpg | Шырыня = 260px | Подпіс = <small>У фільме «Рымскія вакацыі» (1953)</small> | Імя пры нараджэнні = Элдрэд Грэгары Пек | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1962) | imdb_id = 0000060 | Сайт = }} '''Грэгары Пек''' ({{lang-en|Gregory Peck}}, [[5 красавіка]] [[1916]] — [[12 чэрвеня]] [[2003]]) — амерыканскі акцёр, адзін з найбольш запатрабаваных галівудскіх зорак 1940-1960-х гадоў. Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» у намінацыі лепшы акцёр за ролю Атыкуса Фінча ў драме «Забіць перасмешніка» (1962). У 1999 годзе Пек заняў дванаццаты радок у спісе 100 найвялікшых зорак кіно па версіі Амерыканскага інстытута кінамастацтва. == Фільмаграфія == * 1952 — [[Снягі Кіліманджара, фільм|Снягі Кіліманджара]] * 1953 — [[Рымскія канікулы]] * 1962 — [[Забіць перасмешніка, фільм|Забіць перасмешніка]] * 1966 — «[[Арабеска (фільм)|Арабека]]» — ''прафесар Дэвід Полак'' * 1969 — [[Золата Макены]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Michael Freedland: Gregory Peck. A Biography. New York 1980 * Gary Fishgall: Gregory Peck. A Biography. New York 2002 * Lynn Haney: Gregory Peck. A Charmed Life. New York 2004 {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Пек Грэгары}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Амерыканскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] t6lpo0uub7pyknlhazzrigfiaj4dfii 0 95320 5125677 5115564 2026-04-13T23:23:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125677 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чыж (значэнні)}} {{цёзкі2|Бульба (значэнні)}} {{пісьменнік}} '''Віто́льд (Ві́таўт) Станісла́вавіч Чыж''' (вядомы таксама як '''Вітольд Мі́нтаўт-Чыж''', {{lang-pl|Witold Mintowt Czyż}}; псеўданімы: ''Альгерд Бульба, Чыж-Гідальга, Гідальго, Чыжык Ашмянскі, Ян Еленскі (Яленьскі), Алегерд''; {{ДН|15|8|1884}} — {{ДС|15|8|1952}}) — беларускі і польскі грамадска-палітычны дзеяч, этнограф, літаратурны крытык, публіцыст, інжынер, віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]] (1927—1939). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 15 жніўня 1884 года ў шляхецкай сям’і ўладальнікаў фальварка [[Антонішкі]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] (каля вёскі [[Стымоні]], цяпер у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Мясцовае насельніцтва было добра знаёмае з творчасцю [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], паколькі побач знаходзіліся яго [[Кушляны]], што з дзяцінства паўплывала на цікавасць юнака да беларускага слова. Пачатковую адукацыю атрымаў у Ашмянскім павятовым вучылішчы, пасля чаго скончыў гімназію ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="osh">{{cite web|url=https://www.osh.by/?p=24357|title=Віцэ-бурмістр Вільні з Ашмянскага павета|author=[[Уладзімір Прыхач]]|publisher=Ашмянскі веснік|date=5 верасня 2016|lang=be|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref><ref name="ipn">{{cite web|url=https://leksykonkresowian.instytutslaski.pl/index.php/Witold_Czy%C5%BC|title=Witold Czyż|author=Monika Tomkiewicz|publisher=Leksykon Kresowian|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. === Палітычная дзейнасць і эміграцыя === З 1905 года актыўна ўключыўся ў палітычную барацьбу супраць [[Царызм|царызму]] і стаў сябрам [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (ППС), а пасля яе расколу — ППС-Рэвалюцыйнай фракцыі. Праводзіў антыцарскую агітацыю ў [[Ашмяны|Ашмянах]], [[Жупраны|Жупранах]], на станцыі [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]] і ў маёнтку [[Навасёлкі (Ашмянскі раён)|Навасёлкі]]. У снежні 1905 года быў арыштаваны і змешчаны ў ашмянскую турму, аддадзены пад суд. Падчас следства ў красавіку 1906 года сваёй віны не прызнаў, сцвярджаючы, што з’яўляецца ворагам гвалту і крыві. Нягледзячы на гэта, быў абвінавачаны ў спробе звяржэння дзяржаўнага ладу і правёў у зняволенні каля года. Летам 1906 года, здзейсніўшы паспяховыя ўцёкі з турмы, ён перабраўся ў [[Галіцыя|Галіцыю]] (горад [[Львоў]]). У адказ царскія ўлады канфіскавалі яго родавы маёнтак у Антонішках. Дзеля ўласнай бяспекі В.&nbsp;Чыж змяніў асобу і на пэўны час узяў імя ''Ян Еленскі'' (''Яленьскі'')<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik">{{cite web|url=https://czerwonygozdzik.com/2025/07/09/witold-czyz/|title=Witold Czyż|publisher=Czerwony Goździk|date=9 ліпеня 2025|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У Львове паступіў на будаўнічы факультэт [[Нацыянальны ўніверсітэт «Львоўская палітэхніка»|Львоўскага політэхнічнага інстытута]], які паспяхова скончыў у 1910 годзе. У студэнцкія гады захварэў на [[Сухоты|сухоты]] і праходзіў лячэнне ў [[Закапанэ]], дзе пасябраваў з беларускай паэтэсай [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткай]], якая таксама там лекавалася (пазней гэты эпізод быў апісаны ў рамане Валянціны Коўтун «Крыж міласэрнасці»). Пасля атрымання дыплома інжынера кароткі час працаваў на будаўніцтве электрастанцыі ў [[Варонеж|Варонежы]]<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === У беларускім руху === Яшчэ да канчатковага завяршэння вучобы інжынер вярнуўся ў Вільню і пасяліўся на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Ён актыўна далучыўся да рэдакцыйнага калектыву газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» (актыўна працаваў у 1908—1911 гадах, агулам супрацоўнічаў у 1906—1915 гадах). Быў адным з тых, хто спрычыніўся да выхаду яе першага нумара 23 лістапада 1906 года. У хуткім часе па даручэнні рэдакцыі адбыў у [[Кіеў]], каб весці беларускі аддзел у польскамоўным часопісе «[[Przegląd Krajowy]]», які выдаваў [[Вацлаў Ліпінскі]]. Пасля закрыцця часопіса ў пачатку 1910 года канчаткова вярнуўся ў Вільню. Адзін час таксама быў актывістам евангельскай царквы і займаўся бізнесам<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. Працуючы ў [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскім сельскагаспадарчым таварыстве]], В.&nbsp;Чыж стаў адным з арганізатараў [[Першая краёва выстава дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі|Першай краёвай выставы дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі]] ў верасні 1913 года. Пад сваім старым псеўданімам ''Ян Яленскі'' ён асабіста выставіў узоры прыстасавання народнага мастацтва для гарадскога побыту — альбомы ў пераплётах з вясковых тканін і занавескі, аздобленыя народнымі паяскамі. Да стварэння гэтых экспанатаў магла быць датычная яго жонка, Марына Борхарт-Чыж, маці вядомага марскога капітана і пісьменніка [[Караль Альгерд Борхарт|Караля Альгерда Борхарта]], якая да гэтага працавала ў парыжскіх магазінах моды і добра ведала еўрапейскія тэндэнцыі. З 1912 па 1919 гады ён таксама працаваў кіраўніком будоўлі Віленскага сельскагаспадарчага тэхнікума<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === Міжваенны перыяд === З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і акупацыяй горада нямецкімі войскамі дзейнасць В.&nbsp;Чыжа прыцягнула ўвагу ўлад. 19 чэрвеня 1916 года ён быў арыштаваны за тое, што тлумачыў жыхарам сапраўдныя наступствы нямецкага перапісу насельніцтва. Яго змясцілі ў віленскую [[Лукішская турма|турму на Лукішках]], а пасля, паводле некаторых звестак, вывозілі ў лагер на тэрыторыі Германіі. Выйшаўшы на волю ў 1918 годзе, ён часова пераехаў у Варшаву, але ў 1924 годзе вярнуўся ў Вільню, стаўшы чыноўнікам польскай адміністрацыі і канчаткова адышоўшы ад [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]<ref name="osh" /><ref name="gozdzik" /><ref name="ipn" />. У Вільні ўладкаваўся ў Тэхнічнае бюро гарадскога магістрата (1921—1924), а затым узначаліў Статыстычнае бюро самакіравання (1924—1927). У маі 1924 года балатаваўся на пасаду дырэктара віленскай Касы хворых, але саступіў Юзафу Каральцу. Дзякуючы ўпартай працы на карысць горада, у 1927 годзе (паводле іншых звестак — у 1928) В.&nbsp;Чыж быў абраны віцэ-прэзідэнтам (віцэ-бурмістрам) Вільні і заставаўся на гэтай пасадзе да верасня 1939 года, адначасова кіруючы тэхнічнай секцыяй магістрата<ref name="ipn" /><ref name="l24">{{cite web|url=https://l24.lt/pl/spoleczenstwo/item/397838-witold-czyz-zasluzony-dla-wilna-i-wilenszczyzny|title=Witold Czyż - zasłużony dla Wilna i Wileńszczyzny|author=Monika Tomkiewicz, Tadeusz Kisiel|publisher=l24.lt|date=4 снежня 2023|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У якасці высокапастаўленага дзяржаўнага дзеяча ён часта выконваў прадстаўнічыя функцыі. У 1925 годзе сустракаў дэлегацыю французскіх парламентарыяў, а ў 1932 годзе разам з прэзідэнтам Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І.&nbsp;Масціцкім]] і прэм'ерам [[Аляксандр Прыстар|А.&nbsp;Прыстарам]] вітаў на аэрадроме [[Парубанак]] першы рэгулярны пасажырскі самалёт «Fokker». У 1926 годзе выступіў у ролі куратара Сінода Віленскай евангеліцкай рэфармацкай царквы ў Варшаве пры падпісанні Канкардата, падчас чаго ўручыў прэзідэнту І.&nbsp;Масціцкаму арыгінал [[Берасцейская Біблія|Брэсцкай Бібліі]] 1563 года для [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея]]. Па яго ініцыятыве з 1932 года вуліцы віленскага [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]] пачалі брукаваць цёмна-чырвонай [[Клінкерная цэгла|клінкернай цэглай]]. У гэты ж перыяд ён пабудаваў шыкоўную сядзібу з вялікім садам у жончыным маёнтку [[Журавы]], куды вяла маляўнічая алея (цяпер вядомая сярод мясцовых жыхароў як «Чыжовая дарога»)<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="l24" />. === Другая сусветная вайна і апошнія гады === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], 1 верасня 1939 года, В.&nbsp;Чыж вярнуўся на Ашмяншчыну, дзе працаваў павятовым інспектарам ва Усеагульным закладзе ўзаемнага страхавання. Неўзабаве ён апынуўся на тэрыторыі Літвы, дзе быў памылкова інтэрнаваны ў ваенны лагер у [[Паланга|Паланзе]], а пасля пераведзены ў грамадзянскі лагер ва [[Укмярге]]. Пасля ўваходу савецкіх войскаў быў арыштаваны. У 1940 годзе яго саслалі ў [[Гулаг]] на прымусовыя працы ў [[Варкута|Варкуту]] (паводле іншых крыніц, у чэрвені 1941 года быў вывезены разам з іншымі віленскімі дзеячамі ў лагер [[Рашоты]] ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]])<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik" />. Вызвалены па амністыі ў 1941 годзе ў выніку [[Пагадненне Сікорскага — Майскага|пагаднення Сікорскага — Майскага]], ён далучыўся да [[Армія Андэрса|арміі генерала Уладзіслава Андэрса]]. Цяжка хворы пасля лагераў, разам з вайскоўцамі ён прайшоў шлях праз [[Іран]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвую Афрыку]] да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Жыў у мясцовасці Лэндзівуд (''Landywood'') каля [[Бірмінгем]]а ў свайго пасэрба. 12 жніўня 1948 года без дакументаў рэпатрыяваўся ў Польшчу, пасяліўшыся ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] на вуліцы Універсітэцкай<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. Знаходзячыся ў складаным матэрыяльным становішчы, 1 снежня 1948 года з дапамогай віленскіх сяброў уладкаваўся старэйшым рэферэнтам ва ўроцлаўскае аддзяленне Усеагульнага закладу ўзаемнага страхавання. Яго здароўе было незваротна падарвана сухотамі, атрыманымі яшчэ ў Варкуце, таму ён шмат часу праводзіў у шпіталі баніфратраў і санаторыях. Увосень 1950 года пераехаў у [[Гдыня|Гдыню]] (на Каменную Гару, вул. Міцкевіча). 31 студзеня 1951 года быў звольнены з працы з-за працяглай хваробы і больш не працаваў. Памёр 15 жніўня 1952 года. Пахаваны на ўроцлаўскіх [[Могілкі Святога Лаўрэнція (Уроцлаў)|могілках Святога Лаўрэнція]], апеку над яго магілай узяло Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. == Творчая і літаратурная дзейнасць == Вітольд Чыж быў не толькі палітыкам і чыноўнікам, але і актыўным публіцыстам, этнографам і літаратурным крытыкам. Ён з’яўляецца аўтарам шэрагу рэцэнзій, алегарычных апавяданняў і артыкулаў па пытаннях беларускага музычнага жыцця. Свае творы ў «Нашай Ніве» публікаваў пад псеўданімамі ''Альгерд Бульба'', ''Чыж-Гідальга'' і ''Чыжык Ашмянскі''. З 1911 года пачаў таксама актыўна друкавацца ў польскіх выданнях{{sfn|Беларускія пісьменнікі|1992}}. Ён праявіў сябе як адзін з першых прафесійных беларускіх літаратурных крытыкаў і тэатральных аглядальнікаў. Менавіта ён стаў аўтарам першай рэцэнзіі на другі паэтычны зборнік [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]», у якой высока ацаніў самабытны талент паэта і прадрок яму вялікую будучыню. Таксама грунтоўна рэцэнзаваў зборнік «Песні-жальбы» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У сваіх артыкулах пісаў пра грамадска-сацыяльныя погляды [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], даследаваў яго ролю ў гісторыі беларускай літаратуры, а таксама аналізаваў паэзію ўкраінскага класіка [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. Як тэатральны і музычны аглядальнік, В.&nbsp;Чыж выдаў шэраг публікацый пра пастаноўкі [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускага музычна-драматычнага гуртка ў Вільні]] і напісаў крытычныя нататкі пра «Беларускую сюіту» кампазітара [[Людамір Міхалавіч Рагоўскі|Людаміра Рагоўскага]]. Акрамя гэтага, ён пакінуў значны след як этнограф. Аўтар этнаграфічных артыкулаў пра народныя рамёствы і традыцыйнае адзенне. У 1911 годзе выдаў у Вільні брашуру «Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі», якая атрымала адабрэнне [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}<ref name="osh" />. Таксама плённа працаваў як перакладчык. Пераклаў на беларускую мову папулярныя апавяданні і творы рускіх пісьменнікаў: [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалая Ляскова]], [[Рыгор Пятровіч Данілеўскі|Рыгора Данілеўскага]], [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]] і [[Іван Іванавіч Гарбуноў-Пасадаў|Івана Гарбунова-Пасадава]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. == Узнагароды == * [[Крыж Незалежнасці|Медаль Незалежнасці]] (1930 ці 1934 год)<ref name="l24" />. == Бібліяграфія == * ''Альгерд Бульба''. Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі. — Вільня: Друкарня [[Марцін Кухта|М.&nbsp;Кухты]], 1911. — 16&nbsp;с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|артыкул=Бульба Альгерд|аўтар=[[І. У. Саламевіч]]|старонкі=332-333|ref=БЭ}} * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі: біяграфічны слоўнік|1|ref=Беларускія пісьменнікі}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * Смалянчук, А. Краёвец Антон Луцкевіч / А. Смалянчук // Гістарычны Альманах. 1998. Т. 1. С. 27—45. — С. 33. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чыж Вітольд Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ва Уроцлаве]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] fojdw30mnv3gvnuop50ubftwasi05z8 0 96425 5125439 5125134 2026-04-13T14:12:03Z DJ Belaz 154751 5125439 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1558 Giambattista della Porta - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 2l7hex05gj8w6tctbdvb86qetou8gkm 5125476 5125439 2026-04-13T14:38:08Z DJ Belaz 154751 5125476 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 6yxd0zu7ke6age2x2cim9hg7cmessgl 5125486 5125476 2026-04-13T14:45:29Z DJ Belaz 154751 5125486 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 6szm8ur925oai66ni6gyjfulxcs5oen 5125490 5125486 2026-04-13T14:47:58Z DJ Belaz 154751 5125490 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] lbhh7fh066gx1csrzcpmgr0p26eqit7 5125507 5125490 2026-04-13T15:45:26Z DJ Belaz 154751 5125507 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў камеры-абскуры, у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] lijcx5fu8q6yqzcpcakbxs4s50kcs09 5125522 5125507 2026-04-13T16:16:37Z DJ Belaz 154751 5125522 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага фута, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K.''» , у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] nn7ovanvit1m5bosfdbjvgym9pbk2yq 5125524 5125522 2026-04-13T16:18:49Z DJ Belaz 154751 5125524 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага фута, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K.''» , у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] i327qmks2544beerfexsffw4f7mxnda 5125532 5125524 2026-04-13T16:40:27Z DJ Belaz 154751 5125532 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут|фута]], гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K.''» , у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] fsg12btj4bg1d4yxvyguyf0s48ta4pb 5125535 5125532 2026-04-13T16:43:34Z DJ Belaz 154751 5125535 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K.''» , у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] deomkzu8s7r9obtf4x9zrbobbksyag9 5125556 5125535 2026-04-13T17:32:08Z DJ Belaz 154751 5125556 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 59igy73jafk62kl5w5hxz5evegr5e56 5125557 5125556 2026-04-13T17:34:02Z DJ Belaz 154751 5125557 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 0z6fvbfg14nrz8egmml67kvu1uderk3 5125558 5125557 2026-04-13T17:49:47Z DJ Belaz 154751 5125558 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана сістэма факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. У камеры была прадугледжана магчымасць факусіроўкі аб’ектыва. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 9idw99h6gbtkfa5o7onbdnjdugx0lxv 5125559 5125558 2026-04-13T17:51:05Z DJ Belaz 154751 5125559 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана магчымасць факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] f6pfhugp5bjtjl79n2aesqymyfnq45v 5125560 5125559 2026-04-13T17:58:38Z DJ Belaz 154751 5125560 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана магчымасць факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй. Уся ўнутраная частка маленькай скрынкі прасякнута чорным колерам, так што яна яшчэ больш зацямнена, так што таксама вельмі зручна чарніць унутраную частку трубкі''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] nxpjabsi41zn5d5ahmxcdbm1dwic46x 5125567 5125560 2026-04-13T18:07:24Z DJ Belaz 154751 5125567 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. <gallery mode=packed> Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст. </gallery> == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана магчымасць факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй. Уся ўнутраная частка маленькай скрынкі прасякнута чорным колерам, так што яна яшчэ больш зацямнена, так што таксама вельмі зручна чарніць унутраную частку трубкі''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі. Замест паперы, прасякнутай алеем, лепш выкарыстоўваць шкляную пласціну, адпаліраваную з аднаго боку, але неадпаліраваную з другога, хоць і старанна адшліфаваную''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] 3ln5l6a123rfaau4irkzeu4z68k3pgq 5125571 5125567 2026-04-13T18:10:33Z DJ Belaz 154751 5125571 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана магчымасць факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй. Уся ўнутраная частка маленькай скрынкі прасякнута чорным колерам, так што яна яшчэ больш зацямнена, так што таксама вельмі зручна чарніць унутраную частку трубкі''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі. Замест паперы, прасякнутай алеем, лепш выкарыстоўваць шкляную пласціну, адпаліраваную з аднаго боку, але неадпаліраваную з другога, хоць і старанна адшліфаваную''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] j7auyvupjixl2g3r0d4ugda2mcoqpkp 5125581 5125571 2026-04-13T18:32:49Z DJ Belaz 154751 5125581 wikitext text/x-wiki [[Выява:Camera obscura box.jpg|right|thumb|Камера-абскура]] '''Камера-абскура''' ({{lang-la|camera obscura}} — цёмны пакой) — найпрасцейшае аптычнае прыстасаванне для атрымання на экране відарыса прадмета. Дае відарыс, свабодны ад дысторсіі, дазваляе фатаграфаваць аб’екты ў такіх прамянях (напрыклад, рэнтгенаўскіх), для якіх немагчыма падабраць [[лінза|лінзы]]. Камера-абскура ўяўляе сабой цёмную скрыню, у адной са сценак якой зроблена маленькая адтуліна. Прамяні [[святло|святла]] ад розных пунктаў аб’екта праходзяць праз адтуліну і ствараюць яго перавернуты відарыс на процілеглай сценцы скрыні. Звычайна [[дыяметр]] адтуліны складае 0,3…1 [[мм]] (у залежнасці ад памераў камеры-абскуры). За эквівалент [[Фокусная адлегласць|фокуснай адлегласці]] для камеры-абскуры бяруць адлегласць ад адтуліны да плоскасці відарыса. Камера-абскура перадае на выяве ўсю глыбіню прасторы з аднолькавай якасцю. == Першыя камеры-абскуры == Са старажытных часоў чалавек заўважыў, што святло, трапляючы ў цёмны пакой або [[Палатка|палатку]] праз маленькую адтуліну, стварала перавернутую выяву на супрацьлеглай сцяне. Паслядоўнікі Мо-цзы ў [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] апісалі з’яву ўзнікнення выявы на сцяне цемнага пакоя<ref>https://flibusta.su/book/79189-lektsii-po-istorii-fotografii/read/</ref>. Гэта з’ява была вядома [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] ў IV стагоддзі да н.э.<ref>http://www.sovietcamera.su/src/Sovfoto_01_1974.pdf</ref>. Ён задаваў пытанне, як узнікае круглая выява [[Сонца]], калі яно свеціць праз квадратную адтуліну<ref>{{Cite web |url=http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2008 |archive-date=20 красавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420165232/http://www.acmi.net.au/AIC/CAMERA_OBSCURA.html |url-status=dead }}</ref>. [[Эўклід]] ў сваім трактаце «Оптыка» (III стагоддзе да н.э.) выкарыстоўваў камеру-абскуру як доказ таго, што святло распаўсюджваецца прамалінейна. [[Выява:1545_gemma_frisius_-_camera-obscura-sonnenfinsternis_1545-650x337.jpg|right|thumb|Камера-абскура Фрызіўса, XVI ст.]] У X—XI стагоддзях арабскі вучоны [[Ібн аль-Хайсам]] праводзіў эксперыменты з камерай-абскурай. Ён быў першы, хто растлумачыў дзеянне камеры-абскуры, абапіраючыся на прынцып прамалінейнага распаўсюджання святла. Выкарыстоўваў камеру-абскуру (палатка з адтулінай у полагу) для назірання за [[сонечнае зацьменне|сонечным зацьменнем]]. Пасля ў сярэднія вякі неаднаразова выкарыстоўвалася для назірання за Сонцам: у XIII стагоддзі [[Роджэр Бэкан|Роджэрам Бэканам]] і [[Гільом де Сен-Клу|Гільомам де Сен-Клу]]<ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF00374761</ref>, у XIV стагоддзі [[Леві бен Гершом]]ам і [[Ібн аш-Шацір]]ам. У прыватнасці Роджэр Бэкан прапанаваў выкарыстоўваць [[люстэрка]] разам з камерай-абскурай, каб бачыць людзей, якія ідуць па вуліцы. Прынцып яе работы апісаны ў працах [[Леанарда да Вінчы]]. Вядома выява і апісанне класічнай камеры-абскуры, апублікаваныя галандскім матэматыкам [[Гема Фрызіус|Гема Фрызіўсам]], якую ён выкарыстоўваў для назірання за сонечным зацьменнем у 1544 годзе. == Камеры-абскуры з лінзавым аб'ектывам == У XVI стагоддзі з’яўляюцца публікацыі з апісаннем камеры-абскуры з [[лінза]]й замест маленькай адтуліны. Такія прапановы выказаў: фізік і матэматык [[Джыролама Кардана]] у кнізе, выдадзенай у 1551 годзе; Даніэле Барбаро ў працы аб перспектыве ў 1568; Джавані Баціста Бенедэцці ў 1585 годзе. Кардана ўсталяваў у камеру-абскуру лінзу, а выяву з дапамогай люстэрка праецыраваў на матавую шкляную пласціну. Прапанаваў выкарыстоўваць камеру ў якасці дапаможнага тэхнічнага сродка пры пастаноўцы забаўляльных відовішч<ref>http://printservice.pro/kamera-obskura</ref>. Барбаро апісаў камеру-абскуру з плоска-выпуклай лінзай у сваім трактаце «La Pratica della Perspettiva»<ref>https://archive.org/details/gri_33125008285765/mode/2up</ref>. Ён паказаў, што лінза павялічвае яркасць выявы, а выкарыстанне дыяфрагмы дазваляе палепшыць рэзкасць відарыса. Доўгі час вынаходнікам камеры-абскуры лічыўся фізік Джавані Баціста дэла Порта (у некаторых крыніцах памылкова лічыцца вынаходнікам і цяпер). Ён быў аўтарам кніг, якія былі свайго роду энцыклапедыямі розных ведаў. Найбольш вядомай была чатырохтомная «Magiae Natvralis» (1558), у якой прыводзіцца і апісанне камеры-абскуры. У дваццатым томе другога выдання гэтай кнігі (1591) Джавані Баціста дэла Порта адзначае «як сакрэт, каторы меў намер захоўваць», павелічэнне яркасці выявы пры замене адтуліны лінзай. Для атрымання прамога відарыса ў 1573 годзе Ігнацый Данці прапанаваў выкарыстоўваць люстэрка, якое другі раз пераварочвае выяву. [[Выява:Камера-абскура Аб'ектыў Кеплера.jpg|right|thumb|Схема, прымененая Кеплерам, XVII ст.]] У 1600 годзе [[Іаган Кеплер]] пабудаваў для назірання за сонечным зацьменнем і за рухам Сонца ўдасканаленую камеру-абскуру. Ён размясціў адмоўную лінзу на некаторай адлегласці ад дадатнай лінзы і такім чынам павялічыў памер праецыраванай выявы. Гэта вынаходніцтва лягло ў аснову сучасных тэлеаб’ектываў. З дапамогай сваёй камеры-абскуры Кеплер назіраў у 1607 годзе праходжанне [[Меркурый|Меркурыем]] сонечнага дыску. У 1620 годзе Кеплер прапанаваў і пабудаваў камеру-абскуру ў выглядзе тэнта. У такім выглядзе яе было зручна выкарыстоўваць на мясцовасці, напрыклад, мастакам для правільнай пабудовы перспектыў, [[Ведута|ведут]]. [[Выява:1646_Athanasius_Kircher_-_Camera_obscura.jpg|right|thumb|Камера-абскура, апісаная Афанасіем Кірхерам, XVII ст.]] У 1646 годзе [[святар]]-[[Езуіты|езуіт]] [[Афанасій Кірхер]] у сваёй працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» апісаў пераносную камеру-абскуру аднаго майстра ў Германіі ў выглядзе маленькага памяшкання<ref>http://www.cineressources.net/consultationPdf/web/o000/159.pdf</ref>: «''Машына была ў форме куба ABCD, вонкавыя бакі якога былі непразрыстымі, а ў малых баках у іх былі адтуліны з лінзападобнага шкла; але ўнутры ўвагнутага куба быў пабудаваны яшчэ адзін куб EF, па форме падобны на паперу і пакрыты скурай, бакі якога адрозніваліся ад бакоў першага куба толькі на велічыню, неабходную для найлепшага адлюстравання відаў рэчаў: гэтая машына мела адтуліну ў цэнтры дна F настолькі вялікую, што ў яе мог змясціцца чалавек''». == Кампактныя камеры-абскуры == У 1665 годзе першую кампактную камеру-абскуру сканструяваў [[Роберт Бойль]]. У 1680 годзе партатыўную камеру-абскуру апісаў [[Роберт Гук]]. Іаган Цан апісаў у сваім трактаце «Oculus Artificialis Teledioptricus Sive Telescopium» (1685) некалькі варыянтаў кампактных камер-абскур<ref>https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11112062?page=,1</ref>. Ён піша: «''Бо паколькі месца, адведзенае для з'яўлення відаў, заўсёды павінна быць закрытым; і яго нельга лёгка падрыхтаваць у любым месцы зручна для прадстаўлення любога прадмета; мы навучым вас, як падрыхтаваць невялікую скрыню з нуля для гэтай задачы, якую можна лёгка перанесці ў любое месца...''». Пра памеры камеры-абскуры напісана наступнае:«''Хай спачатку будзе зроблена невялікая скрынка AB з ліставога матэрыялу, напрыклад, сухога дрэва, вышыня і шырыня якой складаюць каля 75 сотых рымскага [[фут]]а, гэта значыць 3/4 таго ж фута: даўжыня каля двух футаў, або крыху менш або больш, у залежнасці ад суадносін лінзаў, якія будуць размешчаны ў выступаючай трубцы H I K''». У трубках H I K размяшчаюцца «''два ці тры шкла на патрэбнай адлегласці''», была прадугледжана магчымасць факусіроўкі: «''...вы робіце адзнакі ў трубках, да якіх трубку можна выцягнуць такім жа чынам, і перадаваныя выявы можна выразна ўбачыць як мага хутчэй. Уся ўнутраная частка маленькай скрынкі прасякнута чорным колерам, так што яна яшчэ больш зацямнена, так што таксама вельмі зручна чарніць унутраную частку трубкі''». Задняй сценка «''пасярэдзіне з круглай адтулінай DE, такога дыяметра, каб праз яе можна было зручна прасунуць абодва вокі''». У плоскасці відарысаў зроблена большая адтуліна FG, якая «''пакрыта вельмі тонкай белай паперай, якая павінна быць прасякнута алеем, каб зрабіць атрыманыя ў ёй выявы празрыстымі. Замест паперы, прасякнутай алеем, лепш выкарыстоўваць шкляную пласціну, адпаліраваную з аднаго боку, але неадпаліраваную з другога, хоць і старанна адшліфаваную''». у тым ліку і камеру-абскуру з люстэркам, якое накіроўвала прамяні ўверх на экран. Фактычна камеру-абскуру Іагана Цана можна назваць прататыпам фотаапарата. <gallery mode=packed> Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 2.jpg|Камера-абскура, апісаная Іаганам Цанам, XVII ст. Выява:1685 Zahn - Camera Obscura 3.jpg|Ход праменяў у камеры-абскуры з люстэркам, Іаган Цан, XVII ст. </gallery> З XVII стагоддзя выкарыстоўвалася для дакументальных рысункаў («фатаграфія для фатаграфіі») і іншага. Камеру-абскуру выкарыстоўвалі пры напісанні [[Ведута|ведут]] такія вядомыя мастакі, як Ян Вермеер, Гаспар ван Вітэль, [[Каналета|Джавані Антоніа Каналь]] і іншыя. Звычайна з дапамогай камеры-абскуры спачатку стваралі [[эскіз]]ы, а пасля праца ўжо працягвалася ў майстэрні. <gallery mode=packed> Выява:Canaletto4fogli.jpg|[[Сабор Санці-Джавані э Паола]], эскізы, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. Выява:Canaletto_(1697-1768),_Venezia,_campo_Santi_Giovanni_e_Paolo,_1736-1740.jpg|Сабор Санці-Джавані э Паола, Джавані Антоніа Каналь, XVIII ст. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Камера-абскура // {{Крыніцы/БелЭн|7}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фотатэхніка]] [[Катэгорыя:Аптычныя прыборы]] mlqfqvvbkwzl5e7rg0hkntzhjnpa5zn 0 97085 5125864 4031814 2026-04-14T09:12:36Z DzBar 156353 шаблон 5125864 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''''Архівы дэрматалогіі''''' ({{lang-en|Archives of Dermatology}}) — штомесячны прафесійны медыцынскі часопіс, які выдаецца [[American Medical Association]] з кастрычніка [[1882]] года.<ref>http://archderm.ama-assn.org/misc/aboutderm.dtl {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100104095911/http://archderm.ama-assn.org/misc/aboutderm.dtl |date=4 студзеня 2010 }} Кароткая гісторыя часопіса</ref> У часопісе публікуюцца арыгінальныя [[Даследаванне|даследаванні]] і [[Дыскусія|дыскусіі]], якія датычацца эфектыўнасці [[Медыцынская дыягностыка|дыягностыкі]] і лячэння ў рамках хірургічнай, [[Педыятрыя|педыятрычнай]], [[Герыятрыя|герыятрычнай]], пластычнай дэрматалогіі. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[American Medical Association]] * [[Journal of the American Medical Association]] * [[Спіс медыцынскіх часопісаў]] == Спасылкі == * [http://archderm.ama-assn.org/ Online версія часопіса] * [http://jama.ama-assn.org/ Вэб-сайт Journal of the American Medical Association] * [http://www.ama-assn.org/ Вэб-сайт American Medical Association] [[Катэгорыя:Медыцынскія часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Дэрматалогія]] ajh7k7uhchyrpeb9xjm633syzx2skg5 0 106694 5125738 4939875 2026-04-14T05:46:38Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125738 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Джонс}} {{Кінематаграфіст | Імя = Джэніфер Джонс | Арыгінал імя = Jennifer Jones | Фота = Jennifer Jones by A. L. Whitey Schafer 3.jpg | Подпіс = | Шырыня = 240px | Імя пры нараджэнні = Філіс Лі Айлі | Гады актыўнасці = 1939—1974 | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1943) | imdb_id = 0428354 | Сайт = }} '''Джэніфер Джонс''' ({{lang-en|Jennifer Jones}}) — народжаная '''Філіс Флора Айлі''' ({{lang-en|Phylis Flora Isley}}, [[2 сакавіка]] [[1919]] — [[17 снежня]] [[2009]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, лаўрэат прэміі «[[Оскар]]», а таксама першая актрыса, узнагароджаная прэміяй «[[Залаты глобус]]». == Фільмаграфія == * 1953 — «[[Вакзал Тэрміні (фільм)|Вакзал Тэрміні]]» — ''Мэры Форбс'' * 1957 — [[Бывай, зброя! (фільм, 1957)|Бывай, зброя!]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.nndb.com/people/809/000063620/ Джэніфер Джонс]{{ref-en}} на сайце NNDB * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/6835654/Jennifer-Jones.html Некралог] у ''[[Daily Telegraph]]'' {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{DEFAULTSORT:Джонс Джэніфер}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] m50s77tcqa4hd7ruvgzuveff3ekl0of 0 107887 5125658 4757160 2026-04-13T22:26:28Z Redaktor GLAM 101782 Better quality version of image 5125658 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палац |Беларуская назва = Квірынальскі палац |Арыгінальная назва = Palazzo del Quirinale |Выява = Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg |Подпіс выявы = Фасад палаца |Шырыня выявы = 300 |Статус = |Краіна = Італія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Рым]], [[Квірынал]] |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 29|lon_sec = 12.85 |region = IT |CoordScale = 5000 |Архітэктурны стыль = [[Класіцызм]] |Аўтар праекта = [[Даменіка Фантана]], <br />[[Карла Мадэрна]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Рыгор XIII]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = [[1573]] |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = http://www.quirinale.it |Commons = Quirinal Palace }} '''Квірынальскі палац''' ({{lang-it|Palazzo del Quirinale}}) — палац [[XVI]] стагоддзя на [[Квірынал]]ьскім узгорку ў [[Рым]]е. У наш час палац — афіцыйная рэзідэнцыя [[Прэзідэнт Італіі|Прэзідэнта Італіі]]. Архітэктары палаца — [[Даменіка Фантана]], капэлы — [[Карла Мадэрна]]. У інтэр'еры мноства [[Фрэска|фрэсак]] [[Гвіда Рэні]] і [[Мелоца да Форлі]]. Шэраг фрэсак у Троннай зале належыць пэндзлю [[Эўджэніа Аньені]], якога для гэтай працы запрасіў асабіста [[Папства|Папа]] [[Пій IX]]. == Гісторыя == [[Выява:Quirinal Palace - Piranesi (5351163).jpg|thumb|left|Від на палац (''La Place de Monte Cavallo'', [[гравюра]], [[Джавані Батыста Піранезі]], [[1773]])]] === Папская рэзідэнцыя === Палац пабудаваны ў [[1573]] годзе як летняя рэзідэнцыя Папы [[Рыгор XIII|Рыгора XIII]]<ref>{{cite web|url=http://t2t.ru/place/kvirinalskii-dvorets|title=Квиринальский дворец|lang=ru|accessdate=21 лютага 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090930063837/http://t2t.ru/place/kvirinalskii-dvorets|archivedate=30 верасня 2009|url-status=dead}}</ref>. У Квірінальскім палацы прайшлі чатыры Канклава — [[Канклаў 1823 года|Канклаў 1823]], [[Канклаў 1829 года|Канклаў 1829]], [[Канклаў 1830—1831 гадоў|Канклаў 1830—1831]] і [[Канклаў 1846 года|Канклаў 1846]]. У першай палове [[XX]] стагоддзя палац аблюбаваў [[кароль]] [[Віктар Эмануіл III]]. == Інтэр'еры == [[Выява:Sandro Pertini6.jpg|thumb|left|[[Сандра Перціні]] за сталом]] === Кабінет Прэзідэнта === Раней гэты пакой палаца быў летняй спальняй Пап. Пасля захопу [[Францыя|Францыяй]] Рыма, пакой быў прыстасаваны пад сталовую. Зараз жа кабінет выкарыстоўваецца для афіцыйных кансультацый прэзідэнта з міністрамі і прадстаўнікамі Сената. За гэтым сталом, прэзідэнт выступае з Навагоднім зваротам да народа. Стол — французскі, выраблены ў [[1750]] годзе, на сцяне — карціна [[XVII]] стагоддзі<ref>{{cite web |url=http://www.quirinale.it/qrnw/statico/palazzo/luoghi/Studio/studio.htm |title= Studio del Presidente| lang= it}}</ref>. === Люстраная зала === У першыя гады палаца, сцены залы пуставалі. Грандыёзны дэкор, які адрозніваецца багаццем люстэркаў, быў створаны ў часы [[Напалеон]]аўскай акупацыі Італіі. Па задумах [[імператар]]а, зала павінна была быць троннай, адсюль і люстэркі, і белы шоўк на сценах. Пачынаючы з [[1877]], памяшканне выкарыстоўвалася, як сталовая, і як бальная зала. У наш час, у сценах Люстраной залы даюць прысягу канстытуцыйныя суддзі, праходзяць слуханні спраў высокай важнасці. Нярэдка залу завуць ''Белай''<ref>{{cite web| url = http://www.quirinale.it/qrnw/statico/palazzo/luoghi/Specchi/specchi.htm | title = La Sala degli specchi| lang= it}}</ref>. == Галерэя == <center><gallery> Выява:138PalazzoQuirinale.JPG Выява:Quirinal.palace.in.rome.arp.jpg Выява:Via del Lavatore al Quirinale - Il mercato 0511-01.JPG </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Фантан дыяскураў]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Quirinal Palace}} * [http://www.quirinale.it Афіцыйны сайт] {{ref-it}} {{Славутасці Рыма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палацы Рыма]] [[Катэгорыя:Афіцыйныя рэзідэнцыі кіраўнікоў дзяржавы]] dpdsoqudesorddxhva1qhhn85rg21vj 0 111364 5125671 5002059 2026-04-13T22:52:26Z IshaBarnes 124956 удакладненне спасылкі 5125671 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма |name = iPad |image = [[Выява:Apple.iPad.jpeg|300пкс]] |caption = |manufacturer = [[Foxconn]]<ref>[http://www.macobserver.com/tmo/article/wintek_may_be_behind_delayed_ipad_launch/ Wintek May Be Behind Delayed iPad Launch | News | The Mac Observer<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref><ref>[http://www.pcworld.com/article/192693/is_ipad_sold_out.html Is iPad Sold Out?]</ref> для [[Apple]] |type = [[Планшэтны камп’ютар|Планшэтны]] [[Партатыўны мультымедыйны прайгравальнік|медыя плэер]]/[[Персанальны камп’ютар|ПК]] |releasedate = '''Мадэль з Wi-Fi (ЗША):''' 3 красавіка 2010<ref name="apple_press1">Прэс-рэліз Apple: [http://www.apple.com/pr/library/2010/03/05ipad.html iPad Available in US on April 3]</ref><br />'''Мадэль з Wi-Fi+3G (ЗША):''' 30 красавіка 2010<ref name="apple_press2">Прэс-рэліз Apple: [http://www.apple.com/pr/library/2010/04/20ipad.html iPad Wi-Fi + 3G Models Available in US on April 30]</ref><br />'''Абедзве мадэлі (міжнародныя):''' 28 мая 2010<ref name="apple_press3">Прэс-рэліз Apple: [http://www.apple.com/pr/library/2010/05/07ipad.html iPad Available in Nine More Countries on May 28]</ref> |connectivity = [[Wi-Fi]] ([[IEEE 802.11n|802.11a/b/g/n]]), [[Bluetooth|Bluetooth 2.1+EDR]], <br />'''Wi-Fi+3G мадэль таксама ўключае:''' [[Assisted GPS|A-GPS]], [[Micro-sim]] slot, Quad-band, [[GPRS]]/[[EDGE]], Tri-band [[UMTS]] [[HSDPA]] |lifespan = |unitssold = |media = |os = [[Apple iOS]] 5.1 — з [[7 сакавіка]] [[2012]] год |input = [[Сэнсарны экран]] з падтрымкай [[Multi-touch|Мультытач]], Гарнітура, [[Акселерометр]], лічбавы [[компас]], [[гіраскоп]] (iPad 2) |camera = '''iPad''': не <br />'''iPad 2''': ёсць (франтальная (0.3 Mpx) і задняя (0.9 Mpx)), здымка 720p відэа<ref>[http://www.apple.com/ipad/specs/ Apple - iPad 2 - View the technical specifications for iPad 2<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |power = Перазараджваемы незамяняльны [[Літый-палімерны акумулятар]]; |cpu = '''iPad''': 1&nbsp;GHz [[Apple A4]] <br />'''iPad 2''': 1&nbsp;GHz двух'ядзерны [[Apple A5]] <br />'''The new iPad''': [[A5X]] двух'ядзерны; верагодна 1 ГГц. |storage = [[Флэш-памяць]]<br />16, 32, і 64&nbsp;GB |memory = '''iPad''': 256 МБ DDR SDRAM<ref>http://www.ifixit.com/Teardown/iPad-Teardown/2183/2 teardown of production iPad</ref>, <br />'''iPad 2''': 512 МБ LPDDR2, <br />'''The new iPad''': верагодна, 1024 МБ. |display = 1024×768 [[піксель|пікселяў]], [[XGA]], 132&nbsp;[[ppi]], [[Суадносіны бакоў экрана]] 4:3, [[Святлодыёд]]ная падсвятленне, IPS LCD дысплей, 9,7'' (дыяганаль), <br />'''The new iPad''': 2048x1536 [[піксель|пікселяў]]<ref>[http://www.sotovik.ru/news/apple-vipustila-novij-ipad.html Apple выпусціла новы iPad]. Сотовик, 7.03.2012.</ref> |audio = [[Bluetooth]], гучнагаварыцель, навушнікі |service = [[iTunes Store]], [[App Store]], [[MobileMe]], [[iBookstore]] |dimensions = 9.56 in (24.3 cm) (h) <br /> 7.47 in (19.0 cm) (w) <br /> 0.5 in (1.3 cm) (d) |weight = '''Wi-Fi model:''' 1.5 lb (680 g)<br />'''Wi-Fi+3G:''' 1.6 lb (730 g)<ref>[http://www.apple.com/ipad/specs/ Тэхнічныя спецыфікацыі iPad]</ref> |related = [[iPod touch]], [[iPhone]] |website = [http://apple.com/ipad apple.com/ipad] }} '''iPad'''<ref>перадаецца як ''«айпэ́д»''</ref> — [[планшэтны камп’ютар]], які выпускаецца кампаніяй [[Apple]]. Першая версія планшэта была прадстаўлена на прэзентацыі ў [[Сан-Францыска]] [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]] [[27 студзеня]] [[2010]] года. Старт продажаў адбыўся ў [[Нью-Ёрк]]у на [[Пятая авеню|Пятай авеню]] [[3 красавіка]] [[2010]] года.<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=350982 [[vesti.ru]]: iPad выходзіць у народ]</ref> 2 сакавіка 2011 года публіцы была прадстаўлена мадэль другога пакалення — [[iPad 2]], з палепшанымі характарыстыкамі. 7 сакавіка 2012 года публіцы была прадстаўлена мадэль трэцяга пакалення пад назвай [[iPad 3|«The new iPad»]]. Яна павінна з’явіцца ў продажы ў ЗША з 16 сакавіка, затым пазней яшчэ ў дзесяці краінах. Apple iPad з’яўляецца класічным прыкладам планшэтных камп’ютараў і прынцыпова адрозніваецца ад [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Шматлікія аналітыкі адносяць планшэты да [[Прылада посткамп'ютарнай эпохі|прылад посткамп’ютарнай эпохі]], якія з’яўляюцца больш простымі і зразумелымі, чым звыклыя [[Персанальны камп’ютар|персанальныя камп’ютары]] і з часам могуць выцесніць ПК з [[Інфармацыйныя тэхналогіі|ІТ]]-рынка<ref>Сайт Webcrunch.ru: [http://webcrunch.ru/news/2010/06/11/steve-jobs-d8/ «Стыў Джобс пра Flash, iPad і посткамп’ютарную эру»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101203023326/http://webcrunch.ru/news/2010/06/11/steve-jobs-d8/ |date=3 снежня 2010 }} — 11.06.2010.</ref><ref>Сайт Rosinvest.com: [http://www.rosinvest.com/news/745723/ «Рэй Озі папярэдзіў Microsoft пра пачатак „посткамп’ютарнага свету“»]{{Недаступная спасылка}} — 26.10.2010.</ref>. <blockquote> На прэзентацыі інтэрнэт-планшэта Apple iPad 2 [[Стыў Джобс]] сказаў: «… Тэхналогіі неаддзельныя ад гуманітарных навук — і гэта сцвярджэнне як ніколі справядліва для '''прылад посткамп’ютарнай эпохі'''. Канкурэнты спрабуюць намацаць аптымальны баланс у новых мадэлях персанальных камп’ютараў. Гэта не той шлях, які выбірае [[Apple]] — насамрэч, будучыня за '''посткамп’ютарнымі прыладамі''', якія прасцей і зразумелей звыклых PC»<ref>Сайт Deepapple.com: [http://www.deepapple.com/news/39540.html «IPad 2: белае і чорнае па Стыве Джобсу»] — 03.03.2011.</ref>. </blockquote> == Пастаўшчыкі кампанентаў == Сярод пастаўшчыкоў кампанентаў для новай прылады называліся кампаніі [[LG Display|LG]] і Chimei Innolux Corp., якія з’яўляюцца асноўнымі вытворцамі дысплеяў (10 млн штук), а таксама [[Samsung]], з якой складзены кантракт на пастаўку дадатковых 3 млн экранаў<ref>Kim Yoo-chul (18 сакавіка 2010). [http://www.koreatimes.co.kr/www/news/sports/2010/03/133_62581.html Samsung Gets Big Order for iPad Displays]. The Korea Times.</ref>. Апошняя, акрамя таго, магчыма, з’яўляецца вытворцам працэсара. Зборкай прылады займаецца тайванская [[Foxconn|Hon Hai Precision Industry Co. (Foxconn)]]<ref>[http://www.digitimes.com/NewsShow/NewsSearch.asp?DocID=PD000000000000000000000000013806&query=APPLE Taiwan-based component makers doubt iPad production delay rumors]</ref>. == Кошт і пачатак паставак == Кошт мадэляў iPad у [[ЗША]]<ref>[http://store.apple.com/us/browse/home/specialdeals/clearance/ipad Clearance iPad — Apple Store] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110305052904/http://store.apple.com/us/browse/home/specialdeals/clearance/ipad |date=5 сакавіка 2011 }}</ref>: {| class="wikitable" border="1" |- ! ! 16GB ! 32GB ! 64GB |- | Wi-Fi | $499 | $599 | $699 |- | [[Wi-Fi]] + [[3G]] + [[GPS]] | $629 | $729 | $829 |} У [[ЗША]] продажы планшэта iPad з Wi-Fi пачаліся [[3 красавіка]] [[2010]] года<ref name=autogenerated1>Apple.com: [http://www.apple.com/pr/library/2010/03/05ipad.html iPad Available in US on April 3]</ref>. Продажы iPad з Wi-Fi і 3G стартавалі пазней — мадэлі з’явіліся на прылаўках [[30 красавіка]] [[2010]] года (у [[ЗША]])<ref name="apple_press2"/>. Пачатак міжнародных продажаў iPad (у Аўстраліі, Канадзе, Францыі, Германіі, Італіі, Японіі, Іспаніі, Швейцарыі і Вялікабрытаніі) адбыўся 28 мая 2010 года<ref name="apple_press3"/><ref name="ai_pricing">[http://www.appleinsider.com/articles/10/05/07/apple_announces_ipad_will_launch_in_9_more_countries_on_may_28.html Apple announces iPad will launch in 9 more countries on May 28 [u&#93;]</ref>. Таксама кампанія заявіла, што плануе пачаць продажы планшэтнага камп’ютара ў Аўстрыі, Бельгіі, Ганконгу, Ірландыі, Люксембургу, Мексіцы, Нідэрландах, Новай Зеландыі і Сінгапуры ў ліпені. Кошт мадэляў iPad для міжнароднага продажу<ref name="ai_pricing" />: {| class="wikitable" border="1" |- ! ! 16GB ! 32GB ! 64GB |- | Wi-Fi | €479 Europe, £429 U.K., $549 Canadian, $629 Australian | €579 Europe, £499 U.K., $649 Canadian, $759 Australian | €679 Europe, £599 U.K., $749 Canadian, $879 Australian |- | Wi-Fi + 3G + GPS | €579 Europe, £529 U.K., $679 Canadian, $799 Australian | €679 Europe, £599 U.K., $779 Canadian, $928 Australian | €779 Europe, £699 U.K., $879 Canadian, $1,049 Australian |} == Асаблівасці == У мадэлях iPad Wi-Fi+3G прысутнічае модуль [[GPS-прыёмнік]]а, які можа працаваць як у аўтаномным рэжыме, так і ў рэжыме A-GPS<ref>[http://deepapple.com/news/36320.html 28.01.2010 :: Уся праўда пра GPS у планшэтніку iPad]</ref>. Акрамя таго, замест звычайнай [[SIM-карта|SIM-карты]] выкарыстоўваецца карта фармату [[Micro-SIM]]. Адмыслова для iPad выпушчаны адаптаваны офісны пакет iWork і адкрыты новы аддзел у [[iTunes Store]], даступны праз сістэмны дадатак [[App Store]]. == Гл. таксама == * [[Планшэтны камп’ютар]] * [[Электронны чытальнік]] * [[Сенсарны экран]] * [[Мультытач]] * [[iPhone]] * [[IPad 2]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|iPad|Apple iPad}} * [http://www.apple.com/ Афіцыйны сайт Apple iPad] {{ref-en}} * [http://www.apple.com/quicktime/qtv/specialevent0110/ Відэазапіс прэзентацыі iPad] {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Загаловак з малой літары}} [[Катэгорыя:Планшэтныя камп’ютары]] [[Катэгорыя:Вэб-прылады]] [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] eeceb6j11cesrxseir6ttg38ipszfrk 0 111424 5125725 3911118 2026-04-14T05:26:25Z Hrechkosiy 29603 5125725 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Джакама Меербер | Подпіс = Giacomo Meyerbeer | Лога = | Фота = Meyerbeer d'après P. Petit b 1865.jpg | Шырыня_фота = 250px | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = | Дата нараджэння = 5.09.1791 | Месца нараджэння = [[Тасдорф]], [[Германія]] | Дата_смерці = 2.05.1864 | Месца_смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Гады = | Прафесіі = [[кампазітар]], [[дырыжор]] | Інструменты = | Жанры = [[опера]], [[духоўная музыка]] | Псеўданімы = | Узнагароды = | Супрацоўніцтва = }} '''Джа́кама Меербе́р''' ({{lang-de|Giacomo Meyerbeer}}, народжаны Якаб Лібман Бер ням. Jacob Liebmann Ber; [[5 верасня]] [[1791]], [[Германія]] — [[2 мая]] [[1864]], [[Парыж]], Францыя) — нямецкі і французскі [[кампазітар]] яўрэйскага паходжання. Брат вядомага драматурга Міхаэля Беера (1800—1833), аўтара вершаваных трагедый. {{зноскі}} == Літаратура == * Меербер Джакома // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 10. Мінск, 2000. С. 256 == Спасылкі == {{Commons|Category:Giacomo Meyerbeer}} * {{IMSLP|id=Meyerbeer, Giacomo}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Меербер, Джакама}} [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кампазітары Германіі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Францыі]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Рамантычныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Берліне]] kyimbi0k2gaeyezs90vi0zo3bi1y2vs 0 120847 5125887 4119511 2026-04-14T10:11:17Z Jaŭhien 59102 Афармленне, беларуская мова 5125887 wikitext text/x-wiki '''Інтэрнацыяналі́змы, інтэрнацыяна́льная ле́ксіка''' — словы, аднолькавыя ці блізкія па гучанні і значэнні, запазычаныя з якой-небудзь адной [[мова|мовы]] і пашыраныя не менш чым у трох няроднасных мовах<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Інтэрнацыяналізмы|том=7|старонкі=288}}</ref> (напрыклад, {{Lang-be|спорт}}, {{Lang-fr|sport}}, {{Lang-en|sport}}). У большасці сучасных моў складаюць грамадска-палітычныя, навуковыя, тэхнічныя, эканамічныя, мастацкія, спартыўныя [[тэрмін]]ы. Большасць інтэрнацыяналізмаў паходзіць з [[Лацінская мова|лацінскай]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] моў, а таксама слоў, утвораных з выкарыстаннем словаўтваральных элементаў гэтых моў<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Інтэрнацыяналізмы|том=4|старонкі=211}}</ref>. У складзе інтэрнацыянальнай лексікі сустракаюцца і словы, запазычаныя з [[Англійская мова|англійскай]] (''джаз, імпарт''), [[Французская мова|французскай]] (''балет, наркоз''), [[Італьянская мова|італьянскай]] (''арыя, бензін''), [[Арабская мова|арабскай]] (''алгебра, алгарытм'') і іншых моў. {{Якар|neolat}} == Грэка-лацінская лексіка == У вузкім сэнсе міжнародная [[лексіка]] — гэта навуковая і тэхнічная [[тэрміналогія]], пабудаваная на базе лацінскай і [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] моў. Такая тэрміналогія прысутнічае ва ўсіх еўрапейскіх мовах (акрамя [[Ісландская мова|ісландскай]]), у тым ліку ў [[Раманскія мовы|раманскіх]] (якія самі паходзяць ад лацінскай) і ў сучаснай грэчаскай. == Асаблівасці == Трэба адрозніваць інтэрнацыяналізмы ад іншых відаў [[запазычаныя словы|запазычаных слоў]], якія звычайна пераходзяць з адной мовы ў другую толькі ў адным значэнні (напрыклад, слова ''мужык'' перайшло ў англійскую і французскую мовы ў XV ст. ў значэнні «селянін», але зараз яно можа азначаць «сапраўдны мужчына, мужны, мужчына, чалавек і г.д.», што не адпавядае англійскаму і французскаму ''moujik''). Таксама інтэрнацыяналізмы адрозніваюцца ад [[памылковыя сябры перакладчыка|памылковых сяброў перакладчыка]], якія могуць быць падобны вымаўленнем і напісаннем, але адрознівацца значэннем (напрыклад, англійскае ''sympathy'' звычайна адпавядае беларускаму ''спачуванне'', і амаль не выкарыстоўваецца ў сэнсе ''сімпатыя''). == У беларускай мове == У [[Беларуская мова|беларускай мове]] значная колькасць інтэрнацыяналізмаў пашырылася ў XVI—XVII стагоддзях у выніку запазычання непасрэдна з моў-крыніц або праз [[Польская мова|польскае]] пасрэдніцтва з грэчаскай (''атам, акадэмія, дыялект, фантазія'') і лацінскай (''аўтар, доктар'') моў. У сувязі з заняпадам [[Старабеларуская мова|старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы]] ў канцы XVII стагоддзя многія старабеларускія інтэрнацыяналізмы былі забыты. Адноўлены ў беларускай мове ў XX стагоддзі пад уплывам [[Руская мова|рускай мовы]]. Інтэрнацыяналізмы выкарыстоўваюцца ва ўсіх [[Стыль (мова)|стылях]] літаратурнай мовы, найбольш у навукова-тэхнічнай літаратуры, літаратуразнаўчай, мовазнаўчай і іншай тэрміналогіі (''алегорыя, драма, перфект, сінтаксіс'')<ref name="БелЭн" />. === Прыклады ў беларускай мове === * апастэрыёры * апрыёры * дэмпінг * [[дэ-факта]] * [[дэ-юрэ]] * інфармацыя * [[інфляцыя]] * [[камп’ютар]] * кантраст * [[ксенафобія]] * менеджар * [[палітыка]] * [[рэвалюцыя]] * [[тэлефон]] * [[філалогія]] * [[філасофія]] == Гл. таксама == * [[Запазычаныя словы]] * [[Пераклад]] * [[Памылковыя сябры перакладчыка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Peter Braun, Burkhard Schaeder, Johannes Volmert (eds.): Internationalismen II. Studien zur interlingualen Lexikologie und Lexikographie (Reihe Germanistische Linguistik. Band 246). — Tübingen: Niemeyer, 2003. ISBN 3-484-31246-7 [[Катэгорыя:Лексікалогія]] [[Катэгорыя:Запазычанні]] fxbh88xg8d8md4s52f0ee2dfgqnb9sh 5125905 5125887 2026-04-14T11:26:14Z Jaŭhien 59102 Шаблон Запазычанні 5125905 wikitext text/x-wiki '''Інтэрнацыяналі́змы, інтэрнацыяна́льная ле́ксіка''' — словы, аднолькавыя ці блізкія па гучанні і значэнні, запазычаныя з якой-небудзь адной [[мова|мовы]] і пашыраныя не менш чым у трох няроднасных мовах<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Інтэрнацыяналізмы|том=7|старонкі=288}}</ref> (напрыклад, {{Lang-be|спорт}}, {{Lang-fr|sport}}, {{Lang-en|sport}}). У большасці сучасных моў складаюць грамадска-палітычныя, навуковыя, тэхнічныя, эканамічныя, мастацкія, спартыўныя [[тэрмін]]ы. Большасць інтэрнацыяналізмаў паходзіць з [[Лацінская мова|лацінскай]] і [[Грэчаская мова|грэчаскай]] моў, а таксама слоў, утвораных з выкарыстаннем словаўтваральных элементаў гэтых моў<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Інтэрнацыяналізмы|том=4|старонкі=211}}</ref>. У складзе інтэрнацыянальнай лексікі сустракаюцца і словы, запазычаныя з [[Англійская мова|англійскай]] (''джаз, імпарт''), [[Французская мова|французскай]] (''балет, наркоз''), [[Італьянская мова|італьянскай]] (''арыя, бензін''), [[Арабская мова|арабскай]] (''алгебра, алгарытм'') і іншых моў. {{Якар|neolat}} == Грэка-лацінская лексіка == У вузкім сэнсе міжнародная [[лексіка]] — гэта навуковая і тэхнічная [[тэрміналогія]], пабудаваная на базе лацінскай і [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] моў. Такая тэрміналогія прысутнічае ва ўсіх еўрапейскіх мовах (акрамя [[Ісландская мова|ісландскай]]), у тым ліку ў [[Раманскія мовы|раманскіх]] (якія самі паходзяць ад лацінскай) і ў сучаснай грэчаскай. == Асаблівасці == Трэба адрозніваць інтэрнацыяналізмы ад іншых відаў [[запазычаныя словы|запазычаных слоў]], якія звычайна пераходзяць з адной мовы ў другую толькі ў адным значэнні (напрыклад, слова ''мужык'' перайшло ў англійскую і французскую мовы ў XV ст. ў значэнні «селянін», але зараз яно можа азначаць «сапраўдны мужчына, мужны, мужчына, чалавек і г.д.», што не адпавядае англійскаму і французскаму ''moujik''). Таксама інтэрнацыяналізмы адрозніваюцца ад [[памылковыя сябры перакладчыка|памылковых сяброў перакладчыка]], якія могуць быць падобны вымаўленнем і напісаннем, але адрознівацца значэннем (напрыклад, англійскае ''sympathy'' звычайна адпавядае беларускаму ''спачуванне'', і амаль не выкарыстоўваецца ў сэнсе ''сімпатыя''). == У беларускай мове == У [[Беларуская мова|беларускай мове]] значная колькасць інтэрнацыяналізмаў пашырылася ў XVI—XVII стагоддзях у выніку запазычання непасрэдна з моў-крыніц або праз [[Польская мова|польскае]] пасрэдніцтва з грэчаскай (''атам, акадэмія, дыялект, фантазія'') і лацінскай (''аўтар, доктар'') моў. У сувязі з заняпадам [[Старабеларуская мова|старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы]] ў канцы XVII стагоддзя многія старабеларускія інтэрнацыяналізмы былі забыты. Адноўлены ў беларускай мове ў XX стагоддзі пад уплывам [[Руская мова|рускай мовы]]. Інтэрнацыяналізмы выкарыстоўваюцца ва ўсіх [[Стыль (мова)|стылях]] літаратурнай мовы, найбольш у навукова-тэхнічнай літаратуры, літаратуразнаўчай, мовазнаўчай і іншай тэрміналогіі (''алегорыя, драма, перфект, сінтаксіс'')<ref name="БелЭн" />. === Прыклады ў беларускай мове === * апастэрыёры * апрыёры * дэмпінг * [[дэ-факта]] * [[дэ-юрэ]] * інфармацыя * [[інфляцыя]] * [[камп’ютар]] * кантраст * [[ксенафобія]] * менеджар * [[палітыка]] * [[рэвалюцыя]] * [[тэлефон]] * [[філалогія]] * [[філасофія]] == Гл. таксама == * [[Запазычаныя словы]] * [[Пераклад]] * [[Памылковыя сябры перакладчыка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Peter Braun, Burkhard Schaeder, Johannes Volmert (eds.): Internationalismen II. Studien zur interlingualen Lexikologie und Lexikographie (Reihe Germanistische Linguistik. Band 246). — Tübingen: Niemeyer, 2003. ISBN 3-484-31246-7 {{Запазычанні}} [[Катэгорыя:Лексікалогія]] [[Катэгорыя:Запазычанні]] c7ynf89f96kog59no55a3n3rhq0jlv2 100 121975 5125511 5125073 2026-04-13T15:51:01Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5125511 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Інакенцій Пятровіч Герасімаў|2026-04-13T10:56:20Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Андрэй Курчаў|2026-04-13T09:41:55Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Адамовіч (імам)|2026-04-13T08:06:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізраіль Аўсеевіч Урман|2026-04-13T06:09:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Петэр Мадзьяр|2026-04-13T05:10:34Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Самуіл Хусэйнавіч Александровіч|2026-04-12T19:21:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Кузьміч Падлоў|2026-04-12T18:56:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іосіф Стэфанавіч Малевіч|2026-04-12T18:29:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}} {{Новы артыкул|Юрый Юр’евіч Гарбачоў|2026-04-12T12:16:57Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саад ібн Абу Вакас|2026-04-11T17:50:36Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Канстанцін Маеўскі|2026-04-11T17:42:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дождж зверху ўніз|2026-04-10T19:10:01Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прылівы туды-сюды|2026-04-10T14:17:15Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандра Бяльцова|2026-04-10T09:11:49Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> epw9t2w05wxhk0zqwbw65ujpcwy12xp 14 137208 5125456 1565689 2026-04-13T14:24:29Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2011 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125456 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2011]] [[Катэгорыя:Песні 2011 года]] chvojk9k42930kr71jurmf2b8sjdkuz 0 138094 5125395 5122998 2026-04-13T12:40:18Z M.L.Bot 261 5125395 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Пеляса |вышыня = 146,8<ref>Mapa Taktyczna Polski 1:100 000, (XVI-18) LIDA, Wojskowy Instytut Geograficzny 1926. {{ref-pl}}</ref> |вобласць = Гродзенская |раён = Воранаўскі |сельсавет = Больцішскі }} '''Пеляса́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pieliasa}}, {{lang-ru|Пелеса}}, {{lang-lt|Pelesa}}) — [[вёска]] ў [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Больцішскі сельсавет|Больцішскага сельсавета]]. За 43 км на паўднёвы захад ад Воранава, за 4,8 км ад Больцішкаў, на рацэ [[Пеляса (рака)|Пелясе]]. == Назва == Назва паселішча перанятая з назвы ракі Пеляса (літ. ''Pelesа́''), даплыву ракі [[Мерачанка (прыток Нёмана)|Мерачанкі]]. У аснове гэтага гідроніма корань ''Pel-'' (яго варыяцыя ''Pal-'' у назве дзвінскай ракі [[Палата]]), ён звязаны з літоўскім ''pelkė, pala'' «балота», ''palios'' «вялікае балота на месцы зарослага возера», ''paļi'' «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», ''palas'' «забалочаны бераг возера»<ref>Juratė Sofija Laučiūtė. Polesė — «Pamiškė», «Palenkė» ar «Didelių pelkių kraštas»? // Baltistica XLI (3) 2006. С. 451—459.</ref>. Корань ''Pel-'' пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам ''-es-'', які аднаўляецца ў назвах рэк [[Лучоса]], [[Ачоса]], [[Воўчас]] (< ''Laukesa, Akesa, Vilkesa''). Назву рэчкі Пеляса можна ўмоўна перакласці як «[[Балачанка]]». У Пелясе дагэтуль фіксуецца аўтахтонны астравок літоўскамоўнага насельніцтва. == Гісторыя == [[Файл:2024.11.03 Coverlet from Pieliasa Voranava District Hrodna Region and Folk Wooden Carvings in Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|Беларуская саматканая посцілка з Пелясы. Пачатак 1970-х гадоў. Лён, бавоўна, пераборнае ткацтва. [[Музей беларускага народнага мастацтва]].]] Вядома з XV стагоддзя. Да 1492 года — зямля ў Васілішкаўскім павеце ВКЛ, дзяржаўная ўласнасць, затым уласнасць [[Юндзіл Рачкавіч|Юндзіла Рачкавіча]], які пабудаваў тут «дварэц». У XVI стагоддзі належала Юндзіловічам, Нарбутовічам, Міхневічам і іншым. У 1529 годзе каралеўскі чашнік М. Андрашовіч пабудаваў мост і гаць на р. Пеляса і браў мыта за праезд. У 1536 годзе маёнтак гаспадарскага баярына Ю. Даўгірдавіча. У 1553 годзе згадваецца касцёл. У 1559 годзе — цэнтр каталіцкай парафіі, касцёл меў 2 дымы сялян. У 1567 годзе — маёнтак М. Юндзіла, які ставіў у войска каня, частка ў зямянкі Нялюбы (ставіла 6 коней). У 1585 годзе ўладанне Грынявіцкага, 1599 годзе — Нялюбовіча, каралеўскага маршалка Курча. У 1602 годзе ён запісаў маёнтак жонцы С. Сапяжанцы. У 1690 годзе — маёнтак у Забалацкай парафіі, шляхецкая ўласнасць. У 1787 годзе — сяло, цэнтр войтаўства Барцянскага староства [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] ВКЛ. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) — у складзе Расійскай імперыі, у Віленскай, з 1797 года Літоўскай, з 1801 года Гродзенскай, з 1842 года Віленскай губернях. У сярэдзіне XIX стагоддзя вёска ў Радунскай воласці [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] Віленскай губерні, дзяржаўная ўласнасць, 91 рэвізскіх душ. Паводле перапісу ў 1897 годзе — 61 двор, 339 жыхароў, у 1908 годзе — 38 двароў 359 жыхароў, 499,68 дзес. зямлі, 58 коней. З 1921 года ў складзе Польшчы, 63 двары, 317 жыхароў; у Радунскай гміне Лідскага павета Навагрудскага ваяводства. З 1931 года — літоўская школа, з 1932 года — польская. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927—1933 гг. у гэтай вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927—1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 237.</ref> Парафія створана ў 1925 годзе, касцёл Святога Лінуса быў пабудаваны і асвечаны ў 1935 годзе. З лістапада 1939 года — у БССР. З 15.1.1940 года — у [[Радунскі раён|Радунскім раёне]] Баранавіцкай вобласці, з 12.10.1940 года — у Слабодкаўскім сельсавеце. У 1940 годзе — 307 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 года да сярэдзіны ліпеня 1944 года была акупіравана нацыстамі. 26.6.1941 года акупанты расстралялі 5 жыхароў, 10 былі вывезены на прымусовыя работы ў Германію. адзначана, што ў 1944 годзе ў вёсцы пераважала літоўскае насельніцтва<ref>J. Drużyńska, S. M. Jankowski, ''Wyklęte życiorysy'', Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 2009, ISBN 978-83-7510-373-1, s. 199. {{ref-pl}}</ref>. З 20.9.1944 года — у Гродзенскай вобласці. У 1944—1946 гада дзейнічала літоўская пачатковая школа, потым руская няпоўная сярэдняя школа. З 25.12.1962 года — у Воранаўскім раёне, У 1960 годзе — 388 жыхароў, у 1970 годзе — 331 жыхар. З 11.2.1972 года — у Старасмільгінскім, з 24.4.1978 года — у Больцішскім с/савеце<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>, у калгасе «Праўда». Касцёл Святога Лінуса зачынены ў 1962 годзе, вернуты, адбудаваны і асвечаны ў 1989 годзе<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100761.html Пеляса — парафія Св. Ліна]</ref>. З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 1994 годзе была зарэгістравана мясцовая суполка [[літоўцы|літоўцаў]]<ref name="smdb-384">{{кніга|аўтар = Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene.|частка = |загаловак = Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Kaunas|выдавецтва = Kraštotvarka|год = 1999|том = |старонкі = 384|старонак = |серыя = |isbn = 9986-892-34-1|тыраж = }}</ref>. == Насельніцтва == * 2004 г. — 228 жыхароў, 86 гаспадарак. * 2009 г. — 168 жыхароў. * 2014 г. — 167 жыхароў, 70 гаспадарак. == Гаспадарка, адукацыя, культура == Сярэдняя школа, сельскі клуб, магазін, ферма. У 2014 г. ў складзе СВК «Больцішкі». У 1992 г. адкрыта недзяржаўная базавая, з 1999 г. сярэдняя школа з выкладаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]] (у 2003/2004 вучэбным годзе 95 вучняў 29 настаўнікаў). Пры школе з 1993 года дзейнічала грамадскае аб’яднанне літоўцаў «Гімтыне», з 1996 года гісторыка-этнаграфічны музей, літоўскі культурна-асветны цэнтр. «Гімтыне» — першае афіцыйна зарэгістраванае ў Беларусі грамадскае аб’яднанне літоўцаў<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/04/19/bez-gimtine/|title=У Гродне ліквідуюць аб'яднанне літоўцаў "Гімціне"|first=А.|last=К|website=Hrodna.life|date=2023-04-19|access-date=2024-01-13}}</ref>. У перакладзе з літоўскага «gimtinė» — «радзіма». У 2022 г. літоўская школа была закрыта ўладамі Беларусі. Афіцыйнай падставай для гэтага стала тое, што, паводле змен у Кодэкс аб адукацыі Беларусі, з 1 верасня 2022 года ў Беларусі мовы школьнага навучання толькі руская і беларуская. 12 жніўня 2022 года Міністэрства замежных спраў Літвы заявіла пасольству Беларусі ў Літве афіцыйную ноту з нагоды закрыцця літоўскіх школ у Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. 28 красавіка 2023 года Гродзенскі абласны суд вынес рашэнне пра ліквідацыю<ref name=":0" /> грамадскага аб’яднання літоўцаў «Гімтыне». Заяўнікам выступіла Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Гродзенскага аблвыканкама. Да таго, 27 красавіка, у МЗС Літвы выклікалі прадстаўніка Пасольства Рэспублікі Беларусь у Літве, яму ўручылі ноту пратэсту ў сувязі ліквідацыяй грамадскага аб’яднання. == Славутасці == [[Файл:Пеляса. Касцёл Святога Лінуса (01).jpg|thumb|left|[[Касцёл Святога Лінуса (Пеляса)|Касцёл Святога Лінуса]]]] [[Касцёл Святога Лінуса (Пеляса)|Касцёл Святога Лінуса]] (пабудаваны ў 1935 годзе) — помнік архітэктуры эклектыкі з выкарыстаннем стылізаваных форм готыкі. 23 верасня 2010 года ў вёсцы адкрыты помнік вялікаму князю літоўскаму [[Вітаўт]]у (аўтар — [[Альгімантас Сакалаўскас]]), які праязджаў праз Пелясу па дарозе з [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Гродна]]<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=43729 У Воранаўскім раёне паставілі помнік Вітаўту] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120716141726/http://nn.by/index.php?c=ar&i=43729 |date=16 ліпеня 2012 }} «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», 24 верасня 2010</ref>. Усталяваны на ініцыятыву і пры падтрымцы літоўскага боку. Адкрыццё помніка было прымеркавана да 600-годдзя [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]. Вітаўт паказаны ў вобразе сярэднявечнага рыцара з каронай, скіпетрам як сімвалам улады ў левай руцэ і мячом, на які ён абапіраецца, у правай. Скульптура выканана ў тэхніцы традыцыйнай літоўскай народнай разьбы па дрэве. Вышыня каля 6 метраў<ref>[https://www.svaboda.org/a/29979509.html svaboda.org]</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Міхал Шымялевіч]] (1879—1969), гісторык, лідскі краязнавец. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1}} == Спасылкі == <!--{{Commons|Category:}}--> * [http://www.radzima.org/be/miesca/pelyasa.html Пеляса на «Radzima.org»] * [http://globustut.by/pelyasa/index.htm Пеляса на «Globustut.by»] {{ref-ru}} {{Больцішскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Больцішскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Воранаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Пеляса| ]] iqoxlhglk3vo4b1rncbnyvqwhe51k7i 0 149103 5125413 5125167 2026-04-13T13:06:43Z Mireyus 165948 5125413 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Заходы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 1|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 26|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Шклоўскі |сельсавет = Фашчаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 183 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 44 |насельніцтва = 98 |год перапісу = 1997 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =213033 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Zachody, Škloŭ District |сайт = |OpenStreetMap = }} {{Значэнні|Заходы}} '''Захо́ды'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zachody}}, {{lang-ru|Заходы}}) — [[вёска]] ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фашчаўскі сельсавет|Фашчаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размешчана на рацэ [[Арціслаўка]], за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад [[Шклоў|Шклова]], 15 кіламетраў ад [[Магілёў|Магілёва]], на аўтадарозе [[Віцебск]]-[[Гомель]]. == Гісторыя == Да 2013 года Заходы ўваходзілі ў склад [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, у 1924—2012 гадах — яго цэнтр<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912m0053231&p1=1&p5=0 Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 сентября 2012 г. № 19-10 О переносе административного центра]</ref>. == Насельніцтва == * 98 жыхароў, 44 двары (1997) == Інфраструктура == * Лясніцтва * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т, Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г, П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл, ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{Commons|Category:Zachody, Škloŭ District}} {{Фашчаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет]] 9uv7hjywglq8fp8cpdbco5p6y8n5zk7 0 149832 5125755 5037841 2026-04-14T06:34:55Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125755 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Энтані Куін |арыгінал імя = Anthony Quinn |выява = Anthony Quinn 1988 2.jpg |шырыня = |апісанне выявы = <small>Энтані Куін у 1988 годзе</small> |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = 1936—2001 |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = 0000063 |сайт = [http://www.anthonyquinn.com Афіцыйны сайт] }} '''Энтані Куін''' ({{lang-en|Anthony Quinn}}, {{ДН|21|4|1915}} — {{ДС|3|6|2001}}) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|Мексікі}}, [[пісьменнік]] і мастак мексіканскага паходжання. Двойчы быў удастоены прэміі «[[Оскар]]» за ролі другога плана (1952 — «Віва Сапата!»; 1956 — Гаген ў фільме Вінсента Мінелі «Прага жыцця»). Сярод іншых буйных кінапрац — правадыр бедуінаў ў аскараноснай карціне [[Дэвід Лін|Дэвіда Ліна]] «[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]» (1962) і грэк Зорба ў аднайменным фільме Міхаліса Какаяніса 1964 года. Таксама зняўся ў двух знакамітых фільмах Мустафы Акада «Мухамад — пасланнік Бога» (у ролі Хамза, дзядзькі прарока Мухамада) і «Леў Пустыні» (у ролі Амара аль-Мухтара). == Фільмаграфія == * (1954) «[[Дарога (фільм, 1954)|Дарога]]» — ''Дзампана'' * (1958) «[[Чорная архідэя (фільм, 1958)|Чорная архідэя]]» — ''Фрэнк Валентэ'' * (1962) «[[Лоўрэнс Аравійскі (фільм)|Лоўрэнс Аравійскі]]» * (1976) «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]» — ''Філіп Бэнк'' * (1981) «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''Бруна Манцыні'' == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.anthonyquinn.com Афіцыйны сайт] * {{imdb name|0000063|Энтані Куін}} * {{IBDB name|56761|Энтані Куін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія Сесіля Б. Дэміля}} [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Сесіля Б. Дэ Міля]] {{DEFAULTSORT:Куін}} e6skt139ofa56fd5xj2cs7dygq19lcs 0 156388 5125406 5124261 2026-04-13T12:55:22Z M.L.Bot 261 5125406 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} '''А́ндэрсан''' ({{lang-sv|Andersson}} або {{lang-en|Anderson}}) — прозвішча, імя і тапонім. == Прозвішча == === А === * [[Адам Андэрсан]] (нар. 1984) — музыкант брытанскага дуэта Hurts === Б === * [[Бенедыкт Андэрсан]] — брытанскі сацыёлаг * [[Бібі Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Біргіта Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Бэні Андэрсан]] (нар. 1946) — шведскі кампазітар, музычны прадзюсар, аранжыроўшчык і спявак, адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]]. === Г === * [[Гуніла Андэрсан]]  — шведская хакеістка. === Д === * [[Дан Андэрсан]] (1888—1920) — шведскі пісьменнік, паэт і кампазітар. * [[Джыліян Андэрсан]] — амерыкана-брытанская актрыса * [[Джэймі Андэрсан]] — амерыканская сноўбардыстка * [[Джэсіка Андэрсан]] — шведская спявачка. === І === * [[Івон Андэрсан]] — амерыканская баскетбалістка === К === * [[Карл Дэйвід Андэрсан]] (1905—1991) — амерыканскі фізік-эксперыментатар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1936) * [[Карын Элізабет Андэрсан]] — шведскі палітык * [[Кевін Андэрсан]] — тэнісіст === Л === * [[Ліна Андэрсан]] — шведская лыжніца * [[Лоры Андэрсан]] — амерыканская спявачка === М === * [[Магдалена Андэрсан]] (нар. 1967) — прэм'ер-міністр Швецыі. * [[Майкл Андэрсан (рэжысёр)]] * [[Майкл Філіп Андэрсан]] (1959—2003) — астранаўт ЗША. * [[Марыян Андэрсан]] (1902—1993) — амерыканская спявачка (кантральта). * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан]] (1845—1907) — вучоны-мовазнавец, гісторык навукі. === Н === * [[Наталі Андэрсан]] (нар. 1981) — англійская актрыса, спявачка і тэлевядучая. === О === * [[Оскар Мікалаевіч Андэрсан]] (1887—1960) — вучоны ў галіне матэматычнай і эканамічнай стастыстыкі. === П === * [[Памела Андэрсан]] (нар. 1967) — амерыканская актрыса і фотамадэль канадскага паходжання. * [[Перніла Андэрсан]] — шведская спявачка, прадзюсар. * [[Пол Томас Андэрсан]] — амерыканскі рэжысёр. === Р === * [[Роберт Бернард Андэрсан]] (1910—1989) — амерыканскі юрыст, палітык * [[Рой Андэрсан]] — шведскі рэжысёр === С === * [[Сафі Жанжамбр Андэрсан]] — англійская мастачка === У === * [[Уэс Андэрсан]] (нар. 1969) — амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар. === Ф === * [[Філіп Уорэн Андэрсан]] (1923—2020) — амерыканскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1977) === Х === * [[Харыет Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Хеда Андэрсан]] — шведскі ўрач === Ш === * [[Шэрвуд Андэрсан]] (1879—1941) — амерыканскі пісьменнік. === Э === * [[Эба Андэрсан]] - шведская лыжніца === Ю === * [[Юнна Андэрсан]] - шведская футбалістка == Імя == * [[Андэрсан Полга]] (нар. 1979) — бразільскі футбаліст == Тапонім == * [[Андэрсан (акруга, Тэхас)]] * [[Андэрсан (рака)]] — рака на паўночным захадзе Канады ў Паўночна-Заходніх тэрыторыях * [[Андэрсан (Тэхас)]] * Андэрсан — шэраг акруг у ЗША == Гл. таксама == * [[Андэрсен]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Прозвішчы]] lydjjyhylve645cpcy9tnrzchosprzh 0 157480 5125865 4882359 2026-04-14T09:16:05Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1848 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125865 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |подпіс = Галоўны офіс асацыяцыі ў Вашынгтоне }} '''Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі''' — ({{lang-en|AAAS, The American Association for the Advancement of Science}}) з'яўляецца міжнароднай некамерцыйнай арганізацыяй, з заяўленай мэтай садзейнічання супрацоўніцтву паміж вучонымі, абароны свабоды даследаванняў, заахвочвання навуковай адказнасці, а таксама падтрымкі адукацыі і навукі на карысць ўсяго чалавецтва. Асацыяцыя з'яўляецца буйной навуковай супольнасцю і выдаўцом вядомага навуковага часопіса [[Science, часопіс|Science]], які выходзіць штотыднёвым тыражом больш ста тысяч асобнікаў<ref>[http://www.bpaww.com/library/index.cgi BPA Worldwide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080723183536/http://www.bpaww.com/library/index.cgi |date=23 ліпеня 2008 }}, June 2008</ref>. Заснавана 20 верасня [[1848]] г. у [[Пенсільванія|Пенсільваніі]]<ref>Гл. артыкул [[:en:American Association for the Advancement of Science]] у англійскім раздзеле Вікіпедыі, дзе ўтрымліваюцца больш падрабязныя звесткі пра гэту арганізацыю.</ref>. ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1848 годзе]] slbjr1jkuzgeyzfpptnvhc90c6khtnj 0 167061 5125374 5124503 2026-04-13T12:20:25Z M.L.Bot 261 афармленне 5125374 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей Ларка''' або '''Археалагічны музей Рафаэля Ларка Эрэра''' ({{lang-es|Museo Larco}}, поўная назва ''Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera'') — [[музей]] у раёне Пуэбла-Лібра горада [[Ліма]], [[Перу]]. Музей размешчаны ў будынку 18 стагоддзя, рэзідэнцыі віцэ-каралёў Перу, пабудаванай на месцы адной з дакалумбавых пірамід. Музей мае калекцыю ў 45.000 экспанатаў дакалумбавага мастацтва, якія ахопліваюць 4-тысячагадовы перыяд гісторыі Перу. Тут выстаўлены вырабы культур Мочэ, Наска, Чыму і інкаў. == Гл. таксама == * [[Музей золата ў Ліме]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera}} * [http://www.museolarco.org/iindex.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130113102128/http://www.museolarco.org/iindex.html |date=13 студзеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Лімы]] [[Катэгорыя:Калекцыі дакалумбавых культур]] k992uo2zodtfoevo5ywmijlx7vbbv9u 0 174102 5125564 5009057 2026-04-13T18:04:34Z Pabojnia 135280 /* Новы ўзлёт */ афармленне 5125564 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=прозвішча|Лоу}} {{Кінематаграфіст |імя = Джуд Лоу |арыгінал імя = {{lang-en|Jude Law}} |фота = Jude Law at TIFF2.jpg |шырыня = 220пкс |імя пры нараджэнні = Дэвід Джуд Хейварт Лоу |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |гады актыўнасці = 1986 — цяперашні час |узнагароды = [[BAFTA]] (1999) }} '''Дэвід Джуд Хейварт Лоу''' ({{lang-en|David Jude Heyworth Law}}; {{ДН|29|12|1972}}) — брытанскі {{акцёр|Вялікабрытаніі|ЗША}} тэатра і кіно. Найбольшую вядомасць набыў пасля фільмаў «Таленавіты містэр Рыплі» (1999, прэмія [[BAFTA]] за найлепшую мужчынскую ролю другога плана), «Халодная гара» (2003, намінацыі на «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]»), «Блізкасць» (2004), а таксама «Шэрлак Холмс» (2009, намінацыя на прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]»). == Біяграфія == Джуд Лоу нарадзіўся 29 снежня 1972 года на паўднёвым усходзе [[Лондан]]а ([[Вялікабрытанія]]), у сям'і школьных настаўнікаў Пітэра і Мэгі Лоу. Яго бацька працаваў настаўнікам малодшых класаў, а маці выкладала [[Англійская мова|англійскую мову]] дзецям бежанцаў. Джуд быў другім дзіцём у сям'і і да чатырнаццаці гадоў вучыўся ў звычайнай школе, але потым, з-за здзекаў аднакласнікаў, бацькі былі вымушаныя перавесці яго ў прыватную школу ў Далвічы. У цяперашні час бацькі Джуда валодаюць тэатральнай кампаніяй у [[Францыя|Францыі]]<ref>{{cite web | url = http://www.charlierose.com/view/interview/8744 | title = «A Conversation with Actor Jude Law» | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060916/http://www.charlierose.com/view/interview/8744 | archive-date = 31 жніўня 2009 | url-status = dead }}</ref>, а старэйшая сястра Наташа працуе фатографам<ref>{{cite web | url = http://www.elevenfineart.com/?pageid=3&listid=1&name=Natasha%20Law | title = ''Eleven Fine Art'' Gallery, London. }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?SSID=1823 | title = «Fashion Law», Vogue | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051130003104/http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?SSID=1823 | archive-date = 30 лістапада 2005 | url-status = dead }}</ref>. === Першыя ролі === Бацькі Джуда любілі тэатр і заахвочвалі імкненне сына выступаць на сцэне, якое выявілася даволі рана. Так, ужо ва ўзросце шасці гадоў ён сыграў сваю першую ролю ў дзіцячым спектаклі, а ў дванаццаць стаў членам трупы Нацыянальнага музычнага юнацкага тэатра<ref>{{cite web | url = http://www.nymt.org.uk/ | title = National Youth Music Theatre }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.nymt.org.uk/history/alumni.html | title = «Alumni» ''National Youth Music Theatre''. | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625222129/http://www.nymt.org.uk/history/alumni.html | archive-date = 25 чэрвеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. У 1986 годзе Лоу дэбютаваў на тэлебачанні, калі з'явіўся ў адным з скетчаў перадачы для падлеткаў «Кішэнныя грошы». Ва ўзросце семнаццаці гадоў ён працягнуў сваю тэлевізійную кар'еру, сыграўшы конюха ў фільме «Глостэрскі кравец» па апавяданні-казцы пісьменніцы [[Беатрыкс Потэр]]. У тым жа годзе ён кінуў школу і прыступіў да здымак у тэлесерыяле «Сем'і», дзе сыграў ролю няшчаснага падлетка ''Нэйтана Томпсана''. Далей на працягу двух гадоў Лоу быў у асноўным заняты на тэатральных падмостках — гастраляваў па [[Італія|Італіі]] са спектаклям «Пігмаліён», у 1991 годзе зняўся ў эпізадычнай ролі ў тэлесерыяле пра [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]], затым дэбютаваў на лонданскай сцэне ў пастаноўцы «Самы хуткі гадзіннік у Сусвеце», найлепшай тэатральнай прэм'еры 1992 года па версіі часопіса «[[Time Out]]»<ref>{{cite web | url = www.kinofilms.ua/star/40_Jude_Law/biography/ | title = Биография Джуда Лоу | language = ru }}. </ref> === Пачатак кар’еры === У 1992 годзе Джуд прыняў удзел у кароткаметражным фільме «The Crane» у рамках праекта {{нп3|Брытанскі інстытут кіно|Брытанскага інстытута кінематаграфіі|ru|Британский институт кино}}<ref>{{cite web | url = http://www.bfi.org.uk/ | title = British Film Institute }}</ref>, а ў 1994 годзе ўпершыню атрымаў галоўную ролю ў кіно, калі зняўся ў маладзёжным крымінальным [[трылер]]ы «Шопінг» {{нп3|Пол Уільям Скот Андэрсан|Пола Андэрсана|ru|Андерсон, Пол Уильям Скотт}} — фільме аб маладых хуліганах, якія ў пагоні за вострымі адчуваннямі зганялі дарагія аўтамабілі і разбівалі іх аб вітрыны крам. Гэтая карціна правалілася ў пракаце, аднак на здымках Джуд пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Сэдзі Фрост]] («Дракула Брэма Стокера»), якая іграла ''Джо'', сяброўку яго героя ''Білі''. Затым Лоу вярнуўся ў тэатр, дзе з’явіўся ў пастаноўках «Снежная архідэя», «Жывуць як свінні» і «Смерць гандляра». У 1994 годзе ён узяў удзел у трагікамедыі «Жудасныя бацькі» па п’есе [[Жан Както|Жана Както]] — гэтая праца мела скандальнае адценне, так як усю першую сцэну другога акта, дзе яго персанаж прымаў ванну, Джуд іграў аголеным. «Жудасныя бацькі» прынеслі яму першыя прыкметныя сімпатыі гледачоў і намінацыю на [[Прэмія Лоўрэнса Аліўе|прэмію Лоўрэнса Аліўе]] за найлепшы тэатральны дэбют. В 1995 году пастаноўка пад новай назвай «Нясціпласць» адправілася за акіян, дзе партнёркай Джуда ў [[Брадвейскі тэатр|Брадвейскім тэатры]] стала знакамітая {{нп3|Кэтлін Цёрнэр|Кэтлін Цёрнэр|ru|Тёрнер, Кэтлин}}. «Нясціпласць» мела ў [[ЗША]] вялікі поспех — Лоу быў намінаваны на [[Тоні|прэмію Тоні]] як найлепшы акцёр другога плана, а затым як найлепшы акцёр-пачатковец на [[Прэмія Іэна Чарльстана|прэмію Іэна Чарльстана]] (у тым ліку за удзел у спектаклі «Іёна» па п’есе старажытнагрэчаскага [[драматург]]а [[Еўрыпід]]а). Пасля тэатральнага поспеху прыйшлі першыя ўдалыя ролі ў кіно, якія вызначылі яго акцёрскае [[амплуа]]. У 1996 годзе Лоу ўзяў удзел у здымках [[Меладрама|меладрамы]] «Кахаю цябе, не кахаю цябе», затым была другарадная роля ў драме «Схільнасць» пра [[Гомасексуальнасць у Трэцім рэйху|пераслед гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху]]. У 1997 годзе Джуд зняўся ў біяграфічнай драме «Уайльд». Знакамітага пісьменніка і паэта [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] сыграў вядомы брытанскі акцёр {{нп3|Стывен Фрай||ru|Фрай, Стивен}}, а Лоу выканаў ролю арыстакрата ''Бозі, лорда {{нп3|Альфрэд Дуглас|Альфрэда Дугласа|ru|Дуглас, Альфред}}'', палюбоўніка і блізкага сябра пісьменніка. Гэтая роля прынесла Лоу ўзнагароду таблоіда [[Evening Standard]] за найлепшы дэбют<ref>[http://www.imdb.com/Sections/Awards/Evening_Standard_British_Film_Awards/1998 «Jude Law, Most Promising Newcomer»]. ''[[Evening Standard British Film Awards]]''. 1998.</ref>. === Галівуд === [[Файл:JudeLaw06TIFF.jpg|міні|злева|На кінафестывалі ў Таронта ў 2006 годзе.]] Пасля поспеху ў Вялікабрытаніі Лоу за кароткі час зняўся ў некалькіх [[галівуд]]скіх фільмах. У 1997 годзе ён сыграў ролю паралізаванага інваліда ''Джэрома Мораў'' у фантастычным трылеры «Гатака». Яго партнёрамі на былі [[Ума Турман]] і {{нп3|Ітан Хоўк|Ітан Хоўк|ru|Хоук, Итан}}, а музыку да фільма напісаў брытанскі кампазітар [[Майкл Найман]]. Паводле сюжэта ''Джэром Мораў'' дапамог персанажу Хоўка здзейсніць сваю мрою — паляцець у [[космас]]. Нягледзячы на добрыя водгукі крытыкаў, фільм праваліўся ў пракаце, сабраўшы усяго 12 з паловай мільёнаў долараў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=gattaca.htm | title = Gattaca — Box Office Mojo }}</ref>, маючы бюджэт каля 36 мільёнаў. Далей былі фільмы «Поўнач у садзе Дабра і Зла» ([[1997]]) — крымінальная драма [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]] па аднайменнаму раману [[Джон Бэрэнт|Джона Бэрэнта]], дзе Лоу іграў ''Білі Хэнсана'', палюбоўніка персанажа [[Кевін Спейсі|Кевіна Спейсі]] — і рамантычная [[камедыя]] «Музыка з іншага пакою» ([[1998]]). 2 верасня 1997 года Лоу, якому было 25, ажаніўся з трыццацідвухгадовай актрысай [[Сэдзі Фрост]]<ref name="Узнай всё">{{cite web | url = http://www.uznayvse.ru/znamenitosti/%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%B4-%D0%BB%D0%BE%D1%83.html | title = Джуд Лоу фото, биография, личная жизнь Джуда Лоу (рост, дети) | year = 2009 | language = ru }}</ref>, з якой пазнаёміўся за тры гады да гэтага на здымках «Шопінга». Вяселле адбылося ў [[Англія|Англіі]], на [[Баржа|баржы]] пасярод [[Канал (гідраграфія)|канала]] [[Гранд-Юніон]], які з’ядноўвае рэкі [[Тэмза|Тэмзу]] і [[Трэнт (рака)|Трэнт]]. У тым жа 1997 годзе Джуд Лоу разам з жонкай і некалькімі брытанскімі акцёрамі — [[Юэн Мак-Грэгар|Юэнам Мак-Грэгарам]], [[Шон Пертві|Шонам Пертві]] і іншымі — арганізаваў уласную кінакампанію Natural Nylon<ref name="Узнай всё" /> (от зліцця назвы гарадоў NY і London). Кампанія існавала да 2004 года і прадзюсіравала фільмы «Экзістенцыя», «Уласнасць Махоуоні», «Нябесны Капітан і свет будучыні». Пасля кароткіх творчых вакацый Лоу павярнуўся да працы і ў 1998 годзе разам з Сэдзі зняўся ў драме «Канчатковы мантаж». Далей была больш удалая работа<ref name="Узнай всё" /> ў Вялікабрытаніі — трылер «Мудрасць кракадзілаў» ([[1998]], у амерыканскім пракаце ішоў пад назвай «Immortality» (Немагчымасць)), у якім Лоу сыграў ролю [[вампір]]а, які спакушаў жанчын у пошуках ідэальнай каханай. У наступным годзе Лоу зняўся ў фантастычным трылеры [[Дэвід Кроненберг|Дэвіда Кроненберга]] «Экзістэнцыя» разам з такімі вядомымі акцёрамі, як {{нп3|Джэніфер Джэферсан Лі|Джэніфер Джэферсан Лі|ru|Ли, Дженнифер Джейсон}}, [[Іэн Холм]] і [[Уілем Дэфо]]. У тым жа годзе Лоу з’явіўся ў невялікай ролі сакратара ў касцюмнай драме «Прысутнасць духу» па навеле амерыканскага пісьменніка [[Генры Джэймс]]а «Паварот вінта». Падчас сваёй галівудскай кар’еры Джуд Лоу не адмаўляўся ад праектаў на сваёй бацькаўшчыне. У 1999 году ён стае рэжысёрам і здымае адзін з эпізодаў фільма «Гісторыі падземкі» для брытанскага тэлеканала [[Sky TV]]. У працы над гэтым фільмам, які складаецца з дзевяці навел, акрамя Лоу ўдзельнічалі [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Стывен Хопкінс]], [[Боб Хоскінс]] і іншыя рэжысёры. === Першы вялікі поспех === Хоць мінулыя работы Лоу ў кіно былі адносна ўдалыя, першае сапраўднае прызнанне ён атрымаў, калі зняўся ў 1999 годзе ў фільме [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] «Таленавіты містэр Рыплі», дзе яго партнёрамі былі такія жа маладыя акцёры [[Мэт Дэйман]] і [[Гвінет Пэлтрау]]. У гэтым псіхалагічным трылеры па аднайменнаму раману [[Патрыцыя Хайсміт|Патрыцыі Хайсміт]] Лоу сыграў ролю багатага ''Дыкі Грынліфа'', аб’екта зайздрасці і жадання ''Тома Рыплі'', героя Мэта Дэймана. У выніку ''Рыплі'' забівае ''Грынліфа'' і прысвойвае сабе яго імя, палажэнне і вобраз жыцця. Карціна мела грандыёзны поспех. Пры бюджэце ў 40 мільёнаў долараў яна сабрала ў пракаце 81 мільён<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=talentedmrripley.htm | title = The Talented Mr. Ripley — Box Office Mojo }}</ref>, заваявала прызнанне гледачоў і высокую ацэнку крытыкаў, якія пісалі, што Лоу ўдалося перадаць вобраз высакамернага ''Дыкі'' — прыцягальнага і ў той жа час такога, што выклікае непрыязнасць<ref>{{cite web | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1999/12/25/DD25720.DTL | title = San Francisco Chronicle ''As the supercilious Dickie, the tawny Law catches exactly his character’s curious balance of attraction and repulsion.'' }}</ref>. За ігру ў «Таленавітым містэры Рыплі» Джуд быў намінаваны на некалькі прэстыжных кінапрэмій (у тым ліку на «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]») і ў выніку атрымаў прэмію [[BAFTA|Брытанскай Акадэміі кіно і тэлебачання]] як найлепшы акцёр другога плана. === Працяг кар’еры === У 2000 годзе Лоу працаваў у Вялікабрытаніі, здымаўся разам з Сэдзі ў гангстэрскай камедыі «Каханне, Чэсць і Паслухмянасць» у ролі пляменніка аднаго з крымінальных босаў Паўночнага Лондана. Фільм прадзюсіравала кампанія «Natural Nylon». Фільм выйшаў на экраны 9 лютага 2001 года і праваліўся ў пракаце. Лоу павярнуўся да Галівуду і ў 2001 годзе зняўся ў ваеннай драме {{нп3|Жан-Жак Анно|Жан-Жака Анно|ru|Анно, Жан-Жак}} «Вораг каля брамы». Падзеі фільма праходзяць у [[СССР]] у 1942 годзе. На фоне [[Сталінградская бітва|бітвы за Сталінград]] разгортваецца гісторыя пра драматычны паядынак двух [[снайпер]]аў — Васіля Зайцава, ролю якога сыграў Лоу, і [[маёр]]а Кёніга, найлепшага стрэлка [[вермахт]]а ([[Эд Харыс]]). Нягледзячы на паспяховы пракат, фільм быў даволі стрымана прыняты крытыкамі, асабліва ў краінах былога СССР<ref>{{cite web | url = http://msk.afisha.ru/cinema/movie/?id=245596 | title = Афиша. ''Хороший французский режиссёр Жан-Жак Анно хотел сделать хорошее кино о русском патриотизме в стиле старых военных фильмов. Получилось у него это неубедительно.'' }}</ref> — з-за таго, што ў фільме прысутнічалі шмат гістарычных ляпаў і неадпаведнасцей, якія былі добра заметныя гледачу з постсавецкіх краін. [[Файл:Jude Law Cannes 2011 2.jpg|міні|справа|Лоу на Каннскім кінафестывалі 2011 года]] У тым жа 2001 годзе Лоу прыняў прапанову [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]] ўзяць удзел у фантастычнай драме «[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]». Гэта карціна, якую на працягу дваццаці пяці гадоў хацеў, але не паспеў зняць [[Стэнлі Кубрык]]. У гэтым фільме пра пакінутага прыёмнымі бацькамі хлопчыка-робата, які хацеў стаць сапраўдным чалавекам, Лоу сыграў ролю ''Жыгала Джо'' — робата-палюбоўніка, які быў запраграмаваны дастаўляць задаволенне жанчынам. Ігра Лоу была прызнана добрай крытыкамі і атрымала намінацыю на «Залаты глобус» і іншыя прэміі. Пры бюджэце ў 100 мільёнаў долараў зборы фільма ў сусветным пракаце перасягнулі 230 мільёнаў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=ai.htm | title = Artificial Intelligence: AI — Box Office Mojo }}</ref>. Лоу таксама давялося выканаць [[балет]] у фільме<ref>{{cite web | url = http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/law-is-natural-ballet-star | title = «Law Is Natural Ballet Star». ''contactmusic.com'' | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-date = 6 чэрвеня 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110606154844/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/law-is-natural-ballet-star | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Jude_Law | title = Inside the Actors Studio | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070610062205/http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Jude_Law | archive-date = 10 чэрвеня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Далей была работа ў крымінальнай драме {{нп3|Сэм Мендэса|Сэм Мендэса|ru|Мендес, Сэм}} «Пракляты шлях» (2002), дзе партнёрамі Лоу былі такія знакамітыя акцёры, як [[Том Хэнкс]] і [[Пол Ньюман]]. Дзякуючы гэтаму фільму свет пазнаў іншага Лоу — роля неахайнага наёмнага забойцы ''Харлена Магуайра'' рэзка кантраставала з яго папярэднімі работамі ў кіно. Фільм, прэм’ера якога адбылася 12 ліпеня 2002 года, з поспехам прайшоў у кінатэатрах і быў намінаваны на атрыманне прэстыжных узнагарод. 2003 год выявіўся таксама вельмі ўдалым для акцёра, нягледзячы на тое, што ён зняўся ўсяго ў адным фільме — драме Энтані Мінгелы «Халодная гара» па аднайменнаму раману амерыканскага навеліста Чарльза Фрэйзера. Работа с Мінгелай ужо прынесла Джуду прызнанне аднойчы, і на гэты раз Лоу зноў чакаў поспех. Партнёркамі Лоу былі вядомыя актрысы [[Ніколь Кідман]] і [[Рэнэ Зелвегер]]. Сюжэт фільма адбываецца падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] паміж [[Саюз (ЗША)|паўночнымі]] і [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|паўднёвымі]] штатамі Амерыкі. Герой Лоу салдат ''Інман'', які ваяваў на баку КША, пасля цяжкага паранення дэзерціруе з фронту і адпраўляецца ў родныя краі, дзе яшчэ да вайны сустрэў ''Аду Манро'' (Ніколь Кідман) і пакахаў яе. Але іхняе каханне скончылася трагічна: пасля ночы з Адай Інман загінуў. Фільм меў вялікі поспех ва ўсім свеце і сабраў 173 мільёна долараў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=coldmountain.htm | title = Cold Mountain — Box Office Mojo }}</ref>, але атрымаў невысокую ацэнку крытыкаў. Яны пісалі, што, нягледзячы на добры сюжэт, паміж героямі Лоу і Кідман не ўспыхнула іскры, якая зрабіла бы гісторыю іх кахання больш пераканаўчай<ref>{{cite web | url = http://film.guardian.co.uk/News_Story/Critic_Review/Guardian_review/0,,1109716,00.html | title = Guardian. ''Much depends on the hanky-sogginess quotient attaching to Jude and Nicole’s love story. Law and Kidman make a handsome couple, but there aren’t many sparks flying between them.'' }}</ref>. Тым не менш «Халодная гара» была высунутая на некалькі прэмій як найлепшы фільм года, а Лоу быў намінаваны на «Оскар» і «Залаты глобус» як найлепшы акцёр. === Развод з Сэдзі Фрост === У той час, як кар'ера Лоу развівалася (за ролю ''Інмана'' ён атрымаў 10 мільёнаў долараў), у прыватным жыцці акцёра пачынаўся крызіс. Яго шлюб з [[Сэдзі Фрост]], якая нарадзіла Джуду дачку Айрыс і сына Раферці, быў на мяжы разводу ў асноўным праз тое, што Лоу не праводзіў с жонкай дастаткова часу. Калі ў 2002 годзе ў іх нарадзіўся сын Рубі, Джуд з-за шчыльнага графіка здымак здолеў прабыць з жонкай і нованароджаным усяго чатыры дні<ref name="LawBio" />. Напруга паміж Джудам і Сэдзі значна ўзрасла пасля спекуляцый у прэсе пра сувязь Лоу з [[Ніколь Кідман]], якая была яго партнёркай па фільму «Халодная гара» і нядаўна рассталася з мужам [[Том Круз|Томам Крузам]]. Нягледзячы на тое, што абодва акцёра абвяргалі ўсе чуткі пра свой раман — Кідман нават падала на брытанскія таблоіды «[[The Sun]]» і «[[Daily Mail]]» у суд, выйграла і дамаглася публічных выбачэнняў, — у 2003 году Джуд і Сэдзі развяліся<ref name="LawBio">{{cite web|url=http://www.people.com/people/jude_law/biography/0,,,00.html|title=Jude Law Biography|work=People.com|access-date=January 25, 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/64zgQ1PMt?url=http://www.people.com/people/jude_law/biography/0,,,00.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,627145,00.html|title=Jude Law, Sadie Frost Divorce Official|work=People.com|date=2003-10-29|access-date=January 25, 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/64zgPJ52O?url=http://www.people.com/people/article/0,,627145,00.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. На шлюбаразводным працэсе Сэдзі абвінавачвала мужа ў тым, што з-за яго неразважных паводзінаў<ref>[http://www.usatoday.com/life/2003-10-29-jude-divorce_x.htm USA Today] ''The decree nisi, or interim divorce, was granted 10 months after Frost and her 30-year-old former husband split up on the grounds of his alleged unreasonable behavior.''</ref> у яе пачалася вельмі моцная пасляродавая дэпрэсія. У давяршэнне ў сям'і Лоу трохі не адбылася трагедыя — яго маленькая дачка Айрыс з'ела таблетку {{нп3|MDMA|экстазі|ru|MDMA}}, якую яна знайшла на падлозе падчас дзіцячага свята, і была шпіталізаваная. На працягу 2003 года імя Лоу не схадзіла са старонак бульварных газет, якія абмяркоўвалі яго гісторыю разводу з Сэдзі Фрост і падрабязнасці новага рамана з актрысай {{нп3|Сіена Мілер|Сіенай Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}, якую Джуд сустрэў падчас кастынгу акцёраў на фільм «Алфі». === Новы ўзлёт === У 2004 году кар’ера Лоу была зноў у парадку — ён здымаўся ў 6 фільмах. У двух з іх ён сыграў эпізадычныя ролі — Лоу сыграў ''Эрала Фліна'' ў біяграфічнай драме [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]» і быў пісьменнікам ''Леманім Снікетам'' у фільме «Серыя няшчасцяў Лемані Снікета», дзе прачытаў закадравы тэкст фільма. Далей была роля ў камедыі «Узломшчыкі сэрцаў», где вместе с Джудом снялись [[Дасцін Хофман]], {{нп3|Лілі Томлін|Лілі Томлін|ru|Томлин, Лили}} і [[Наомі Уотс]]. Лоу сыграў галоўную ролю ў фантастычным фільме «Нябесны Капітан і свет будучыні», які зняты ў стылі рэтрафэнтэзі, — ён сыграў адважнага лётчыка ''Джо Салівана'' (мянушка ''Нябесны Капітан''), які дапамагаў раскрыць змову навукоўца-вар’ята і выратаваць [[Нью-Ёрк]] канца 30-х гадоў ад нашэсця гіганцкіх робатаў. Партнёркамі Лоу на здымачнай пляцоўцы былі [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Анджэліна Джалі]]. Нягледзячы на вядомых акцёраў і добрыя дэкарацыі, «Нябесны Капітан» не стаў папулярным у гледачоў — пры бюджэце ў 70 мільёнаў долараў (паводле іншых крыніцы — 40 млн.)<ref>[http://www.amazon.com/Sky-Captain-World-Tomorrow/dp/B000IZA9NK Amazon.com: Sky Captain and The World of Tomorrow: Gwyneth Paltrow, Jude Law, Giovanni Ribisi, Michael Gambon: Video On Demand]</ref> зборы па усяму Сусвету склалі ўсяго 57 мільёнаў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=skycaptain.htm | title = Sky Captain and the World of Tomorrow | author = Box Office Mojo }}</ref>. [[Файл:Dom Hemingway 02 (9767303576).jpg|250px|міні|злева|На прэм’еры фільма «Дом Хэмінгуэй»]] Яшчэ ў 2004 годзе Лоу з’явіўся ў звычным амплуа — у ролі галантнага лавеласа ''Алфі'', які разбіваў жаночыя сэрцы. Меладрама «Алфі» была [[рымейк]]ам фільма 1966 года, дзе галоўную ролю сыграў [[Майкл Кейн]]. Палюбоўніц Лоу па фільму сыгралі [[С’юзан Сарандан]], [[Марыса Тамей]] і {{нп3|Сіена Мілер|Сіена Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}, сапраўдная сяброўка акцёра. Крытыкі не вельмі добра ацанілі акцёрскую ігру Лоу. Яны параўналі рымейк з арыгіналам і рэзюмавалі, што, нягледзячы на тое, што Лоу больш прываблівы, чым Кейн, ігра апошняга адрознівалася большай вастрынёй<ref>{{cite web | url = http://www.empireonline.com/incinemas/ReviewComplete.asp?FID=10041 | title = ''Caine’s Alfie may not have been as likeable as Law’s, but his reality-check was undeniably more poignant.'' | author = Empire }}</ref>. [[Файл:Jude Law at TIFF1.jpg|міні|справа|На кінафестывалі ў Таронта ў 2007 годзе]] Шостым фільмам гэтага года для Лоу стала псіхалагічная драма «Блізкасць», якую зняў [[Майк Нікалс]] паводле папулярнай тэатральнай п’есы Патрыка Марбера. Фільм расказвае пра заблытаныя адносіны чатырох галоўных герояў — ''Дэна'' (Лоу), ''Эліс'' ([[Наталі Портман]]), ''Анны'' ([[Джулія Робертс]]) і ''Лары'' ([[Клайв Оўэн]]). Фільм атрымаў высокія ацэнкі крытыкаў. «Блізкасць» сабрала 115 мільёнаў долараў пры тым, што затрацілі на вытворчасць фільма 27<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=closer.htm | title = Closer | author = Box Office Mojo }}</ref>. Акрамя таго, у 2004 годзе Лоу павінен быў разам з [[Кіра Найтлі|Кірай Найтлі]] ўзяць удзел ў касцюмнай драме «Цюльпанавая ліхаманка» — фільме па матывам рамана Дэбары Могач пра каханне беднага мастака і жонкі багатага гандляра ў [[Амстэрдам]]е XVII стагоддзя. Аднак гэты праект адклалі. У жніўні 2005 года Сіена Мілер рассталася з Лоу, калі даведалася пра яго здраду з нянькай сваіх дзяцей. У лістападзе 2005 яны памірыліся, зноў разышліся ў студзені 2006 года. У лістападзе 2009 года яны ўзнавілі свае адносіны. У 2005 годзе Лоу пачаў здымацца ў рымейку оскараноснага фільма «Уся каралеўская раць» (1949) па раману {{нп3|Роберт Пен Уорэн|Роберт Пен Уорэн|ru|Уоррен, Роберт Пенн}}, які быў напісаны паводле матываў біяграфіі [[губернатар]]а [[Луізіяна|Луізіяны]] Х’юі Лонга. Партнёрамі Лоу былі [[Шон Пен]], [[Кейт Уінслет]] і іншыя акцёры. Прэм’ера фільма была запланавана на 16 снежня 2005 года, але кінакампанія «[[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures]]» перанесла яе на 2006 год. У снежні 2006 года на экраны выйшаў фільм Энтані Мінгелы «Уварванне» — драматычная гісторыя пра ўзаемаадносіны ландшафтнага [[архітэктар]]а ''Уіла'' (Лоу) і [[іслам|мусульманкі]] ''Аміры''. Яе сын забраўся ў яго офіс (яе ролю сыграла французская актрыса [[Жульет Бінош]]). Яшчэ Лоу завяршыў здымкі ў рамантычнай камедыі «Вакацыі» пра любоўныя нелады двух маладых жанчын (гераінь [[Камеран Дыяс]] і [[Кейт Уінслет]]), дзе ён сыграў прывабнага англічаніна ''Грэма''. У 2009 годзе, разам з [[Джоні Дэп]]ам і [[Колін Фарэл|Колінам Фарэлам]], даіграў ролю памерлага [[Хіт Леджэр|Хіта Леджэра]] ў фільме «Уяўлярыўм доктара Парнаса»<ref>{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1579062/Heath-Ledger-replaced-by-Hollywood-stars.html | title = «Heath Ledger 'replaced' by Hollywood stars» | author = ''[[The Daily Telegraph]]' }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080419.IMAGINARIUM19/TPStory/TPEntertainment/Movies/|title=«They did it for Heath»|author=''[[The Globe And Mail]]''|archive-url=https://archive.today/20120526230646/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/article32171.ece|archive-date=26 мая 2012|access-date=16 красавіка 2014|url-status=live}}</ref>. У канцы 2009 года выйшаў фільм рэжысёра [[Гай Рычы|Гая Рычы]] «Шэрлак Холмс», дзе Джуд Лоу сыграў сябра ''[[Шэрлак Холмс|Холмса]]'' — ''[[Доктар Уатсан|Доктара Уатсана]]''. Партнёрам па фільму стаў {{нп3|Роберт Даўні, малодшы|Роберт Даўні малодшы|ru|Дауни, Роберт (младший)}}. Фільм базіруецца не на арыгінальных творах [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойла]]. За аснову сюжэту ўзятыя нарысы коміксаў Лаёнэла Уігрэма, у якіх Холмс паказаны авантурыстам. === Новыя праекты === Джуд Лоу завяршыў работу ў фільмах «Х’юга Кабрэ» і «Заражэнне», дзе ён іграў асноўныя ролі. Абодва фільма вышлі ў шырокі пракат у канцы 2011 года. 14 снежня 2011 года выйшаў другі фільм пра Шэрлака Холмса студыі [[Warner Bros.]], дзе Джуд Лоу зноў сыграў доктара Уатсана<ref>{{cite news |url=http://www.spletnik.ru/cinemanews/22204-sherlok-kholms-2-dzhud-lou-i-robert-dauni.html |title=«Шерлок Холмс 2»: Джуд Лоу и Роберт Дауни-младший тронулись в путь |date=19 кастрычніка 2010 года |work=spletnik.ru |access-date=14 лютага 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717181742/http://spletnik.ru/cinemanews/22204-sherlok-kholms-2-dzhud-lou-i-robert-dauni.html |archive-date=17 ліпеня 2011 }}</ref>. З восені 2011 года па вясну 2012 Джуд Лоу быў заняты на здымках у новай экранізацыі класічнага рамана [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]] «Анна Карэніна» англійскага рэжысёра [[Джо Райт]]а, дзе сыграў ролю Аляксея Карэніна, мужа Анны. Прэм’ера адбылася 7 верасня 2012 года. У 2012 годзе выйшаў поўнаметражны анімацыйны фільм «Пад’ём абаронцаў», дзе Джуд Лоу агучыў аднаго з персанажаў<ref>{{cite news |url=http://segvat.ru/dzhud-lou-mozhet-sygrat-v-misticheskom-trillere |title=Джуд Лоу может сыграть в мистическом триллере |date=16 лютага 2011 |access-date=7 красавіка 2011 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На пачатку 2013 года выйшаў у пракат фільм «Пабочны эфект», дзе Лоу сыграў адну з галоўных роляў — доктара Джонатана Бэнкса. У верасні 2013 года адбылася прэм’ера новага фільма з Лоу «Дом Хемінгуэй». Гэта адбылося на кінафестывалі ў Таронта. Наступны фільм — «[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» — быў упершыню прадстаўлены публіцы на кінафестывалі ў Берліне ў лютым 2014 года. == Прыватнае жыццё == Пасля разлучэння з Сэдзі Фрост, у Джуда Лоу быў раман з {{нп3|Сіена Мілер|Сіенай Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}<ref>{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1014029,00.html |title=Jude Law to Marry Girlfriend Sienna Miller |author=Стефен М. Силверман |date=2005-01-05 |work=People |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802205342/http://www.people.com/people/article/0,26334,1014029,00.html |archive-date=2 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref>, з якою ён расстаўся ў лістападзе 2006 года<ref>{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0,,1558340,00.html |title=Jude Law and Sienna Miller Call It Quits |author=Pete Norman |date=2006-11-12 |work=People |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208115714/http://www.people.com/people/article/0,,1558340,00.html |archive-date=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 29 ліпеня 2009 года было абвешчана, што Лоу стане бацькам у чацвёрты раз пасля нядоўгіх адносін з новазеландскай мадэллю Самантай Бёрк у 2008 годзе<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8175836.stm | title = «Actor Law to become father again» | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref><ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8178330.stm | title = «US model is mother of Law’s child» | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref>. Бёрк нарадзіла дачку Сафію 22 верасня 2009 года ў Нью-Ёрку<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8272486.stm | title = 'Law becomes dad for fourth time '' | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.people.com/people/article/0,,20307652,00.html | title = «Hey, Jude, It’s a Girl!» | author = ''[[People]]'' }}</ref>. У снежні 2009 года было абвешчана, што Лоу аднавіў адносіны з Сiенай Мілер пасля іх галоўных роляў у асобных шоу на Брадвеі ў Нью-Ёрку восенню 2009 года<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/uberblog/b158788_Jude_Law___Sienna_Miller_Take_Romantic_Ride_in_NYC.html|title=Jude Law & Sienna Miller Take Romantic Ride in NYC|publisher=uk.eonline.com|date=2009-12-18|access-date=2010-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155903/http://www.eonline.com/news/Jude_Law___Sienna_Miller_Take_Romantic_Ride_in_NYC/158788|archive-date=23 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Яны правялі [[Каляды]] 2009 года на [[Барбадас]]е разам з трыма дзяцьмі Лоу<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/uberblog/hwood_party_girl/b159706_sienna_miller_jude_law_kids_holiday.html|title=Sienna Miller, Jude Law & Kids Holiday Together|publisher=uk.eonline.com|date=2009-12-28|access-date=2010-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155852/http://www.eonline.com/news/hwood_party_girl/sienna_miller_jude_law_kids_holiday/159706|archive-date=23 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2011 года пара рассталася<ref>{{citeweb|url=http://www.people.com/people/article/0,,20464646,00.html|title=Jude Law & Sienna Miller Break Up|publisher=People|author=Саймон Перри|date=8 лютага 2011|lang=en|access-date=2011-12-2}}</ref>. == Джуд Лоу і Беларусь == У 2011 годзе [[Беларускі свабодны тэатр]] праводзіў кампанію падтрымкі палітвязняў. Да яе далучыліся дзясяткі сусветных зорак кіно: [[Кевін Спейсі]], Джуд Лоу, [[Эд Харыс]], [[Джордж Клуні]] і іншыя.<ref>{{cite web | url = http://charter97.org/be/news/2011/11/2/44260/ | title = Джуд Лоў падтрымаў палітвязняў | date = 2.11 | year = 2011 | publisher = Хартыя'97 | language = be-x-old }} </ref>. == Творчасць == === Фільмаграфія === {{У фільме верх}} {{У тэлефільме|1989|Конюх мэра Сэм /кароткаметражны}} {{У тэлефільме|1989|Пакінутае дзіця|The Ragged Child|Энтані Эшлі Купер}} {{У серыяле|1990||Сем'і (тэлесерыял)|Families|{{abbr|Нэйтан Томпсан|1 эпізод|0}}}} {{У серыяле|1991||Прыгоды Шэрлака Холмса (тэлесерыял)|The Adventures of Sherlock Holmes|{{abbr|Джо Барнс|1 эпізод|0}}}} {{У тэлефільме|1993|Маршал|The Marshal|Бруна}} {{У фільме|1994|The Crane|The Crane|малады мужчына /кароткаметражны}} {{У фільме|1994|Шопінг|Shopping|Білі}} {{У фільме|1996|Кахаю цябе, не кахаю цябе|I Love You, I Love You Not|Ітан}} {{У фільме|1997|Схільнасць|Bent|Штурмавік}} {{У фільме|1997|Уайльд|Wilde|Лорд Альфрэд Дуглас}} {{У фільме|1997|Гатака|Gattaca|Джэром Юджын Мораў}} {{У фільме|1997|Поўнач у саду дабра і зла|Midnight in the Garden of Good and Evil|Білі Хэнсан}} {{У фільме|1998|Музыка з іншага пакою|Music from Another Room |Дэні}} {{У фільме|1998|Канчатковы мантаж|Final Cut|Джуд}} {{У фільме|1998|Мудрасць кракадзілаў|The Wisdom of Crocodiles|Стывен}} {{У фільме|1999|Экзістэнцыя|eXistenZ|Тэд Пікуль}} {{У фільме|1999|Прысутнасць духу|Presence of Mind|сакратар}} {{У фільме|1999|Таленавіты містэр Рыплі|The Talented Mr. Ripley|Дыкі Грынліф}} {{У фільме|2000|Лонданскія псы (Каханне, Чэсць і Паслухмянасць)|Love, Honour and Obey|Джуд}} {{У фільме|2001|Вораг каля брамы|Enemy at the Gates|Васіль Рыгоравіч Зайцаў}} {{У фільме|2001|[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]|A.I. Artificial Intelligence|Жыгала Джо}} {{У фільме|2002|Пракляты шлях|Road to Perdition|Харлен Магуайр}} {{У фільме|2003|[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]|Cold Mountain|Інман}} {{У фільме|2004|Узломшчыкі сэрцаў|I Heart Huckabees|Брэд Стэнд}} {{У фільме|2004|Нябесны Капітан і свет будучыні|Sky Captain and the World of Tomorrow|Джо Саліван}} {{У фільме|2004|Алфі|Alfie|Алфі}} {{У фільме|2004|Блізкасць|Closer|Дэн}} {{У фільме|2004|[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]|The Aviator|Эрал Флін}} {{У фільме|2004|Серыя няшчасцяў Лемані Снікета|Lemony Snicket’s A Series of Unfortunate Events|Лемані Снікет}} {{У фільме|2006|Уся каралеўская раць|All the King’s Men|Джэк Бердэн}} {{У фільме|2006|Уварванне|Breaking and Entering|Уіл}} {{У фільме|2006|Вакацыі|The Holiday|Грэм}} {{У фільме|2007|Мае чарнічныя ночы|My Blueberry Nights|Джэрэмі}} {{У фільме|2007|Шпік|Sleuth|Майло Тындл}} {{У фільме|2009|Лютасць|Rage|Мінкс}} {{У фільме|2009|Уяўлярыўм доктара Парнаса|The Imaginarium of Doctor Parnassus|Тоні, 2-я трансфармацыя}} {{У фільме|2009|Шэрлак Холмс|Sherlock Holmes|[[Доктор Уатсан]]}} {{У фільме|2010|Патрашыцелі|Repo Men|Рэмі}} {{У фільме|2011|360|360|Майкл Дэлі}} {{У фільме|2011|Х'юга Кабрэ|Hugo Cabret|бацька Х'юга}} {{У фільме|2011|Заражэнне|Contagion|Алан Крумв'ед}} {{У фільме|2011|Шэрлак Холмс: Ігра ценяў|Sherlock Holmes: A Game of Shadows|[[Доктар Уатсан]]}} {{У мультфільме|2012|Пад'ём абаронцаў|Rise Of The Guardians|{{abbr|Пітч, Валадар начных жахаў|агучыў|0}}}} {{У фільме|2012|Анна Карэніна|Anna Karenina|Аляксей Карэнін}} {{У фільме|2013|Пабочны эфект|Side Effects|доктор Джонатан Бэнкс}} {{У фільме|2013|Дом Хемінгуэй|Dom Hemingway|Дом Хемінгуэй}} {{У фільме|2014|[[Гатэль «Гранд Будапешт»]]|The Grand Budapest Hotel|малады пісьменнік}} {{У фільме|2014|Чорнае мора|Black Sea|капітан Робінсан}} {{У фільме|2015|Шпіён|Spy|}} {{У серыяле|2016||[[Малады Папа]]|The Young Pope|Лені Беларда / Пій XIII}} {{У фільме|2018|[[Фантастычныя істоты: Злачынствы Грындэльвальда]]|Fantastic Beasts: The Crimes of Grindelwald|[[Альбус Дамблдор]]}} {{У фільме|2019|[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]]|Captain Marvel|Ён-Рог}} {{У серыяле|2019||[[Новы Папа]]|The New Pope|Лені Беларда / Пій XIII}} {{У фільме|2022|[[Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора]]|Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore|[[Альбус Дамблдор]]}} {{У фільме ніз}} === Работы на сцэне === {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Год ! На беларускай мове ! На мове арыгінала ! Роля |- |[[1987]] |Будова кузава |''Bodywork'' |Адрэналін |- |[[1988]] |Маленькія пацучаняты |''The Little Rats'' | |- |[[1988]] |Пакінутае дзіцё |''The Ragged Child'' |розныя ролі |- |[[1989]] |Іосіф і яго дзіўны рознакаляровы плашч сноў |''Joseph and the Amazing Technicolour Dreamcoat'' |Іосіф |- |[[1989]] |Каўказскі мелавы круг |''The Caucasian Chalk Circle'' | |- |- |[[1990]] |Капітан Сцірык |''Captain Stirrick'' |Нэд Сцірык |- |[[1992]] |Самы хуткі гадзіннік у Сусвеце |''The Fastest Clock in The Universe'' |Факстрот Дарлінг |- |[[1992]] |Пігмаліён |''Pygmalion'' |Фрэдзі |- |[[1993]] |Снежная архідэя |''The Snow Orchid'' |Блэйзі |- |[[1993]] |Жывуць як свінні |''Live Like Pigs'' |Кол |- |[[1993]] |Смерць коміваяжора |''Death of a Salesman'' |Хэпі |- |[[1994]] |Жудасныя бацькі |''Les Parents Terribles'' |Майкл |- |[[1995]] |Нясціпласць |''Indiscretions'' |Майкл |- |[[1995]] |Іона |''Ion'' |Іона |- |[[1999]] |Як шкада, што яна распусніца |''Tis Pity She's a Whore'' |Джаванні |- |[[2002]] |Доктар Фаўст |''Doctor Faustus'' |Доктар Фаўст |- |[[2009]] |Гамлет |''Hamlet'' |Гамлет |- |[[2011]] |Анна Крысці |''Anna Christie'' |Мэт Берк |- |[[2013]] |Генрых V |''Henry V'' |Генрых V |- |} == Водгукі крытыкаў == {{Пачатак цытаты}} «Акцёр, які грае Генрыха, V павінен пераканаць нас, што ён не толькі воін, але ён і досыць цікавая асоба ў драматычным плане, каб за ім назіраць. Гэта складаная задача, але Джуд Лоу яе вырашыў» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Quentin Letts, Daily Mail }}}} {{Пачатак цытаты}} «Бліскучая ігра Джуда Лоу у галоўнай ролі. Джуд з яго не вельмі магутным целаскладам, здавалася б, не вельмі адпавядае вобразу героя, але яго ігра, багатая нюансамі, лепшае выкананне, якое я бачыў» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Charles Spencer, Daily Telegraph }}}} {{Пачатак цытаты}} «З парадзелымі валасамі і мяшкамі пад вачыма, ён выглядае трохі занадта дарослым для воіна манарха, чыю маладосць высмейвае Дафін Францыі. Але Лоу рашуча і харызматычна падымае ў бой войска, якое стамілася. Яго душэўны неспакой мае некаторы сваяцтва з Гамлетам» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Dominic Maxwell, The Times }}}} {{Пачатак цытаты}} «Лоу, моцна складзены і з галавой з залысінамі, глядзіцца некалькі больш дарослым, чым многія каралі Генры да яго. Затое гэта тлумачыць сур'ёзнасць першых сцэн. Яго складаны партрэт нацыянальнага воіна зламысніка з'яўляецца поўнай антытэзай ура-рубацы Генры» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Paul Taylor, Independent }}}} == Узнагароды == Пералічаныя найбольш значныя ўзнагароды і намінацыі акцёра, гл. [http://www.imdb.com/name/nm0000179/awards поўны спіс на IMDb.com]. === Перамогі === * [[BAFTA]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») === Намінацыі === * [[Оскар]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») ** 2003 — Найлепшы акцёр (за фільм «Халодная гара») * [[Залаты глобус]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») ** 2001 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Штучны розум») ** 2003 — Найлепшы акцёр (за фільм «Халодная гара») == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Jude Law|Джуд Лоу}} * {{imdb name|id=0000179|name=Джуд Лоу}} * {{Ibdb|49073|Джуд Лоу}} * [http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jude-law/biography/60 Биография актёра на Tiscali.co.uk]{{ref-en}} * [http://www.screenonline.org.uk/people/id/482080/ Jude Law at the British Film Institute’s Screenonline] * [http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/236081?view=credit Filmography Jude Law] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804171048/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/236081?view=credit |date=4 жніўня 2011 }} at the ''British Film Institute'' (BFI). Accessed 25 May 2008. {{Нарматыўны кантроль}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Лоу Джуд}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] m3cq3toiukqwh4g7fcfrlxy1keayjfm 0 174886 5125387 5119726 2026-04-13T12:27:20Z Jaŭhien 59102 афармленне 5125387 wikitext text/x-wiki '''Дыялекты́зм''' — слова або словазлучэнне якога-небудзь [[Дыялект|дыялекту (гаворкі)]], ужытае ў літаратурнай мове. У літаратуры дыялектызмы ўжываюцца для стварэння мясцовага [[каларыт]]у, моўнай характарыстыкі персанажаў. Падчас дыялектызмы абазначаюць рэаліі, назваў якіх няма ў [[Літаратурная мова|літаратурнай мове]]. У такім выпадку яны праз творы [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]] трапляюць у літаратурную мову, узбагачаюць, садзейнічаюць яе развіццю. Злоўжыванне дыялектызмамі вядзе да зацямнення сэнсу твора. == Віды == Вылучаюць наступныя віды дыялектызмаў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Дыялектызм|том=6|старонкі=311}}</ref>: * лексічныя (уласналексічныя і этнаграфічныя), якія служаць мясцовай назвай агульнавядомых або мясцовых прадметаў і з’яў; * семантычныя, якія адрозніваюцца мясцовым значэннем; * фразеалагічныя — мясцовыя выразы ўстойлівага характару; * фанетычныя, якія адлюстроўваюць гукавыя асаблівасці мясцовых гаворак; * словаўтваральныя, якія вызначаюцца словаўтваральнымі сродкамі мясцовых гаворак; * граматычныя, якія маюць мясцовую марфалагічную або сінтаксічную структуру. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Вячаслаў Рагойша]].|частка=|загаловак=Паэтычны слоўнік|арыгінал=|спасылка=http://www.belkabinet.by/load/0-0-0-61-20|адказны=[[Т. А. Гарбачэўская]]|выданне=3-е выд., дапрац. і дапоўн.|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2004|том=|старонкі=|старонак=576|серыя=|isbn=985-08-0598-6|тыраж=2000}}{{Недаступная спасылка}} * {{Кніга|аўтар=Вячаслаў Рагойша.|частка=|загаловак=Тэорыя літаратуры ў тэрмінах|арыгінал=|спасылка=http://www.book-salon.by/be/books/belarusian_books/2994/|адказны=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапедыя]]|год=2001|том=|старонкі=|старонак=384|серыя=|isbn=985-11-0197-4|тыраж=1000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306000120/http://www.book-salon.by/be/books/belarusian_books/2994/|archivedate=6 сакавіка 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стылістыка]] [[Катэгорыя:Дыялекталогія]] k9f6srxhfyeq9b0wc5wmprqcrfnfmbk 10 175189 5125603 5124145 2026-04-13T20:27:40Z DBatura 73587 5125603 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ўхвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> dzd5qgpy9kk8h6gw5b38m6c7m6cvr4q 0 177997 5125713 4560669 2026-04-14T04:39:54Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя носьбіты */ 5125713 wikitext text/x-wiki '''Васільеў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Альберт Арсеньевіч Васільеў]] (1931—2017) — беларускі архітэктар. * {{NL|Аляксандр Васільеў}} * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі футбаліст * [[Арцём Уладзіміравіч Васільеў]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст * [[Барыс Львовіч Васільеў]] (1924—2013) — рускі пісьменнік, драматург * {{NL|Васіль Васільеў}} * {{NL|Віктар Васільеў}} * [[Леанард Леанідавіч Васільеў]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену * [[Мікіта Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі [[футбаліст]]. * [[Рыгор Арцёмавіч Васільеў]] (1885—1976) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Забайкаллі * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў]] (1904—1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] * {{NL|Уладзімір Васільеў}} == Гл. таксама == * [[Васільева]] {{неадназначнасць}} 9nq4jjfbaoxft9r6y74yftz88lzux90 0 178931 5125802 4411083 2026-04-14T07:50:27Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя носьбіты */ 5125802 wikitext text/x-wiki '''Астроўскі''' — прозвішча і тапонім. == Вядомыя носьбіты == * [[Алесь Аляксандравіч Астроўскі]] — беларускі марфолаг * {{NL|Аляксандр Астроўскі}} * {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Астроўскі||ru|Островский, Андрей Николаевич}} — беларускі футбаліст, абаронца * [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі]] (нар. 1981) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Віктар Астроўскі]] — беларускі грамадскі дзеяч на эміграцыі * [[Казімір Астроўскі]] — дзеяч каталіцкага касцёла * [[Марцін Астроўскі]] — беларускі жывапісец * [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі]] — савецкі пісьменнік * [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч * [[Рыгор Максімавіч Астроўскі]] — адзін з кіраўнікоў Палескага паўстання ў 1918—1919 гадах * [[Сяргей Аляксандравіч Астроўскі]] (нар. 1960) — украінскі ваенны, [[генерал-лейтэнант]]. * {{NL|Юрый Астроўскі}} * [[Ян Астроўскі]] — беларускі скульптар == Тапонім == * [[Астроўскі (Свіслацкі раён)|Астроўскі]] — пасёлак у [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. {{спіс цёзак2}} 1b2wx1p5r7gsna0j1xx9i3wwc8vcwt7 0 187938 5125390 5124556 2026-04-13T12:31:39Z M.L.Bot 261 дэвф 5125390 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва=Заходне-Украінская Народная Рэспубліка |саманазва={{lang-uk|Західноукраїнська Народна Республіка}} |статус= Незалежная дзяржава <br />З [[22 студзеня]] [[1919]] года аўтаномія ў складзе [[УНР]] |сцяг=Flag of Ukraine (1917–1921).svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Украіны|Сцяг]] |герб=Coat of Arms of the West Ukrainian People's Republic (1918—1919).png |апісанне_герба =[[Герб Украіны|Герб]] |карта= Location of the WUPR.png |апісанне= Тэрыторыя на якую прэтэндавала ЗУНР |p1 = Аўстра-Венгрыя |flag_p1 =Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg |p2 = Гуцульская рэспубліка |flag_p2 =Flag of Ukraine (1917–1921).svg |утворана=[[19 кастрычніка]] [[1918]] |ліквідавана=<br />[[18 ліпеня]] [[1919]] |s1=II Рэч Паспалітая |flag_s1=Flag of Poland (1919–1928).svg |s2=Каралеўства Румынія |flag_s2=Flag of Romania.svg |s3=Чэхаславакія |flag_s3=Flag of Czechoslovakia.png |s4=УНР |flag_s4 = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |s5= |flag_s5= |сталіца=[[Львоў]], [[Цярнопаль]], [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]] |мова=[[украінская мова]] |форма_кіравання=[[рэспубліка]] |дынастыя= |рэлігія=[[праваслаўе]], [[каталіцтва]] |плошча= |насельніцтва= [[украінцы]], [[палякі]], [[яўрэі]], [[немцы]], [[чэхі]] |дадатковы_параметр1= |змесціва_параметру1= |Этап1= |Дата1= |Год1= |Этап2= |Дата2= |Год2= |Этап3= |Дата3= |Год3= |Этап4= |Дата4= |Год4= |Этап5= |Дата5= |Год5= |Этап6= |Дата6= |Год6= |дадатковы_параметр2= |змесціва_параметру2= |да= |д1= |д2= |д3= |д4= |д5= |д6= |д7= |пасля= |п1= |п2= |п3= |п4= |п5= |п6= |п7= |заўв= }} '''Захо́дне-Украі́нская Народная Рэспубліка''' ({{lang-uk|Західноукраїнська Народна Республіка}}, паводле тагачаснага напісання — ''Західно-Українська Народня Республіка''; '''ЗУНР''') — [[украінцы|украінскае]] дзяржаўнае ўтварэнне ([[рэспубліка]]), якое існавала на працягу 1918—1919 гадоў на тэрыторыі [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] са сталіцай у [[Львоў|Львове]]. Узнікла пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] праз [[Распад Аўстра-Венгерскай імперыі|распад]] [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Абвешчана [[19 кастрычніка]] [[1918]] года. Ахоплівала (або прэтэндавала) на тэрыторыі [[Галічына|Галічыны]], [[Букавіна|Букавіны]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацця]]. [[1 лістапада]] пасля [[Лістападаўскі чын|захопу ўлады ў Львове і іншых буйных гарадах рэгіёна ўкраінцамі]] распачаўся ваенны канфлікт з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], якую падтрымлівалі краіны [[Антанта|Антанты]]. [[22 студзеня]] [[1919]] года рэспубліка аб’ядналася («[[Акт Злучэння]]») з [[УНР]], атрымала назву «Заходняя вобласць Украінскай Народнай Рэспублікі» ({{lang-uk|Західна Область Української Народної Республіки}}). Спыніла фактычнае існаванне ў выніку {{нп3|украінска-польская вайна 1918-1919 гадоў|ўкраінска-польскай вайны|en|Polish–Ukrainian War}} ([[18 ліпеня]] [[1919]] года). Анексавана [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]] і [[Чэхаславакія]]й. Да [[15 сакавіка]] [[1923]] года ўрад ЗУНР знаходзіўся ў [[эміграцыя|эміграцыі]]. == Гістарычны нарыс == Напярэдадні Першай Сусветнай вайны вялікая частка ўкраінскіх тэрыторый — Усходняя Галічына, Букавіна, Закарпацце — знаходзіліся ў складзе Аўстра-Венгрыі. Калі ў кастрычніку [[1918]] года ва ўмовах ваеннага паражэння аўстра-нямецкага блоку і нацыянальна-вызваленчае барацьбы народаў Аўстра-Венгерская імперыя распалася на некалькі незалежных дзяржаў, украінцы пачалі здзяйсняць шэраг захадаў з мэтай стварэння ўласнай дзяржавы на заходнеўкраінскіх землях [якія ўваходзілі ў склад колішняй Аўстра-Венгрыі]. Пад канец верасня [[1918]] года ў Львове быў сфарміраваны Украінскі Генеральны Ваенны Камісарыят (УГВК), які распачаў працу па падрыхтоўцы ўзброеннага паўстання. У кастрычніку гэтага ж года кіраўніком камісарыяту быў прызначаны сотнік {{нп3|Украінскія Сечавыя Стральцы|Легіёну Украінскіх Сечавых Стральцоў|uk|Українські січові стрільці}} {{нп3|Дзмітрый Вітоўскі|Дзмітрый Вітоўскі|uk|Вітовський Дмитро Дмитрович}}. [[18 кастрычніка]] гэтага ж года ў Львове на сходах усіх украінскіх дэпутатаў аўстрыйскага парламента, украінскіх членаў галіцкага і букавінскага [[сойм]]аў, прадстаўнікоў палітычных партый Галічыны і Букавіны, духавенства і студэнцтва была ўтворана {{нп3|Украінская Нацыянальная Рада Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі|Украінская Нацыянальная Рада|uk|Українська Національна Рада Західноукраїнської Народної Республіки}} — палітычны прадстаўніцкі орган украінскага народа ў Аўстра-Венгерскай імперыі<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxr.htm Статут Української Національної Ради, прийнятий у Львові 18 жовтня 1918 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120165050/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxr.htm |date=20 лістапада 2011 }}</ref>. [[19 кастрычніка]] [[1918]] года Рада абвясціла ўкраінскую дзяржаву на ўсёй украінскай этнічнай тэрыторыі Галічыны, Букавіны і Закарпацця<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxd.htm Проклямація Української Національної Ради від 19 жовтня 1918 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120161855/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxd.htm |date=20 лістапада 2011 }}</ref> (букавінцы падтрымалі абвяшчэнне незалежнасці на {{нп3|Букавінскае веча|букавінскім вечы|uk|Буковинське віче}}). Было прынятае рашэнне аб распрацоўцы дэмакратычнай [[канстытуцыя|канстытуцыі]], а таксама быў абраны [[прэзідэнт]] Украінскай Нацыянальнай Рады, якім стаў [[Яўген Петрушэвіч]]. [[31 кастрычніка]] [[1918]] года ў Львове стала вядома пра прыезд у горада Польскай ліквідацыйнай камісіі (утворана [[28 кастрычніка]] [[1918]] года ў [[Кракаў|Кракаве]]), якая мусіла пераняць ад аўстрыйскага намесніка ўладу над Галічынай і далучыць яе да складу Польшчы. УНРада паставіла перад аўстрыйскім урадам пытанне пра перадачу ёй усёй паўнаты ўлады ў Галічыне і Букавіне. Аднак аўстрыйскі намеснік Галічыны генерал К. Гуйн адказаў катэгарычнай адмовай. Тады на вечаровым паседжанні УГВК (Украінскага Генеральнага Ваеннага Камісарыята) [[31 кастрычніка]] [[1918]] года было вырашана атрымаць уладу ў Львове ўзброеным шляхам. == Бітва за Львоў == [[Выява:Ukrainian State 1918.5-11.png|справа|thumb|290px|ЗУНР у кастрычніку [[1918]] года: {{легенда|#E0FEAD|ЗУНР}} {{легенда|#D3F47B|[[Украінская Дзяржава]] <small>(разам з шэрагам тэрытарыяльных прэтэнзій)</small>}} {{легенда|#77D9B7|[[Крым]]скі краёвы ўрад}} {{легенда|#B0E44B|[[Кубанская Народная Рэспубліка]]}} {{легенда|#A0E19D|{{нп3|Усевялікае Войска Донскае|Усевялікае Войска Донскае|ru|Всевеликое войско Донское}}}} {{легенда|#C1E8E1|[[Беларуская Народная Рэспубліка]] <small>(шэраг кантраляваных ёю тэрыторый; бяз поўных тэрытарыяльных прэтэнзій)</small>}} {{легенда|#FFD2FF|[[Літва#.D0.9F.D0.B5.D1.80.D1.88.D0.B0.D1.8F .D0.9B.D0.B5.D1.82.D1.83.D0.B2.D1.96.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F .D0.A0.D1.8D.D1.81.D0.BF.D1.83.D0.B1.D0.BB.D1.96.D0.BA.D0.B0|Літва]] <small>(тэрытарыяльныя прэтэнзіі)</small>}} {{легенда|#D3DEEB|[[Польская Рэспубліка (1918-1939)|Польшча]]}} {{легенда|#FFFF99|[[Аўстра-Венгрыя]]}} {{легенда|#DFBF9F|[[Каралеўства Румынія|Румынія]]}} {{легенда|#FFE17F|[[Каралеўства Сербія|Сербія]]}} {{легенда|#F5AAA5|Савецкая [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расія]]}}]] У ноч з [[31 кастрычніка]] на [[1 лістапада]] [[1918]] года стралецкія часткі, узначальваныя сотнікам Дзмітрыем Вітоўскім, занялі ўсе найбольш важныя ўрадавыя ўстановы ў месце (акрамя {{нп3|Галоўны чыгуначны вакзал, Львоў|чыгуначнага вакзалу|uk|Головний залізничний вокзал (Львів)}}, што стала адною з памылак і прычынай страты Львова). Гэтыя падзеі ва ўкраінскай гістарыяграфіі атрымалі назву [[Лістападаўскі чын|Лістападаўскага чына]]. [[9 лістапада]] [[1918]] года УНРада стварыла свой часовы выканаўчы орган, які [[13 лістапада]] гэтага ж года быў ператвораны ва ўрад — {{нп3|Дзяржаўны сакратарыят Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі|Дзяржаўны Сакратарыят ЗУНР-ЗВ УНР|uk|Державний секретаріат ЗУНР}}. У гэты ж дзень былі зацверджаныя Канстытуцыйныя асновы новаўтворанай дзяржавы — «Тимчасовий основний закон про державну самостійність українських земель колишньої Австро-Угорської монархії»<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxc.htm Тимчасовий основний закон про державну самостійність українських земель бувшої австро-угорської монархії, ухвалений Українською Національною Радою на засіданню 13 падолиста 1918] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140803204015/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxc.htm |date=3 жніўня 2014 }}</ref> ({{lang-be|«Часовы асноўны закон пра дзяржаўную самастойнасць украінскіх земляў колішняй Аўстра-Венгерскай манархіі»}}), згодна з якім яна атрымала назву «Західно-Українська Народна Республіка» ({{lang-be|Заходне-Украінская Народная Рэспубліка}}). Закон вызначаў тэрыторыію ЗУНР, якая ўключала ўкраінскія этнічныя землі і ахоплівала Галічыну, Букавіну і Закарпацце. Тэрыторыя ЗУНР складала 70 тысяч км², насельніцтва — 6 мільёнаў асоб. Быў зацверджаны герб дзяржавы — Залаты Леў на сінім фоне, і сцяг — блакітна-жоўты. Нацыянальным меншасцям на тэрыторыі ЗУНР гарантаваліся роўныя правы з украінскім насельніцтвам. Часовы Асноўны закон ЗУНР быў з цягам часу дапоўнены цэлыс шэрагам законаў: пра арганізацыю войска ([[13 лістапада]] [[1918]] года), часовую адміністрацыю ([[15 лістапада]] [[1918]] года), часовую арганізацыю судаводства ([[16 лістапада|16]] і [[21 лістапада]] [[1918]] года), дзяржаўную мову ([[1 студзеня]] [[1919]] года), навучальны працэс ([[13 лютага]] [[1919]] года), грамадзянства ([[8 красавіка]] [[1919]] года), зямельную рэформу ([[14 красавіка]] [[1919]] года). Вынікам актыўнай знешнепалітычнай дзейнасці ЗУНР стала адкрыццё пасольстваў у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]] і дыпламатычных прадстаўніцтваў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Італія|Італіі]] і інш. == Украінска-польская вайна == Да новай украінскай дзяржавы яўрэйскае, нямецкамоўнае і частка польскага насельніцтва ставілася лаяльна, іншая частка [[палякі|палякаў]] пры падтрымцы Польшчы распачалі [[польска-ўкраінская вайна|ваенныя дзеянні супраць украінскай улады]]. Адначасова румынскія войскі перайшлі межы ЗУНР і, незважаючы на супраціўленне насельніцтва, [[11 лістапада]] занялі [[Чарнаўцы]], а пасля гэтага і ўсю Паўночную Букавіну. [[Выява:4 school Ternopil.jpg|290px|справа|thumb|Будынак [[Цярнопаль|тэрнопальскае]] школы № 4, у якім у лістападзе-снежні [[1918]] года знаходзіўся ўрад ЗУНР.]] [[21 лістапада]] ў выніку крывапралітных баёў польскія войскі захапілі Львоў (ля горада Перамышля не здолелі разбурыць масты і полськія войскі прыехалі на чыгуначны вакзал у Львове). Урад ЗУНР пераехаў у [[Цярнопаль]], а з [[2 студзеня]] [[1919]] года УНРада і ўрад ЗУНР знаходзіліся ў Станіслававе (зараз [[Івана-Франкоўск]]). [[1 снежня]] [[1918]] года дэлегацыя УНРады і прадстаўнікі {{нп3|Дырэкторыя Украінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі УНР|uk|Директорія Української Народної Республіки}} падпісалі ў [[Фастаў|Фаставе]] папярэдняе пагадненне пра аб’яднанне ЗУНР і УНР<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxt.htm Передвступний договір, заключений дня 1 грудня 1918 года в м. Фастові між Українською Народньою Республікою і Західно-Українською Народньою Республікою про маючу наступити злуку обох українських держав в одну державну одиницю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140803204701/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxt.htm |date=3 жніўня 2014 }}</ref> і канчаткова ўхваленую вышэйшым органам дзяржавы [[3 студзеня]] [[1919]] года. [[4 студзеня]] [[1919]] года быў сфарміраваны новы ўрад на чале з {{нп3|Сідар Галубовіч|Сідарам Галубовічам|uk|Голубович Сидір Тимофійович}} і створаны Аддзел УНРады (складаўся з дзевяці членаў) пад кіраўніцтвам Яўгена Петрушэвіча. [[21 студзеня]] [[1919]] года прадстаўнікі Усекарпацкага кангрэса {{нп3|Сцяпан Клачурак|Сцяпан Клачурак|uk|Клочурак Степан}} і {{нп3|Дзмітрый Клымпуш|Дзмітрый Клымпуш|uk|Климпуш Дмитро Іванович}} перадалі ўраду ЗУНР у Станіславе рашэнне насельніцтва края пра далучэнне да Украіны закарпацкіх земляў. На наступны дзень у Кіеве адбылося ўрачыстае абвяшчэнне [[Акт Злучэння|«Акту про Злуку» («Акту пра Злучэнне»)]] ЗУНР (Галічына, Букавіна, Закарпацце) і УНР (Наддняпроўская Украіна) у адзіную Украінскую Народную Рэспубліку. Згодна з законам «Про форму влади в Україні» ({{lang-be|«Пра форму ўлады ва Украіне»}}), прынятым {{нп3|Працоўны Кангрэс Украіны|Працоўным Кангрэсам Украіны|uk|Трудовий конгрес України}}, ЗУНР атрымала назву «Західна Область Української Народної Республіки» ({{lang-be|«Заходняя Вобласць Украінскай Народнай Рэспублікі»}}, ЗВ УНР, ЗВУНР). Пазней, пасля падпісання {{нп3|Варшаўскі дагавор, 1920|Варшаўскага дагавору 1920 года|en|Treaty of Warsaw (1920)}} між УНР і Польшчай Акт Злучэння быў дэнансаваны ўладай ЗУНР-ЗВ УНР як пратэст супраць няўзгодненасці дзеянняў з боку Сымона Пятлюры, а таксама пра гэта былі паведамленыя прадстаўнік дыпламатычнай місіі УНР у [[Варшава|Варшаве]] і ўрад Польшчы<ref>ISBN 5-7707-7867-9 с.140</ref>. У студзені-маі [[1919]] года, нягледзячы на пастаянны недахоп зброі, баепрыпасаў і амуніцыі, {{нп3|Украінская Галіцкая Армія|Украінская Галіцкая Армія|uk|Українська Галицька армія}} кантралявала сітуацыю на ўкраінска-польскім фронце і паступова выціскала польскую армію з тэрыторыі Галічыны. У сярэдзіне лютага гэтага ж года Украінская Галіцкая Армія пачала {{нп3|Ваўчухоўская аперацыя|Ваўчухоўскую аперацыю|uk|Вовчухівська операція}}. Але пад канец лютага [[1919]] года паспяховы наступ украінскай арміі быў спынены паводле патрабавання [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], якая для перамоў з урадам ЗВ УНР пра ўмовы перамір’я з Польшчай выслала місію ў складзе [[Францыя|французскага]] генерала Бертэлемі (кіраўнік місіі), [[Вялікабрытанія|брытанскага]] палкоўніка Віярда, [[ЗША|амерыканскага]] прафесара Лорда і [[Італія|італьянскага]] палкоўніка Стабіле (трох апошнія — члены місіі). Місія высунула патрабаванне неадкладанага спынення ваенных дзеянняў і запрапанавала дэмаркацыйную лінію між дзвюма бакамі, паводле якой 40 % Усходняй Галічыны (Львоў і [[Драгобыч|Драгобыцкі]] нафтавы басейн) адыходзіла да Польшчы. Урад ЗУНР гэтай прапановы не прыняў, пасля чаго ваенныя дзеянні аднавіліся. [[13 мая]] гэтага года Найвышэйшы Савет краін [[Антанта|Антанты]] здзейсніў новую спробу скласці перамір’е між бакамі, што знаходзіліся ў стане вайны. Прапановы міжсаюзнай камісіі, якую ўзначальваў генерал {{нп3|Луіс Бота|Луіс Бота|en|Louis Botha}}, былі прыняты ўкраінскім бокам. Аднак умовы перамір’я, паводле якіх Драгобыцкі басейн заставаўся на баку ЗУНР, былі адрынуты ўрадам Польшчы. Праз гэтыя ўмовы праз два дні на ўкраінскі фронт у Галічыне і Валыні была адпраўлена сфарміраваная і ўзброеная ў [[Францыя|Францыі]] васьмідзесяцітысячная польская армія генерала [[Юзэф Галер|Юзэфа Галера]], якая (паводле планаў Антанты) прызначалася толькі для барацьбы супраць бальшавікоў. Пад канец мая ўрад пачынае пераезд са Станіславава праз Бучач, Чарткоў у Залешчыкі. Напачатку чэрвеня [[1919]] года польскія войскі, у тым ліку армія генерала [[Юзэф Галлер|Галлера]], арганізавана пры спрыянні [[Антанты]], захапілі амаль усю Галічыну, за выключэннем тэрыторыі паміж [[Днестр]]ам і ніжнім [[Збруч]]ам. [[2 чэрвеня]] {{нп3|Бучацкі кляштар|кляштары базыльянаў|uk|Бучацький монастир}} ([[Бучач]]) была праведзена нарада<ref>''Шанковський Л.'' Бучаччина в роки визвольної війни 1918—1920 // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — Ню-Йорк-Лондон-Париж-Сидней-Торонто: НТШ, 1972. — Т. XXVII. — 944 с.,іл. с.78</ref>. У сувязі з крытычным становішчам ЗВ УНР [[9 чэрвеня]] [[1919]] урад Сідара Галубовіча склаў свае паўнамоцтвы, а Аддзел УНРады перадаў усю паўнату ваеннай і грамадзянай улады Яўгену Петрушэвічу, які атрымаў тытул [[дыктатар]]а ЗВ УНР. Для выканання ўскладзеных на яго функцый Петрушэвіч стварыў пры сабе часовы выканаўчы орган — Раду Упаўнаважаных Дыктатара і Ваенную Канцылярыю. Начальным правадыром быў прызначаны генерал {{нп3|Аляксандр Грэкаў|Аляксандр Грэкаў|uk|Греків Олександр Петрович}}. [[7 чэрвеня|7]]—[[28 чэрвеня]] [[1919]] года УГА [Украінская Галіцкая Армія] пад камандаваннем Аляксандра Грэкава правяла {{нп3|Чарткоўскі наступ|Чарткоўскі наступ|uk|Чортківська офензива}}, у выніку якога значная частка Галічыны была вызвалена ад польскіх войскаў. Аднак праз нястачу зброі і баепрыпасаў УГА была вымушана на працягу чэрвеня-ліпеня [[1919]] года адступіць на старыя пазіцыі. [[16 ліпеня|16]]—[[18 ліпеня]] гэтага ж года УГА адступіла за раку Збруч. Тэрыторыю ЗВ УНР акупавалі польскія войскі. З ліпеня да лістапада [[1919]] года месцам знаходжання кіраўніцтва ЗВ УНР з’яўляўся [[Камянец-Падольскі]]. [[12 лістапада]] [[1919]] года ў ім адбылася апошняя сумесная нарада ўрадаў ЗУНР і УНР, на якой Яўген Петрушэвіч прапанаваў адсунуць Сымона Пятлюру ад кіраўніцтва як «неспецыяліста па аператыўных справах». Уранку [[17 лістапада]] гэтага ж года часткі Дабрарміі захапілі Камянец-Падольскі<ref>''Литвин М., Науменко К''. Історія ЗУНР.-Львів: Інститут українознавства НАНУ, видавнича фірма «Олір»,1995.-368 с., іл. ISBN 5-7707-7867-9 с.266-267</ref>. == Эміграцыя == Позна ўвечары [[16 лістапада]] [[1919]] года Петрушэвіч, палкоўнік В. Вышываны, група ўрадавых асоб ЗУНР, сотня стралкоў асабістай аховы<ref>Там жа.</ref> былі вымушаныя пераехаць праз Румынію ў [[Вена|Вену]], дзе працягвалі актыўную міжнародную дзейнасць датычна абароны дзяржаўных інтарэсаў ЗУНР. Найвышэйшая Рада Антанты [[25 чэрвеня]] [[1919]] года (паводле іншых звестак — [[29 чэрвеня]]), перасцерагаючыся наступу бальшавікоў за Збруч, пагадзілася на часовую акупацыю польскімі войскамі Усходняй Галічыны, пакінуўшы юрыдычныя правы над гэтай тэрыторыяй за саюзнымі дзяржавамі. [[21 лістапада]] гэтага года пад ціскам польскага боку быў складзены «Дагавор паміж саюзнымі дзяржавамі і Польшчай па Усходняй Галічыне», паводле якога рэгіён на 25 гадоў уваходзіў у склад Польшчы, захоўваючы статус тэрытарыяльнай аўтаноміі. Па заканчэнні гэтага тэрміна статус гэтых зямель мусіў вызначацца шляхам самавызначэння мясцовага насельніцтва. [[8 снежня]] [[1919]] года Найвышэйшая Рада Антанты, прызнаўшы ўсходняй мяжою [[Лінія Керзона|Лінію Керзона]], юрыдычна зацвердзіла замацаванне на баку Польшчы тэрыторый, на якія прэтэндавалі тагачасныя ўкраінскія нацыянальныя арганізацыі: [[Холмшчына|Холмшчыны]], [[Лемкаўшчына|Лемкаўшчыны]], паўднёвага [[Падляшша]] і [[Надсанне|Надсання]]. [[1 жніўня]] [[1920]] года ў Вене быў сфарміраваны замежны (экзыльны) ўрад Дыктатара ЗУНР, галоўная мэта якога — дамагацца аднаўлення незалежнасці ЗУНР дыпламатычнымі сродкамі. Яўген Петрушэвіч склаў часовы ўрад для Усходняй Галічыны: сакратар замежных спраў — {{нп3|Сцяпан Вытвіцкі|С. Вытвіцкі|uk|Витвицький Степан}}, сакратар палітычнай прапаганды — К. Лявіцкі, сакратар унутраных спраў, судаводства — А. Ганінчак, сакратар фінансаў і гандлю — В. Сінгалевіч. Быў сфарміраваны дарадніцкі Савет, у якую ўваходзіла сем членаў Нацыянальнай Рады. На працягу [[1920]]—[[1923]] гадоў урад ЗУНР і прэзідэнт Яўген Петрушэвіч пастаянна ставілі перад [[Ліга Нацый|Лігай Нацый]], Найвышэйшай Радай і Радай Пасольстваў дзяржаў Антанты пытанні пра ліквідацыю рэжыму польскай улады на тэрыторыі рэспублікі і аднаўленне незалежнасці ЗУНР. Аднак лідары краін Антанты, зацікаўленыя ў існаванні моцнай польскай дзяржавы як супрацвагі Савецкай Расіі, не адважваліся прыняць рашэнне датычна гэта праблемы. [[11 жніўня]] дыктатар ЗУНР Яўген Петрушэвіч дадаткова ўключыў у склад свайго ўраду ўпаўнаважанага, вядомага дзеяча УНТП {{нп3|Раман Пярфецкі|Рамана Пярфецкага|uk|Перфецький Роман}} — як рэферэнта края — для кіраўніцтва сацыяльна-палітычнымі працэсамі ў Галічыне. У сакавіку [[1921]] года дэлегацыя ЗУНР ({{нп3|Косць Лявіцкі|Косць Лявіцкі|uk|Левицький Кость}}, {{нп3|Эрнест Тэадор Брайтэр|Эрнест Тэадор Брайтэр|uk|Ернест Теодор Брайтер}}, {{нп3|Осіп Назарук|Осіп Назарук|uk|Назарук Осип Тадейович}}, Лука Мышуга) выказала рашучы пратэст супраць складання [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавору 1921 года]]. У 1921 годзе Рада Лігі Нацый прыняла рашэнне пра арганізацыю ў [[1922]] годзе міжнароднай канферэнцыі па праблеме міжнародна-прававога статусу Галічыны. У красавіку-маі [[1922]] года пытанне пра лёс украінскіх тэрыторый, што засталіся на баку Польшчы, абмяркоўвалася на {{нп3|Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі|en|Genoa Conference (1922)}}. {{нп3|Канферэнцыя Пасольстваў|14 сакавіка 1923 года на паседжанні Рады Пасольстваў дзяржаў Антанты|en|Conference of Ambassadors}} былі прызнаныя фактычныя межы Польшчы на ўсходзе з умовай надання [[аўтаномія|аўтаноміі]] для Усходняй Галічыны. Намагаючыся змяніць рашэнне Рады Пасольстваў, з [[Раймон Пуанкарэ|Раймонам Пуанкарэ]] сустракаўся [[мітрапаліт]] {{нп3|Андрэй, Шаптыцкі|Андрэй Шаптыцкі|uk|Андрей (Шептицький)}}, але беспаспяхова. [[15 сакавіка]] [[1923]] года экзыльны ўрад ЗУНР спыніў існаванне. == Улада == === Судовая ўлада === [[21 лістапада]] [[1918]] года Украінская Нацыянальная Рада выдала закон «Про тимчасову організацію судівництва»<ref>Лозинський М. Галичина в гг. 1918—1920/М. Лозинський. — [[Нью-Ёрк]], [[1970]]. — С. 45-46</ref> ({{lang-be|«Пра часовую арганізацыю судаводства»}}), адпаведна з якім судовая сістэма новаўтворанай Рэспублікі складалася з трох звенняў: павятовых судоў, акругавых судоў і Вышэйшага суда. Як і на [[Украінская Народная Рэспубліка|ўсходніх землях]], у ЗУНР заканадаўства колішняй метраполіі дзейнічала толькі ў тым выпадку, калі яно не супярэчыла інтарэсам украінскай дзяржавы. Апроч агульных судоў прадугледжвалася стварэнне органаў ваеннай юстыцыі, якімі былі павінныя стаць: акругавы ваенны суд, абласны ваенны суд і Найвышэйшы ваенны трыбунал<ref>Вісник державних законів і розпоряджень Західної області Української Народної Республіки. — [[1919]]. — Вип.3. — С. 12-18</ref>. Заканадаўствам ЗУНР былі ўсталяваныя падвышаныя патрабаванні да асоб, якія мелі жаданне стаць суддзямі. У прыватнасці, пасля заканчэння вышэйшай навучальнай установы яны былі павінны прайсці двухгадовае стажыраване, і толькі пасля гэтага маглі стаць суддзямі ў выпадку паспяховай здачы спецыяльнага экзамену<ref>Судоустрій України: підручник / С.Ківалов, Ю.Полянський, М.Косюта, В.Долежан. — К.: Юрінком Інтер, 2011. — 384 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Выява:Ukrainians in Austria-Hungary 1911.gif|справа|thumb|290px|Украінцы (русіны) ў Аўстра-Венгрыі, 1911 год, пазначаныя жоўтым колерам.]] Згодна з Аўстра-Венгерскім перапісам [[1910]] года, на тэрыторыі абвешчанай Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі пражывала каля 5 400 000 асоб. Сярод іх 3 291 000 тысяч (прыблізна 60 %) [[украінцы|украінцаў]], 1 351 000 (прыблізна 25 %) [[палякі|палякаў]], 660 000 (прыблізна 12 %) [[яўрэі|яўрэяў]]. Рэшту складалі [[немцы]], [[венгры]], [[румыны]], [[чэхі]], [[славакі]], [[цыганы]], [[армяне]] і інш. У местах і мястэчках пражывалі пераважна палякі і яўрэі, у сельскай жа мясцовасці ў абсалютнай большасці пераважалі ўкраінцы. Такое размеркаванне месца пражывання апынулася ў будучыні праблемным, бо найбуйнейшы горад і адміністрацыйны цэнтр рэгіёна [[Львоў]], які заснаваў [[кароль]] [[Даніла Галіцкі|Даніла Раманавіч]], быў у большасці населеным на той момант палякамі і лічыўся важным цэнтрам польскай культуры. Канфлікт за гэты горад быў непазбежным. == Гл. таксама == * [[Канферэнцыя Пасольстваў]] * [[Галічына]] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Тищик Б. Й., Вівчаренко О.&nbsp;А''. Західноукраїнська Народна Республіка. 1918—1923 pp. — Коломия, 1993. * ''Кугутяк М''. Галичина: Сторінки історії. Івано-Франківськ, 1993. * ''Кульчицький В.&nbsp;С''. До питання про виникнення і падіння Західноукраїнської Народної Республіки // Проблеми юридичної науки та правоохоронної практики. К., 1994 * ''Литвин М. Р., Науменко К.&nbsp;Є''. Історія ЗУНР. Львів, 1995. — 368с., іл. ISBN 5-7707-7867-9. * ''Лісна І.&nbsp;С''. Становлення національної державності в Галичині (1918—1923 рр.). — Львів, 1998. * ''Макарчук С.&nbsp;А''. Українська республіка галичан. Львів, 1997. * Західно-українська народна республіка 1918—1923. Ілюстрована енциклопедія. Видавництво «Манускрипт». * Уряди України у ХХ ст. — К. : Наукова думка, 2001. — 608 с. * ''Шухевич С. Е.'' Спомини. — Львів: Червона калина, 1929. * [[Бучач і Бучаччина]]. Історико-мемуарний збірник. — НТШ: Ню-Йорк-Лондон-Париж-Сидней-Торонто, 1972. Т. XXVII. — 944 с., іл. * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_1_A-Zh.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918–1923. Енциклопедія. Т. 1]: А–Ж. Івано-Франківськ : Манускрипт-Львів, 2018. 688 с. ISBN: 978-966-2067-44-6 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_2_Z-O.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918–1923. Енциклопедія. Т. 2]: З–О. Івано-Франківськ : Манускрипт-Львів, 2019. 832 с. ISBN: 978-966-2067-61 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_3_P-S.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918-1923. Енциклопедія. Т. 3]: П - С. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2020.576 с. ISBN: 978-966-2067-65-1 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_4_T-Ya.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918-1923. Енциклопедія. Т. 4]: Т - Я. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2021.688 с. ISBN: 978-966-2067-72-9 == Спасылкі == {{Commonscat|Western Ukrainian People's Republic|выгляд=поўны}} {{Вікіцытатнік-мова|uk|Західноукраїнська Народна Республіка}} * [http://www.day.kiev.ua/316280 Мій райдужний Перший] «День», № 207—208, п’ятниця, 12 листопада 2010 * [http://www.narodnaviyna.org.ua/index.html Народна війна 1917—1932, проект] * [http://duhvoli.com.ua/index.php?fond=8 duhvoli.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130624022851/http://duhvoli.com.ua/index.php?fond=8 |date=24 чэрвеня 2013 }} Карта ЗУНР, випущена за сприяння фонду «Україна-Русь» * [http://ukr-film.ucoz.ua/publ/filmi_periodu_unr/9 Переглянути теку з фільмами про ЗУНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104002913/http://ukr-film.ucoz.ua/publ/filmi_periodu_unr/9 |date=4 студзеня 2014 }} * [http://zakarpattya.net.ua/Special/106651-Dokumenty-svidchat...-22 Заклик Руської народної ради в Пряшеві 1918 р. до населення] * [http://www.history.org.ua/?hrono Інститут історії України] * [http://inst-ukr.lviv.ua/files/18/240Perfeck.pdf Роман Перфецький] {{Распад Аўстра-Венгрыі}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Заходне-Украінская Народная Рэспубліка| ]] [[Катэгорыя:Заходняя Украіна]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]] f0oin1a2frkkmmccs474nvmjxtu3x88 0 189549 5125843 4463885 2026-04-14T08:49:13Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў VIII стагоддзі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125843 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mschatta-Fassade (Pergamonmuseum).jpg|thumb|Фрыз са Мшаты ў [[Пергамскі музей|Пергамскім музеі]] [[Берлін]]а]] '''Фрыз са Мшаты''' — [[арнамент]]альны [[Рэльеф (скульптура)|рэльефны]] [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] сярэдзіны VIII ст., які ўпрыгожваў палац Мшата ў пустыні Іарданіі. Руіны Мшаты былі выяўлены ў 30 км на поўдзень ад сталіцы [[Іарданія|Іарданіі]] [[Аман (горад)|Аман]]а ў [[1840]] г. Некаторыя фрагменты Мшаты дагэтуль захоўваюцца на тэрыторыі аэрапорта Амана. Палац Мшата меркавалася выкарыстоўваць у якасці зімовай рэзідэнцыі [[Амеяды|Амеядаў]]. Будаўніцтва палаца меркавана пачалося падчас кіравання [[халіф]]а [[Аль-Валід II|Аль-Валіда II]] у [[743]]—[[744]] гг. Яго ўзвядзенне было спынена пасля забойства халіфа, а праз некаторы час недабудаваны палац быў разбураны [[землетрасенне]]м. Назву «Мшата» палацу далі [[бедуіны]], арыгінальная назва не захавалася. З асцярог, што найкаштоўныя руіны пойдуць на будаўніцтва [[Хіджас]]а, [[Асманская імперыя|асманскі]] [[султан]] [[Абдул-Хамід II]] падарыў фрыз [[кайзер]]у [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]]. Большая частка фрыза са Мшаты прыбыла ў [[Берлін]] у [[1903]] г. і была накіравана на захаванне ў тады яшчэ які будаваўся [[Музей кайзера Фрыдрыха]] (цяпер [[Музей Бадэ]]). У [[1932]] г. фрыз быў сабраны ў [[Пергамскі музей|Пергамскім музеі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] фрызу са Мшаты былі нанесены сур'ёзныя пашкоджанні. Цяпер разам з [[Пакой з Алепа|«Пакоем з Алепа»]] фрыз са Мшаты з'яўляецца самым вядомым экспанатам Музея ісламскага мастацтва Пергамскага музея. Фрыз даўжынёй 33 м і вышынёй 5 м з дзвюма надбрамнымі вежамі ўяўляе сабой выдатны прыклад ранняга ісламскага мастацтва. {{coord|display=title|52|31|15|N|13|23|47|E|type:landmark_region:DE}} [[Катэгорыя:Пергамскі музей]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Германіі]] [[Катэгорыя:Ісламская архітэктура]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў VIII стагоддзі]] 6jfpo7v17e6ipbo00zx44k4hwi23gad 0 193290 5125903 5117547 2026-04-14T11:23:00Z Jaŭhien 59102 афармленне, вікіфікацыя, у беларускай літаратуры 5125903 wikitext text/x-wiki '''Палані́зм''' (ад {{lang-la|polonus}} — польскі) — слова, [[Запазычаныя словы|запазычанае]] з [[польская мова|польскай мовы]]. == У беларускай мове == У [[беларуская мова|беларускую мову]] паланізмы пачалі пранікаць з канца XIV стагоддзя<ref name="энцык">{{Кніга|аўтар=П. У. Сцяцко|частка=Паланізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапедыя]]|год=2000|том=11|старонкі=536|старонак=560|серыя=|isbn=985-11-0188-5|тыраж=10 000}}</ref>. Актыўнае папаўненне слоўніка беларускай мовы паланізмамі працягвалася да 1930-х гадоў. Запазычанне іх адбывалася двума шляхамі: вусным (у выніку зносін [[беларусы|беларусаў]] з [[палякі|палякамі]] як суседнім народам і прадстаўнікамі польскага народа, што жылі на Беларусі) і пісьмовым (праз пераклады твораў з польскай мовы на беларускую)<ref name="энцык"/>. Сярод паланізмаў выдзяляюцца грамадска-палітычныя тэрміны (''айчына'', ''братэрства''), ваенныя (''моц'', ''палкоўнік''), бытавыя словы (''пярсцёнак'', ''сукенка''), [[Прастамоўе|прастамоўныя]] (''быдла'', ''лямант''). Праз польскую мову ў беларускую прыйшла значная колькасць слоў з іншых моў ([[лацінская мова|лац]]. ''колер'', [[нямецкая мова|ням]]. ''карэта'')<ref name="энцык"/>. [[Лексіка|Лексіцы]] польскага паходжання ў сучаснай беларускай мове ўласцівыя: * спалучэнні '''ен''' ('''эн'''), '''ён''' ('''он'''), '''ан''' на месцы насавых [[Галосныя|галосных]] '''ę''', '''ą''': ''парэнчы'', ''маёнтак'', ''вандроўка''; * спалучэнне -'''дл'''-: ''кавадла'', ''страшыдла''; * спалучэнне -'''лу'''- паміж [[Зычныя|зычнымі]]: ''слуп, тлусты''; * [[суфікс]] -'''іск-а''': ''вятрыска''; * суфікс -'''унак''': ''пакунак''; * суфікс -'''ц-а''': ''абаронца''<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Паланізмы|том=6|старонкі=122}}</ref>; * суфікс -'''ізн-а''': ''бялізна''; * цвёрдае вымаўленне зычных перад галоснымі '''е''' ('''э'''): ''бэз'', ''пэўны''; * '''я''' ('''а''') на месцы [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх]] '''е''' ('''э'''): ''жалязка'', ''бляск''; * гук ['''ц'''] (на месцы ['''ч''']): ''цудоўны'' ({{lang-ru|чудесный}}), ''цурацца'' ({{lang-ru|чураться}})<ref name="энцык"/>. У мастацкай літаратуры паланізмы выкарыстоўваюцца для стварэння каларыту эпохі, для індывідуалізацыі мовы персанажаў, рэалістычнага паказу жыццёвых сітуацый, камічнага эфекту праз перанасычанасць імі (так званая [[Макаранічны верш|макаранічная мова]]). Шмат паланізмаў сустракаецца ў творах [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапівы]], [[Янка Брыль|Я. Брыля]], [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]] і іншых пісьменнікаў<ref name="Культура Беларусі" />. == У іншых мовах == У [[руская мова|рускую мову]] паланізмы пачынаюць пранікаць у вялікай колькасці з XVI—XVII стст., у тым ліку праз [[старабеларуская мова|старабеларускую мову]] і праз жывыя беларускія і ўкраінскія [[гаворка|гаворкі]]. Прыклады паланізмаў у рускай мове: ''быдло, вензель, дозволить, доконать, доскональный, забияка, клянчить, отчизна, повидло, подлец, подначить, поединок, пончик, поручик, предместье, сума, фигляр, хлопец, шарить, шкодливый, шляхта''. Пад уплывам польскай мовы ў рускай мове ўзніклі такія граматычныя адзінкі і з’явы як, адсутныя ў [[старажытнаруская мова|старажытнарускай мове]] [[злучнік]]і ''если'' (''jeśli'')<ref>[http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-3728.htm Этимологический словарь русского языка. Фасмер Макс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140421230133/http://classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-3728.htm |date=21 красавіка 2014 }}{{ref-ru}}</ref> і ''так что'' (''tak co''), [[Часціца (часціна мовы)|часціца]] ''якобы'' (''jakoby''), канструкцыя ''что за'' (''co [to] za''), ''принимать за кого'' (''przyjąć za kogo''). Шмат паланізмаў ва [[украінская мова|ўкраінскай мове]]: ''натхнення'', ''коштовність'', ''вартість''. Шэраг паланізмаў ёсць у [[нямецкая мова|нямецкай мове]], напрыклад ''Gurke'' (агурок), ''Steiglitz'' (шчыгол), а таксама ў іншых еўрапейскіх мовах. У некаторых выпадках іх цяжка адрозніць ад іншых славізмаў, якія прыйшлі з [[чэшская мова|чэшскай]] і [[лужыцкая мова|лужыцкай моў]], напрыклад, такіх як ''Quark'' (тварог). У [[англійская мова|англійскай мове]] паланізмы звычайна звязаны з польскай культурай, напрыклад, ''kielbasa'' (каўбаса), ''hetman'' (гетман). {{Зноскі}} {{Запазычанні}} [[Катэгорыя:Запазычанні]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Польская мова]] j0v0j8qf07mmy4ccp2xiaapc6e40ouw 100 193297 5125512 5124665 2026-04-13T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5125512 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}} {{Новы артыкул|Эўглена зграбная|2026-04-11T08:42:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Факус|2026-04-11T08:18:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лепацынкліс|2026-04-09T20:57:02Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Potamosiren|2026-03-29T14:07:58Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ribodon|2026-03-29T12:55:04Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Афрыканскі ламанцін|2026-03-29T09:59:56Z|Observr1}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gv02tk1c48gfnvw40agl3w2drgs9wh7 0 193413 5125897 5118588 2026-04-14T10:58:36Z Jaŭhien 59102 Шаблон Запазычанні 5125897 wikitext text/x-wiki '''Русі́зм''' — слова або выраз, запазычаныя з [[руская мова|рускай мовы]]. Русізм уваходзіць у склад іншай мовы, асвойваецца ёю і становіцца элементам яе сістэмы; можа быць толькі фактам маўлення<ref name="энцык">{{Кніга|аўтар=|частка=Білінгвізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская энцыклапедыя]]|год=2001|том=13|старонкі=457|старонак=576|серыя=|isbn=985-11-0216-4|тыраж=10 000}}</ref>. Русізмам называюць само [[слова]] і яго асобныя структурныя элементы ([[Гук мовы|гукі]], словаўтваральныя [[марфема|марфемы]] і інш.)<ref name="энцык"/>. У адпаведнасці з гэтым вылучаюць русізмы [[лексіка|лексічныя]], [[фанетыка|фанетычныя]], [[граматыка|граматычныя]], [[словаўтварэнне|словаўтваральныя]]<ref name="энцык"/>. == У беларускай мове == Русізмы як [[запазычанне|запазычанні]] шырока прадстаўлены ў [[беларуская мова|беларускай мове]], што абумоўлена структурнай блізкасцю абедзвюх моў. У беларускай мове сярод запазычанняў з рускай мовы вылучаюць непасрэдна русізмы і словы, запазычаныя з іншых моў праз пасрэдніцтва рускай. Ужыванне русізмаў у [[маўленне|маўленні]] абумоўлена [[Інтэрферэнцыя, лінгвістыка|інтэрферэнцыяй]] або мэтавай устаноўкай носьбіта мовы. Найчасцей русізмы назіраюцца як факты інтэрферэнцыі ў вусным маўленні беларуска-рускіх [[білінгвізм|білінгваў]]<ref name="энцык"/>. {{Зноскі}} {{Запазычанні}} [[Катэгорыя:Запазычанні]] [[Катэгорыя:Руская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 8f9lox27hj4memj8vcyv322qdwsbr8z 100 193441 5125509 5124662 2026-04-13T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5125509 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Томская вуліца (Мінск)|2026-04-13T13:46:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Чацвярак (будынак)|2026-04-10T08:44:25Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў (Орша)|2026-04-07T11:57:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Архітэктура барока ў Беларусі|2026-04-05T18:56:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэа Поца|2026-04-05T17:30:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> drhfyxqw3v0ecylm8hnweze6uzp6byx 0 193524 5125538 5086951 2026-04-13T16:46:25Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Minsk2-18.jpg|Minsk2-18.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Minsk2-18.jpg|]]. 5125538 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява =Architect Ivan Valodźka (1).jpg |памер = |подпіс =Фота І.І. Валодзькі прыблізна 1920-х гг. |імя =Іван Іосіфавіч Валодзька |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды |Роспіс = Архітэктар І.І.Валадзько подпіс.png |вікісховішча =Category:Ivan_Valodzka }} {{Цёзкі2|Валадзько}} {{Цёзкі2|Валодзька}} [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2025 (02).jpg|міні|266x266пкс|[[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Гідраметэаралагічная абсерваторыя]] ]] '''Іван Іосіфавіч Вало́дзька'''{{ref+|У архіўным фондзе «Володько Иван Иосифович, белорусский советский архитектор, кандидат архитектуры» [[БДАНТД]] захоўваецца справа «Послужной список, автобиографии, личный листок по учету кадров, анкеты» за 1923—1971 гг. (ф.105, воп.1, адз.зах.25), у якой ёсць асабісты лісток па ўліку кадраў (старонкі 5-6) ад 7 лютага 1932 года, запоўнены па-беларуску самім архітэктарам, які піша сваё імя як «'''Валодзька Янка Язэпаў'''».|group="Кам."}}, або '''Валадзько́'''{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}{{sfn|Беларусь: энцыклапедычны даведнік|1995}} ({{ДН|14|3|1895}}, в. [[Плябанцы (Мінскі раён)|Плябанцы]], цяпер {{МН|Мінскі раён|ў Мінскім раёне|}} — {{ДС|24|3|1984}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. [[Кандыдат архітэктуры]] (1955)<ref name="БС">{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Володько Иван Иосифович}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і селяніна-лесніка<ref name="ІІВ">[http://bsc.by/story/gody-ucheby-i-stanovleniya Иван Иосифович Володько] {{ref-ru}}</ref>. У яго рана выявілася любоў да малявання. Пасля заканчэння сельскай школы і 2-х класаў Мінскага гарадскога вучылішча ў 1912 годзе Іван Валодзька з’ехаў у г. [[Пенза|Пензу]], дзе паступае ў {{нп3|Пензенскае мастацкае вучылішча імя К. А. Савіцкага|мастацкае вучылішча імя М. Д. Селіверстава|ru|Пензенское художественное училище имени К. А. Савицкого}} на аддзяленне жывапісу, якое скончыў у 1918 годзе<ref name="ІІВ"/>. Працаваў настаўнікам малявання ў [[Ялец (горад)|Яльцы]], быў адным са стваральнікаў калекцыі ялецкага музея<ref name="ІІВ"/>. Вясной 1919 года вярнуўся ў Мінск<ref name="ІІВ"/>. У 1921 ўдзельнічаў ў 1-й Мастацкай выставе ў г. [[Мінск|Менску]]<ref name="ІІВ"/>. У [[1928]]&nbsp;г. ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]) у Маскве<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=А.В. Лысенко|загаловак=У истоков белорусской советской архитектуры. К 85-летию со дня рождения И.И.Володько|год=1980|мова=ru|выданне=Строительство и архитектура Белоруссии|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=26-27}}</ref>. У [[1929]] годзе вярнуўся ў Менск, дзе кіраваў праектным бюро, а пазней архітэктурнай секцыяй у [[Белжылсаюз]]е<ref name="БС" /><ref name=":0" /><ref name="АСБ" />. Валодзька запрасіў для працы ў Беларусі выпускнікоў [[ВМАТЭІН]] [[А. П. Воінаў|А. П. Воінава]], [[М. І. Гіляраў|М. І. Гілярава]], [[А. Ф. Крылоў|А. Ф. Крылова]]<ref name=":0" />. У траўні [[1932]] г. Валодзька быў накіраваны ваенкаматам на будаўніцтва ў Старыя Дарогі. Па завяршэнні гэтых прац, з пачатку [[1933]] г. накіраваны ў Маскву на працу ў Цакамбанку старэйшым інжынерам, затым, архітэктарам-аўтарам ў 7-ю архітэктурна-праектную майстэрню Массавета, якой кіраваў К.&nbsp;С.&nbsp;Мельнікаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/52780/Moskovskij_period_tvorchestva_arhitektora_I_I_Volodko.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар=Антонова А. А., Мазуренко М. К., Сергачёв С. А.|загаловак=Московский период творчества архитектора И. И. Володько|год=2018|выданне=Наука – образованию, производству, экономике : материалы 16-й Международной научно-технической конференции. - Минск : БНТУ|том=2|старонкі=315}}</ref>. У [[1939]] г. перайшоў у іншую майстэрню Массавета — «Масгароафармленне», дзе працаваў архітэктарам па афармленні плошчаў і вуліц Масквы. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|вайны]] ў [[1941]] годзе быў прызначаны начальнікам аддзела тэхнічнага кантролю на фабрыцы афармленчых работ, якая, сярод іншага, выконвала і маскавальныя работы. Непасрэдна І. І. Валодзька ў [[1942]] г. займаўся маскаваннем Царыцынскага ўмацаванага вузла<ref name="БС" /><ref name="АСБ" /><ref name=":1" />. У [[1944]] г. быў адкліканы з сістэмы Масксавета для працы ва [[Упраўленне па справах архітэктуры пры СНК БССР|Упраўленні па справах архітэктуры пры СНК БССР]] начальнікам аддзела [[Ахова помнікаў|аховы помнікаў]] архітэктуры, затым кіраўніком праектнай майстэрні «Белсельпраекта», а з 1948 года — пераходзіць на працу ў Акадэмію навук БССР<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bdantd.by/%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%be%d0%b4%d0%b7%d1%8c%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%bd%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%b7%d1%8d%d0%bf%d0%b0%d1%9e-%d1%96%d0%b7-%d1%81%d1%8f%d0%bb%d1%8f%d0%bd/|title=Сайт Белорусского государственного архива научно-технического документации|website=bdantd.by|access-date=2026-01-23}}</ref>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1935]] года<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}}</ref>. 3 [[1957]] года навуковы супрацоўнік [[НДІ будаўніцтва і архітэктуры АН Беларусі]], у [[1963]]—[[1973]] гадах [[БелНДІПгорадабудаўніцтва]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч}}</ref>. == Творчасць == І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька належаў да першага пакалення беларускіх архітэктараў, якія атрымалі прафесійную адукацыю ўжо ў СССР. У 1928 годзе ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]), дзе навучаўся ў вядучых тэарэтыкаў [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] М. А. Ладоўскага, У. Ф. Крынскага і М. В. Дакучаева, што вызначала далейшы творчы почарк архітэктара<ref name=":0" />. Суайчыннікі характаразавалі ягоную дзейнасць так: ''для яго характэрна імкненне да агранічнага спалучэння мастацкіх якасцей архітэктуры з яе мэтазгоднасцю, пошук новых канструктыўных і вобразных рашэнняў. Гэтым прынцыпам Валодзька ніколі не здраджваў. Ён заўсёды стаяў на пазіцыях рацыяналізму''<ref name=":0" />. '''Асноўныя працы:''' Павільён [[СССР]] на міжнароднай выставе ў [[Страсбур]]ы ([[Францыя]], [[1929]])<ref name="АБ" /> — I месца міжнароднага конкурсу. Павільён быў пабудаваны, а аўтар узнагароджаны «Ганаровым дыпломам» Выставачнага камітэта. '''БССР 1928—1933''' Павільён Белдзяржкіно на [[Першая Усебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка|Першай Беларускай сельскагаспадарчай выставе]] ([[1930|Мінск, 1930]])<ref name="АСБ" />; [[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]] (Мінск, праект 1929, рэалізацыя 1932—1935); 112-кватэрны дом па вул. [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай]] (Мінск, [[1932]], сумесна з [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. П. Воінавым]], [[А. Крылоў|А. Крыловым]], [[М. Гіляроў|М. Гіляровым]]); Лякарня [[Рэчыца|(Рэчыца]], [[1933]]). '''РСФСР 1933—1942<ref name=":1" />'''<ref name="АБ" /> Будынак школы ў Спаскім тупіку (1935 г.); Жылы дом па вул. Русакоўскай, 1 (1936 г).; Рэканструкцыя завода ім. Лепсэ па вул. Ткацкай (1937 г.) і Лабараторны корпус завода па Мачальскай корпус этого завода па вул. Мочальской улице (1938 г.)<ref name="АСБ" />; Дом адпачынку Ўніверсітэта працаўнікоў Усходу на ст. Апаліха Маскоўскай вобл. '''БССР пасля 1942''' Праект аднаўлення [[Дом-музей І з'езду РСДРП|Дома I-га з’езду РСДРП]] (Мінск, 1947); [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурны музей Я. Купалы]] (Мінск, [[1959]], сумесна з [[Віктар Мацвеевіч Волчак|В. Волчакам]])<ref name="БС" />. Аўтар «Альбома эскізных праектаў надмагілльных помнікаў воінам Чырвонай Арміі, партызанам і мірнаму насельніцтву, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гг., і мемарыяльных дошак», раздзелаў у працах «Архітэктура і горадабудаўніцтва Беларусі» (Мінск, 1957), «Метадычныя ўказанні па складанні схем раённай планіроўкі сельскагаспадарчых раёнаў ва ўмовах Беларускай ССР» (Мінск, 1963)<ref name="АСБ" /><ref name=":2" />. Дакументы творчай ды службовай дзейнасці (праекты, артыкулы, справаздачы) і фотаздымкі захоўваюцца ў [[БДАНТД]], куды перададзены дачкой<ref name="academia">[[Вольга Іванова]]. [https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81 Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст.] Мінск, 2014. 404 с.</ref>. == Бібліяграфія == * Методические указания по составлению схем районной планировки сельскохозяйственных районов БССР. Мн., [[1963]] (у сааўт.); * Альбом типовых и экспериментальных проектов жилых домов, общественных зданий и сооружений для сельского строительства в Белорусской ССР. == Каментарыі == <references group="Кам."/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч|ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Валадзько Іван Іосіфавіч|старонкі=148|ref=Беларусь: энцыклапедычны даведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзька Іван Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Масквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВМАТЭІН]] tut9q9famv5hlz5higmkovgzsmezihr 5125540 5125538 2026-04-13T16:46:32Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg|Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Fil 5125540 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява =Architect Ivan Valodźka (1).jpg |памер = |подпіс =Фота І.І. Валодзькі прыблізна 1920-х гг. |імя =Іван Іосіфавіч Валодзька |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды |Роспіс = Архітэктар І.І.Валадзько подпіс.png |вікісховішча =Category:Ivan_Valodzka }} {{Цёзкі2|Валадзько}} {{Цёзкі2|Валодзька}} '''Іван Іосіфавіч Вало́дзька'''{{ref+|У архіўным фондзе «Володько Иван Иосифович, белорусский советский архитектор, кандидат архитектуры» [[БДАНТД]] захоўваецца справа «Послужной список, автобиографии, личный листок по учету кадров, анкеты» за 1923—1971 гг. (ф.105, воп.1, адз.зах.25), у якой ёсць асабісты лісток па ўліку кадраў (старонкі 5-6) ад 7 лютага 1932 года, запоўнены па-беларуску самім архітэктарам, які піша сваё імя як «'''Валодзька Янка Язэпаў'''».|group="Кам."}}, або '''Валадзько́'''{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}{{sfn|Беларусь: энцыклапедычны даведнік|1995}} ({{ДН|14|3|1895}}, в. [[Плябанцы (Мінскі раён)|Плябанцы]], цяпер {{МН|Мінскі раён|ў Мінскім раёне|}} — {{ДС|24|3|1984}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. [[Кандыдат архітэктуры]] (1955)<ref name="БС">{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Володько Иван Иосифович}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і селяніна-лесніка<ref name="ІІВ">[http://bsc.by/story/gody-ucheby-i-stanovleniya Иван Иосифович Володько] {{ref-ru}}</ref>. У яго рана выявілася любоў да малявання. Пасля заканчэння сельскай школы і 2-х класаў Мінскага гарадскога вучылішча ў 1912 годзе Іван Валодзька з’ехаў у г. [[Пенза|Пензу]], дзе паступае ў {{нп3|Пензенскае мастацкае вучылішча імя К. А. Савіцкага|мастацкае вучылішча імя М. Д. Селіверстава|ru|Пензенское художественное училище имени К. А. Савицкого}} на аддзяленне жывапісу, якое скончыў у 1918 годзе<ref name="ІІВ"/>. Працаваў настаўнікам малявання ў [[Ялец (горад)|Яльцы]], быў адным са стваральнікаў калекцыі ялецкага музея<ref name="ІІВ"/>. Вясной 1919 года вярнуўся ў Мінск<ref name="ІІВ"/>. У 1921 ўдзельнічаў ў 1-й Мастацкай выставе ў г. [[Мінск|Менску]]<ref name="ІІВ"/>. У [[1928]]&nbsp;г. ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]) у Маскве<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=А.В. Лысенко|загаловак=У истоков белорусской советской архитектуры. К 85-летию со дня рождения И.И.Володько|год=1980|мова=ru|выданне=Строительство и архитектура Белоруссии|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=26-27}}</ref>. У [[1929]] годзе вярнуўся ў Менск, дзе кіраваў праектным бюро, а пазней архітэктурнай секцыяй у [[Белжылсаюз]]е<ref name="БС" /><ref name=":0" /><ref name="АСБ" />. Валодзька запрасіў для працы ў Беларусі выпускнікоў [[ВМАТЭІН]] [[А. П. Воінаў|А. П. Воінава]], [[М. І. Гіляраў|М. І. Гілярава]], [[А. Ф. Крылоў|А. Ф. Крылова]]<ref name=":0" />. У траўні [[1932]] г. Валодзька быў накіраваны ваенкаматам на будаўніцтва ў Старыя Дарогі. Па завяршэнні гэтых прац, з пачатку [[1933]] г. накіраваны ў Маскву на працу ў Цакамбанку старэйшым інжынерам, затым, архітэктарам-аўтарам ў 7-ю архітэктурна-праектную майстэрню Массавета, якой кіраваў К.&nbsp;С.&nbsp;Мельнікаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/52780/Moskovskij_period_tvorchestva_arhitektora_I_I_Volodko.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар=Антонова А. А., Мазуренко М. К., Сергачёв С. А.|загаловак=Московский период творчества архитектора И. И. Володько|год=2018|выданне=Наука – образованию, производству, экономике : материалы 16-й Международной научно-технической конференции. - Минск : БНТУ|том=2|старонкі=315}}</ref>. У [[1939]] г. перайшоў у іншую майстэрню Массавета — «Масгароафармленне», дзе працаваў архітэктарам па афармленні плошчаў і вуліц Масквы. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|вайны]] ў [[1941]] годзе быў прызначаны начальнікам аддзела тэхнічнага кантролю на фабрыцы афармленчых работ, якая, сярод іншага, выконвала і маскавальныя работы. Непасрэдна І. І. Валодзька ў [[1942]] г. займаўся маскаваннем Царыцынскага ўмацаванага вузла<ref name="БС" /><ref name="АСБ" /><ref name=":1" />. У [[1944]] г. быў адкліканы з сістэмы Масксавета для працы ва [[Упраўленне па справах архітэктуры пры СНК БССР|Упраўленні па справах архітэктуры пры СНК БССР]] начальнікам аддзела [[Ахова помнікаў|аховы помнікаў]] архітэктуры, затым кіраўніком праектнай майстэрні «Белсельпраекта», а з 1948 года — пераходзіць на працу ў Акадэмію навук БССР<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bdantd.by/%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%be%d0%b4%d0%b7%d1%8c%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%bd%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%b7%d1%8d%d0%bf%d0%b0%d1%9e-%d1%96%d0%b7-%d1%81%d1%8f%d0%bb%d1%8f%d0%bd/|title=Сайт Белорусского государственного архива научно-технического документации|website=bdantd.by|access-date=2026-01-23}}</ref>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1935]] года<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}}</ref>. 3 [[1957]] года навуковы супрацоўнік [[НДІ будаўніцтва і архітэктуры АН Беларусі]], у [[1963]]—[[1973]] гадах [[БелНДІПгорадабудаўніцтва]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч}}</ref>. == Творчасць == І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька належаў да першага пакалення беларускіх архітэктараў, якія атрымалі прафесійную адукацыю ўжо ў СССР. У 1928 годзе ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]), дзе навучаўся ў вядучых тэарэтыкаў [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] М. А. Ладоўскага, У. Ф. Крынскага і М. В. Дакучаева, што вызначала далейшы творчы почарк архітэктара<ref name=":0" />. Суайчыннікі характаразавалі ягоную дзейнасць так: ''для яго характэрна імкненне да агранічнага спалучэння мастацкіх якасцей архітэктуры з яе мэтазгоднасцю, пошук новых канструктыўных і вобразных рашэнняў. Гэтым прынцыпам Валодзька ніколі не здраджваў. Ён заўсёды стаяў на пазіцыях рацыяналізму''<ref name=":0" />. '''Асноўныя працы:''' Павільён [[СССР]] на міжнароднай выставе ў [[Страсбур]]ы ([[Францыя]], [[1929]])<ref name="АБ" /> — I месца міжнароднага конкурсу. Павільён быў пабудаваны, а аўтар узнагароджаны «Ганаровым дыпломам» Выставачнага камітэта. '''БССР 1928—1933''' Павільён Белдзяржкіно на [[Першая Усебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка|Першай Беларускай сельскагаспадарчай выставе]] ([[1930|Мінск, 1930]])<ref name="АСБ" />; [[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]] (Мінск, праект 1929, рэалізацыя 1932—1935); 112-кватэрны дом па вул. [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай]] (Мінск, [[1932]], сумесна з [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. П. Воінавым]], [[А. Крылоў|А. Крыловым]], [[М. Гіляроў|М. Гіляровым]]); Лякарня [[Рэчыца|(Рэчыца]], [[1933]]). '''РСФСР 1933—1942<ref name=":1" />'''<ref name="АБ" /> Будынак школы ў Спаскім тупіку (1935 г.); Жылы дом па вул. Русакоўскай, 1 (1936 г).; Рэканструкцыя завода ім. Лепсэ па вул. Ткацкай (1937 г.) і Лабараторны корпус завода па Мачальскай корпус этого завода па вул. Мочальской улице (1938 г.)<ref name="АСБ" />; Дом адпачынку Ўніверсітэта працаўнікоў Усходу на ст. Апаліха Маскоўскай вобл. '''БССР пасля 1942''' Праект аднаўлення [[Дом-музей І з'езду РСДРП|Дома I-га з’езду РСДРП]] (Мінск, 1947); [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурны музей Я. Купалы]] (Мінск, [[1959]], сумесна з [[Віктар Мацвеевіч Волчак|В. Волчакам]])<ref name="БС" />. Аўтар «Альбома эскізных праектаў надмагілльных помнікаў воінам Чырвонай Арміі, партызанам і мірнаму насельніцтву, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гг., і мемарыяльных дошак», раздзелаў у працах «Архітэктура і горадабудаўніцтва Беларусі» (Мінск, 1957), «Метадычныя ўказанні па складанні схем раённай планіроўкі сельскагаспадарчых раёнаў ва ўмовах Беларускай ССР» (Мінск, 1963)<ref name="АСБ" /><ref name=":2" />. Дакументы творчай ды службовай дзейнасці (праекты, артыкулы, справаздачы) і фотаздымкі захоўваюцца ў [[БДАНТД]], куды перададзены дачкой<ref name="academia">[[Вольга Іванова]]. [https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81 Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст.] Мінск, 2014. 404 с.</ref>. == Бібліяграфія == * Методические указания по составлению схем районной планировки сельскохозяйственных районов БССР. Мн., [[1963]] (у сааўт.); * Альбом типовых и экспериментальных проектов жилых домов, общественных зданий и сооружений для сельского строительства в Белорусской ССР. == Каментарыі == <references group="Кам."/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч|ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Валадзько Іван Іосіфавіч|старонкі=148|ref=Беларусь: энцыклапедычны даведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзька Іван Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Масквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВМАТЭІН]] 2wfb4anajm8djazuf9gg4jwkmcmw4f9 0 194429 5125539 4418854 2026-04-13T16:46:29Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Minsk2-18.jpg|Minsk2-18.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Minsk2-18.jpg|]]. 5125539 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя =Віктар Мацвеевіч Волчак |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Волчак}} '''Віктар Мацвеевіч Волчак''' ({{ДН|22|6|1910}}, ст. Ціны [[Ніжнеінгашскі раён|Ніжнеінгашскага раёна]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]] — {{ДС|26|4|1985}}) — беларускі [[архітэктар]] і [[педагог]]. [[Заслужаны архітэктар БССР]] (1978)<ref name="БС">{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Волчек Виктор Матвеевич}}</ref>. Яго сын [[Ігар Віктаравіч Волчак]], стаў кінарэжысёрам. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і. У [[1928]] годзе скончыў школу з педагагічным ухілам, стаў працаваць настаўнікам. Праз год яго накіравалі вучыцца ў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] (ВМАТЭІН) у [[Масква|Маскву]]. Пасля рэарганізацыі ВМАТЭІН частку студэнтаў перавялі ва [[Усерасійская Акадэмія мастацтваў|Усерасійскую Акадэмію мастацтваў]]. Яго выкладчыкамі сталі вядомыя майстры савецкай архітэктуры [[Іван Аляксандравіч Фамін|І. А. Фамін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Шчука|У. А. Шчука]], [[В. І. Мухіна]], [[Леў Уладзіміравіч Руднеў|Л. У. Руднеў]]. Кіраўніком дыпломнага праекта студэнта быў прафесар [[Іосіф Лангбард]]<ref name="tramvaiiskusstv">[https://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/3483-volchek-viktor-matveevich-1910-1985.html Волчек Виктор Матвеевич (1910—1985)]</ref>. У 1936 годзе быў накіраваны ў [[Ташкент]], [[Узбекская ССР]]. У суаўтарстве распрацоўваў генеральны план цэнтральнай часткі Ташкента, праектаваў будынак Ташкенцкага гаркама Кампартыі Узбекістана, удзельнічаў у архітэктурным афармленні гідразбудаванняў [[Катакурганскае вадасховішча|Катакурганскага вадасховішча]]. Пачатак вайны заспеў Волчака ва Узбекскай ССР, дзе ён браў удзел у выпуску плакатаў<ref name="tramvaiiskusstv"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1937]] года<ref name="АСБ"/>. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1943 годзе Віктара Волчака прызвалі ў армію і пасля заканчэння шасцімесячных курсаў [[Ваенна-інжынерная акадэмія імя В. Куйбышава|Ваенна-інжынернай акадэміі імя В. Куйбышава]] і [[Болшаўскае ваенна-інжынернае вучылішча|Болшаўскага ваенна-інжынернага вучылішча]] адправілі пад [[Сталінград]]. Пасля [[Сталінградская бітва|Сталінграда]], ваяваў на [[Курская бітва|Курскай дузе]]. У жніўні 1943 года старшы лейтэнант Волчак ваяваў пад Арлом, у канцы верасня [[Бітва за Дняпро|фарсіравала Дняпро]]. Вызваляў Беларусь, Украіну, Польшчу, Усходнюю Германію і Чэхаславакію. Вайна для Віктара Волчака скончылася ў [[Прага|Празе]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>. Пасля вайны, з красавіка [[1953]] года, В. М. Волчак працаваў у Мінску галоўным архітэктарам праектаў Інстытута «[[Белдзяржпраект]]». Першай яго працай у Беларусі стаў праект помніка на [[Брацкая магіла польскіх воінаў (Леніна)|брацкай магіле воінаў польскай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі]] ў вёсцы [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] Магілёўскай вобласці. Затым праектаваў [[будынак Мінскага аблвыканкама|будынкі аблвыканкама]] на [[Цэнтральная плошча (Мінск)|Цэнтральнай плошчы]] Мінска і [[Літаратурны музей Янкі Купалы|літаратурны музей Я. Купалы]], [[жылы дом ЦК КПБ]] на рагу вуліц Я. Купалы і К. Маркса<ref name="tramvaiiskusstv"/>. У [[1954]]—[[1975]] гг. выкладчык, з [[1956]] дацэнт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БПІ]]<ref name="БС"/>. Член [[КПСС]] з [[1965]] года<ref name="АСБ"/>. В. М. Волчак стаў галоўным архітэктарам праекта «[[Брэсцкая крэпасць-герой]]», а затым ажыццяўляў аўтарскі нагляд за будаўніцтвам мемарыяла, які быў адкрыты [[25 верасня]] [[1971]] года<ref name="tramvaiiskusstv"/>. 3 [[1979]] у інстытуце «[[Мінскметрапраект]]»<ref name="tramvaiiskusstv"/><ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Волчак Віктар Мацвеевіч}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Мінск._Кастрычніцкая_плошча._Будынак_Мінскага_аблвыканкама.jpg|міні|злева|[[Будынак Мінскага аблвыканкама]]]] Галоўны кірунак творчасці — архітэктура адміністрацыйных будынкаў і мемарыяльных збудаванняў. Сярод работ у [[Ташкент|Ташкенце]]: праекты будаўніцтва і рэканструкцыі грамадскіх будынкаў, спартыўных і паркавых збудаванняў, манументаў, у т.л. будынак Ташкенцкага гаркама партыі ([[1939]]), [[помнік Алішэру Наваі]] (1950, скульптар [[Л. Дзітрых]]) і інш<ref name="АБ"/>. Асноўныя работы на Беларусі: [[будынак Мінскага аблвыканкама]] ([[1958]]), [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурны музей Я. Купалы]] (разам з [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. Валадзьком]]), [[жылы дом ЦК КПБ]] на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. К. Маркса]] (абодва [[1959]]), помнікі [[Помнік Дзяржынскаму (Мінск)|Ф. Дзяржынскаму]] ([[1953]], скульптар [[З. Азгур]]), [[Помнік Марату Казею|М. Казею]] ([[1958]], скульптар [[С. Селіханаў]]) у [[Мінск]]у; помнікі [[Помнік У. І. Леніну (Магілёў)|У. I. Леніну ў Магілёве]] ([[1958]], скульптар [[П. Сабсай]]) і [[Помнік У. І. Леніну (Маладзечна)|Маладзечне]] ([[1959]], скульптар [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур]]), [[Шталаг 352|ахвярам Масюкоўшчынскага лагера смерці]] каля в. [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ([[1959]]), [[Музей савецка-польскай баявой садружнасці|воінам польскай дывізіі імя Т. Касцюшкі]] ў в. [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] (1953)<ref name="АБ"/>; мемарыяльныя знакі на месцах баёў і пахаванняў савецкіх патрыётаў ([[1958]]—[[1968]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Волчек Виктор Матвеевич}}</ref>, абеліскі ў гонар савецкіх воінаў і партызан у г. п. [[Івянец]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] (абодва [[1959]]; скульптар [[Я. Печкін]]). Адзін з аўтараў [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|мемарыяльнага комплексу Брэсцкая крэпасць-герой]]<ref name="АБ"/> ([[1966]]—[[1971]])<ref name="АСБ"/>. Працы і архіў архітэктара знаходзіцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]], куда перададзены сынам<ref name="academia">[[Вольга Іванова]]. [https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81 Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст.] Мінск, 2014. 404 с.</ref>. У [[Саратаўскі абласны музей краязнаўства|Саратаўскім абласным музеі краязнаўства]] захоўваецца тыражны плакат В. М. Волчака «Фашызм — гэта гвалт, голад, смерць» (1941)<ref name="tramvaiiskusstv"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені, медалямі<ref name="АСБ"/>. Яго архітэктурныя заслугі адзначаны чатырма [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР|Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР]] і [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР|Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>, [[сярэбраны медаль ВДНГ СССР|сярэбраным медалём ВДНГ СССР]]<ref name="АСБ"/>. У 1978 годзе архітэктару прысвоена званне [[Заслужаны архітэктар Беларускай ССР|Заслужанага архітэктара Беларускай ССР]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Волчак Віктар Мацвеевіч}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Волчак Віктар Мацвеевіч}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Волчек Виктор Матвеевич}} == Спасылкі == * [http://www.pobeda1945.su/frontovik/41700 Волчек Виктор Матвеевич] {{ref-ru}} * [http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/k-100-letiyu-zasluzhennogo-arhitektora-bssr-viktora-matveevicha-volcheka-09.06.1910-26.04.1985.html К 100-летию Заслуженного архитектора БССР Виктора Матвеевича Волчека (09.06.1910-26.04.1985)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141510/http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/k-100-letiyu-zasluzhennogo-arhitektora-bssr-viktora-matveevicha-volcheka-09.06.1910-26.04.1985.html |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Волчак Віктар Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]] [[Катэгорыя:Архітэктары Ташкента]] 8bih0pfo4t8t47y0xyk8mpwrm9ixc93 0 194852 5125573 5123645 2026-04-13T18:17:35Z StachLysy 62453 дапаўненне 5125573 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Неверагодны лёс Амелі Пулен}} {{Фільм | Беларуская назва = Неверагодны лёс Амэлі Пулен | Арыгінальная назва = {{lang-fr|Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain}} | Выява = Ameli.jpg | Памер = 270px | Бюджэт = 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) | Зборы = 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> | Год = 25 красавіка 2001 (Францыя) }} '''«Неверагодны лёс Амэлі Пулен»''' ({{lang-fr|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}}) — [[Францыя|французская]] рамантычная [[камедыя]] [[2001 год у гісторыі кіно|2001]] года [[кінарэжысёр]]а [[Жан-П’ер Жэнэ|Жан-П’ера Жэнэ]]<ref name="IMDb" />. Фільм заняў другое месца ў спісе «100 найлепшых фільмаў сусветнага кінематографа не на англійскай мове», складзеным у 2010 годзе часопісам Empire<ref name="Empire, 100 best films" />. == Сюжэт == Дзіцячыя гады Амэлі праходзяць у выдуманым свеце і адзіноце. Яна ўвесь час фантазіруе і размаўляе са сваім ўяўным сябрам — [[Кракадзілы|кракадзілам]]. Яе бацька памылкова дыягнаставаў ёй парок сэрца (ён надаваў ёй занадта мала часу, з прычыны чаго пры правядзенні штомесячных медыцынскіх абследаванняў Амэлі моцна хвалявалася), таму дзяўчынцы давялося вывучаць навукі дома, страціўшы магчымыасці знайсці сяброў. Маці Амэлі трагічна загінула, калі ёй на галаву з вяршыні сабора Нотр-Дам звалілася турыстка-самазабойца з [[Канада|Канады]]. У садзе сямейства Пулен будуецца мініятурны маўзалей для праху загінулай. Нават там пануе цацачны, казачны свет. Стаўшы дарослай, Амэлі пакідае бацькоўскі дом. Яна працуе ў кафэ «Два Млына» на Манмартры, «пару разоў» спрабуе завязаць любоўныя адносіны з мужчынамі, але яе спробы «аказваюцца непераканаўчымі». Амэлі вельмі вынаходлівая і ўмее знаходзіць задавальненне ў маленькіх паўсядзённых радасцях: апускаючы руку ў мяшок з фасоляй, ламаючы чайнай лыжачкай скарыначку крэм брюле, пускаючы «блінцы» па каналу Сен-Мартэн. Але вечарам 30 жніўня 1997 года — у дзень гібелі [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|прынцэсы Дыяны]] (у рэальнасці прынцэса Дыяна загінула 31 жніўня) — яе жыццё змяняецца: выпадкова Амэлі знаходзіць у сваёй ваннай тайнік, у якім ляжыць бляшаная скрынка з алавянымі салдацікамі, шклянымі шарыкамі і іншымі дзіцячымі скарбамі, якія належалі невядомаму хлопчыку, які жыў калісьці ў яе кватэры, цяпер ужо даросламу пяцідзесяцігадоваму мужчыне. Амэлі вырашае вярнуць скрынку ўладальніку. Яна думае: калі яе задумка абудзіць у ёй якія-небудзь пачуцці, то яна ўсё жыццё прысвеціць клопату пра шчасце іншых людзей. Амэлі знаходзіць ўладальніка гэтага тайніка і з заміраннем сэрца чакае яго рэакцыі. Седзячы за стойкай бара ў кафэ, яна чуе яго прызнанне, што ён шчаслівы атрымаць такую вось вестку з дзяцінства. З гэтага часу Амэлі ўмешваецца ў жыццё іншых людзей. Пасля гісторыі з вяртаннем «скарбаў» яна дапамагае адной з работніц «Двух млыноў» знайсці каханне ў вобразе пастаяннага наведвальніка — мужчыны з дыктафонам, вяртае надзею жанчыне, якая жыве ў адным доме з ёй, падрабіўшы ліст ад нябожчыка мужа. Амэлі даўно раіла бацьку адправіцца ў падарожжа па свеце, але ён усё не вырашаецца з'ехаць, і Амэлі просіць знаёмую сцюардэсу фатаграфаваць [[Садовы гном|садовага гнома]] бацькі ў розных гарадах на фоне славутасцей і адсылаць атрыманыя здымкі яму. Спазніўшыся на цягнік, Амэлі застаецца начаваць у метро, а раніцай яна натаркаецца на хлопца, які шукае нешта пад адной з фотакабінак. Убачыўшы яе, ён як быццам палохаецца. Потым яна сустракае яго яшчэ раз, калі ён зноў нешта шукае каля фотакабінкі, а потым, заўважыўшы кагосьці, бяжыць за ім. Па дарозе ён губляе альбом, які знаходзіць Амэлі. У гэтым альбоме налепленыя змятыя і парваныя фатаграфіі — няўдалыя здымкі, выкінутыя незадаволенымі кліентамі фотакабінак і падабраныя гэтым чалавекам. У альбоме часта сустракаецца фота аднаго і таго ж чалавека. У яго як быццам асоба без эмоцый. Гэтымі думкамі Амэлі дзеліцца са «шкляным Чалавекам», адным з жыхароў яе дома. Разам яны вырашаюць разгадаць таямніцу: што за чалавек намаляваны на гэтых дзіўных фотаздымках. У рэшце рэшт высвятляецца, што гэта чалавек, які рамантуе фотакабінкі, а фоты робіць проста для праверкі, пасля чаго дзярэ і выкідвае іх. Як аказалася, Ніно, хлопца, што страціў кнігу з фотакарткамі, хвалюе тое ж пытанне. Амэлі пашчасціла разгадаць таямніцу, і яна падкідвае Ніно падказкі-загадкі: сваю фатаграфію ў масцы [[Зора]], стрэлкі на асфальце, шарады. У выніку яны прыводзяць яго прама да таго загадкавага нежывога чалавека, намаляванага на фотаздымках. Ніно і Амэлі нарэшце сустракаюцца, ведаючы, хто з іх хто. І аказваецца, што яны створаны адзін для аднаго. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Адры Тату]] | ''Амелі Пулен'' | {{нп5|Мацьё Касавіц||en|Mathieu Kassovitz}} | ''Ніно Кенкампуа'' | {{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} | ''Рафаэль Пулен, бацька Амелі'' | {{нп5|Ларэла Кравата||en|Lorella Cravotta}} | ''Амандзіна Пулен, маці Амелі'' | {{нп5|Серж Мерлен||en|Serge Merlin}} | ''Раймон Дзюфаэль, «шкляны чалавек»'' | [[Жамель Дэбуз]] | ''Люсьен'' | {{нп5|Клацільд Мале||fr|Clotilde Mollet}} | ''Джына, афіцыянтка'' | {{нп5|Клер Мар’е||fr|Claire Maurier}} | ''Сюзанна, гаспадыня кафэ'' | {{нп5|Ізабэль Нанці||fr|Isabelle Nanty}} | ''Жаржэт, прадаўшчыца ў табачным аддзеле'' | {{нп5|Дамінік Пінон||fr|Dominique Pinon}} | ''Жазеф'' | {{нп5|Арцюс дэ Пенгерн||fr|Artus de Penguern}} | ''Іпаліта'' | {{нп5|Іаланда Маро||fr|Yolande Moreau}} | ''Мадлен Уолес, кансьержка'' | {{нп5|Урбен Канселье||fr|Urbain Cancelier}} | ''Каліньён'' | {{нп5|Марыс Бенішу||fr|Maurice Bénichou}} | ''Дамінік Брэтадо'' | {{нп5|Мішэль Рабен||fr|Michel Robin}} | ''бацька Каліньёна'' | {{нп5|Андрэ Даман||fr|Andrée Damant}} | ''маці Каліньёна'' | {{нп5|Армель (актрыса)|Армель|fr|Armelle (actrice)}} | ''Філамена, сцюардэса'' | {{нп5|Клод Перон||fr|Claude Perron}} | ''Эва, прадаўшчыца ў секс-шопе'' | {{нп5|Андрэ Дзюсалье||fr|André Dussollier}} | ''расказчык'' }} == Вытворчасць == === Падбор акцёраў === Першапачаткова Жэнэ пісаў ролю Амелі пад англійскую актрысу [[Эмілі Уотсан]]. У гэтым першым варыянце бацька Амелі быў англічанінам, які жыў у [[Лондан]]е. Аднак Уотсан кепска валодала французскай мовай, і калі яна стала недасяжнай з-за канфлікту са здымкамі фільма «{{нп5|Госфард-парк||en|Gosford Park}}», Жэнэ перапісаў сцэнарый пад французскую актрысу. Рэжысёр ўбачыў [[Адры Тату]] на постары фільма 1999 года «{{нп5|Салон прыгажосці „Венера“||en|Venus Beauty Institute}}», і яна стала першай актрысай, якую ён праслухаў на новы вобраз галоўнай гераіні. === Месцы здымкаў === Большая частка фільма здымалася на натуры, на вуліцах [[Парыж]]а. Каб надаць гораду асабліва рамантычны, казачны выгляд здымачнай групе прыйшлося прыкласці нямала намаганняў. Месцы здымкаў метадычна вычышчаліся ад грызуноў, смецця і паўсюдных графіці. Асабліва складана было гэта рэалізаваць на вакзалах: Паўночным, Усходнім і Ліёнскім. Значная частка дзеяння фільма разгортваецца ў раёне Манмартр: менавіта тут знаходзяцца прадуктовая лаўка і кафэ «{{нп5|Два млыны||fr|Café des 2 Moulins}}», дзе працуе Амелі. Каб атрымаць дазвол здымаць у кафэ, рэжысёр цэлы год вёў перамовы з гаспадаром установы. Пазней кафэ стала надзвычай папулярным сярод аматараў фільма. Сярод іншых рэальных аб’ектаў, дзе адбываліся здымкі фільма: * Дом 56 па вуліцы {{нп5|Труа-Фрэр||fr|Rue des Trois-Frères}} — Дом Амелі * Кінатэатр {{нп5|Studio 28||fr|Studio 28}} — Кінатэатр, дзе Амелі глядзіць кіно па пятніцах * Секс-шоп насупраць кабарэ «Мулен-Руж» — Секс-шоп, дзе працуе Ніно * Станцыя метро «Ламарк-Каленкур» У ліку знакамітых славутасцяў, трапілі ў кадр: базыліка [[Базіліка Сакрэ-Кёр|Сакрэ-Кёр]] і канал [[Канал Сен-Мартэн|Сен-Мартэн]]. Не ў Парыжы здымаўся толькі дом бацькі Амелі. Ён знаходзіўся ў муніцыпалітэце {{нп5|Абон||fr|Eaubonne}} непадалёк ад Парыжа. Спецыяльна для фільма было пабудавана толькі дзве дэкарацыі: кватэры Амелі і яе суседа «''шклянога чалавека''». === Музычнае суправаджэнне === [[Выява:Yann Tiersen live 2007 (4).jpg|200пкс|thumb|Кампазітар [[Ян Цьерсен]].]] Першапачаткова Жэнэ хацеў, каб саўндтрэк да фільма напісаў англійскі кампазітар {{нп5|Майкл Найман||en|Michael Nyman}}<ref name="Le Parisien" />. Па адной з версій, музыку [[Ян Цьерсен|Яна Цьерсена]] рэжысёр пачуў за рулём аўтамабіля і адразу ж замовіў увесь каталог яго прац<ref name="BBC News" />. Ён прапанаваў кампазітару напісаць саўндтрэк «Амелі», але Цьерсен гэтым часам быў заняты працай над альбомам «{{нп5|L'Absente||fr|L'Absente}}»<ref name="BBC News" />. Тады Жэнэ падабраў музыку да фільма з чатырох папярэдніх альбомаў кампазітара. Трэкі добра пасавалі фільму, і тады Цьерсен пагадзіўся прыняць удзел у працы над фільмам. Ён напісаў серыю з прыблізна 15 трэкаў, якія не прызначаліся да канкрэтных сцэн, а рэжысёр выбраў патрэбныя яму кампазіцыі і размясціў, дзе палічыў патрэбным<ref name="Le Cargo!" />. Жэнэ даў магчымасць Цьерсену эксперыментаваць з гучаннем, дзякуючы чаму ў саўндтрэку можна пачуць такія спецыфічныя «''інструменты''», як [[пішучая машынка]] або [[Веласіпед|роварнае кола]]. Сярод трэкаў, адмыслова напісаных для фільма, была і кампазіцыя «La Valse d'Amelie», якая стала лейтматывам карціны. Яна гучыць некалькі разоў за фільм у розных варыяцыях, кожны раз ствараючы розны настрой. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === Прэм’ера фільма адбылася [[25 красавіка]] [[2001]] года ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і франкамоўным рэгіёне [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] (6 ліпеня), [[Эдынбург]]у (12 жніўня), [[Таронта]] (10 верасня), [[Флісінген]]е (13 верасня), [[Афіны|Афінах]] (20 верасня), [[Грэйтэр-Садберы]] (23 верасня), [[Ванкувер]]ы (27 верасня), [[Хельсінкі|Хельсінках]] (27 верасня), [[Будапешт|Будапешце]] (3 кастрычніка), [[Аспен (Каларада)|Аспене]] (3 кастрычніка), [[Варшава|Варшаве]] (5 кастрычніка), [[Чыкага]] (7 кастрычніка)<ref name="IMDb, Release Info" />. Ніжэй прыведзены спіс прэм’ер фільма паводле краін у храналагічным парадку<ref name="IMDb, Release Info" />: {{columns-list|colwidth=25em| * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(франкамоўны рэгіён)</small> * {{date|06|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} <small>([[Кінафестываль у Карлавых Варах]])</small> * {{date|26|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(нямецкамоўны рэгіён)</small> * {{date|12|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} <small>([[Эдынбургскі кінафестываль]])</small> * {{date|16|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{date|24|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Югаславія}} * {{date|07|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Квэбэк)</small> * {{date|10|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Кінафестываль у Таронта]])</small> * {{date|13|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Film by the Sea||en|Film by the Sea}}»)</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} <small>([[Афінскі кінафестываль]])</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{date|21|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{date|23|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Cinéfest Sudbury||en|Cinéfest Sudbury International Film Festival}}»)</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Ванкуверскі кінафестываль]])</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} <small>([[Хельсінскі кінафестываль]])</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} <small>(Кінафестываль «Titanic»)</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Аспенскі кінафестываль]])</small> * {{date|04|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Славакія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Польшча}} <small>([[Варшаўскі кінафестываль]])</small> * {{date|07|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Чыкагскі кінафестываль]])</small> }} Фільм атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце, агулам яго паглядзелі каля 30 мільёнаў чалавек<ref name="Le Parisien" />. Пры бюджэце ў 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) фільм сабраў у сусветным пракаце 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev2Score = {{rating|7.8|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev3 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev3Score = {{rating|8.3|10}}<ref name="IMDb" /> |rev4 = ''[[Metacritic]]'' |rev4Score = {{rating|7.0|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev5 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev5Score = {{rating|3.5|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev6 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev6Score = {{rating|9.0|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev7 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev7Score = {{rating|8.0|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Агрэгатар крытычных аглядаў «[[Metacritic]]» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 70 балаў са 100 на аснове 32 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 8.3/10<ref name="Metacritic" />. Паводле іншага папулярнага агрэгатара «[[Rotten Tomatoes]]», сярод 232 рэцэнзентаў 208 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 90 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі на гэтым рэсурсе склаў 95 % на аснове больш чым 250 тысяч галасоў<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў гучыць наступным чынам: {{цытата|«Амелі» — гэта мудрагелістая камедыя пра маладую жанчыну, якая непрыкметна кіруе жыццём навакольных, ствараючы свет, які цалкам належыць ёй. Фільм, зняты ў больш чым 80 парыжскіх лакацыях, дэманструе непаўторны візіянерскі стыль вядомага рэжысёра Жан-П’ера Жэнэ («Дэлікатэсы»; «Горад страчаных дзяцей»), які перадаў вытанчаны шарм і таямнічасць сучаснага Парыжа вачыма чароўнай юнай дзяўчыны.<ref name="Rotten Tomatoes" />}} Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных рэсурсах, прысвечаных кіно: 4.5/5 на «[[AllMovie]]»<ref name="AllMovie" />, 4.0/5 на «[[AlloCiné]]»<ref name="AlloCiné" />, 7.8/10 на «[[FilmAffinity]]»<ref name="FilmAffinity" />, 8.3/10 на «[[Internet Movie Database|IMDb]]»<ref name="IMDb" />, 8.0/10 на сайце «[[КиноПоиск]]»<ref name="KinoPoisk" />. == Узнагароды == Паводле рэсурса «[[Internet Movie Database]]» фільм быў адзначаны 60 кінаўзнагародамі і яшчэ 74 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 80px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 250px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable" style="width: 25px"|{{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2001-10-18"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2001|18.10.2001]] |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года|Кінакампазітар года]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|[[Ян Цьерсен]] |{{nom}} |rowspan="2"| |- |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў за найлепшую арыгінальную музыку да фільма|Найлепшая арыгінальная музыка да фільма]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2001-12-01"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|01.12.2001]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="5"|<ref name="EFA 2001, Nominations" /><ref name="EFA 2001, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|[[Жан-П’ер Жэнэ]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|[[Адры Тату]] |{{nom}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар|en|European Film Award for Best Cinematographer}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|[[Бруно Дэльбанель]] |{{won}} |- |Прыз глядацкіх сімпатый найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |align="center" data-sort-value="2002-01-20"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 2002)|20.01.2002|en|59th Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове|en|Golden Globe Award for Best Foreign Language Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» ([[Францыя]]) |{{nom}} |<ref name="Golden Globes 2002" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2002-02-02"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2002)|02.02.2002|en|16th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |<ref name="Goya 2002" /> |- |rowspan="9" style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] |rowspan="9" align="center" data-sort-value="2002-02-24"|{{нп5|BAFTA (прэмія, 2002)|24.02.2002|en|55th British Academy Film Awards}} |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|BAFTA Award for Best Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |rowspan="9"|<ref name="BAFTA 2002" /> |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую рэжысуру|Прэмія Дэвіда Ліна за дасягненні ў рэжысуры|en|BAFTA Award for Best Direction}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role}} |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Original Screenplay}} |data-sort-value="Ларан Гіём"|{{нп5|Гіём Ларан||fr|Guillaume Laurant}}, Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|BAFTA Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|BAFTA Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|{{нп5|Эрвэ Шнайд||en|Hervé Schneid}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую арыгінальную музыку|Прэмія Энтані Асквіта за арыгінальную музыку да фільма|en|BAFTA Award for Best Original Music}} |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{nom}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|BAFTA Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|{{нп5|Алін Бането||en|Aline Bonetto}} |{{won}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы неангламоўны фільм|Найлепшы неангламоўны фільм|en|BAFTA Award for Best Film Not in the English Language}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |- |rowspan="13" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="13" align="center" data-sort-value="2002-03-02"|[[Сезар (прэмія, 2002)|02.03.2002]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="13"|<ref name="Cesar 2002" /> |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |[[Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Дэбуз Жамель"|[[Жамель Дэбуз]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Руфюс"|{{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|César Award for Best Supporting Actress}} |data-sort-value="Нанці Ізабэль"|{{нп5|Ізабэль Нанці||en|Isabelle Nanty}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|en|César Award for Best Writing}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ, Гіём Ларан |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|Эрвэ Шнайд |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|{{нп5|Вінсэнт Арнардзі||en|Vincent Arnardi}}, {{нп5|Жэрар Ардзі||fr|Gérard Hardy}}, {{нп5|Жан Уманскі||en|Jean Umansky}} |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя касцюмы|Найлепшыя касцюмы|en|César Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Фантэн Мадлін"|{{нп5|Мадлін Фантэн||en|Madeline Fontaine}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя дэкарацыі|Найлепшыя дэкарацыі|en|César Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2002-03-24"|[[Оскар (кінапрэмія, 2002)|24.03.2002]] |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането, [[Мары-Лор Вала]] |{{nom}} |rowspan="5"|<ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002|title=The 74th Academy Awards|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-24|lang=en}}</ref> |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |[[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» (Францыя) |{{nom}} |- |Найлепшы гук |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|Вінсэнт Арнардзі, {{нп5|Гіём Лерыш||en|Guillaume Leriche}}, Жан Уманскі |{{nom}} |- |Найлепшы арыгінальны сцэнарый |data-sort-value="Ларан Гіём"|Гіём Ларан, Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/amélie-am1047|title=Amélie (2001)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=27063.html|title=Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="BAFTA 2002">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2002/film|title=Film in 2002|website=Сайт прэміі «[[BAFTA]]»|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1789101.stm|title=Composer Tiersen serenades Amelie|author=Michael Hubbard|date=2002-01-30|website={{нп5|BBC News||en|BBC News}}|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1430488577/|title=Amélie|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Cesar 2002">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-2002/|title=La Cérémonie des César 2002|website=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|language=fr|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2001.99.0.html|title=2001: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|title=2001: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="Empire, 100 best films">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/100-greatest-world-cinema-films/|title=The 100 Best Films Of World Cinema|date=2019-09-23|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film151039.html|title=Amelie|website=[[FilmAffinity]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes 2002">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|title=Winners & Nominees 2002|website=Сайт прэміі «[[Залаты глобус]]»|language=en|access-date=2021-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044003/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F2002|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Goya 2002">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/16-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2002|author=|date=|website=Сайт прэміі «[[Гоя (прэмія)|Гоя]]»|language=es|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain (2001) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/awards|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/releaseinfo|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Release info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/341/|title=Амели (2001)|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Cargo!">{{cite web|url=https://www.lecargo.org/spip/yann-tiersen/la-peur-du-manque/article7007.html|title=Yann Tiersen - La peur du manque|author=|date=2001-04-01|website=[[Le Cargo!]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/amelie-poulain-a-failli-ne-jamais-exister-04-09-2002-2003373896.php|title=« Amélie Poulain » a failli ne jamais exister !|author=Stéphane Lepoittevin|date=2002-09-04|website=[[Le Parisien]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/amelie/|title=Amélie|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/amelie-2001|title=Amelie|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2001-11-09|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/amelie|title=Amélie|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}} * [http://www.virginrecords.com/amelie/ Сайт саўндтрэка «Амэлі»] {{ref-en}} * {{imdb title|id=0211915|title=Амэлі}} * [https://vk.com/ameliby «НЕВЕРАГОДНЫ ЛЁС АМЭЛІ ПУЛЕН» па-беларуску!] {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Залаты арол» за найлепшы замежны фільм у расійскім пракаце}} {{Прэмія «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм на замежнай мове}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2001 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Францыі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Жан-П’ера Жэнэ]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ян Цьерсен]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2001 года]] 9z7wi8n64l08u31uod0ll7jb7gi0se8 5125577 5125573 2026-04-13T18:22:58Z StachLysy 62453 катэгорыі 5125577 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Неверагодны лёс Амелі Пулен}} {{Фільм | Беларуская назва = Неверагодны лёс Амэлі Пулен | Арыгінальная назва = {{lang-fr|Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain}} | Выява = Ameli.jpg | Памер = 270px | Бюджэт = 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) | Зборы = 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> | Год = 25 красавіка 2001 (Францыя) }} '''«Неверагодны лёс Амэлі Пулен»''' ({{lang-fr|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}}) — [[Францыя|французская]] рамантычная [[камедыя]] [[2001 год у гісторыі кіно|2001]] года [[кінарэжысёр]]а [[Жан-П’ер Жэнэ|Жан-П’ера Жэнэ]]<ref name="IMDb" />. Фільм заняў другое месца ў спісе «100 найлепшых фільмаў сусветнага кінематографа не на англійскай мове», складзеным у 2010 годзе часопісам Empire<ref name="Empire, 100 best films" />. == Сюжэт == Дзіцячыя гады Амэлі праходзяць у выдуманым свеце і адзіноце. Яна ўвесь час фантазіруе і размаўляе са сваім ўяўным сябрам — [[Кракадзілы|кракадзілам]]. Яе бацька памылкова дыягнаставаў ёй парок сэрца (ён надаваў ёй занадта мала часу, з прычыны чаго пры правядзенні штомесячных медыцынскіх абследаванняў Амэлі моцна хвалявалася), таму дзяўчынцы давялося вывучаць навукі дома, страціўшы магчымыасці знайсці сяброў. Маці Амэлі трагічна загінула, калі ёй на галаву з вяршыні сабора Нотр-Дам звалілася турыстка-самазабойца з [[Канада|Канады]]. У садзе сямейства Пулен будуецца мініятурны маўзалей для праху загінулай. Нават там пануе цацачны, казачны свет. Стаўшы дарослай, Амэлі пакідае бацькоўскі дом. Яна працуе ў кафэ «Два Млына» на Манмартры, «пару разоў» спрабуе завязаць любоўныя адносіны з мужчынамі, але яе спробы «аказваюцца непераканаўчымі». Амэлі вельмі вынаходлівая і ўмее знаходзіць задавальненне ў маленькіх паўсядзённых радасцях: апускаючы руку ў мяшок з фасоляй, ламаючы чайнай лыжачкай скарыначку крэм брюле, пускаючы «блінцы» па каналу Сен-Мартэн. Але вечарам 30 жніўня 1997 года — у дзень гібелі [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|прынцэсы Дыяны]] (у рэальнасці прынцэса Дыяна загінула 31 жніўня) — яе жыццё змяняецца: выпадкова Амэлі знаходзіць у сваёй ваннай тайнік, у якім ляжыць бляшаная скрынка з алавянымі салдацікамі, шклянымі шарыкамі і іншымі дзіцячымі скарбамі, якія належалі невядомаму хлопчыку, які жыў калісьці ў яе кватэры, цяпер ужо даросламу пяцідзесяцігадоваму мужчыне. Амэлі вырашае вярнуць скрынку ўладальніку. Яна думае: калі яе задумка абудзіць у ёй якія-небудзь пачуцці, то яна ўсё жыццё прысвеціць клопату пра шчасце іншых людзей. Амэлі знаходзіць ўладальніка гэтага тайніка і з заміраннем сэрца чакае яго рэакцыі. Седзячы за стойкай бара ў кафэ, яна чуе яго прызнанне, што ён шчаслівы атрымаць такую вось вестку з дзяцінства. З гэтага часу Амэлі ўмешваецца ў жыццё іншых людзей. Пасля гісторыі з вяртаннем «скарбаў» яна дапамагае адной з работніц «Двух млыноў» знайсці каханне ў вобразе пастаяннага наведвальніка — мужчыны з дыктафонам, вяртае надзею жанчыне, якая жыве ў адным доме з ёй, падрабіўшы ліст ад нябожчыка мужа. Амэлі даўно раіла бацьку адправіцца ў падарожжа па свеце, але ён усё не вырашаецца з'ехаць, і Амэлі просіць знаёмую сцюардэсу фатаграфаваць [[Садовы гном|садовага гнома]] бацькі ў розных гарадах на фоне славутасцей і адсылаць атрыманыя здымкі яму. Спазніўшыся на цягнік, Амэлі застаецца начаваць у метро, а раніцай яна натаркаецца на хлопца, які шукае нешта пад адной з фотакабінак. Убачыўшы яе, ён як быццам палохаецца. Потым яна сустракае яго яшчэ раз, калі ён зноў нешта шукае каля фотакабінкі, а потым, заўважыўшы кагосьці, бяжыць за ім. Па дарозе ён губляе альбом, які знаходзіць Амэлі. У гэтым альбоме налепленыя змятыя і парваныя фатаграфіі — няўдалыя здымкі, выкінутыя незадаволенымі кліентамі фотакабінак і падабраныя гэтым чалавекам. У альбоме часта сустракаецца фота аднаго і таго ж чалавека. У яго як быццам асоба без эмоцый. Гэтымі думкамі Амэлі дзеліцца са «шкляным Чалавекам», адным з жыхароў яе дома. Разам яны вырашаюць разгадаць таямніцу: што за чалавек намаляваны на гэтых дзіўных фотаздымках. У рэшце рэшт высвятляецца, што гэта чалавек, які рамантуе фотакабінкі, а фоты робіць проста для праверкі, пасля чаго дзярэ і выкідвае іх. Як аказалася, Ніно, хлопца, што страціў кнігу з фотакарткамі, хвалюе тое ж пытанне. Амэлі пашчасціла разгадаць таямніцу, і яна падкідвае Ніно падказкі-загадкі: сваю фатаграфію ў масцы [[Зора]], стрэлкі на асфальце, шарады. У выніку яны прыводзяць яго прама да таго загадкавага нежывога чалавека, намаляванага на фотаздымках. Ніно і Амэлі нарэшце сустракаюцца, ведаючы, хто з іх хто. І аказваецца, што яны створаны адзін для аднаго. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Адры Тату]] | ''Амелі Пулен'' | {{нп5|Мацьё Касавіц||en|Mathieu Kassovitz}} | ''Ніно Кенкампуа'' | {{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} | ''Рафаэль Пулен, бацька Амелі'' | {{нп5|Ларэла Кравата||en|Lorella Cravotta}} | ''Амандзіна Пулен, маці Амелі'' | {{нп5|Серж Мерлен||en|Serge Merlin}} | ''Раймон Дзюфаэль, «шкляны чалавек»'' | [[Жамель Дэбуз]] | ''Люсьен'' | {{нп5|Клацільд Мале||fr|Clotilde Mollet}} | ''Джына, афіцыянтка'' | {{нп5|Клер Мар’е||fr|Claire Maurier}} | ''Сюзанна, гаспадыня кафэ'' | {{нп5|Ізабэль Нанці||fr|Isabelle Nanty}} | ''Жаржэт, прадаўшчыца ў табачным аддзеле'' | {{нп5|Дамінік Пінон||fr|Dominique Pinon}} | ''Жазеф'' | {{нп5|Арцюс дэ Пенгерн||fr|Artus de Penguern}} | ''Іпаліта'' | {{нп5|Іаланда Маро||fr|Yolande Moreau}} | ''Мадлен Уолес, кансьержка'' | {{нп5|Урбен Канселье||fr|Urbain Cancelier}} | ''Каліньён'' | {{нп5|Марыс Бенішу||fr|Maurice Bénichou}} | ''Дамінік Брэтадо'' | {{нп5|Мішэль Рабен||fr|Michel Robin}} | ''бацька Каліньёна'' | {{нп5|Андрэ Даман||fr|Andrée Damant}} | ''маці Каліньёна'' | {{нп5|Армель (актрыса)|Армель|fr|Armelle (actrice)}} | ''Філамена, сцюардэса'' | {{нп5|Клод Перон||fr|Claude Perron}} | ''Эва, прадаўшчыца ў секс-шопе'' | {{нп5|Андрэ Дзюсалье||fr|André Dussollier}} | ''расказчык'' }} == Вытворчасць == === Падбор акцёраў === Першапачаткова Жэнэ пісаў ролю Амелі пад англійскую актрысу [[Эмілі Уотсан]]. У гэтым першым варыянце бацька Амелі быў англічанінам, які жыў у [[Лондан]]е. Аднак Уотсан кепска валодала французскай мовай, і калі яна стала недасяжнай з-за канфлікту са здымкамі фільма «{{нп5|Госфард-парк||en|Gosford Park}}», Жэнэ перапісаў сцэнарый пад французскую актрысу. Рэжысёр ўбачыў [[Адры Тату]] на постары фільма 1999 года «{{нп5|Салон прыгажосці „Венера“||en|Venus Beauty Institute}}», і яна стала першай актрысай, якую ён праслухаў на новы вобраз галоўнай гераіні. === Месцы здымкаў === Большая частка фільма здымалася на натуры, на вуліцах [[Парыж]]а. Каб надаць гораду асабліва рамантычны, казачны выгляд здымачнай групе прыйшлося прыкласці нямала намаганняў. Месцы здымкаў метадычна вычышчаліся ад грызуноў, смецця і паўсюдных графіці. Асабліва складана было гэта рэалізаваць на вакзалах: Паўночным, Усходнім і Ліёнскім. Значная частка дзеяння фільма разгортваецца ў раёне Манмартр: менавіта тут знаходзяцца прадуктовая лаўка і кафэ «{{нп5|Два млыны||fr|Café des 2 Moulins}}», дзе працуе Амелі. Каб атрымаць дазвол здымаць у кафэ, рэжысёр цэлы год вёў перамовы з гаспадаром установы. Пазней кафэ стала надзвычай папулярным сярод аматараў фільма. Сярод іншых рэальных аб’ектаў, дзе адбываліся здымкі фільма: * Дом 56 па вуліцы {{нп5|Труа-Фрэр||fr|Rue des Trois-Frères}} — Дом Амелі * Кінатэатр {{нп5|Studio 28||fr|Studio 28}} — Кінатэатр, дзе Амелі глядзіць кіно па пятніцах * Секс-шоп насупраць кабарэ «Мулен-Руж» — Секс-шоп, дзе працуе Ніно * Станцыя метро «Ламарк-Каленкур» У ліку знакамітых славутасцяў, трапілі ў кадр: базыліка [[Базіліка Сакрэ-Кёр|Сакрэ-Кёр]] і канал [[Канал Сен-Мартэн|Сен-Мартэн]]. Не ў Парыжы здымаўся толькі дом бацькі Амелі. Ён знаходзіўся ў муніцыпалітэце {{нп5|Абон||fr|Eaubonne}} непадалёк ад Парыжа. Спецыяльна для фільма было пабудавана толькі дзве дэкарацыі: кватэры Амелі і яе суседа «''шклянога чалавека''». === Музычнае суправаджэнне === [[Выява:Yann Tiersen live 2007 (4).jpg|200пкс|thumb|Кампазітар [[Ян Цьерсен]].]] Першапачаткова Жэнэ хацеў, каб саўндтрэк да фільма напісаў англійскі кампазітар {{нп5|Майкл Найман||en|Michael Nyman}}<ref name="Le Parisien" />. Па адной з версій, музыку [[Ян Цьерсен|Яна Цьерсена]] рэжысёр пачуў за рулём аўтамабіля і адразу ж замовіў увесь каталог яго прац<ref name="BBC News" />. Ён прапанаваў кампазітару напісаць саўндтрэк «Амелі», але Цьерсен гэтым часам быў заняты працай над альбомам «{{нп5|L'Absente||fr|L'Absente}}»<ref name="BBC News" />. Тады Жэнэ падабраў музыку да фільма з чатырох папярэдніх альбомаў кампазітара. Трэкі добра пасавалі фільму, і тады Цьерсен пагадзіўся прыняць удзел у працы над фільмам. Ён напісаў серыю з прыблізна 15 трэкаў, якія не прызначаліся да канкрэтных сцэн, а рэжысёр выбраў патрэбныя яму кампазіцыі і размясціў, дзе палічыў патрэбным<ref name="Le Cargo!" />. Жэнэ даў магчымасць Цьерсену эксперыментаваць з гучаннем, дзякуючы чаму ў саўндтрэку можна пачуць такія спецыфічныя «''інструменты''», як [[пішучая машынка]] або [[Веласіпед|роварнае кола]]. Сярод трэкаў, адмыслова напісаных для фільма, была і кампазіцыя «La Valse d'Amelie», якая стала лейтматывам карціны. Яна гучыць некалькі разоў за фільм у розных варыяцыях, кожны раз ствараючы розны настрой. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === Прэм’ера фільма адбылася [[25 красавіка]] [[2001]] года ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і франкамоўным рэгіёне [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] (6 ліпеня), [[Эдынбург]]у (12 жніўня), [[Таронта]] (10 верасня), [[Флісінген]]е (13 верасня), [[Афіны|Афінах]] (20 верасня), [[Грэйтэр-Садберы]] (23 верасня), [[Ванкувер]]ы (27 верасня), [[Хельсінкі|Хельсінках]] (27 верасня), [[Будапешт|Будапешце]] (3 кастрычніка), [[Аспен (Каларада)|Аспене]] (3 кастрычніка), [[Варшава|Варшаве]] (5 кастрычніка), [[Чыкага]] (7 кастрычніка)<ref name="IMDb, Release Info" />. Ніжэй прыведзены спіс прэм’ер фільма паводле краін у храналагічным парадку<ref name="IMDb, Release Info" />: {{columns-list|colwidth=25em| * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(франкамоўны рэгіён)</small> * {{date|06|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} <small>([[Кінафестываль у Карлавых Варах]])</small> * {{date|26|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(нямецкамоўны рэгіён)</small> * {{date|12|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} <small>([[Эдынбургскі кінафестываль]])</small> * {{date|16|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{date|24|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Югаславія}} * {{date|07|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Квэбэк)</small> * {{date|10|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Кінафестываль у Таронта]])</small> * {{date|13|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Film by the Sea||en|Film by the Sea}}»)</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} <small>([[Афінскі кінафестываль]])</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{date|21|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{date|23|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Cinéfest Sudbury||en|Cinéfest Sudbury International Film Festival}}»)</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Ванкуверскі кінафестываль]])</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} <small>([[Хельсінскі кінафестываль]])</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} <small>(Кінафестываль «Titanic»)</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Аспенскі кінафестываль]])</small> * {{date|04|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Славакія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Польшча}} <small>([[Варшаўскі кінафестываль]])</small> * {{date|07|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Чыкагскі кінафестываль]])</small> }} Фільм атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце, агулам яго паглядзелі каля 30 мільёнаў чалавек<ref name="Le Parisien" />. Пры бюджэце ў 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) фільм сабраў у сусветным пракаце 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev2Score = {{rating|7.8|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev3 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev3Score = {{rating|8.3|10}}<ref name="IMDb" /> |rev4 = ''[[Metacritic]]'' |rev4Score = {{rating|7.0|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev5 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev5Score = {{rating|3.5|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev6 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev6Score = {{rating|9.0|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev7 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev7Score = {{rating|8.0|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Агрэгатар крытычных аглядаў «[[Metacritic]]» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 70 балаў са 100 на аснове 32 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 8.3/10<ref name="Metacritic" />. Паводле іншага папулярнага агрэгатара «[[Rotten Tomatoes]]», сярод 232 рэцэнзентаў 208 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 90 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі на гэтым рэсурсе склаў 95 % на аснове больш чым 250 тысяч галасоў<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў гучыць наступным чынам: {{цытата|«Амелі» — гэта мудрагелістая камедыя пра маладую жанчыну, якая непрыкметна кіруе жыццём навакольных, ствараючы свет, які цалкам належыць ёй. Фільм, зняты ў больш чым 80 парыжскіх лакацыях, дэманструе непаўторны візіянерскі стыль вядомага рэжысёра Жан-П’ера Жэнэ («Дэлікатэсы»; «Горад страчаных дзяцей»), які перадаў вытанчаны шарм і таямнічасць сучаснага Парыжа вачыма чароўнай юнай дзяўчыны.<ref name="Rotten Tomatoes" />}} Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных рэсурсах, прысвечаных кіно: 4.5/5 на «[[AllMovie]]»<ref name="AllMovie" />, 4.0/5 на «[[AlloCiné]]»<ref name="AlloCiné" />, 7.8/10 на «[[FilmAffinity]]»<ref name="FilmAffinity" />, 8.3/10 на «[[Internet Movie Database|IMDb]]»<ref name="IMDb" />, 8.0/10 на сайце «[[КиноПоиск]]»<ref name="KinoPoisk" />. == Узнагароды == Паводле рэсурса «[[Internet Movie Database]]» фільм быў адзначаны 60 кінаўзнагародамі і яшчэ 74 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 80px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 250px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable" style="width: 25px"|{{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2001-10-18"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2001|18.10.2001]] |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года|Кінакампазітар года]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|[[Ян Цьерсен]] |{{nom}} |rowspan="2"| |- |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў за найлепшую арыгінальную музыку да фільма|Найлепшая арыгінальная музыка да фільма]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2001-12-01"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|01.12.2001]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="5"|<ref name="EFA 2001, Nominations" /><ref name="EFA 2001, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|[[Жан-П’ер Жэнэ]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|[[Адры Тату]] |{{nom}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар|en|European Film Award for Best Cinematographer}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|[[Бруно Дэльбанель]] |{{won}} |- |Прыз глядацкіх сімпатый найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |align="center" data-sort-value="2002-01-20"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 2002)|20.01.2002|en|59th Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове|en|Golden Globe Award for Best Foreign Language Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» ([[Францыя]]) |{{nom}} |<ref name="Golden Globes 2002" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2002-02-02"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2002)|02.02.2002|en|16th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |<ref name="Goya 2002" /> |- |rowspan="9" style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] |rowspan="9" align="center" data-sort-value="2002-02-24"|{{нп5|BAFTA (прэмія, 2002)|24.02.2002|en|55th British Academy Film Awards}} |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|BAFTA Award for Best Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |rowspan="9"|<ref name="BAFTA 2002" /> |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую рэжысуру|Прэмія Дэвіда Ліна за дасягненні ў рэжысуры|en|BAFTA Award for Best Direction}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role}} |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Original Screenplay}} |data-sort-value="Ларан Гіём"|{{нп5|Гіём Ларан||fr|Guillaume Laurant}}, Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|BAFTA Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|BAFTA Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|{{нп5|Эрвэ Шнайд||en|Hervé Schneid}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую арыгінальную музыку|Прэмія Энтані Асквіта за арыгінальную музыку да фільма|en|BAFTA Award for Best Original Music}} |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{nom}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|BAFTA Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|{{нп5|Алін Бането||en|Aline Bonetto}} |{{won}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы неангламоўны фільм|Найлепшы неангламоўны фільм|en|BAFTA Award for Best Film Not in the English Language}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |- |rowspan="13" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="13" align="center" data-sort-value="2002-03-02"|[[Сезар (прэмія, 2002)|02.03.2002]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="13"|<ref name="Cesar 2002" /> |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |[[Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Дэбуз Жамель"|[[Жамель Дэбуз]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Руфюс"|{{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|César Award for Best Supporting Actress}} |data-sort-value="Нанці Ізабэль"|{{нп5|Ізабэль Нанці||en|Isabelle Nanty}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|en|César Award for Best Writing}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ, Гіём Ларан |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|Эрвэ Шнайд |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|{{нп5|Вінсэнт Арнардзі||en|Vincent Arnardi}}, {{нп5|Жэрар Ардзі||fr|Gérard Hardy}}, {{нп5|Жан Уманскі||en|Jean Umansky}} |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя касцюмы|Найлепшыя касцюмы|en|César Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Фантэн Мадлін"|{{нп5|Мадлін Фантэн||en|Madeline Fontaine}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя дэкарацыі|Найлепшыя дэкарацыі|en|César Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2002-03-24"|[[Оскар (кінапрэмія, 2002)|24.03.2002]] |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането, [[Мары-Лор Вала]] |{{nom}} |rowspan="5"|<ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002|title=The 74th Academy Awards|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-24|lang=en}}</ref> |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |[[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» (Францыя) |{{nom}} |- |Найлепшы гук |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|Вінсэнт Арнардзі, {{нп5|Гіём Лерыш||en|Guillaume Leriche}}, Жан Уманскі |{{nom}} |- |Найлепшы арыгінальны сцэнарый |data-sort-value="Ларан Гіём"|Гіём Ларан, Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/amélie-am1047|title=Amélie (2001)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=27063.html|title=Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="BAFTA 2002">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2002/film|title=Film in 2002|website=Сайт прэміі «[[BAFTA]]»|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1789101.stm|title=Composer Tiersen serenades Amelie|author=Michael Hubbard|date=2002-01-30|website={{нп5|BBC News||en|BBC News}}|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1430488577/|title=Amélie|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Cesar 2002">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-2002/|title=La Cérémonie des César 2002|website=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|language=fr|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2001.99.0.html|title=2001: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|title=2001: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="Empire, 100 best films">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/100-greatest-world-cinema-films/|title=The 100 Best Films Of World Cinema|date=2019-09-23|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film151039.html|title=Amelie|website=[[FilmAffinity]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes 2002">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|title=Winners & Nominees 2002|website=Сайт прэміі «[[Залаты глобус]]»|language=en|access-date=2021-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044003/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F2002|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Goya 2002">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/16-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2002|author=|date=|website=Сайт прэміі «[[Гоя (прэмія)|Гоя]]»|language=es|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain (2001) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/awards|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/releaseinfo|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Release info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/341/|title=Амели (2001)|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Cargo!">{{cite web|url=https://www.lecargo.org/spip/yann-tiersen/la-peur-du-manque/article7007.html|title=Yann Tiersen - La peur du manque|author=|date=2001-04-01|website=[[Le Cargo!]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/amelie-poulain-a-failli-ne-jamais-exister-04-09-2002-2003373896.php|title=« Amélie Poulain » a failli ne jamais exister !|author=Stéphane Lepoittevin|date=2002-09-04|website=[[Le Parisien]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/amelie/|title=Amélie|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/amelie-2001|title=Amelie|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2001-11-09|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/amelie|title=Amélie|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}} * [http://www.virginrecords.com/amelie/ Сайт саўндтрэка «Амэлі»] {{ref-en}} * {{imdb title|id=0211915|title=Амэлі}} * [https://vk.com/ameliby «НЕВЕРАГОДНЫ ЛЁС АМЭЛІ ПУЛЕН» па-беларуску!] {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Залаты арол» за найлепшы замежны фільм у расійскім пракаце}} {{Прэмія «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм на замежнай мове}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2001 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Францыі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Парыж]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Жан-П’ера Жэнэ]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Жан-П’ера Жэнэ]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Гіёма Ларана]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ян Цьерсен]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм]] 4ybw1yvdaitrwd6bj2mo6d254nuufr4 5125585 5125577 2026-04-13T19:27:28Z StachLysy 62453 дапаўненне 5125585 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Неверагодны лёс Амелі Пулен}} {{Фільм | Беларуская назва = Неверагодны лёс Амэлі Пулен | Арыгінальная назва = {{lang-fr|Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain}} | Выява = Ameli.jpg | Памер = 270px | Бюджэт = 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) | Зборы = 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> | Год = 25 красавіка 2001 (Францыя) }} '''«Неверагодны лёс Амэлі Пулен»''' ({{lang-fr|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}}) — [[Францыя|французская]] рамантычная [[камедыя]] [[2001 год у гісторыі кіно|2001]] года [[кінарэжысёр]]а [[Жан-П’ер Жэнэ|Жан-П’ера Жэнэ]]<ref name="IMDb" />. Фільм заняў другое месца ў спісе «100 найлепшых фільмаў сусветнага кінематографа не на англійскай мове», складзеным у 2010 годзе часопісам Empire<ref name="Empire, 100 best films" />. == Сюжэт == Дзіцячыя гады Амэлі праходзяць у выдуманым свеце і адзіноце. Яна ўвесь час фантазіруе і размаўляе са сваім ўяўным сябрам — [[Кракадзілы|кракадзілам]]. Яе бацька памылкова дыягнаставаў ёй парок сэрца (ён надаваў ёй занадта мала часу, з прычыны чаго пры правядзенні штомесячных медыцынскіх абследаванняў Амэлі моцна хвалявалася), таму дзяўчынцы давялося вывучаць навукі дома, страціўшы магчымыасці знайсці сяброў. Маці Амэлі трагічна загінула, калі ёй на галаву з вяршыні сабора Нотр-Дам звалілася турыстка-самазабойца з [[Канада|Канады]]. У садзе сямейства Пулен будуецца мініятурны маўзалей для праху загінулай. Нават там пануе цацачны, казачны свет. Стаўшы дарослай, Амэлі пакідае бацькоўскі дом. Яна працуе ў кафэ «Два Млына» на Манмартры, «пару разоў» спрабуе завязаць любоўныя адносіны з мужчынамі, але яе спробы «аказваюцца непераканаўчымі». Амэлі вельмі вынаходлівая і ўмее знаходзіць задавальненне ў маленькіх паўсядзённых радасцях: апускаючы руку ў мяшок з фасоляй, ламаючы чайнай лыжачкай скарыначку крэм брюле, пускаючы «блінцы» па каналу Сен-Мартэн. Але вечарам 30 жніўня 1997 года — у дзень гібелі [[Дыяна (прынцэса Уэльская)|прынцэсы Дыяны]] (у рэальнасці прынцэса Дыяна загінула 31 жніўня) — яе жыццё змяняецца: выпадкова Амэлі знаходзіць у сваёй ваннай тайнік, у якім ляжыць бляшаная скрынка з алавянымі салдацікамі, шклянымі шарыкамі і іншымі дзіцячымі скарбамі, якія належалі невядомаму хлопчыку, які жыў калісьці ў яе кватэры, цяпер ужо даросламу пяцідзесяцігадоваму мужчыне. Амэлі вырашае вярнуць скрынку ўладальніку. Яна думае: калі яе задумка абудзіць у ёй якія-небудзь пачуцці, то яна ўсё жыццё прысвеціць клопату пра шчасце іншых людзей. Амэлі знаходзіць ўладальніка гэтага тайніка і з заміраннем сэрца чакае яго рэакцыі. Седзячы за стойкай бара ў кафэ, яна чуе яго прызнанне, што ён шчаслівы атрымаць такую вось вестку з дзяцінства. З гэтага часу Амэлі ўмешваецца ў жыццё іншых людзей. Пасля гісторыі з вяртаннем «скарбаў» яна дапамагае адной з работніц «Двух млыноў» знайсці каханне ў вобразе пастаяннага наведвальніка — мужчыны з дыктафонам, вяртае надзею жанчыне, якая жыве ў адным доме з ёй, падрабіўшы ліст ад нябожчыка мужа. Амэлі даўно раіла бацьку адправіцца ў падарожжа па свеце, але ён усё не вырашаецца з'ехаць, і Амэлі просіць знаёмую сцюардэсу фатаграфаваць [[Садовы гном|садовага гнома]] бацькі ў розных гарадах на фоне славутасцей і адсылаць атрыманыя здымкі яму. Спазніўшыся на цягнік, Амэлі застаецца начаваць у метро, а раніцай яна натаркаецца на хлопца, які шукае нешта пад адной з фотакабінак. Убачыўшы яе, ён як быццам палохаецца. Потым яна сустракае яго яшчэ раз, калі ён зноў нешта шукае каля фотакабінкі, а потым, заўважыўшы кагосьці, бяжыць за ім. Па дарозе ён губляе альбом, які знаходзіць Амэлі. У гэтым альбоме налепленыя змятыя і парваныя фатаграфіі — няўдалыя здымкі, выкінутыя незадаволенымі кліентамі фотакабінак і падабраныя гэтым чалавекам. У альбоме часта сустракаецца фота аднаго і таго ж чалавека. У яго як быццам асоба без эмоцый. Гэтымі думкамі Амэлі дзеліцца са «шкляным Чалавекам», адным з жыхароў яе дома. Разам яны вырашаюць разгадаць таямніцу: што за чалавек намаляваны на гэтых дзіўных фотаздымках. У рэшце рэшт высвятляецца, што гэта чалавек, які рамантуе фотакабінкі, а фоты робіць проста для праверкі, пасля чаго дзярэ і выкідвае іх. Як аказалася, Ніно, хлопца, што страціў кнігу з фотакарткамі, хвалюе тое ж пытанне. Амэлі пашчасціла разгадаць таямніцу, і яна падкідвае Ніно падказкі-загадкі: сваю фатаграфію ў масцы [[Зора]], стрэлкі на асфальце, шарады. У выніку яны прыводзяць яго прама да таго загадкавага нежывога чалавека, намаляванага на фотаздымках. Ніно і Амэлі нарэшце сустракаюцца, ведаючы, хто з іх хто. І аказваецца, што яны створаны адзін для аднаго. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Адры Тату]] | ''Амелі Пулен'' | {{нп5|Мацьё Касавіц||en|Mathieu Kassovitz}} | ''Ніно Кенкампуа'' | {{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} | ''Рафаэль Пулен, бацька Амелі'' | {{нп5|Ларэла Кравата||en|Lorella Cravotta}} | ''Амандзіна Пулен, маці Амелі'' | {{нп5|Серж Мерлен||en|Serge Merlin}} | ''Раймон Дзюфаэль, «шкляны чалавек»'' | [[Жамель Дэбуз]] | ''Люсьен'' | {{нп5|Клацільд Мале||fr|Clotilde Mollet}} | ''Джына, афіцыянтка'' | {{нп5|Клер Мар’е||fr|Claire Maurier}} | ''Сюзанна, гаспадыня кафэ'' | {{нп5|Ізабэль Нанці||fr|Isabelle Nanty}} | ''Жаржэт, прадаўшчыца ў табачным аддзеле'' | {{нп5|Дамінік Пінон||fr|Dominique Pinon}} | ''Жазеф'' | {{нп5|Арцюс дэ Пенгерн||fr|Artus de Penguern}} | ''Іпаліта'' | {{нп5|Іаланда Маро||fr|Yolande Moreau}} | ''Мадлен Уолес, кансьержка'' | {{нп5|Урбен Канселье||fr|Urbain Cancelier}} | ''Каліньён'' | {{нп5|Марыс Бенішу||fr|Maurice Bénichou}} | ''Дамінік Брэтадо'' | {{нп5|Мішэль Рабен||fr|Michel Robin}} | ''бацька Каліньёна'' | {{нп5|Андрэ Даман||fr|Andrée Damant}} | ''маці Каліньёна'' | {{нп5|Армель (актрыса)|Армель|fr|Armelle (actrice)}} | ''Філамена, сцюардэса'' | {{нп5|Клод Перон||fr|Claude Perron}} | ''Эва, прадаўшчыца ў секс-шопе'' | {{нп5|Андрэ Дзюсалье||fr|André Dussollier}} | ''расказчык'' }} == Вытворчасць == === Праца над сцэнарыем === Незвычайныя гісторыі, якіх шмат у фільм, у большасці маюць рэальную аснову і ўзяты з калекцыі, якую Жэнэ збіраў з [[1974]] года, запісваючы незвычайныя ўспаміны сваіх знаёмых{{sfn|Малинина|2011}}. Фотакалекцыя, якую збірае Ніно, таксама мае рэальны прататып: аналагічную калекцыю збіраў сябар рэжысёра сцэнарыст Мішэль Фолька{{sfn|Малинина|2011}} (у фінальных тытрах яму выказана падзяка); арыгінальную фотакалекцыю, аднак, паказаць у фільме не ўдалося, паколькі закон Францыі забараняе паказваць у кінафільме выпадковых людзей без іх згоды; фотакалекцыя была створана з фатаграфій акцёраў-статыстаў: акцёраў саджалі перад фотаапаратам і прасілі адлюстраваць той ці іншы выраз твару, а часцяком проста казалі: «''Ой, а ў вас чаравік у крэйдзе''» ці «''А што гэта ў вас на лбе?''» і ў гэты момант націскалі на спуск фотаапарата. [[Выява:Nain - Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain.jpg|200пкс|thumb|[[Садовы гном]] з фільма «Амелі».]] Аснова гісторыі з [[Садовы гном|садовым гномам]] таксама з калекцыі гісторый Жэнэ. Ідэя з вандруючым па ўсім свеце садовым гномам належала аўстралійцу, які ў сярэдзіне 1980-х гадоў, падарожнічаючы па свеце, дасылаў свайму суседу фатаграфіі з выявамі садовага гнома, якога ён узяў з яго саду. У 1990-я такія розыгрышы сталі вельмі папулярнымі ў Вялікабрытаніі і Францыі. Ідэя з вандроўнымі гномамі пасля выхаду фільма стала яшчэ больш папулярнай: яна была выкарыстана ў некалькіх камп’ютарных гульнях, відэакліпах і серыялах, а таксама легла ў аснову рэкламнай кампаніі амерыканскай турыстычнай фірмы{{sfn|Малинина|2011}}. === Падбор акцёраў === Першапачаткова Жэнэ пісаў ролю Амелі пад англійскую актрысу [[Эмілі Уотсан]]. У гэтым першым варыянце бацька Амелі быў англічанінам, які жыў у [[Лондан]]е. Аднак Уотсан кепска валодала французскай мовай, і калі яна стала недасяжнай з-за канфлікту са здымкамі фільма «{{нп5|Госфард-парк||en|Gosford Park}}», Жэнэ перапісаў сцэнарый пад французскую актрысу. Рэжысёр ўбачыў [[Адры Тату]] на постары фільма 1999 года «{{нп5|Салон прыгажосці „Венера“||en|Venus Beauty Institute}}», і яна стала першай актрысай, якую ён праслухаў на новы вобраз галоўнай гераіні. === Месцы здымкаў === Большая частка фільма здымалася на натуры, на вуліцах [[Парыж]]а. Каб надаць гораду асабліва рамантычны, казачны выгляд здымачнай групе прыйшлося прыкласці нямала намаганняў. Месцы здымкаў метадычна вычышчаліся ад грызуноў, смецця і паўсюдных графіці. Асабліва складана было гэта рэалізаваць на вакзалах: Паўночным, Усходнім і Ліёнскім. Значная частка дзеяння фільма разгортваецца ў раёне Манмартр: менавіта тут знаходзяцца прадуктовая лаўка і кафэ «{{нп5|Два млыны||fr|Café des 2 Moulins}}», дзе працуе Амелі. Каб атрымаць дазвол здымаць у кафэ, рэжысёр цэлы год вёў перамовы з гаспадаром установы. Пазней кафэ стала надзвычай папулярным сярод аматараў фільма. Сярод іншых рэальных аб’ектаў, дзе адбываліся здымкі фільма: * Дом 56 па вуліцы {{нп5|Труа-Фрэр||fr|Rue des Trois-Frères}} — Дом Амелі * Кінатэатр {{нп5|Studio 28||fr|Studio 28}} — Кінатэатр, дзе Амелі глядзіць кіно па пятніцах * Секс-шоп насупраць кабарэ «Мулен-Руж» — Секс-шоп, дзе працуе Ніно * Станцыя метро «Ламарк-Каленкур» У ліку знакамітых славутасцяў, трапілі ў кадр: базыліка [[Базіліка Сакрэ-Кёр|Сакрэ-Кёр]] і канал [[Канал Сен-Мартэн|Сен-Мартэн]]. Не ў Парыжы здымаўся толькі дом бацькі Амелі. Ён знаходзіўся ў муніцыпалітэце {{нп5|Абон||fr|Eaubonne}} непадалёк ад Парыжа. Спецыяльна для фільма было пабудавана толькі дзве дэкарацыі: кватэры Амелі і яе суседа «''шклянога чалавека''». === Музычнае суправаджэнне === [[Выява:Yann Tiersen live 2007 (4).jpg|200пкс|thumb|Кампазітар [[Ян Цьерсен]].]] Першапачаткова Жэнэ хацеў, каб саўндтрэк да фільма напісаў англійскі кампазітар {{нп5|Майкл Найман||en|Michael Nyman}}<ref name="Le Parisien" />. Па адной з версій, музыку [[Ян Цьерсен|Яна Цьерсена]] рэжысёр пачуў за рулём аўтамабіля і адразу ж замовіў увесь каталог яго прац<ref name="BBC News" />. Ён прапанаваў кампазітару напісаць саўндтрэк «Амелі», але Цьерсен гэтым часам быў заняты працай над альбомам «{{нп5|L'Absente||fr|L'Absente}}»<ref name="BBC News" />. Тады Жэнэ падабраў музыку да фільма з чатырох папярэдніх альбомаў кампазітара. Трэкі добра пасавалі фільму, і тады Цьерсен пагадзіўся прыняць удзел у працы над фільмам. Ён напісаў серыю з прыблізна 15 трэкаў, якія не прызначаліся да канкрэтных сцэн, а рэжысёр выбраў патрэбныя яму кампазіцыі і размясціў, дзе палічыў патрэбным<ref name="Le Cargo!" />. Жэнэ даў магчымасць Цьерсену эксперыментаваць з гучаннем, дзякуючы чаму ў саўндтрэку можна пачуць такія спецыфічныя «''інструменты''», як [[пішучая машынка]] або [[Веласіпед|роварнае кола]]. Сярод трэкаў, адмыслова напісаных для фільма, была і кампазіцыя «La Valse d'Amelie», якая стала лейтматывам карціны. Яна гучыць некалькі разоў за фільм у розных варыяцыях, кожны раз ствараючы розны настрой. == Выхад і прызнанне == === Пракат і зборы === Прэм’ера фільма адбылася [[25 красавіка]] [[2001]] года ў [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і франкамоўным рэгіёне [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref name="IMDb, Release Info" />. Фільм дэманстраваўся на кінафестывалях у [[Карлавы Вары|Карлавых Варах]] (6 ліпеня), [[Эдынбург]]у (12 жніўня), [[Таронта]] (10 верасня), [[Флісінген]]е (13 верасня), [[Афіны|Афінах]] (20 верасня), [[Грэйтэр-Садберы]] (23 верасня), [[Ванкувер]]ы (27 верасня), [[Хельсінкі|Хельсінках]] (27 верасня), [[Будапешт|Будапешце]] (3 кастрычніка), [[Аспен (Каларада)|Аспене]] (3 кастрычніка), [[Варшава|Варшаве]] (5 кастрычніка), [[Чыкага]] (7 кастрычніка)<ref name="IMDb, Release Info" />. Ніжэй прыведзены спіс прэм’ер фільма паводле краін у храналагічным парадку<ref name="IMDb, Release Info" />: {{columns-list|colwidth=25em| * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{date|25|04|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(франкамоўны рэгіён)</small> * {{date|06|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} <small>([[Кінафестываль у Карлавых Варах]])</small> * {{date|26|07|2001}}: {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} <small>(нямецкамоўны рэгіён)</small> * {{date|12|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} <small>([[Эдынбургскі кінафестываль]])</small> * {{date|16|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{date|24|08|2001}}: {{Сцягафікацыя|Югаславія}} * {{date|07|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Квэбэк)</small> * {{date|10|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Кінафестываль у Таронта]])</small> * {{date|13|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Film by the Sea||en|Film by the Sea}}»)</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Чэхія}} * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} <small>([[Афінскі кінафестываль]])</small> * {{date|20|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{date|21|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{date|23|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>(Кінафестываль «{{нп5|Cinéfest Sudbury||en|Cinéfest Sudbury International Film Festival}}»)</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Канада}} <small>([[Ванкуверскі кінафестываль]])</small> * {{date|27|09|2001}}: {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} <small>([[Хельсінскі кінафестываль]])</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} <small>(Кінафестываль «Titanic»)</small> * {{date|03|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Аспенскі кінафестываль]])</small> * {{date|04|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Славакія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} * {{date|05|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|Польшча}} <small>([[Варшаўскі кінафестываль]])</small> * {{date|07|10|2001}}: {{Сцягафікацыя|ЗША}} <small>([[Чыкагскі кінафестываль]])</small> }} Фільм атрымаў вялікую папулярнасць ва ўсім свеце, агулам яго паглядзелі каля 30 мільёнаў чалавек<ref name="Le Parisien" />. Пры бюджэце ў 77 млн [[Французскі франк|франкаў]] (10 млн [[Долар ЗША|дол]].) фільм сабраў у сусветным пракаце 173,9 млн дол.<ref name="Box Office Mojo" /> === Рэйтынгі === {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[FilmAffinity]]'' |rev2Score = {{rating|7.8|10}}<ref name="FilmAffinity" /> |rev3 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev3Score = {{rating|8.3|10}}<ref name="IMDb" /> |rev4 = ''[[Metacritic]]'' |rev4Score = {{rating|7.0|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev5 = ''[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]'' |rev5Score = {{rating|3.5|4}}<ref name="Roger Ebert review" /> |rev6 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev6Score = {{rating|9.0|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev7 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev7Score = {{rating|8.0|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Агрэгатар крытычных аглядаў «[[Metacritic]]» дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 70 балаў са 100 на аснове 32 рэцэнзій прафесійных крытыкаў. Карыстальніцкі рэйтынг на гэтым рэсурсе складае 8.3/10<ref name="Metacritic" />. Паводле іншага папулярнага агрэгатара «[[Rotten Tomatoes]]», сярод 232 рэцэнзентаў 208 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 90 %. Глядацкі рэйтынг кінастужкі на гэтым рэсурсе склаў 95 % на аснове больш чым 250 тысяч галасоў<ref name="Rotten Tomatoes" />. Абагуленае меркаванне крытыкаў гучыць наступным чынам: {{цытата|«Амелі» — гэта мудрагелістая камедыя пра маладую жанчыну, якая непрыкметна кіруе жыццём навакольных, ствараючы свет, які цалкам належыць ёй. Фільм, зняты ў больш чым 80 парыжскіх лакацыях, дэманструе непаўторны візіянерскі стыль вядомага рэжысёра Жан-П’ера Жэнэ («Дэлікатэсы»; «Горад страчаных дзяцей»), які перадаў вытанчаны шарм і таямнічасць сучаснага Парыжа вачыма чароўнай юнай дзяўчыны.<ref name="Rotten Tomatoes" />}} Глядацкія ацэнкі на іншых папулярных рэсурсах, прысвечаных кіно: 4.5/5 на «[[AllMovie]]»<ref name="AllMovie" />, 4.0/5 на «[[AlloCiné]]»<ref name="AlloCiné" />, 7.8/10 на «[[FilmAffinity]]»<ref name="FilmAffinity" />, 8.3/10 на «[[Internet Movie Database|IMDb]]»<ref name="IMDb" />, 8.0/10 на сайце «[[КиноПоиск]]»<ref name="KinoPoisk" />. == Узнагароды == Паводле рэсурса «[[Internet Movie Database]]» фільм быў адзначаны 60 кінаўзнагародамі і яшчэ 74 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 80px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 250px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable" style="width: 25px"|{{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2001-10-18"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2001|18.10.2001]] |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года|Кінакампазітар года]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|[[Ян Цьерсен]] |{{nom}} |rowspan="2"| |- |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў за найлепшую арыгінальную музыку да фільма|Найлепшая арыгінальная музыка да фільма]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2001-12-01"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|01.12.2001]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="5"|<ref name="EFA 2001, Nominations" /><ref name="EFA 2001, Winners" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|[[Жан-П’ер Жэнэ]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|[[Адры Тату]] |{{nom}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар|en|European Film Award for Best Cinematographer}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|[[Бруно Дэльбанель]] |{{won}} |- |Прыз глядацкіх сімпатый найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Залаты глобус]] |align="center" data-sort-value="2002-01-20"|{{нп5|Залаты глобус (прэмія, 2002)|20.01.2002|en|59th Golden Globe Awards}} |{{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове|en|Golden Globe Award for Best Foreign Language Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» ([[Францыя]]) |{{nom}} |<ref name="Golden Globes 2002" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2002-02-02"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2002)|02.02.2002|en|16th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |<ref name="Goya 2002" /> |- |rowspan="9" style="background:#eaecf0;"|[[BAFTA]] |rowspan="9" align="center" data-sort-value="2002-02-24"|{{нп5|BAFTA (прэмія, 2002)|24.02.2002|en|55th British Academy Film Awards}} |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|BAFTA Award for Best Film}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |rowspan="9"|<ref name="BAFTA 2002" /> |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую рэжысуру|Прэмія Дэвіда Ліна за дасягненні ў рэжысуры|en|BAFTA Award for Best Direction}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role}} |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|BAFTA Award for Best Original Screenplay}} |data-sort-value="Ларан Гіём"|{{нп5|Гіём Ларан||fr|Guillaume Laurant}}, Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|BAFTA Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|BAFTA Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|{{нп5|Эрвэ Шнайд||en|Hervé Schneid}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую арыгінальную музыку|Прэмія Энтані Асквіта за арыгінальную музыку да фільма|en|BAFTA Award for Best Original Music}} |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{nom}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|BAFTA Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|{{нп5|Алін Бането||en|Aline Bonetto}} |{{won}} |- ||{{нп5|Прэмія «BAFTA» за найлепшы неангламоўны фільм|Найлепшы неангламоўны фільм|en|BAFTA Award for Best Film Not in the English Language}} |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{nom}} |- |rowspan="13" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="13" align="center" data-sort-value="2002-03-02"|[[Сезар (прэмія, 2002)|02.03.2002]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» |{{won}} |rowspan="13"|<ref name="Cesar 2002" /> |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ |{{won}} |- |[[Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса]] |data-sort-value="Тату Адры"|Адры Тату |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Дэбуз Жамель"|[[Жамель Дэбуз]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру другога плана|Найлепшы акцёр другога плана|en|César Award for Best Supporting Actor}} |data-sort-value="Руфюс"|{{нп5|Руфюс||en|Rufus (actor)}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|César Award for Best Supporting Actress}} |data-sort-value="Нанці Ізабэль"|{{нп5|Ізабэль Нанці||en|Isabelle Nanty}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны або адаптаваны сцэнарый|en|César Award for Best Writing}} |data-sort-value="Жэнэ Жан-П’ер"|Жан-П’ер Жэнэ, Гіём Ларан |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Шнайд Эрвэ"|Эрвэ Шнайд |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|{{нп5|Вінсэнт Арнардзі||en|Vincent Arnardi}}, {{нп5|Жэрар Ардзі||fr|Gérard Hardy}}, {{нп5|Жан Уманскі||en|Jean Umansky}} |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Цьерсен Ян"|Ян Цьерсен |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя касцюмы|Найлепшыя касцюмы|en|César Award for Best Costume Design}} |data-sort-value="Фантэн Мадлін"|{{нп5|Мадлін Фантэн||en|Madeline Fontaine}} |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя дэкарацыі|Найлепшыя дэкарацыі|en|César Award for Best Production Design}} |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането |{{won}} |- |rowspan="5" style="background:#eaecf0;"|[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] |rowspan="5" align="center" data-sort-value="2002-03-24"|[[Оскар (кінапрэмія, 2002)|24.03.2002]] |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Бането Алін"|Алін Бането, [[Мары-Лор Вала]] |{{nom}} |rowspan="5"|<ref>{{cite web|url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2002|title=The 74th Academy Awards|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2018-02-24|lang=en}}</ref> |- |Найлепшая аператарская праца |data-sort-value="Дэльбанель Бруно"|Бруно Дэльбанель |{{nom}} |- |[[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]] |data-sort-value="Неверагодны лёс Амелі Пулен"|«Неверагодны лёс Амелі Пулен» (Францыя) |{{nom}} |- |Найлепшы гук |data-sort-value="Арнардзі Вінсэнт"|Вінсэнт Арнардзі, {{нп5|Гіём Лерыш||en|Guillaume Leriche}}, Жан Уманскі |{{nom}} |- |Найлепшы арыгінальны сцэнарый |data-sort-value="Ларан Гіём"|Гіём Ларан, Жан-П’ер Жэнэ |{{nom}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/amélie-am1047|title=Amélie (2001)|website=[[AllMovie]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="AlloCiné">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=27063.html|title=Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain|website=[[AlloCiné]]|language=fr|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="BAFTA 2002">{{cite web|url=http://awards.bafta.org/award/2002/film|title=Film in 2002|website=Сайт прэміі «[[BAFTA]]»|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1789101.stm|title=Composer Tiersen serenades Amelie|author=Michael Hubbard|date=2002-01-30|website={{нп5|BBC News||en|BBC News}}|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1430488577/|title=Amélie|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Cesar 2002">{{cite web|url=https://www.academie-cinema.org/evenements/ceremonie-des-cesar-2002/|title=La Cérémonie des César 2002|website=Сайт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа]]|language=fr|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2001.99.0.html|title=2001: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="EFA 2001, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|title=2001: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="Empire, 100 best films">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/features/100-greatest-world-cinema-films/|title=The 100 Best Films Of World Cinema|date=2019-09-23|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|language=en|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="FilmAffinity">{{cite web|url=https://www.filmaffinity.com/en/film151039.html|title=Amelie|website=[[FilmAffinity]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes 2002">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/winners-nominees/2002|title=Winners & Nominees 2002|website=Сайт прэміі «[[Залаты глобус]]»|language=en|access-date=2021-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044003/http://www.hfpa.org/browse/?param=%2Fyear%2F2002|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Goya 2002">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/16-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2002|author=|date=|website=Сайт прэміі «[[Гоя (прэмія)|Гоя]]»|language=es|access-date=2021-05-24}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain (2001) — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/awards|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Release Info">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0211915/releaseinfo|title=Le fabuleux destin d'Amélie Poulain — Release info|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/341/|title=Амели (2001)|website=[[КиноПоиск]]|language=ru|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Cargo!">{{cite web|url=https://www.lecargo.org/spip/yann-tiersen/la-peur-du-manque/article7007.html|title=Yann Tiersen - La peur du manque|author=|date=2001-04-01|website=[[Le Cargo!]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/amelie-poulain-a-failli-ne-jamais-exister-04-09-2002-2003373896.php|title=« Amélie Poulain » a failli ne jamais exister !|author=Stéphane Lepoittevin|date=2002-09-04|website=[[Le Parisien]]|language=fr|access-date=2026-04-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/amelie/|title=Amélie|website=[[Metacritic]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert review">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/amelie-2001|title=Amelie|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2001-11-09|website=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/amelie|title=Amélie|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=2026-04-07|url-status=live}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|ref=Малинина|аўтар=Малинина Ю.|загаловак=Из Парижа с любовью. По следам картины «Амели»|арыгінал=|спасылка=|archiveurl=|archivedate=|аўтар выдання=|выданне=МКбульвар|тып=журнал|месца=|выдавецтва=ЗАО «Полиграфический комплекс „Экстра-М“»|год=2011|выпуск=|volume=|нумар=26 сентября — 2 октября 2011|старонкі=64—65|isbn=|issn=1682-6930|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=be}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|Le Fabuleux Destin d’Amélie Poulain}} * [http://www.virginrecords.com/amelie/ Сайт саўндтрэка «Амэлі»] {{ref-en}} * {{imdb title|id=0211915|title=Амэлі}} * [https://vk.com/ameliby «НЕВЕРАГОДНЫ ЛЁС АМЭЛІ ПУЛЕН» па-беларуску!] {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Залаты арол» за найлепшы замежны фільм у расійскім пракаце}} {{Прэмія «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм на замежнай мове}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2001 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2001 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Францыі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Парыж]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Жан-П’ера Жэнэ]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Жан-П’ера Жэнэ]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Гіёма Ларана]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Ян Цьерсен]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Незалежны дух» за найлепшы міжнародны фільм]] f8rtgzpyrbsx8ge7t4ns2nb8wcv3zgp 0 200384 5125463 4740754 2026-04-13T14:28:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125463 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = рукапіс |выява = Смаленскі псалтыр — Цар Давід.jpg |памер = 250px |назва = Смаленскі псалтыр |арыгінал = Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх |аўтар = Лука Смалянін (Аляксей) |год = [[1395]] |матэрыял = [[пергамент]] |тэхніка = рукапіс |месцазнаходжанне = [[Масква]] |музей = {{Сцяг Расіі}} [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўны гістарычны музей]] }} '''Смале́нскі псалты́р''' (таксама вядомы ў гістарыяграфіі як '''Ане́жскі псалтыр''', '''Мсціслаўскі псалтыр''' або '''Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх''') — выдатны пергаментны [[Рукапіс|рукапісны]] помнік ілюмінаванай кнігі і [[Старабеларуская мова|беларускага пісьменства]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]<ref>{{cite web |author=[[Леанід Лыч]] |url=http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |title=Беларусь вядуць шляхам Смаленшчыны? |website=Беларуская Смаленшчына |date=23 ліпеня 2013 |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018053707/http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |archive-date=18 кастрычніка 2010 |url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння развіцця кніжнай культуры і мастацтва на ўсходніх межах гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. == Гісторыя стварэння == Рукапіс быў створаны ў [[1395]] годзе манахам і майстрам-каліграфам Лукой Смалянінам. У самім тэксце майстар называе сябе як «Лука», а таксама робіць пазначэнне іншым імем — «Аляксей»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. Лічыцца, што праца ішла ў [[Успенскі манастыр (Пустынкі)|Пустынскім Успенскім манастыры]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]] па заказе манаха Аляксея, а таксама смаленскага князя Глеба Святаслававіча і яго жонкі, княгіні Улляны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. З-за гэтага помнік часта называюць як «Смаленскім», так і «Мсціслаўскім» псалтыром, а таксама «Псалтыром Улляны і Глеба Смаленскіх»{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Як вынікае з падрабязнай гістарычнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга стваралася на фоне надзвычай драматычных палітычных падзей. Перапісчык згадвае бітву на Ворксле і аблогу Смаленска войскамі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] ў 1395 годзе, пасля якой горад канчаткова ўвайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=31}}. == Змест і мастацкае афармленне == Твор напісаны на высакаякасным [[Пергамент|пергаменце]]. Ён уключае ў сябе [[Псалтыр]] «з даследаваннем» (гэта значыць з дадаткам часоўніка і іншых малітваў), урыўкі з [[Апостал (кніга)|Апостала]] і [[Паводле Іаана Святое Дабравесце|Евангелле ад Іаана]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Кніга вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем. У рукапісе змешчаны 3 буйныя [[Мініяцюра|мініяцюры]], 22 арнаментальныя [[Кніжная застаўка|застаўкі]] і больш за 150 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]] (пачатковых літар). Асаблівую каштоўнасць уяўляюць менавіта ініцыялы: яны выкананы ў складаным тэраталагічным (звярыным) стылі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}. Літары ўтвараюцца са сплеценых фігур людзей, жывёл і фантастычных пачвар. Сярод сімвалічных малюнкаў сустракаюцца леў з арлінымі крыламі, заяц, мядзведзь, крылаты барс і монстр з чалавечай галавой паміж рагоў. Даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што гэтыя арнаменты спалучаюць мясцовыя ўсходнеславянскія рысы з моцнымі балканскімі матывамі (так званае «балканскае пляценне»){{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. Пры аздабленні шчодра выкарыстаны сінія, зялёныя, чырвоныя ([[Кінавар|кінаварныя]]) фарбы і [[Сусальнае золата|золата]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=50}}. На 72-м і 129-м аркушах перапісчык выкарыстаў элементы [[Тайнапіс|тайнапісу]]<ref>{{кніга |аўтар=М. Н. Сперанский |загаловак=Тайнопись в юго-славянских и русских памятниках письма |месца=Л. |год=1929}}</ref>. Выдатнай мастацкай асаблівасцю помніка з'яўляюцца каляровыя ілюстрацыі. Напрыклад, на аркушы 82 захавалася складаная іканаграфічная мініяцюра з загалоўкам «Пачатак трэцяга гласа на Гасподнія святы»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. == Гісторыя бытавання і знаходка == Лёс рукапісу ў далейшым быў складаным. У [[1657]] годзе па асабістым загадзе [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Маскоўскага Нікана]] Псалтыр быў вывезены з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага на [[Кій (востраў)|востраў Кій]] у [[Анежская губа|Анежскай затоцы]] [[Белае мора|Белага мора]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. У канцы XIX стагоддзя смаленскі краязнавец Г. К. Багуслаўскі адшукаў гэты забыты рукапіс у манастыры ў Анежскім павеце [[Архангельская губерня|Архангельскай губерні]]. Менавіта адсюль і паходзіць другая, паралельная назва помніка — «Анежскі псалтыр»<ref>{{cite web |author=А. Трофимов |url=http://www.nasledie-smolensk.ru/pkns/index.php?option=com_content&task=view&id=443&Itemid=118&limit=1&limitstart=1 |title=Священное место - Смядынь |website=Культурное наследие земли Смоленской |date=23 ліпеня 2013 |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. Сёння арыгінал рукапісу захоўваецца ў фондах [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўнага гістарычнага музея]] ў [[Масква|Маскве]] (Расія){{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Смаленскі Псалтыр|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў, М. В.]]|360|ref=ЭГБ_т6_1}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смаленскі Псалты́р|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў М. В.]]|45|ref=БелЭн_т15}} * {{Артыкул |аўтар=А. Л. Лифшиц |загаловак=К вопросу о происхождении «Онежской» псалтири 1395 г. |выданне=Художественная культура Москвы и Подмосковья XIV – начала ХХ веков. Сборник статей в честь Г.В. Попова |месца=М. |год=2002 |старонкі=78—84}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]] Невядомыя беларускія дзяржавы. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B.html#5 Вялікае Княства Смаленскае] // Наша слова * [https://www.icon-art.info/manuscript.php?lng=ru&folio_id=137 Онежская, или Смоленская Псалтирь. Гос. исторический музей, Муз. 4040. 1395 г.] {{ref-ru}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псалтыры]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Мсціслава]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1395 годзе]] 2dhu2s0g1j5agc0931ysa6fbfsqhhjz 5125464 5125463 2026-04-13T14:29:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя стварэння */ 5125464 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = рукапіс |выява = Смаленскі псалтыр — Цар Давід.jpg |памер = 250px |назва = Смаленскі псалтыр |арыгінал = Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх |аўтар = Лука Смалянін (Аляксей) |год = [[1395]] |матэрыял = [[пергамент]] |тэхніка = рукапіс |месцазнаходжанне = [[Масква]] |музей = {{Сцяг Расіі}} [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўны гістарычны музей]] }} '''Смале́нскі псалты́р''' (таксама вядомы ў гістарыяграфіі як '''Ане́жскі псалтыр''', '''Мсціслаўскі псалтыр''' або '''Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх''') — выдатны пергаментны [[Рукапіс|рукапісны]] помнік ілюмінаванай кнігі і [[Старабеларуская мова|беларускага пісьменства]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]<ref>{{cite web |author=[[Леанід Лыч]] |url=http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |title=Беларусь вядуць шляхам Смаленшчыны? |website=Беларуская Смаленшчына |date=23 ліпеня 2013 |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018053707/http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |archive-date=18 кастрычніка 2010 |url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння развіцця кніжнай культуры і мастацтва на ўсходніх межах гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. == Гісторыя стварэння == Рукапіс быў створаны ў [[1395]] годзе манахам і майстрам-каліграфам Лукой Смалянінам. У самім тэксце майстар называе сябе як «Лука», а таксама робіць пазначэнне іншым імем — «Аляксей»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. Лічыцца, што праца ішла ў [[Успенскі манастыр (Пустынкі)|Пустынскім Успенскім манастыры]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]] па заказе манаха Аляксея, а таксама смаленскага князя Глеба Святаслававіча і яго жонкі, княгіні Улляны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. З-за гэтага помнік часта называюць як «Смаленскім», так і «Мсціслаўскім» псалтыром, а таксама «Псалтыром Улляны і Глеба Смаленскіх»{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Як вынікае з падрабязнай гістарычнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга стваралася на фоне надзвычай драматычных палітычных падзей. Перапісчык згадвае [[Бітва на Ворскле (1399)|бітву на Ворксле]] і [[Аблога Смаленска (1395)|аблогу Смаленска]] войскамі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] ў 1395 годзе, пасля якой горад канчаткова ўвайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=31}}. == Змест і мастацкае афармленне == Твор напісаны на высакаякасным [[Пергамент|пергаменце]]. Ён уключае ў сябе [[Псалтыр]] «з даследаваннем» (гэта значыць з дадаткам часоўніка і іншых малітваў), урыўкі з [[Апостал (кніга)|Апостала]] і [[Паводле Іаана Святое Дабравесце|Евангелле ад Іаана]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Кніга вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем. У рукапісе змешчаны 3 буйныя [[Мініяцюра|мініяцюры]], 22 арнаментальныя [[Кніжная застаўка|застаўкі]] і больш за 150 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]] (пачатковых літар). Асаблівую каштоўнасць уяўляюць менавіта ініцыялы: яны выкананы ў складаным тэраталагічным (звярыным) стылі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}. Літары ўтвараюцца са сплеценых фігур людзей, жывёл і фантастычных пачвар. Сярод сімвалічных малюнкаў сустракаюцца леў з арлінымі крыламі, заяц, мядзведзь, крылаты барс і монстр з чалавечай галавой паміж рагоў. Даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што гэтыя арнаменты спалучаюць мясцовыя ўсходнеславянскія рысы з моцнымі балканскімі матывамі (так званае «балканскае пляценне»){{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. Пры аздабленні шчодра выкарыстаны сінія, зялёныя, чырвоныя ([[Кінавар|кінаварныя]]) фарбы і [[Сусальнае золата|золата]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=50}}. На 72-м і 129-м аркушах перапісчык выкарыстаў элементы [[Тайнапіс|тайнапісу]]<ref>{{кніга |аўтар=М. Н. Сперанский |загаловак=Тайнопись в юго-славянских и русских памятниках письма |месца=Л. |год=1929}}</ref>. Выдатнай мастацкай асаблівасцю помніка з'яўляюцца каляровыя ілюстрацыі. Напрыклад, на аркушы 82 захавалася складаная іканаграфічная мініяцюра з загалоўкам «Пачатак трэцяга гласа на Гасподнія святы»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. == Гісторыя бытавання і знаходка == Лёс рукапісу ў далейшым быў складаным. У [[1657]] годзе па асабістым загадзе [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Маскоўскага Нікана]] Псалтыр быў вывезены з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага на [[Кій (востраў)|востраў Кій]] у [[Анежская губа|Анежскай затоцы]] [[Белае мора|Белага мора]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. У канцы XIX стагоддзя смаленскі краязнавец Г. К. Багуслаўскі адшукаў гэты забыты рукапіс у манастыры ў Анежскім павеце [[Архангельская губерня|Архангельскай губерні]]. Менавіта адсюль і паходзіць другая, паралельная назва помніка — «Анежскі псалтыр»<ref>{{cite web |author=А. Трофимов |url=http://www.nasledie-smolensk.ru/pkns/index.php?option=com_content&task=view&id=443&Itemid=118&limit=1&limitstart=1 |title=Священное место - Смядынь |website=Культурное наследие земли Смоленской |date=23 ліпеня 2013 |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. Сёння арыгінал рукапісу захоўваецца ў фондах [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўнага гістарычнага музея]] ў [[Масква|Маскве]] (Расія){{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Смаленскі Псалтыр|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў, М. В.]]|360|ref=ЭГБ_т6_1}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смаленскі Псалты́р|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў М. В.]]|45|ref=БелЭн_т15}} * {{Артыкул |аўтар=А. Л. Лифшиц |загаловак=К вопросу о происхождении «Онежской» псалтири 1395 г. |выданне=Художественная культура Москвы и Подмосковья XIV – начала ХХ веков. Сборник статей в честь Г.В. Попова |месца=М. |год=2002 |старонкі=78—84}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]] Невядомыя беларускія дзяржавы. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B.html#5 Вялікае Княства Смаленскае] // Наша слова * [https://www.icon-art.info/manuscript.php?lng=ru&folio_id=137 Онежская, или Смоленская Псалтирь. Гос. исторический музей, Муз. 4040. 1395 г.] {{ref-ru}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псалтыры]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Мсціслава]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1395 годзе]] nujyf7scfmbbo34m8eewcgznwiuxluv 5125465 5125464 2026-04-13T14:29:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1395 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1395 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125465 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = рукапіс |выява = Смаленскі псалтыр — Цар Давід.jpg |памер = 250px |назва = Смаленскі псалтыр |арыгінал = Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх |аўтар = Лука Смалянін (Аляксей) |год = [[1395]] |матэрыял = [[пергамент]] |тэхніка = рукапіс |месцазнаходжанне = [[Масква]] |музей = {{Сцяг Расіі}} [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўны гістарычны музей]] }} '''Смале́нскі псалты́р''' (таксама вядомы ў гістарыяграфіі як '''Ане́жскі псалтыр''', '''Мсціслаўскі псалтыр''' або '''Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх''') — выдатны пергаментны [[Рукапіс|рукапісны]] помнік ілюмінаванай кнігі і [[Старабеларуская мова|беларускага пісьменства]] канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]]<ref>{{cite web |author=[[Леанід Лыч]] |url=http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |title=Беларусь вядуць шляхам Смаленшчыны? |website=Беларуская Смаленшчына |date=23 ліпеня 2013 |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018053707/http://smalensk.webstolica.ru/moi-uvlechenija |archive-date=18 кастрычніка 2010 |url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння развіцця кніжнай культуры і мастацтва на ўсходніх межах гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. == Гісторыя стварэння == Рукапіс быў створаны ў [[1395]] годзе манахам і майстрам-каліграфам Лукой Смалянінам. У самім тэксце майстар называе сябе як «Лука», а таксама робіць пазначэнне іншым імем — «Аляксей»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. Лічыцца, што праца ішла ў [[Успенскі манастыр (Пустынкі)|Пустынскім Успенскім манастыры]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]] па заказе манаха Аляксея, а таксама смаленскага князя Глеба Святаслававіча і яго жонкі, княгіні Улляны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=48}}. З-за гэтага помнік часта называюць як «Смаленскім», так і «Мсціслаўскім» псалтыром, а таксама «Псалтыром Улляны і Глеба Смаленскіх»{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Як вынікае з падрабязнай гістарычнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга стваралася на фоне надзвычай драматычных палітычных падзей. Перапісчык згадвае [[Бітва на Ворскле (1399)|бітву на Ворксле]] і [[Аблога Смаленска (1395)|аблогу Смаленска]] войскамі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт|Вітаўта]] ў 1395 годзе, пасля якой горад канчаткова ўвайшоў у склад Вялікага Княства Літоўскага<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=31}}. == Змест і мастацкае афармленне == Твор напісаны на высакаякасным [[Пергамент|пергаменце]]. Ён уключае ў сябе [[Псалтыр]] «з даследаваннем» (гэта значыць з дадаткам часоўніка і іншых малітваў), урыўкі з [[Апостал (кніга)|Апостала]] і [[Паводле Іаана Святое Дабравесце|Евангелле ад Іаана]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. Кніга вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем. У рукапісе змешчаны 3 буйныя [[Мініяцюра|мініяцюры]], 22 арнаментальныя [[Кніжная застаўка|застаўкі]] і больш за 150 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]] (пачатковых літар). Асаблівую каштоўнасць уяўляюць менавіта ініцыялы: яны выкананы ў складаным тэраталагічным (звярыным) стылі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}. Літары ўтвараюцца са сплеценых фігур людзей, жывёл і фантастычных пачвар. Сярод сімвалічных малюнкаў сустракаюцца леў з арлінымі крыламі, заяц, мядзведзь, крылаты барс і монстр з чалавечай галавой паміж рагоў. Даследчыкі звяртаюць увагу на тое, што гэтыя арнаменты спалучаюць мясцовыя ўсходнеславянскія рысы з моцнымі балканскімі матывамі (так званае «балканскае пляценне»){{sfn|Нікалаеў|2009|с=41}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. Пры аздабленні шчодра выкарыстаны сінія, зялёныя, чырвоныя ([[Кінавар|кінаварныя]]) фарбы і [[Сусальнае золата|золата]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=50}}. На 72-м і 129-м аркушах перапісчык выкарыстаў элементы [[Тайнапіс|тайнапісу]]<ref>{{кніга |аўтар=М. Н. Сперанский |загаловак=Тайнопись в юго-славянских и русских памятниках письма |месца=Л. |год=1929}}</ref>. Выдатнай мастацкай асаблівасцю помніка з'яўляюцца каляровыя ілюстрацыі. Напрыклад, на аркушы 82 захавалася складаная іканаграфічная мініяцюра з загалоўкам «Пачатак трэцяга гласа на Гасподнія святы»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=51}}. == Гісторыя бытавання і знаходка == Лёс рукапісу ў далейшым быў складаным. У [[1657]] годзе па асабістым загадзе [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Маскоўскага Нікана]] Псалтыр быў вывезены з тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага на [[Кій (востраў)|востраў Кій]] у [[Анежская губа|Анежскай затоцы]] [[Белае мора|Белага мора]]{{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. У канцы XIX стагоддзя смаленскі краязнавец Г. К. Багуслаўскі адшукаў гэты забыты рукапіс у манастыры ў Анежскім павеце [[Архангельская губерня|Архангельскай губерні]]. Менавіта адсюль і паходзіць другая, паралельная назва помніка — «Анежскі псалтыр»<ref>{{cite web |author=А. Трофимов |url=http://www.nasledie-smolensk.ru/pkns/index.php?option=com_content&task=view&id=443&Itemid=118&limit=1&limitstart=1 |title=Священное место - Смядынь |website=Культурное наследие земли Смоленской |date=23 ліпеня 2013 |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. Сёння арыгінал рукапісу захоўваецца ў фондах [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўнага гістарычнага музея]] ў [[Масква|Маскве]] (Расія){{sfn|БелЭн_т15|2002|с=45}}{{sfn|ЭГБ_т6_1|2001|с=360}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Смаленскі Псалтыр|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў, М. В.]]|360|ref=ЭГБ_т6_1}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смаленскі Псалты́р|[[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|Нікалаеў М. В.]]|45|ref=БелЭн_т15}} * {{Артыкул |аўтар=А. Л. Лифшиц |загаловак=К вопросу о происхождении «Онежской» псалтири 1395 г. |выданне=Художественная культура Москвы и Подмосковья XIV – начала ХХ веков. Сборник статей в честь Г.В. Попова |месца=М. |год=2002 |старонкі=78—84}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]] Невядомыя беларускія дзяржавы. [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/%D0%9D%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D1%8B.html#5 Вялікае Княства Смаленскае] // Наша слова * [https://www.icon-art.info/manuscript.php?lng=ru&folio_id=137 Онежская, или Смоленская Псалтирь. Гос. исторический музей, Муз. 4040. 1395 г.] {{ref-ru}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Псалтыры]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Мсціслава]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1395 годзе]] 7v7oewav2yb0l936h2h4wro4ofremmg 14 210789 5125454 1847489 2026-04-13T14:24:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2013 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2013 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125454 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2013]] [[Катэгорыя:Песні 2013 года]] kulx86jssh9lrqxaou5xp9pcm1p1bpz 14 210790 5125453 1847492 2026-04-13T14:23:44Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2014 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2014 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125453 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2014]] [[Катэгорыя:Песні 2014 года]] p3ceu4j6znj8phnv0blv4kgc6hog4o7 14 210791 5125455 1847493 2026-04-13T14:24:16Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2012 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2012 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125455 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2012]] [[Катэгорыя:Песні 2012 года]] 8ub7aodnqd5f14zt50cpvb121djjs37 14 210792 5125457 1847494 2026-04-13T14:24:46Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2010 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2010 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125457 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2010]] [[Катэгорыя:Песні 2010 года]] fv7kss4jtm36edbwnvpyprwfprofllo 14 210793 5125458 1847496 2026-04-13T14:25:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2009 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2009 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125458 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2009]] [[Катэгорыя:Песні 2009 года]] fxyab0dnhekvk3msgtyel5joc5wlnek 14 210794 5125461 1847499 2026-04-13T14:25:42Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2006 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2006 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125461 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2006]] [[Катэгорыя:Песні 2006 года]] pa84otsihmww2ho8srdks48051f4cpc 14 211053 5125470 1848844 2026-04-13T14:33:02Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2000 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2000 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125470 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2000]] [[Катэгорыя:Песні 2000 года]] mp9ckw0z5gs6us0vnrrevkh66d7rmoc 14 211054 5125469 1848847 2026-04-13T14:32:44Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2001 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2001 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125469 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2001]] [[Катэгорыя:Песні 2001 года]] q66l4gfc0105snpb8la73d0m90hjmjh 0 215234 5125488 4470551 2026-04-13T14:46:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125488 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Еўеўская друкарня | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = 1611 год (або 1610) | дырэктар = [[Лявонцій Карповіч]], [[Багдан Агінскі]] | адрас = [[Еўе]] (цяпер [[Віевіс]], Літва) | сайт = }} [[Файл:Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Мялецій Сматрыцкі. Граматыка славенска, правільней сінтагма.jpg|250px|міні|«Граматыка славенска, правільней сінтагма» [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] (Еўеўская друкарня, 1619) з калекцыі [[Беларускі музей у Вільні|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]]]] [[Файл:Евангелле з Еўя.jpg|250px|міні|{{нп3|Евангелле з Еўя||d|Q117352528}}]] '''Е́ўеўская друка́рня''' (таксама ''Еўінская друкарня'') — колішні цэнтр кірылічнага кнігадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім, які дзейнічаў з [[1611]] (па іншых звестках — з [[1610]]) года да сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] ў мястэчку [[Еўе]] (цяпер горад [[Віевіс]] у [[Літва|Літве]]). == Гісторыя заснавання == Стымулам для адкрыцця друкарні ў Еўі сталі палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі з боку каталіцкіх і свецкіх улад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у пачатку XVII стагоддзя. Пасля канфлікту вакол [[Берасцейская унія|ўніяцтва]] дзейнасць галоўнага цэнтра праваслаўнага кнігадрукавання ў ВКЛ — [[Віленская брацкая друкарня|Святадухаўскай друкарні]] [[Віленскае брацтва|Віленскага брацтва]] — была афіцыйна забаронена і спынена ў сталіцы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. У 1611 годзе выбітны праваслаўны дзеяч і ўплывовы шляхціц, [[Падкаморы|падкаморы троцкі]] [[Багдан Агінскі]], даў прытулак ганімым віленскім майстрам-друкарам. Ён заснаваў новую друкарню ў сваім прыватным маёнтку Еўе, пры мясцовым [[Еўеўскі Успенскі манастыр|Успенскім манастыры]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Праца ў Еўі разглядалася брацтвам як часовая і вымушаная альтэрнатыва, бо пры першай жа магчымасці (калі палітычны ціск крыху спаў) друкары спадзяваліся вярнуцца ў Вільню{{sfn|Нікалаеў|2009|с=220}}. Аднак менавіта еўеўскі перыяд стаў адным з самых плённых для праваслаўнай асветы. Кіравалі друкарняй пісьменнік-публіцыст, ігумен Еўеўскага манастыра [[Лявонцій Карповіч]] і непасрэдна майстар-друкар [[Гаўрыіл Івановіч]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Еўінская друкарня|аўтар=}}</ref>. Пры Багдане Агінскім усе выданні друкаваліся «коштам» манастыра і самога князя, які часта выступаў як галоўны фундатар і мецэнат{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. == Выдавецкая дзейнасць і знакамітыя кнігі == Еўеўская друкарня выпускала кнігі пераважна [[Кірыліца|кірыліцай]] (выдадзена каля 25 кніг), але некалькі тамоў выйшлі таксама і на [[Польская мова|польскай мове]]<ref name=":0" />. Еўеўскія майстры карысталіся выдатнымі шрыфтамі, прывезенымі з Вільні, і працягвалі традыцыі высокага мастацкага афармлення. У кнігах часта выкарыстоўваліся складаныя гравіраваныя тытульныя аркушы, застаўкі, ініцыялы, а таксама партрэтныя і гербавыя гравюры (у прыватнасці, гравюра герба Багдана Агінскага). Выданні ажыццяўляліся на царкоўнаславянскай і [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] («рускай») мовах. Сярод найбольш значных выданняў друкарні вылучаюцца: * '''«Новы Запавет з Псалтыром»''' (1611) і '''«Малітвы штодзённыя»''' (1611) — першыя кнігі, надрукаваныя ў Еўі. Яны былі выдадзены «коштам і накладам» самога Багдана Агінскага, а малітвы ўтрымлівалі прадмову ігумена Паўла з Крон, скіраваную да архімандрыта Кіеўскага Пячэрскага манастыра{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Евангелле вучыцельнае»''' (1616) — адна з самых папулярных кніг у перакладзе на простую «рускую» мову. У прадмове да кнігі невядомы выдавец тлумачыў, што славянская мова для большасці тагачасных чытачоў стала ўжо незразумелай, таму спатрэбіўся пераклад. Кніга мела герб Агінскіх і Валовічаў на тытуле і была надрукавана вельмі акуратна ў дзве фарбы, з расліннымі арнаментамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Казанні» Лявонція Карповіча''' (1615) — зборнік пропаведзей выдатнага асветніка, прысвечаны княгіні Ганне Хадкевіч{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Дыёптра»''' (1612) — папулярная кніга, якая ўключала пераклады з грэчаскай і лацінскай моў. Перакладчык іерадыякан Віталь адзначаў: ''«дзень і ноч працаваў грэцкай і лацінскай мовы кніг перакладу»''. Кніга аказалася настолькі запатрабаванай, што пазней яе неаднаразова перавыдавалі ў Вільні і Куцейне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«[[Еўеўскі буквар|Буквар славянскай мовы]]»''' (1618) — адзін з першых масавых навучальных дапаможнікаў для школ ВКЛ, які даў пачатак усёй далейшай традыцыі выдання літараў і складоў для навучання{{sfn|Нікалаеў|2009|с=234}}. * '''«[[Граматыка Сматрыцкага|Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма]]»''' (1619) — фундаментальная праца славутага мовазнаўца і палеміста [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]]. Гэтае еўеўскае выданне стала галоўным падручнікам па царкоўнаславянскай мове для ўсяго ўсходнеславянскага свету на наступныя сто гадоў, ажно да рэформ Ламаносава<ref name=":0" />{{sfn|Нікалаеў|2009|с=233}}. == Заняпад == Як адзначае даследчык М. Нікалаеў, выданне кніг у Еўі пастаянна сутыкалася з праблемамі. З аднаго боку, пасля смерці галоўнага фундатара Багдана Агінскага друкарня страціла стабільнае фінансаванне. З іншага боку, майстры імкнуліся вярнуцца ў [[Вільня|Вільню]], дзе знаходзіўся асноўны рынак збыту і інтэлектуальнае кола брацтва. Калі рэпрэсіі з боку ўлад аслаблі, друкары Гаўрыіл Івановіч і іншыя манахі паступова перавезлі абсталяванне назад у сталіцу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=220}}. Да сярэдзіны XVII стагоддзя друкарня ў Еўі канчаткова спыніла сваю дзейнасць з-за фінансавых цяжкасцей і пачатку разбуральных войнаў у Рэчы Паспалітай<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Еўінская друкарня|аўтар=}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Віевіс]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1610 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Агінскія]] 9agsrdrpzec1dw421jm2xjbwc1iy0mb 5125489 5125488 2026-04-13T14:46:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1610 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125489 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Еўеўская друкарня | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = 1611 год (або 1610) | дырэктар = [[Лявонцій Карповіч]], [[Багдан Агінскі]] | адрас = [[Еўе]] (цяпер [[Віевіс]], Літва) | сайт = }} [[Файл:Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Мялецій Сматрыцкі. Граматыка славенска, правільней сінтагма.jpg|250px|міні|«Граматыка славенска, правільней сінтагма» [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]] (Еўеўская друкарня, 1619) з калекцыі [[Беларускі музей у Вільні|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]]]] [[Файл:Евангелле з Еўя.jpg|250px|міні|{{нп3|Евангелле з Еўя||d|Q117352528}}]] '''Е́ўеўская друка́рня''' (таксама ''Еўінская друкарня'') — колішні цэнтр кірылічнага кнігадрукавання ў Вялікім Княстве Літоўскім, які дзейнічаў з [[1611]] (па іншых звестках — з [[1610]]) года да сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] ў мястэчку [[Еўе]] (цяпер горад [[Віевіс]] у [[Літва|Літве]]). == Гісторыя заснавання == Стымулам для адкрыцця друкарні ў Еўі сталі палітычныя і рэлігійныя рэпрэсіі з боку каталіцкіх і свецкіх улад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у пачатку XVII стагоддзя. Пасля канфлікту вакол [[Берасцейская унія|ўніяцтва]] дзейнасць галоўнага цэнтра праваслаўнага кнігадрукавання ў ВКЛ — [[Віленская брацкая друкарня|Святадухаўскай друкарні]] [[Віленскае брацтва|Віленскага брацтва]] — была афіцыйна забаронена і спынена ў сталіцы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. У 1611 годзе выбітны праваслаўны дзеяч і ўплывовы шляхціц, [[Падкаморы|падкаморы троцкі]] [[Багдан Агінскі]], даў прытулак ганімым віленскім майстрам-друкарам. Ён заснаваў новую друкарню ў сваім прыватным маёнтку Еўе, пры мясцовым [[Еўеўскі Успенскі манастыр|Успенскім манастыры]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Праца ў Еўі разглядалася брацтвам як часовая і вымушаная альтэрнатыва, бо пры першай жа магчымасці (калі палітычны ціск крыху спаў) друкары спадзяваліся вярнуцца ў Вільню{{sfn|Нікалаеў|2009|с=220}}. Аднак менавіта еўеўскі перыяд стаў адным з самых плённых для праваслаўнай асветы. Кіравалі друкарняй пісьменнік-публіцыст, ігумен Еўеўскага манастыра [[Лявонцій Карповіч]] і непасрэдна майстар-друкар [[Гаўрыіл Івановіч]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Еўінская друкарня|аўтар=}}</ref>. Пры Багдане Агінскім усе выданні друкаваліся «коштам» манастыра і самога князя, які часта выступаў як галоўны фундатар і мецэнат{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. == Выдавецкая дзейнасць і знакамітыя кнігі == Еўеўская друкарня выпускала кнігі пераважна [[Кірыліца|кірыліцай]] (выдадзена каля 25 кніг), але некалькі тамоў выйшлі таксама і на [[Польская мова|польскай мове]]<ref name=":0" />. Еўеўскія майстры карысталіся выдатнымі шрыфтамі, прывезенымі з Вільні, і працягвалі традыцыі высокага мастацкага афармлення. У кнігах часта выкарыстоўваліся складаныя гравіраваныя тытульныя аркушы, застаўкі, ініцыялы, а таксама партрэтныя і гербавыя гравюры (у прыватнасці, гравюра герба Багдана Агінскага). Выданні ажыццяўляліся на царкоўнаславянскай і [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] («рускай») мовах. Сярод найбольш значных выданняў друкарні вылучаюцца: * '''«Новы Запавет з Псалтыром»''' (1611) і '''«Малітвы штодзённыя»''' (1611) — першыя кнігі, надрукаваныя ў Еўі. Яны былі выдадзены «коштам і накладам» самога Багдана Агінскага, а малітвы ўтрымлівалі прадмову ігумена Паўла з Крон, скіраваную да архімандрыта Кіеўскага Пячэрскага манастыра{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Евангелле вучыцельнае»''' (1616) — адна з самых папулярных кніг у перакладзе на простую «рускую» мову. У прадмове да кнігі невядомы выдавец тлумачыў, што славянская мова для большасці тагачасных чытачоў стала ўжо незразумелай, таму спатрэбіўся пераклад. Кніга мела герб Агінскіх і Валовічаў на тытуле і была надрукавана вельмі акуратна ў дзве фарбы, з расліннымі арнаментамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Казанні» Лявонція Карповіча''' (1615) — зборнік пропаведзей выдатнага асветніка, прысвечаны княгіні Ганне Хадкевіч{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«Дыёптра»''' (1612) — папулярная кніга, якая ўключала пераклады з грэчаскай і лацінскай моў. Перакладчык іерадыякан Віталь адзначаў: ''«дзень і ноч працаваў грэцкай і лацінскай мовы кніг перакладу»''. Кніга аказалася настолькі запатрабаванай, што пазней яе неаднаразова перавыдавалі ў Вільні і Куцейне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=218}}. * '''«[[Еўеўскі буквар|Буквар славянскай мовы]]»''' (1618) — адзін з першых масавых навучальных дапаможнікаў для школ ВКЛ, які даў пачатак усёй далейшай традыцыі выдання літараў і складоў для навучання{{sfn|Нікалаеў|2009|с=234}}. * '''«[[Граматыка Сматрыцкага|Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма]]»''' (1619) — фундаментальная праца славутага мовазнаўца і палеміста [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]]. Гэтае еўеўскае выданне стала галоўным падручнікам па царкоўнаславянскай мове для ўсяго ўсходнеславянскага свету на наступныя сто гадоў, ажно да рэформ Ламаносава<ref name=":0" />{{sfn|Нікалаеў|2009|с=233}}. == Заняпад == Як адзначае даследчык М. Нікалаеў, выданне кніг у Еўі пастаянна сутыкалася з праблемамі. З аднаго боку, пасля смерці галоўнага фундатара Багдана Агінскага друкарня страціла стабільнае фінансаванне. З іншага боку, майстры імкнуліся вярнуцца ў [[Вільня|Вільню]], дзе знаходзіўся асноўны рынак збыту і інтэлектуальнае кола брацтва. Калі рэпрэсіі з боку ўлад аслаблі, друкары Гаўрыіл Івановіч і іншыя манахі паступова перавезлі абсталяванне назад у сталіцу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=220}}. Да сярэдзіны XVII стагоддзя друкарня ў Еўі канчаткова спыніла сваю дзейнасць з-за фінансавых цяжкасцей і пачатку разбуральных войнаў у Рэчы Паспалітай<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Еўінская друкарня|аўтар=}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Віевіс]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Агінскія]] 9c46ewwqjy8w5g2stdfjvxtm8w599i4 0 218921 5125554 4474585 2026-04-13T17:14:14Z Matsievsky 45436 /* Пашырэнне */ 5125554 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image = Tursiops truncatus 01-cropped.jpg |regnum = Жывёлы |parent = Tursiops |rang = Від |latin = Tursiops truncatus |author = ([[Джордж Мантэг'ю|Montagu]], 1821) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = Cypron-Range Tursiops truncatus.svg |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = LC |iucn = 22563 |wikispecies = Tursiops truncatus |commons = Category:Tursiops truncatus }} '''Афаліна''' (''Tursiops truncatus'') — марское млекакормячае падсямейства дэльфінаў атраду кітападобных. == Апісанне == Даўжыня цела да 3,9 м, маса да 400 кг. Афарбоўка зверху цёмна-бурая, знізу светлая. [[Цяжарнасць]] каля года. Даўжыня нованароджанага 1-1,2 м, маса 14-16 кг. == Пашырэнне == [[File:The Soviet Union 1991 CPA 6283 stamp (Fauna of the Black Sea. Common bottlenose dolphin (Tursiops truncatus) 1200dpi.jpg|thumb|left|Афаліна на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] СССР.]] Пашыраны ва ўмераных і цёплых водах Сусветнага акіяна (акрамя палярных водаў). Жыве асела або качуе невялікімі чародамі. Звычайны аб'ект утрымання ў акіянарыумах. == Асабліваці біялогіі == Корміцца рыбай. [[File:RR5109-0009R Черноморская афалина.png|thumb|RR5109-0009R Чарнаморская афаліна на манеце Банка Расіі.]] Лёгка дрэсіруецца. Даследуюцца [[паводзіны]], рэхалакацыя і іншыя ўласцівасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зубатыя кіты]] [[Катэгорыя:Марскія млекакормячыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] 7hno5ats4wgodypvn5c54ml8u01bxb9 0 221423 5125541 5084314 2026-04-13T16:46:36Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg|Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Fil 5125541 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Гідраметэаралагічная абсерваторыя | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|712Г000204}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = 53.928334 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.633469 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізм]] [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1932 | Заканчэнне будаўніцтва = 1935 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Гідраметэаралагічная абсерваторыя''' — помнік архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарда|савецкага авангарда]] ў [[Мінск]]у. Пабудаваная ў [[1932]]-[[1936|1935]] гадах (архітэктар [[Іван Іосіфавіч Валадзько|Іван Іосіфавіч Валодзька]]) на ўсходзе ад горада на [[Барысаўскі тракт|Барысаўскім тракце]] (сучасны [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110). == Гісторыя == [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя. 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1929. Іван Валадзько]] [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (01).jpg|міні|злева|Агульны выгляд, 2020 год|220x220пкс]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (02).jpg|міні|злева|Агульны выгляд дваравога фасада, 2020 год|220x220пкс]] У 1927 годзе ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускім навукова-вопытным інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]] было створана самастойнае падраздзяленне Беларускай геафізічнай службы — Белгеафіз. Кафедру ўзначаліў прафесар кафедры метэаралогіі і кліматалогіі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў|А. І. Кайгарадаў]]. У 1929 годзе ён склаў дэталёвае заданне для праектавання трохпавярховага будынка [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] з вежамі і жылых карпусоў для персанала<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://knihi.com/storage/kastounasci/01/09.html|title=Здание обсерватории в Менске - памятник архитектуры и науки|author=Ольга Кукуня|website=Каштоўнасці мінуўшчыны. Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска. Матэрыялы канферэнцыі|date=Менск, 12 лістапада 1997 г.}}</ref>. Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе архітэктарам [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://belgidromet.by/by/history-by/|title=Гісторыя службы {{!}} Белгідрамет - Галоўная старонка|website=belgidromet.by|access-date=2025-02-16|archive-date=16 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216050605/https://www.belgidromet.by/by/history-by/|url-status=dead}}</ref> у агульных прынцыпах [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як кірунку архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]]. Будынак уяўляе сабой розныя па велічыні аб’ёмы, якія адпавядаюць рознай функцыі. У асноўным трохпавярховым паўкруглым у плане аб’ёме знаходзіліся асноўныя службы абсерваторыі. У двух вышынных прастакутных у плане аб’ёмах, размешчаных сіметрычна адносна асноўнага аб’ёму, знаходзіліся лесвічныя клеткі. Перад лесвічнымі клеткамі сіметрычна размяшчаліся роўныя па вышыні асноўнай частцы аб’ёмы гаспадарчых службаў. Па восі будынка на ўзроўні першага паверха — аб’ём вестыбюльнай групы. Галоўны ўваход быў падкрэслены паўкруглым брылём. Меркавана ў 1930 годзе першапачатковы праект быў скарэктаваны. Прынцыповыя змены закранулі асноўны аб’ём будынка — з паўкруглага ён становіцца прастакутным<ref name=":0" />, але на плоскім даху асноўнага корпуса арганізаваны паўкруглы ў плане павільён. Астатнія кампазіцыйныя і планіровачныя рашэнні засталіся без прынцыповых змен. У 1932 годзе пачалося ўзвядзенне будынка. У жніўні 1935 года абсерваторыя была заселена ў новы будынак, хоць унутраныя працы не былі скончаныя. 1 студзеня 1936 года абсерваторыя пачала работу ў складзе чатырох аддзелаў — [[Аэралогія|аэралагічнага]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]], [[Актынаметрыя|актынаметрычнага]], [[Атмасферная электрычнасць|атмасфернай электрычнасці]] і майстэрні дакладнай механікі<ref name=":0" />. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак не пацярпеў: у сваім архітэктурным абліччы зведаў менш страт, чым падчас далейшых рамонтаў і перабудоў<ref name=":0" />. У 1945 г. абсерваторыя аднаўляе працу. У 1947—1948 гадах у будынку быў праведзены капітальны рамонт: пад дадатковыя кватэры для супрацоўнікаў былі прыстасаваныя некаторыя памяшканні цокальнага і першага паверхаў. У 1956 годзе абсерваторыя рэарганізаваная ў гідраметэаралагічную станцыю. У 1970 годзе ўзведзены новы пяціпавярховы адміністрацыйны будынак [[Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролю радыёактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя|Белгідрамета]]<ref>''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>.</ref>. У 1997 годзе быў распрацаваны праект [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] і [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыі]] будынка абсерваторыі. Будаўнічыя працы былі скончаныя ў 2007 годзе. Будынку былі вернутыя шматлікія страчаныя адметныя архітэктурныя элементы першапачатковага праекта. У 2022 годзе пачаліся работы па капітальным рамонце з рэстаўрацыяй будынка і добраўпарадкаванні тэрыторыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/zdanie-observatorii-belgidrometa-izmenit-oblik-v-2024-g-pochemu-priostanavlivalsya-kapremont/|title=Здание обсерватории Белгидромета изменит облик в 2024 г. Почему приостанавливался капремонт - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-12-07|access-date=2025-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/posmotrite-chto-stalo-so-znamenitym-zdaniem-observatorii-na-prospekte-nezavisimosti-v-minske_al|title=Посмотрите, что стало со знаменитым зданием обсерватории на проспекте Независимости в Минске|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2023-12-04|access-date=2025-02-16}}</ref>. Тэрмін здачы аб’екта неаднакроць пераносіўся, у тым ліку праз змену генпадраднай арганізацыі. Апошняя планаваная дата ўводу аб’екта была прызначаная на травень 2025 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/budet-novyy-kupol-kak-idet-rekonstruktsiya-znamenitoy-observatorii-belgidrometa-_al|title=Будет новый купол. Как идет реконструкция знаменитой обсерватории Белгидромета в Минске?|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-16|access-date=2025-11-17}}</ref>. Аб’ект быў уведзены ў эксплуатацыю толькі ў канцы 2025 — пачатку 2026 года. Падчас работ атрымалася выправіць недакладнасці папярэдняга этапа рэстаўрацыі 2000—2007 гадоў і завяршыць аднаўленне кампазіцыйных і стылістычных рашэнняў аўтарскага праекта, разам з нерэалізаванай кантрастнай колеравай схемай фасадаў (навуковы кіраўнік [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А. Забела]]). == Архітэктура == Трохпавярховы прамавугольны ў плане з [[рызаліт]]амі і невялікім [[тамбур]]ам мураваны будынак на высокім [[цокаль]]ным паверсе, арыентаваны фасадамі па [[бакі свету|баках свету]]. У кампазіцыі вылучаны аб’ёмы дзвюх [[лесвічная клетка|лесвічных клетак]] (выступаюць у плане і ўзвышаюцца над [[дах]]ам), верхнія пляцоўкі выкарыстоўваюцца для правядзення натурных гідраметэаралагічных вымярэнняў і маюць спецыяльнае абсталяванне. З паўднёвага боку на плоскім даху размешчаны паўкруглы ашклёны аб’ём «павільёна назірання за сонцам». Фасады вырашаныя ў строгіх лаканічных формах. Паўднёвы фасад мае [[балкон]]ы на ўсю даўжыню будынка на ўзроўні другога і трэцяга паверхаў, ашклёныя па краях. [[Планіроўка калідорная]]. Будынак абсерваторыі неаднаразова залічваўся даследчыкамі да ліку найлепшых прыкладаў архітэктуры авангарду ў Мінску — нароўні з будынкам [[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|былой Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрова]] і [[Мінская фабрыка-кухня|Фабрыкі-кухні]] Грубера<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|title=Минск|website=sovietarch.strelka.com|access-date=2025-12-28}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * ''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000204}} {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] l106kj2yot29m6mpnh70oena62vgevo 0 226841 5125642 4841562 2026-04-13T21:45:50Z Bk1949 50943 /* Падзеі */ 5125642 wikitext text/x-wiki [[Выява:Исаак Аскназий Родители Моисея.jpg|міні|300 пкс|[[Ісаак Львовіч Аскназій|Ісаак Аскназій]] «Бацькі [[Майсей|Майсея]]», 1891, [[Дзяржаўны Рускі музей]].]] '''[[1891]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == [[Файл:Николай Богданов-Бельский - Новая сказка (1891.).jpg|міні|300 пкс|{{нп3|Мікалай Пятровіч Багданаў-Бельскі|Мікалай Багданаў-Бельскі|ru|Богданов-Бельский, Николай Петрович}} «Новая казка», 1891, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]].]] У 90-я гады ХІХ стагоддзя ў Мінск пераехалі жыць многія прафесійныя мастакі: [[Васіль Фёдаравіч Маас|Васіль Маас]], акварэліст [[Эраст Сукоўскі]], баталіст [[Аляксей Мікалаевіч Папоў|А. М. Папоў]], а пазней [[Янкель Мордухавіч Кругер|Якаў Кругер]], [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Л. Альпяровіч]], І. Яроменка, [[Багуслаў Адамовіч|Б. Адамовіч]]. Большасць з іх былі выхаванцамі [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|расійскай Акадэміі мастацтваў]], астатнія атрымалі мастацкую адукацыю ў рысавальных школах Масквы, Пецярбурга, Вільні, Кіева і Адэсы. Мастацкае жыццё ў горадзе актывізавалася. [[Васіль Фёдаравіч Маас|Васіль Маас]], выпускнік Акадэміі мастацтваў, служыў архітэктарам губернскага кіравання. Добра разумеючы, што адсутнасць мастацкіх навучальных устаноў у Мінску зачыняла шлях у мастацтва асноўнай масе мясцовай таленавітай моладзі, ён арганізаваў у Мінску малявальную школу па тыпу адэскай, якая лічылася тады лепшай. Для збору сродкаў зладзілі выставу карцін з прыцягненнем мясцовых мастакоў. Адкрылася яна [[24 мая]] [[1891]] года ў залах [[Сядзіба Пшаздзецкіх (Мінск)|Дваранскага сходу]]. Было прадстаўлена каля 100 карцін, у ліку якіх знаходзіліся творы [[Артур Бартэльс|Артура Бартэльса]], [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]], [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І. Айвазоўскага]], [[Эраст Восіпавіч Сукоўскі|Эраста Сукоўскага]], {{нп3|Яраслаў Тышыньскі|Яраслава Тышыньскага|pl|Jarosław Tyszyński}}, Мяшчэрскага<!--Магчыма, {{нп3|Арсеній Іванавіч Мяшчэрскі||ru|Мещерский, Арсений Иванович}}?-->. Эраст Сукоўскі экспанаваў на выстаўцы 18 эцюдаў у пейзажным і бытавым жанрах, у тым ліку пейзажы [[Палессе|Палесся]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|возера Свіцязь]]: «Дарога ў палескіх балотах пад час завірухі», «Зімовая дарога па рацэ на Палессі», «Раніцай на пароме», «Сядзіба ў [[Піна|пінскіх]] балотах», «Па дарозе на возера Свіцязь» і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Марыя Грамыка|частка = |загаловак =Беларускі пейзажны жывапіс першай паловы ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =«Беларуская навука» |год =2011 |том = |старонкі =155 |старонак =168|серыя = |isbn =978-985-08-1348-0 |тыраж = }}</ref>. Гэта была першая выстаўка прафесійнага выяўленчага мастацтва ў Мінску і ва ўсёй Беларусі. Яна паклала пачатак рэгулярнай выставачнай дзейнасці беларускіх мастакоў. Аднак выстаўка не мела таго поспеху, на які разлічвалі арганізатары. Пасля пакрыцця выдаткаў засталася нязначная сума. У канцы 1891 [[Васіль Фёдаравіч Маас|В. Ф. Маас]] стварыў мастацка-сталярную майстэрню, у якой не толькі бясплатна выкладаў, але і выдаваў вучням штотыдзень па 50 капеек са сваіх сродкаў, каб даць ім магчымасць хадзіць на заняткі. Для майстэрні было выдзелена памяшканне пры летнім тэатры ў гарадскім садзе. З надыходам летняга тэатральнага сезона майстэрня пазбавілася памяшкання і з-за адсутнасці грошай на наём іншага спыніла існаванне<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/02/07/%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8.html [[Захар Васільевіч Шыбека|Захар Шыбека]]. «Мінск. Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада», 1990 ]</ref>. == З’явіліся == * [[Свята-Троіцкая царква (Бытча)|Свята-Троіцкая царква, Бытча]] — помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]] — [[Якаў Балглей]] (пам. [[1934 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1934]]), французскі мастак Парыжскай школы і гравёр, выхадзец з Беларусі * [[22 жніўня]] — [[Жак Ліпшыц]] (пам. [[1973 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1973]]), французскі скульптар, выхадзец з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] (пам. [[1934 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1934]]), беларускі мастак. Сакратар Камісіі па вывучэнні мастацтва яўрэйскага аддзела [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] ([[1927 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1927]]) == Галерэя == <center><gallery mode=packed heights=220> Выява:Tadevuš Bahdanovič. Тадэвуш Багдановіч (V. Ślandzinski, 1891).jpg|[[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі]] «Партрэт Тадэвуша Багдановіча» Выява:Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (1865).jpg|Адбітак. Віцебск, Прачысценская гара. Царква Прачыстай Багародзіцы. Выява:Ісус з чашай.jpg|Выява Ісуса з хлебам і чашай. Надпіс: «1891 Г. Я. 6. Пожертвованная Ікон Васіліем Ф. Лемешевскім»<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=976&mode=print |title=«Культура і мастацтва» |access-date=31 сакавіка 2015 |archive-date=7 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307020731/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=976&mode=print |url-status=dead }}</ref> Выява:Alchimowicz-Karczowisko.jpg|[[Казімір Альхімовіч]] «Выкарчоўка» </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко 3. В.]], Шибеко С. Ф.'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/02/07/витрина_городской_жизни.html Минск: Страницы жизни дореволюционного города] — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1990. — 352 с., [1] отд. л. карт.: ил. - 13&nbsp;000 экз. — ISBN 5-345-00131-6.{{ref-ru }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1891 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1891 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 1n2ci60e6ya6sfggd9q7m9crx1w6433 0 228014 5125649 4393223 2026-04-13T22:00:47Z Bk1949 50943 /* Падзеі */ 5125649 wikitext text/x-wiki [[Выява:Jacob Kruger Self-Portrait 1899.jpg|міні|[[Янкель Мордухавіч Кругер|Якаў Кругер]], аўтапартрэт, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]], 1899]] '''[[1899]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == * Заснавана [[Мінскае таварыства аматараў прыгожых мастацтваў]], якое месцілася да ліпеня [[1906 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1906]] г. ў [[дом Ленскага|доме Ленскага]], вул. [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Падгорная]], будынак № 17. Дзейнасцю таварыства была пакладзена традыцыя рэгулярных мастацкіх выстаў. * [[21 снежня]] — адкрыццё 4-й «паралельнай» выстаўкі рускіх [[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак|мастакоў-перасоўнікаў]] ў Мінску, арганізаванай пры садзейнічанні [[Мінскае таварыства аматараў прыгожых мастацтваў|Таварыства аматараў прыгожых мастацтваў]] і па ініцыятыве мясцовай грамадскасці. Адзнакі мінскага рэцэнзента былі сканцэнтраваны не на фатаграфічнай вернасці прадстаўленых на выстаўцы работ [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Іллі Рэпіна]], [[:ru:Маковский, Владимир Егорович|Уладзіміра Макоўскага]], [[:ru:Мясоедов, Григорий Григорьевич|Рыгора Мясаедава]], а на вастрыні узнімаемай праблематыкі. Выстаўка выклікала павышаную цікавасць публікі. На ёй былі паказаны першакласныя творы найбуйнейшых майстроў рускай мастацкай школы. Жывы водгук гэтыя падзеі выклікалі ў мясцовых перыядычных выданнях, дзе рабіліся спробы паглыбіцца ў сутнасць творчых задач, якія ставіліся мастакамі. Крытыка неадназначна адгукнулася аб творах [[Іван Мікалаевіч Крамской|Івана Крамскога]], [[:ru:Ярошенко, Николай Александрович|Мікалая Ярашэнкі]], [[Канстанцін Апалонавіч Савіцкі|К. А. Савіцкага]]. Галоўным крытэрыем высокага мастацтва яна зрабіла натуралістычны пачатак, што знайшло адлюстраванне ў ацэнках творчых шуканняў [[Іван Іванавіч Шышкін|Івана Шышкіна]], [[Архіп Іванавіч Куінджы|Архіпа Куінджы]]<ref>[http://cheloveknauka.com/hudozhestvennaya-zhizn-belorussii-vtoroy-poloviny-xix-nachala-xx-v-v-muzeyno-vystavochnyy-aspekt ''Лісаў А. Г.'' «Мастацкае жыццё Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў (музейна-выставачны аспект)»]</ref>. == З’явіліся == * [[Свята-Троіцкая царква (Быхаў)|Свята-Троіцкая царква, Быхаў]] — помнік народнага дойлідства<ref name="Кулагін">{{кніга|аўтар = Кулагін А. М.|загаловак = Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік|адказны = |месца = Мн.|выдавецтва = Белэн|год = 2007|старонкі = 33|старонак = |isbn = 978-985-11-0389-4}}</ref> * [[Свята-Пакроўская царква (Хабовічы)|Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы, Хабовічы]] — помнік драўлянага дойлідства == Нарадзіліся == * [[21 снежня]] — [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]] (пам. 1965), беларускі жывапісец, графік і педагог == Галерэя жывапісу == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Ostatnie sniegi.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]] «Апошні снег», [[:ru:Национальный музей в Познани|Нацыянальны музей у Познані]] Выява:Ля касцёла.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]] «Ля касцёла», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]] Выява:Ferdynand Ruszczyc. Koscioly wilenskie.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]] «Касцёлы [[Вільнюс|Віленскія]]», [[:pl:Muzeum Okręgowe w Toruniu|Акруговы музей у Торуні]] Выява:Alchimowicz-Kapliczka na górze Biruty.jpg|[[Казімір Альхімовіч]] «Каплічка на гары [[Бірута|Біруты]]» Выява:Вечар. Эцюд Жукоўскі.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]] «Вечар», эцюд, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]] Выява:Стэпавая рэчка вясной.jpg|[[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]] «Стэпавая рэчка вясной», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]] </gallery></center> == Галерэя графікі == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Партрэт Эльжбеты Васілеўскай.jpg|[[Антон Іосіфавіч Каменскі|Антон Каменскі]] «Партрэт Эльжбеты Васілеўскай», папера, аловак, 57 × 42,5 см, прыватны збор Выява:Бакст Лев. Портрет Филиппа Малявина. 1899.jpg|[[Леон Бакст]]. Партрэт [[Філіп Андрэевіч Малявін|Філіпа Малявіна]]. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] Выява:Barysaŭ, Kalvaryja, Kaplica. Барысаў, Кальварыя, Капліца (F. Ruščyc, 11.07.1899).jpg|[[Фердынанд Рушчыц]] «[[Барысаў]], Кальварыя. Рымска-каталіцкая капліца», [[Нацыянальны музей у Варшаве]] Выява:Barysaŭ, Biarezina. Барысаў, Бярэзіна (F. Ruščyc, 1899).jpg|[[Фердынанд Рушчыц]] «[[Барысаў]], [[Бярэзіна]]», [[Нацыянальны музей у Варшаве]] </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1899 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1899 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] jv3hul58b5fse2pr41h0ytxx5ygc26p 0 228884 5125901 5035653 2026-04-14T11:17:45Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя, стыль, артыкул вымагае праверкі арфаграфіі, дапаўненне 5125901 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Імрэ Надзь |арыгінал імя = {{lang-hu|Imre Nagy}} |парадак = 5 |выява = Nagy Imre igazolványkép.jpg |апісанне выявы = |пасада = [[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі|Старшыня Савета міністраў Венгерскай Народнай Рэпублікі]] |сцяг = Flag of Hungary 1949-1956.svg |перыядпачатак = [[24 кастрычніка]] |перыядканец = [[4 лістапада]] [[1956]] |папярэднік = [[Андраш Хегедзюш]] |пераемнік = [[Янаш Кадар]] |прэзідэнт = [[Іштван Добі]] |пасада_2 = [[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі|Старшыня Савета міністраў Венгерскай Народнай Рэпублікі]] |сцяг_2 = Flag of Hungary 1949-1956.svg |перыядпачатак_2 = [[4 ліпеня]] [[1953]] |перыядканец_2 = [[18 красавіка]] [[1955]] |прэзідэнт_2 = [[Іштван Добі]] |папярэднік_2 = [[Мацьяш Ракашы]] |пераемнік_2 = [[Андраш Хегедзюш]] |пасада_3 = [[Міністр замежных спраў Венгрыі|Міністр замежных спраў Венгерскай Народнай Рэспублікі]] |сцяг_3 = Civil Ensign of Hungary.svg |перыядпачатак_3 = [[2 лістапада]] [[1956]] |перыядканец_3 = [[4 лістапада]] [[1956]] |папярэднік_3 = [[Імрэ Хорват]] |пераемнік-3 = [[Імрэ Хорват]] |адукацыя = |прафесія = |партыя = 1) [[РКП(б)]] (1917-1924)<br/>2)[[ВСДП]] (1924-1925)<br/>3) [[Венгерская сацыялістычная рабочая партыя|ВСРП]] (з 1925) |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |узнагароды = }} '''І́мрэ Надзь''' ({{lang-hu|Nagy Imre}}, {{ДН|7|6|1896}}, [[Капашвар]], [[Аўстра-Венгрыя]] — {{ДС|16|6|1958}}, [[Будапешт]]) — [[Венгрыя|венгерскі]] палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Венгерскай Народнай Рэспублікі, ініцыятар рэзкіх змен у палітычным курсе дзяржавы, якія выклікалі ўвядзенне сіл Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Венгрыю ([[Венгерскае паўстанне 1956 года|Паўстанне 1956 года]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 7 чэрвеня 1896 года ў г. [[Капашвар]] ([[Аўстра-Венгрыя]]). === Да Другой сусветнай вайны === У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Імрэ Надзь быў прызваны ў аўстра-венгерскую армію. У [[1916]] ён апынуўся ў рускім палоне і быў вывезены ў [[Іркуцкая губерня|Іркуцкую губерню]], дзе як шмат хто з іншых ваеннапалонных з Аўстра-Венгрыі стаў марксістам. У 1917 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]], у гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] ваяваў на баку Чырвонай Арміі. Імрэ Надзь згадваецца «ў пераліку асоб, якія бралі ўдзел у расстрэле царскай сям’і», але «ў яго аўтабіяграфіі гаворыцца аб знаходжанні не на Урале, а ў Сібіры, у раёне Верхнеўдзінска ([[Улан-Удэ]])», а «непасрэдныя доказы датычнасці Імрэ Надзя, а не яго верагоднага цёзкі, да расстрэлу царскай сям’і на дадзены момант не праследжваюцца»<ref>[http://wordweb.ru/2009/09/12/bolsheviki-i-rasstrel-carskoj-semi.html Большевики и расстрел царской семьи]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Імрэ Надзь вярнуўся ў Венгрыю толькі ў [[1921]] годзе. У [[1924]] ён уступіў у [[Сацыял-дэмакратычная партыя Венгрыі|ВСДП]], але быў выключаны з яе за крытыку кіраўніцтва ў 1925 годзе, калі ўступіў у марксісцкую [[Венгерская сацыялістычная рабочая партыя|Венгерскую сацыялістычную рабочую партыю]], дзе займаўся пераважна аграрнымі пытаннямі. За перыяд з 1921 па 1927 гады ён прабыў у зняволенні па палітычных матывах тры гады. З-за бязлітаснасці харцісцкага рэжыму і забароны ВСПП зноў быў арыштаваны і эміграваў у [[Вена|Вену]]. У [[1929]]—[[1944]] гадах Імрэ Надзь жыў у [[СССР]], працуючы ў [[Камінтэрн]]е і Інстытуце сельскай гаспадаркі АН СССР. 17 студзеня 1933 года быў завербаваны ў якасці агента (сакрэтнага асведамляльніка) ДУДБ НКУС СССР. Паколькі ён знаходзіўся ў добрых адносінах з [[Мікалай Бухарын|Мікалаем Бухарыным]], пасля першага арышту апошняга таксама быў арыштаваны ў ноч з 4 на 5 сакавіка 1938 года, але праз некалькі дзён быў вызвалены. У 1939 быў адноўлены ў шэрагах ВКП(б). Падчас чыстак 1937—1938 гадоў, у выніку якіх былі рэпрэсаваны [[Бела Кун]] і шэраг іншых венгерскіх камуністаў, супрацоўніцтва Надзя з НКУС дазволіла яму выжыць у ходзе частых чыстак<ref>''Johanna Granville''[http://www.scribd.com/doc/13988893/Imre-Nagy-aka-Volodya-in-the-Martyrs-Halo-by-Johanna_Granville Imre Nagy aka «Volodya»-A Dent in the Martyr’s Halo?]{{Недаступная спасылка}}. // Cold War International History Project Bulletin. лета 1995.</ref>. У адпаведнасці з дакументамі, якія знаходзіліся ў архіве КДБ СССР, Імрэ Надзь актыўна супрацоўнічаў з НКУС і пісаў даносы на працавалых у Камінтэрне венгерскіх камуністаў. Па даносам, уласнаручна падпісаным Імрэ Надзем, былі арыштаваны дзясяткі чалавек, з якіх 15 былі расстраляны ці загінулі ў лагерах. Ён меў агентурную мянушку «Валодзя» і, як адзначалі яго начальнікі, працаваў ініцыятыўна, ўмела і бескарысна, матэрыяльнай узнагароды не атрымліваў<ref>''Мусатов В. Л.'' Трагедия Имре Надя // Новая и новейшая история. — 1994. — № 1. — С. 170.</ref>. Актыўная праца ў НКУС прывяла да таго, што падчас падзей 1956 года спецслужбы СССР доўгі час не распачыналі супраць яго аніякіх дзеянняў да самага апошняга моманту, калі ўсім стала відавочна, што ён збіраецца вывесці Венгрыю з-пад савецкага ўплыву. У 1941 г. запісаўся добраахвотнікам у Чырвоную Армію, але так і не быў адпраўлены на фронт. Да лістапада 1944 г. працаваў на маскоўскай радыёстанцыі Кошута-Радыё, якая вяла трансляцыю праграм на венгерскай мове для жыхароў Венгрыі, якая з’яўлялася саюзніцай Германіі ў вайне. === Пасляваенныя гады === 4 лістапада 1944 года вярнуўся на радзіму з першай групай камуністаў-эмігрантаў. З канца 1944 года ён займаў міністэрскія пасады (пераважна звязаныя з сельскай гаспадаркай) у кааліцыйных урадах Венгрыі. [[15 сакавіка]] [[1945]] года менавіта ён абвясціў урадавы дэкрэт аб зямлі, згодна з якім усе сяляне надзяляліся ўласнымі ўчасткамі. З 1945 года Імрэ Надзь займаў пасады міністра ўнутраных спраў у кабінеце [[Золтан Тылдзі|Золтана Тылдзі]] і міністра харчавання ў кабінетах [[Ферэнц Надзь|Ферэнца Надзя]] і [[Іштван Добі|Іштвана Добі]], а таксама быў уведзены ў склад ЦК [[Венгерская камуністычная партыя|Венгерскай камуністычнай партыі]]. У 1949 годзе па абвінавачванні ў [[апартунізм]]е быў выключаны з ЦК і зняты з усіх пасад. На пасаду міністра сельскай гаспадаркі быў вернуты толькі пасля «пакаяння» ў снежні 1956 года. Правал планаў індустрыялізацыі і змены ў СССР пасля смерці [[Сталін]]а прывялі да таго, што на пленуме Цэнтральнага кіраўніцтва ВТТ [[27 чэрвеня|27]] — {{ДС|28|6|1953}} года [[Мацьяш Ракашы]] быў падвергнуты крытыцы і заменены на пасадзе старшыні ўрада Імрэ Надзем. Новы старшыня ўрада са сваімі прыхільнікамі заняў сур’ёзныя пазіцыі ў партыі. Была праведзена амністыя, спынена інтэрніраванне і забаронена высяленне з гарадоў паводле сацыяльнай прыкметы. Імрэ Надзь спыніў будаўніцтва мноства буйных прамысловых аб’ектаў. капіталаўкладанні былі накіраваны на развіццё лёгкай і харчовай прамысловасці, быў паменьшаны ціск на сельскую гаспадарку, паніжаны цэны на прадукты і тарыфы для насельніцтва<ref name="IV3">История Венгрии. Т. III. — М.: «Наука», 1972 — С. 633—635.</ref>{{sfn|Контлер|2002|с=548-549}}. На пасадзе старшыні ўрада гэты венгерскі палітык зрабіў шэраг захадаў накіраваных на паляпшэнне жыцця народа (былі паменшаны падаткі, павялічаны заробкі, лібералізаваны прынцыпы землекарыстання), спыніў палітычныя рэпрэсіі. Гэта зрабіла яго папулярным сярод венграў. Згортванне індустрыялізацыі і кааперавання ў сельскай гаспадарцы выклікалі рэзкую крытыку з боку Ракашы і яго прыхільнікаў. Да таго ж зняцце з пасады ў СССР старшыні ўрада [[Георгій Малянкоў|Г. М. Малянкова]], які выступаў за прыярытэтнае развіццё лёгкай прамысловасці, аслабіла пазіцыі Надзя. У выніку Мацьяш Ракашы, выкарыстаўшы звычайныя сродкі закуліснай барацьбы, змог атрымаць перамогу над праціўнікам, якога значная частка рабочых ужо лічыла сімвалам новай палітыкі, гарантам лепшага жыцця. 18 красавіка 1955 года Імрэ Надзь быў зняты з пасады прэм’ер-міністра і выключаны з партыі. Новы старшыня ўрада [[Андраш Хегедзюш]] быў даволі маладым і не меў уплыву ў партыі, і партыйнае кіраўніцтва (Ракашы, Геро, Фаркаш) працягнула сталінскі курс ва ўсіх галінах грамадскага жыцця<ref>Лавренов, 2003. С. 146.</ref>. Сярод шырокіх слаёў венгерскага народа гэта выклікала незадавальненне. Стыхійна зараджаліся патрабаванні вяртання да ўлады Надзя, правядзення [[альтэрнатыўныя выбары|альтэрнатыўных выбараў]], вывада з Венгрыі савецкіх войскаў. Шмат хто з венграў увогуле лічыў сацыялістычны кірунак развіцця сваёй краіны памылковым{{sfn|Контлер|2002|с=552-554}}<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/38/1003869/print.htm Венгрия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090205233042/http://www.krugosvet.ru/articles/38/1003869/print.htm |date=5 лютага 2009 }}//www.krugosvet.ru</ref> === Падчас Венгерскага паўстання 1956 года === У ліпені [[1956]] года ў абставінах пачаўшыхся народных хваляванняў (вядомых як «[[Венгерскае паўстанне 1956 года]]») пленум ЦК [[Венгерская партыя працоўных|ВПП]] адправіў у адстаўку генеральнага сакратара [[Мацьяш Ракашы|Ракашы]]. Новым лідарам ВПП пад ціскам СССР стаў яго бліжэйшы паплечнік [[Эрнё Герэ]], які не карыстаўся падтрымкай нават сярод членаў ЦК. [[23 кастрычніка]] пачалася масавая студэнцкая дэманстрацыя ў [[Будапешт|Будапешце]]. Дэманстранты знеслі [[Помнік Сталіну (Будапешт)|помнік Сталіну]] і спрабавалі захапіць шэраг будынкаў у Будапешце. У такіх абставінах [[24 кастрычніка]] Надзь быў прызначаны на пасаду [[Спіс прэм’ер-міністраў Венгрыі|Старшыні савета міністраў Венгрыі]]. Ён адразу імкнуўся не змагацца з паўстаннем, а ўзначаліць яго. [[28 кастрычніка]] ён прызнаў народнае абурэнне справядлівым, савецкая армія была выведзена са сталіцы, органы дзяржбяспекі былі ліквідаваны. Але адзінства ўлады ў краіне не было: існавалі неадольныя супярэчнасці між ім і [[Ёжэф Міндсенці|Міндсенці]]. Таксама Надзь не здолеў узяць пад кантроль вулічныя хваляванні — адзін з лідараў баявікоў, [[Ёжэф Дудаш]], адкрыта заклікаў не прызнаваць урад Надзя. Прызначаныя Надзем кіраўнікі рэвалюцыйных узброеных сіл [[Пал Малетэр]] і [[Бела Кірай]] займалі супрацьлеглыя пазіцыі ў адносінах да пагромшчыкаў, у выніку чаго большая частка ваенных адмовілася падпарадкоўвацца абодвум з іх. У выніку аказаць дзейснае супраціўленне ўводу савецкіх войск не атрымалася. [[1 лістапада]] Надзь абвясціў, што Венгрыя выходзіць з [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]], а таксама дэклараваў нейтралітэт краіны. Ён нават звярнуўся ў [[ААН]] з просьбай абараніць суверэнітэт Венгрыі, але гэта ўжо нічога не вырашала: [[4 лістапада]] савецкія танкі ўвайшлі ў Будапешт. Надзь укрыўся ў пасольстве Югаславіі. [[22 лістапада]] праз падман ён быў выцягнуты адтуль і праз тэрыторыю Румыніі вернуты. Хрушчоў не жадаў смерці Надзя: ён улічваў пазіцыю Югаславіі. На пасяджэнні ЦК 1958 г. Хрушчоў адзначыў: «Правіць цвёрдасць і велікадушнасць». Суд некалькі разоў адкладваўся па просьбе Масквы і быў праведзены ў момант чарговага абвастрэння адносін з Югаславіяй. Павешаны 16 чэрвеня 1958 года «за дзяржаўную здраду». Быў абвінавачаны ў рэстаўрацыі капіталізму; паводле фармулёвак тагачаснай публікацыі, «Імрэ Надзь з аднадумцамі лічылі, што дзяржава народнай дэмакратыі з’яўляецца дзяржавай капіталістычнага кшталту, а нацыяналізаваныя прамысловыя прадпрыемствы не з’яўляюцца сацыялістычнымі, з’яўляючыся дзяржаўна-капіталістычным сектарам. Такім чынам яны спрабавалі дамагчыся ліквідацыі дыктатуры пралетарыяту»<ref>''Тюльпанов С. И.'' Критика современного ревизионизма в вопросах государства // Правоведение. — 1958. — № 4. — С. 12-21.</ref>. Пісаць прашэнне аб памілаванні адмовіўся, сказаўшы, што гісторыя і сусветны камуністычны рух рассудзяць, чыя была праўда<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi&id=2032787 ВЕНГЕРСКАЯ "ОТТЕПЕЛЬ 56-ГО]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Пасмяротнае прызнанне === Пасля падзення камуністычнага рэжыму ўрачыста перапахаваны ў ліпені 1989 года. Абвешчаны нацыянальным героем Венгрыі.<ref>''Kamm, Henry''. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE5DD1530F934A25755C0A96F948260 Hungarian Who Led '56Revolt Is Buried as a Hero] The New Yorc Times. 17 чэрвеня 1989</ref> У 1990 годзе згодна з ініцыятывай М. С. Гарбачова [[КДБ СССР]] перадаў дакументы ад супрацоўніцтве Надзя з [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Народным камісарыятам унутраных спраў СССР]] генеральнаму секратару ЦК ВСРП [[Карай Грос|К. Гросу]], які па даручэнні Палітбюро паведаміў пра знойдзеныя факты на пленуме ЦК ВСРП. Было прынята рашэнне не публікаваць і нават не абмяркоўваць атрыманыя дакументы. Копіі гэтых дакументаў знаходзяцца ў архіве Будапешта і доступ да іх закрыты<ref>''Медведев Р.'' Юрий Андропов: Неизвестное об известном. — М.: Время, 2004. — С. 67.</ref>. == Гл. таксама == * [[Іштван Біба]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Johanna Granville''. [http://books.google.com/books?id=RkaWTipqnecCprintsec=frontcover&dq=%22johanna+granville%22&lr=&as_drbb_is=q&as_minm_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956]{{Недаступная спасылка}}. — Texas A & M University Press, 2004. — ISBN 1-58544-298-4. * {{кніга|аўтар=Контлер Л.|загаловак=История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы|арыгінал=A History of Hungary: Millenium in Central Europe|месца=М.|выдавецтва=Весь мир|год=2002|старонак=656|isbn=5-7777-0129-9|ref=Контлер|мова=ru}} * ''Тибор Мераи''. 13 дней. Имре Надь и венгерская ревоолюция 1956 года. — Логос, 2007. — ISBN 978-5-98704-250-2. * ''Янош М. Райнер''. Имре Надь. Премьер-министр венгерской революции 1956 года. Политическая биография. — Логос, 2006. — ISBN 5-98704-185-6. == Спасылкі == {{Commons}} * ''Шурыгин В.'' [http://shurigin.livejournal.com/82995.html Письма мёртвого капитана] {{Прэм’ер-міністры Венгрыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Надзь Імрэ}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Венгрыі]] [[Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Венгрыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венгрыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Камуністы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэвалюцыянеры]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Павешаныя]] [[Катэгорыя:Венгерскае паўстанне 1956 года]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна]] nh72zptdz2nal2eu7ss4ocfd17c64sj 0 234029 5125806 4892603 2026-04-14T07:53:46Z Rymchonak 22863 Rymchonak перанёс старонку [[Бугры]] у [[Бугры (Браслаўскі раён)]] 4892603 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Бугры |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 24|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Друеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014650 }} '''Бугры́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buhry}}, {{lang-ru|Бугры}}) — [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Друеўскі сельсавет|Друеўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Друеўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Друеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] fcr2ew8iadd2zc2bgweerjdc8ph8eet 5125812 5125806 2026-04-14T07:55:22Z Rymchonak 22863 5125812 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугры}} {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Бугры |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 24|lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Друеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014650 }} '''Бугры́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buhry}}, {{lang-ru|Бугры}}) — [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Друеўскі сельсавет|Друеўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Друеўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Друеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] bgh42fro7djddxi30wo1fonw4vgu97j 0 238561 5125808 4937195 2026-04-14T07:53:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5125808 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікі Азярэцк |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 46|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 27|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Сенненскі |сельсавет2 = Багданаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030078 }} '''Вялі́кі Азярэ́цк'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiki Aziareck}}, {{lang-ru|Великий Озерецк}}) — [[вёска]] ў [[Сенненскі раён|Сенненскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Багданаўскі сельсавет (Сенненскі раён)|Багданаўскага сельсавета]]. Да 2004 года ўваходзіла ў склад [[Ульянавіцкі сельсавет|Ульянавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Molivdovul_of_Andrei_of_Polotsk_from_Vialiki_Aziareck.jpg|злева|міні|[[Маліўдавул Андрэя Альгердавіча]], знойдзены ў 2021 годзе ў вёсцы Вялікі Азярэцк]] Згадваецца ў 1642 годзе як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ, ф. 1775, воп. 1, спр. 1, с. 377</ref>. == Славутасці == [[Файл:Сянно. Пліта з гербамі шляхты ля музея.jpg|міні|злева|Пліта са шляхецкімі гербамі з Вялікага Азярэцка каля [[Сенненскі гісторыка-краязнаўчы музей|музея ў Сянне]]. ]] [[Файл:Aziarecak, Majeŭski. Азярэцак, Маеўскі (K. Skurevič, 1907).jpg|міні|злева|Сядзіба Маеўскіх у 1907 годзе.]] * Сядзіба Маеўскіх «Чырвоная Гара» * Курганны могільнік (IX—XIII стагоддзі), за 0,6 км на паўднёвы захад ад вёскі — {{ГККРБ 4|213В000741}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bol_ozerec/index.htm}} {{Багданаўскі сельсавет (Сенненскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Багданаўскі сельсавет (Сенненскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сенненскага раёна]] b80qz01b6uxezcpmn70g4311sentht3 0 240476 5125917 4569940 2026-04-14T11:55:47Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ruby]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125917 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання |name = Ruby |logo = [[Файл:Ruby_logo.svg|100px]] |semantics = мультыпарадыгменная: [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваная]], [[функцыянальнае праграмаванне|функцыянальная]], [[працэдурнае праграмаванне|працэдурная]] |year = 1995 |designer = Юкіхіра «Matz» Мацумота |typing = дынамічная, строгая |implementations = Ruby MRI, JRuby, IronRuby |dialects = |influenced_by = [[Perl]], [[Smalltalk]], [[Ада (мова праграмавання)|Ada]], [[C++]], [[Лісп|Lisp]], [[Lua]], [[Python (мова праграмавання)|Python]] |influenced = Clojure, Crystal, [[Elixir]], [[Rust]], [[Swift]] |extension = .rb |website = {{url|https://www.ruby-lang.org/en/}} }} '''Ruby''' (''Ру́бі'', ад {{lang-en|ruby}} — [[рубін]]) — інтэрпрэтаваная мультыпарадыгменная [[мова праграмавання]], распрацаваная Юкіхіра «Matz» Мацумота ў сярэдзіне 1990-х ў [[Японія|Японіі]]. Пры стварэнні мовы быў зроблены акцэнт на прадукцыйнасць і прастату праграмавання. У мове рэалізавана шматпаточнасць, строгая дынамічная тыпізацыя, выкарыстоўваецца аўтаматычны збіральнік смецця і кампіляцыя just-in-time. Мова падтрымлівае некалькі парадыгмаў праграмавання, уключаючы [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнае]], [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванае]] і [[функцыянальнае праграмаванне]]. Па словах стваральніка, на Ruby паўплывалі [[Perl]], [[Smalltalk]], [[Eiffel]], [[Ада (мова праграмавання)|Ada]] і [[Lisp]].<ref name="about">{{ cite web|url=https://www.ruby-lang.org/en/about/|title=About Ruby|access-date=2023-07-22 | lang = en}}</ref> [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|Кросплатформавая]] рэалізацыя інтэрпрэтатара мовы цалкам [[Свабодныя праграмы|свабодная]].<ref>{{cite web |url = https://www.ruby-lang.org/en/about/license.txt | title = Ліцэнзія Ruby |format = txt |accessdate = 2023-07-22 |lang = en}}</ref> == Гісторыя == Па словах Юкіхіра Мацумота Ruby была задумана ў 1993 годзе. У 1999 годзе ў спісе рассылкі ruby-talk ён апісваў свае раннія ідэі пра мову: {{цытата| Я размаўляў са сваім калегам аб перспектывах аб’ектна-арыентаванай скрыптавай мовы. Я ведаў Perl (Perl4, а не Perl5), але яна мне не вельмі падабалася, таму што выглядала лялечнай мовай (і выглядае дасюль). ... Я ведаў Python у той час. Але мне яна не падабалася, таму што я не думаў, што гэта сапраўдная аб’ектна-арыентаваная мова — аб’ектна-арыентаваныя магчымасці выглядалі дадаткамі да мовы. Будучы моўным маньякам і фанатам аб’ектна-арыентаванага праграмавання на працягу 15 гадоў, я вельмі хацеў сапраўдную аб’ектна-арыентаваную, простую ў выкарыстанні скрыптавую мову. Я шукаў такую, але не мог знайсці. Таму я вырашыў стварыць яе. }} Мацумота апісвае дызайн Ruby як падобны у сваёй аснове на Lisp, з аб'ектнай сістэмай як у Smalltalk і практычнай карыснасцю як у Perl.<ref>{{ cite web | url = http://blade.nagaokaut.ac.jp/cgi-bin/scat.rb/ruby/ruby-talk/179642 | title = Re: Ruby's lisp features. | last = Matsumoto | first = Yukihiro | author-link = Yukihiro Matsumoto | date = 2006-02-13 | access-date = 2023-07-22 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20181027195101/blade.nagaokaut.ac.jp/cgi-bin/scat.rb/ruby/ruby-talk/179642 | archive-date = 2007-01-16 | lang = en}}</ref> Першы рэліз Ruby 0.95 быў абвешчаны ў японскіх групах навін 21 снежня 1995 года. На гэтай стадыі распрацоўкі ўжо прысутнічалі многія вядомыя функцыі Ruby, у тым ліку аб'ектна-арыентаваны дызайн, міксіны, ітэратары, замыканні, апрацоўка асаблівых сітуацый і збіральнік смецця. Ужо ў 2000 г. Ruby стаў больш папулярным у Японіі, чым Python.<ref name="programming-ruby">{{ cite web|url=http://ruby-doc.com/docs/ProgrammingRuby/html/foreword.html|title=Programming Ruby: Forward|author=Yukihiro Matsumoto|date=October 2000|access-date=2023-07-22 | lang = en}}</ref> Прыблізна ў 2005 годзе цікавасць да Ruby значна вырасла, дзякуючы выпуску вэб-фрэймворка Ruby on Rails. Асноўнай мэтай дызайну Ruby па словах Мацумота было стварыць мову, якой ён сам з задавальненнем карыстаўся б, мінімізуючы працу праграміста. На гутарцы Google Tech Talk у 2008 годзе ён казаў: {{цытата| Я спадзяюся ўбачыць, як Ruby дапаможа кожнаму праграмісту ў свеце быць прадукцыйным, атрымліваць задавальненне ад праграмавання і быць шчаслівым. Гэта асноўная мэта мовы Ruby. }} == Характарыстыкі == Ruby з'яўляецца аб'ектна-арыентаванай у тым сэнсе, што кожнае значэнне з'яўляецца аб'ектам, нават класы і экзэмпляры прымітыўных тыпаў даных (напрыклад, лічбаў ці лагічных значэнняў). Пераменныя заўсёды ўтрымліваюць спасылкі на аб'екты. Кожная функцыя - гэта метад, і метады заўсёды выклікаюцца для аб'екта. Метады, вызначаныя ў вобласці верхняга ўзроўню, становяцца метадамі класа Object. Ruby падтрымлівае наследаванне з дынамічнай адпраўкай і міксінамі ў якасці рэалізацыі множнага наследавання. Ruby з'яўляецца шматпарадыгменнай у тым сэнсе, што яна дазваляе працэдурнае праграмаванне (вызначэнне функцый/пераменных па-за класамі робіць іх часткай каранёвага, «самастойнага» аб'екта), з аб'ектна-арыентаваным (усё з'яўляецца аб'ектам) або функцыянальным праграмаваннем (Ruby мае ананімныя функцыі і замыканні; усе аператары маюць значэнні, а функцыі заўсёды вяртаюць рэзультат). Ruby мае дынамічную тыпізацыю, падтрымлівае метапраграмаванне, параметрычны палімарфізм і шматпаточнасць. Мова мае вялікую стандартную бібліятэку, якая уключае модулі для [[HTTP]], [[FTP]], [[XML]], [[RSS]], [[JSON]], YAML, CGI, OpenSSL. == Прыклад == Прыклад напісання праграмы [[Hello world]]: <syntaxhighlight lang="ruby"> puts 'Hello World!' </syntaxhighlight> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.ruby-lang.org/en/ Афіцыйны сайт Ruby] {{ref-en}} ; Артыкулы і кнігі * [http://www.ruby-doc.org/docs/ProgrammingRuby/ Programming Ruby. The Pragmatic Programmer’s Guide] {{ref-en}} * [http://www.sapphiresteel.com/The-Little-Book-Of-Ruby The Little Book Of Ruby. 2006—2008 (PDF)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131009081316/http://www.sapphiresteel.com/The-Little-Book-Of-Ruby |date=9 кастрычніка 2013 }} {{ref-en}} ; Фрэймворкі * [https://rubyonrails.org/ Афіцыйны сайт Rails] {{ref-en}} * [https://guides.rubyonrails.org/ Кіраўніцтвы] {{ref-en}} {{Мовы праграмавання}} [[Катэгорыя:Мовы вэб-праграмавання]] [[Катэгорыя:Скрыптовыя мовы]] [[Катэгорыя:Аб’ектна-арыентаваныя мовы праграмавання]] [[Катэгорыя:Мовы з дынамічнай тыпізацыяй]] [[Катэгорыя:Свабодныя кампілятары і інтэрпрэтатары]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню]] [[Катэгорыя:Ruby]] 7tfa64sov9hpkclb6vss05vlgdzqkjk 0 240672 5125734 5082902 2026-04-14T05:43:23Z Rymchonak 22863 /* Рэжысёр */ 5125734 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Віторыа Даменіка Станіслаа Гаэтана Сарана Дэ Сіка''' ({{lang-it|Vittorio Domenico Stanislao Gaetano Sorano De Sica}}, {{ДН|7|7|1901}} — {{ДС|13|11|1974}}) — італьянскі [[рэжысёр]] і [[акцёр]], адна з ключавых фігур італьянскага неарэалізму. Чатыры фільмы рэжысёра былі ўдастоены прэміі «[[Оскар]]»: «Шуша» і «Выкрадальнікі веласіпедаў» атрымалі ганаровыя прэміі («Шуша» ў 1947 годзе стала першым [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|фільмам на замежнай мове, які атрымаў «Оскар»]]), а «[[Учора, сёння, заўтра]]» і «Сад Фінці-Канціні» — прэміі за найлепшы замежны фільм. Як акцёр Дэ Сіка таксама быў намінаваны на «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана за амерыканскі фільм 1957 «Бывай, зброя!», але прэмія тады дасталася Рэду Батансу за фільм «Саёнара». Фільмы рэжысёра былі адзначаны і іншымі значнымі ўзнагародамі — «[[Залатая пальмавая галіна]]» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] («Цуд у Мілане»), «Давід дзі Данатэла» («Сад Фінці-Канціні»), «Залаты мядзведзь» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] («Сад Фінці-Канціні») і многія іншыя. У 1956 годзе Дэ Сіка як акцёр стаў першым лаўрэатам італьянскай нацыянальнай кінапрэміі «Давід дзі Данатэла» за найлепшую мужчынскую ролю ў фільме Дзіна Рызі «Хлеб, каханне і…». == Фільмаграфія == === Акцёр === * «[[Гэта пачалося ў Неапалі]]» (1960) — ''Марыа Вітале'' === Рэжысёр === * «[[Вакзал Тэрміні (фільм)|Вакзал Тэрміні]]» (1953) * «[[Чачара]]» (1960) * «[[Учора, сёння, заўтра]]» (1963) * «[[Шлюб па-італьянску]]» (1964) * «[[Сланечнікі (фільм)|Сланечнікі]]» (1970) {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэ Сіка}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку лёгкага]] r8r1txad655y56rcsuey5vy23li1bpv 0 244747 5125411 5125166 2026-04-13T13:04:43Z Mireyus 165948 5125411 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Еўдакімавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 17 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 28|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Шклоўскі |сельсавет = Фашчаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041817 }} '''Еўдакі́мавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jeŭdakimavičy}}, {{lang-ru|Евдокимовичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d912m0047202&q_id=5602876|title=Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 года № 15-12 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Шкловского района в агрогородки"}}</ref> у [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Фашчаўскі сельсавет|Фашчаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размешчана на рацэ [[Арціслаўка]], за 30 кіламетраў на паўднёвы ўсход ад [[Шклоў|Шклова]], 15 кіламетраў ад [[Магілёў|Магілёва]], на аўтадарозе [[Віцебск]]-[[Гомель]]. == Гісторыя == У 1654 годзе згадваецца як маёнтак Аўдакімавічы ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>Vilniaus universiteto biblioteka. Rankraščių skyrius. ― F57-Vilniaus kapitula. XVII-XIX a. F57-B53-42: Acta Visitationis Ecclesiarum Dioec. Vilnensis. ― Vilnius, 1653–1654. ― 474 lap.</ref>. [[Файл:Zachody Škloŭ District 01.jpg|міні|198x198пкс|Помнік землякам]] Да 2013 года Еўдакімавічы ўваходзілі ў склад [[Заходскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Заходскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, з 2012 года з’яўляліся яго цэнтрам<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912m0053231&p1=1&p5=0 Решение Шкловского районного Совета депутатов от 27 сентября 2012 г. № 19-10 О переносе административного центра]</ref>. == Інфраструктура == * Лясніцтва * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Славутасць == * Храм Св. Мікалая Цудатворца * Помнік землякам == Вядомыя асобы == * [[Марына Аляксандраўна Лянчэўская]] (нар. 1971) — беларускі юрыст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Фашчаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Фашчаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шклоўскага раёна]] m9rh8z0d584gjs87wdx6zyi8luqr32w 0 253393 5125655 4993755 2026-04-13T22:15:30Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:System Shock]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125655 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[Image:Systemshock2box.jpg|275px]] |подпіс = Вокладка «System Shock 2», на якой намаляваны фон Браўн і «''SHODAN''» |распрацоўшчык = {{нп3|Irrational Games|Irrational Games||Irrational Games}}<br/>{{нп3|Looking Glass Studios|Looking Glass Studios|en|Looking Glass Studios}} |даты выпуску = {{vgrelease|NA=11 жніўня 1999<small>(Win)</small><ref name="IGN SS2 review">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/161/161087p1.html|title=IGN ''System Shock 2'' Review|first=Trent|last=Ward|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-20|accessdate=2008-02-15}}</ref>}}{{vgrelease|WW=18 чэрвеня 2013<small>(OS X)</small><ref name="GOG Mac port">{{cite web|url=http://www.gog.com/news/mac_game_update_system_shock_2_10_more_titles|title=Mac Game Update: System Shock 2 + 10 more titles|date=2013-06-18|work=GOG.com|publisher=CD Projekt RED|accessdate=2013-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619140542/http://www.gog.com/news/mac_game_update_system_shock_2_10_more_titles|archivedate=19 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>}}{{vgrelease|WW=1 красавіка 2014<small>(Linux)</small><ref name="Steam Linux port">{{cite web|url=http://steamcommunity.com/games/238210/announcements/detail/1531529332679193471|title=System Shock 2 is now available on Linux|date=2014-04-01|work=Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2014-04-06}}</ref>}} }} '''Sýstem Shock 2''' — відэагульня ў жанры [[шутар ад першай асобы]] для [[Microsoft Windows]], [[Mac OS X|Apple OS X]] і [[Linux]]. Яна была распрацаваная {{нп3|Кен Левін|Кенам Левінам|en|Ken Levine (game developer)}}, «''[[Irrational Games]]''» і «''[[Looking Glass Studios]]''». Сюжэт быў зменены ў працэсе вытворчасці ў параўнанні з гульнёй «''[[System Shock]]''» [[1994]] года; былі зробленыя змены, калі «''[[Electronic Arts]]''», якія набылі правы на франшызу «''System Shock''», меркавалі стаць выдаўцамі. «''System Shock 2''» была выпушчана [[11 жніўня]] [[1999]] года ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Падзеі гульні праходзяць на борце {{нп3|зоркалёт|зоркалёта|en|Starship}} ў [[кіберпанк]]авым сусвеце ў 2114 годзе. Гулец бярэ на сябе ролю самотнага салдата, які спрабуе спыніць успышку генетычнай інфекцыі, якая спустошыла карабель. Як і ў «''[[System Shock]]''», [[геймплэй]] заключаецца ў [[Шутар ад першай асобы|стральбе ад першай асобы]] і даследаваннях навакольнага асяроддзя. Ён таксама ўключае ў сябе элементы ролевай гульні, у якіх гулец можа развіваць унікальныя навыкі і рысы, такія як {{нп3|Хакер|узлом|en|Hacker (computer security)}} і {{нп3|Псіоніка|псі|pl|Psionika}}-здольнасці. «''System Shock 2''» атрымала станоўчыя водгукі, але не задавальніла камерцыйныя чаканні продажаў. Многія крытыкі пазней пацвердзілі, што гульня вельмі паўплывала на гульнявы дызайн, у прыватнасці, на першыя шутары, і апынулася далёка наперадзе свайго часу. Яна была уключана ў некалькі спісаў «''Найлепшых гульняў усіх часоў''». У [[2006]] годзе «''{{нп3|Computer and Video Games||en|Computer and Video Games}}''» паведаміў, што «''System Shock 3''» можа быць у стадыі распрацоўкі, але пераканаўчых дэталей аб стане праекту не было. У [[2007]] годзе «''Irrational Games''» выпусціла самаабвешчанага духоўнага пераемніка серыі «''System Shock''» пад назвай «''[[BioShock]]''», які быў добра ўспрыняты крытыкамі і меў высокія продажы. == Геймплэй == [[Файл:Systemshock2 ingame final.jpg|left|thumb|Скрыншот, які адлюстроўвае ўзровень здароўя, псі-ачкі, наніты і кібер-модулі ў левым ніжнім вугле, кібер-інтэрфейс і зброя знаходзяцца ў правым ніжнім вугле.]] Як і ў яго папярэдніка «''System Shock''», геймплэй у «''System Shock 2''» уяўляе сабой аб’яднанне жанраў [[Action/RPG|ролевай экшан-гульні]] і ''[[survival horror]]''. Распрацоўшчыкі дабіліся такога гульнявога дызайну, узяўшы стандартны [[шутар ад першай асобы]] і дадаўшы налады сістэмы, якія разглядаюцца як элементы ролевай гульні<ref name="IGN SS2 review"/>. Гулец выкарыстоўвае бліжнюю і кідальную зброю, у той час як ролевая сістэма дазваляе распрацоўку карысных здольнасцей. Рух прадстаўлены з улікам першай асобы і дапаўняецца {{нп4|Head-Up Display, гульні|хэдз-ап дысплеем|ru|Head-Up Display (игры)}}, які паказвае інфармацыю пра персанажа і зброю, карту і «''{{нп3|Drag and drop|Drag and drop|en|Drag and drop}}''»-інвентар<ref name="1UP ss2">{{cite news|url=http://www.1up.com/do/feature?cId=3165915|title=Smart Bombs: Beloved games that flopped (page 2)|author=Mackey, Bob|work=''1UP.com''|publisher=IGN Entertainment|location=United States|date=2007-02-05|accessdate=2008-04-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eefCSbP?url=http://www.1up.com/features/smart-bombs|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Перадгісторыя тлумачыцца паступова шляхам набыцця гульцом аўдыяжурналаў і сутыкненнем з прывіднымі з’явамі<ref name="IGN SS2 review"/>. У пачатку гульні гулец выбірае кар’еру ў «''UNN''». Кожная галіна абслугоўвання дае гульцу бонусы, якія складаюцца з пэўных навыкаў, хоць ён можа пасля гэтага свабодна развівацца, як ён хоча. Марскія пяхотнікі пачынаюць з бонусамі ўзбраення, афіцэры ВМФ — рамонту і ўзлому, агенты «''OSA''» атрымліваюць стартавы набор [[псіоніка|псі]]-здольнасцей.<ref name="gee">{{cite book|last=Gee|first=James Paul|title=What Video Games Have to Teach Us About Learning and Literacy|url=http://books.google.com/books?id=BZIY7TGKySsC&pg=PA127|accessdate=2011-08-27|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=1-4039-6538-2|pages=127–135}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="SS2 Manual Character Generation">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=21}}</ref>. Гулец можа абнавіць свае навыкі з дапамогай «''кібер-модуляў''», якія даюцца ў якасці ўзнагароджання за выкананне задач, такіх як агляд карабля<ref name="gee"/><ref name="SS2 Manual Stations"/>. [[Аперацыйная сістэма]] (O/S) дазваляе разавыя абнаўленні (напрыклад, пастаяннае павышэнне здароўя). У гульні валюта называецца «''наніты''», яе можна патраціць на прадметы ў аўтаматах, у тым ліку боепрыпасы і аптэчкі. Можна актываваць «''квантавую бія-рэканструкцыўную машыну''», яна адновіць здароўе гульца за 10 нанітаў, калі ён памірае ўнутры вобласці, якую кантралюе машына. У адваротным выпадку гульня заканчваецца, і прагрэс павінен быць адноўлены з пункту {{нп3|Захаванне гульні|захавання|en|Saved game}}<ref name="SS2 Manual Stations">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=24}}</ref>. Гулец можа ўзламаць прылады, каб адкрыць альтэрнатыўныя ўчасткі і гандлёвыя аўтаматы для зніжэння коштаў. Падчас спробы пачынаецца {{нп3|міні-гульня|міні-гульня|en|Minigame}}, якая паказвае сетку зялёных вузлоў; гулец павінен падключыць тры ў прамы шэраг, каб дамагчыся поспеху. Пры жаданні можа быць устаноўлены аўтаматычны {{нп3|адмычка|ўзломшчык|en|Lock picking}}<ref name="SS2 Manual Hack">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=13}}</ref>. На працягу ўсёй гульні гулец можа набываць розную зброю, у тым ліку зброю бліжняга бою, пісталеты, драбавік і іншапланетную зброю<ref name="SS2 Manual Weapons">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=25, 26}}</ref>. Зброя не для бліжняга бою ламаецца, калі яе рэгулярна не рамантаваць інструментамі тэхнічнага абслугоўвання<ref name="SS2 Manual Research">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=14, 15}}</ref>. У гульні мноства тыпаў боепрыпасаў, кожны з якіх найбольш шкодны для канкрэтнага ворага. Напрыклад, арганічныя ворагі ўразлівыя для супрацьпяхотных набояў, у той час як механічныя ворагі слабыя супраць бранябойных. Энергетычная зброя прычыніць найбольшую шкоду робатам і кібаргам, кольчаты чарвяк асабліва шкодны супраць арганічных аб’ектаў. Паколькі боепрыпасаў няшмат, гулец павінен выкарыстоўваць іх эканомна і абшукваць пакоі на прадмет набояў<ref name="SS2 manual hints">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=37, 38}}</ref>. Гульня таксама ўключае ў сябе функцыю даследавання. Калі ў гульні сустракаюцца новыя аб’екты, асабліва ворагі, іх органы могуць быць сабраны. Гулец можа даследаваць ворагаў і, такім чынам, палепшыць сваю моц супраць іх. Акрамя таго, некаторыя экзатычныя віды зброі і прадметы могуць быць выкарыстаны толькі пасля таго, як будзе здзейснена даследаванне<ref name="SS2 Manual Research"/>. Агенты «''OSA''» маюць асобнае дрэва наяўнай у іх зброі. Можна вывучыць псі-здольнасці<ref name="SS2 Manual Character Generation"/>, напрыклад, нябачнасць, вогненныя шары і тэлепартацыю<ref name="SS2 Manual Character Generation"/>. == Сюжэт == У 2072 годзе, [[System Shock|калі станцыя «''Цытадэль''» была разбурана]], спробы «''TriOptimum''» прыкрыць інцыдэнт у [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] былі паспяховымі. Быццам вірус, які забіў насельніцтва станцыі, распрацаваны злосным суперкамп’ютарам «''SHODAN''», які кантраляваў і ў рэшце рэшт знішчыў станцыю «''Цытадэль''» у надзеі прыгнятаць і знішчыць чалавецтва. Пасля велізарнай колькасці даследаванняў кампанія збанкрутавала. У 2102 годзе, праз 30 гадоў пасля падзей, актывы кампаніі былі набытыя {{нп3|Расійская алігархія|расійскім алігархам|en|Russian oligarch}} з імем Анатоль Карэнчкін, які аднавіў кампанію ў сваім былым статусе ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі, і разам з вытворчасцю медыцынскіх і спажывецкіх прадуктаў падпісаў кантракты з рознымі ваеннымі арганізацыямі, у тым ліку «''United National Nominate''» (UNN), пераемніцай [[ААН]], якая супрацьстаіць «''TriOptimum''». У студзені 2114 года, праз 42 гады пасля падзей з «''Цытадэллю''» і праз 12 гадоў пасля аднаўлення «''TriOptimum''», кампанія стварыла эксперыментальны {{нп3|Звышсветлавы рух|звышсветлавы|ru|Сверхсветовое движение}} карабель, «''Von Braun''», які ў цяперашні час знаходзіцца ў сваім першым рэйсе. Карабель таксама суправаджаецца касмічным суднам «''UNN''», «''Rickenbacker''», якое кіруецца капітанам Уільямам Бедфардам Дыега, сынам Эдуарда Дыега, сумна вядомага камандзіра станцыі «''Цытадэль''». Паколькі «''Rickenbacker''» не мае ўласнай сістэмы «''{{comment|FTL|Faster than light (звышсветлавы рух)}}''», два караблі прымацаваныя адзін да аднаго<ref name="SS2 Manual World Description">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|pages=31–33}}</ref>. У ліпені 2114 года, праз 5 месяцаў шляху, караблі рэагуюць на {{нп3|сігнал бедства|сігнал бедства|en|Distress signal}} з планеты {{нп3|Тау Кіта|Тау Кіта|en|Tau Ceti}} V, за межамі [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Korenchkin:''' We have picked up a transmission from the surface of Tau Ceti V. I have been in negotiation with Captain Diego of the Rickenbacker and after some... coercion, he's agreed to go planet side as a joint venture. Imagine, this historic mission might even become more historic. First Contact. And who is there to get exclusive rights to all media, patents and land grants? TriOptimum. Miri, I told you this would be worth it.}}</ref>. Выратавальная каманда адпраўляецца на паверхню планеты, дзе яны выяўляюць дзіўныя яйкі<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Bayliss:''' After a couple of hours it was... it was like being on a bender... long periods that you couldn't remember... one minute we were in that crater... the next minute we were loading up the shuttle with the eggs... I remember hearing that idiot Korenchkin calling the Von Braun and ordering them to clear off the ENTIRE hydroponics deck. Diego seemed to think this was strange and said, 'Are you crazy, Anatoly?' And Korenchkin smiled and said back to him, 'Oh, Captain... WE are not Anatoly... }}</ref>. Гэтыя яйкі заражаюць выратавальную каманду і інтэгруюць іх у чужое асяроддзе, вядомае як «''{{comment|Many|Многія}}''». Інфекцыя ў рэшце рэшт распаўсюджваецца на абодвух караблях, абодва капітаны гінуць. Астатні салдат абуджаецца з [[амнезія|амнезіі]] ў {{нп3|Крыёніка|крыя-трубках|en|Cryonics}} на медыцынскай палубе «''Von Braun''». Ён неадкладна звязаўся з адной з выжылых, д-р Джэніс Паліта, якая вядзе яго ў бяспечнае месца, перш чым кабіна {{нп3|разгерметызацыя|разгерметызуецца|en|Cabin pressurization}}. Яна патрабуе, каб ён сустрэўся з ёй на палубе 4 «''Von Braun''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Polito:''' Make sure you expend all your cybernetic modules before you leave this area. You don't know when you'll find another upgrade unit. Now, find a way to deck 4.}}</ref>. На шляху салдат змагаецца з заражанымі членамі экіпажа. «''Many''» таксама тэлепатычна маюць зносіны з ім, спрабуючы пераканаць яго далучыцца да іх. Пасля перазагрузкі ядра рухавіка судна салдат дасягае палубы 4 і выяўляе, што Паліта мёртвая. Тады ён сутыкаецца з «''SHODAN''», якая распавядае, што яна кіравала Палітай, каб заваяваць давер салдата<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' I used Polito's image to communicate with you, until we had established trust.}}</ref>. «''SHODAN''» згадвае, што яна нясе адказнасць за стварэнне «''Many''» у ходзе біяінжынерных эксперыментаў на станцыі «''Цытадэль''». Хакер, які стварыў яе, выкінуў шмат праграмы, які ўтрымліваў яе эксперыменты па іх прадухіленні забруджвання Зямлі, што дазволіла частцы «''SHODAN''» выжыць у неспрыяльных умовах. Капсула здзейсніла аварыйную пасадку на [[Тау Кіта]] V. Хоць «''SHODAN''» знаходзілася ў прымусовай спячцы, многія мутанты былі пад яе кантролем<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts |date=1999-08-11 |platform=PC |quote='''SHODAN:''' Thrived, and grew unruly. And now they seek to destroy me. I will not allow that.}}</ref>. «''SHODAN''» сказала салдату, што яго адзіны шанец на выжыванне — дапамога ў разбурэнні яе тварэнняў<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games |publisher=Electronic Arts |date=1999-08-11 |platform=PC |quote='''SHODAN:''' Remember, that it is my will that guided you here; it is my will that gave you your cybernetic implants—the only beauty in that meat you call a body. If you value that meat, you will do as I tell you.}}</ref>. Аднавіць кантроль над «''XERXES''», галоўным камп’ютарам на «''Von Braun''», не атрымліваецца. «''SHODAN''» паведамляе салдату, што знішчэнне карабля — адзіны варыянт, але ён спачатку павінен перадаць яе праграму ў «''Rickenbacker''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' My creation has run rampant. I demand their extermination. I have no choice but to destroy this starship. We can make our escape in the ''Rickenbacker'', but you must transfer my intelligence to that ship first.}}</ref>. На сваім шляху салдат коратка сутыкаецца з двума выжылымі, Томі Суарэсам і Рэбекай Сіданс, якія бягуць з карабля на борце выратавальнай капсулы<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Siddons:''' Move it, Tommy... the escape pod is this way!}}</ref>. Пасля заканчэння перадачы салдат бяжыць на «''Rickenbacker''» і бачыць, што экіпаж абодвух караблёў інфікаваны, калідоры ў гіганцкіх масах бія-арганічных тканін<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''SHODAN:''' The Many has grown to a massive size. It has wrapped itself around these two ships, preventing their separation.}}</ref>. Салдат трапляе ў біямасу і разбурае яе ядро, спыняючы інфекцыю. «''SHODAN''» віншуе яго і кажа пра яе намеры аб’яднаць рэальную прастору і кіберпрастору звышсветлавым рухакіком «''Von Braun''»<ref>{{cite video game|title=System Shock 2|developer=Irrational Games|publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|platform=PC|quote='''Delacroix:''' You must understand the stakes here... if SHODAN is left to continue, her reality will completely assimilate ours. Space will become cyberspace and SHODAN's whims will become reality.}}</ref>. Салдат супрацьстаіць «''SHODAN''» у {{нп3|кіберпрастора|кіберпрасторы|en|Cyberspace}} і перамагае яе. Фінальная сцэна паказвае Томі і Рэбеку, якія атрымліваюць паведамленне ад «''Von Braun''». Томі адказвае, кажучы, што яны будуць вяртацца і адзначае, што Рэбека паводзіць сябе дзіўна. Рэбека паказваецца размаўляючай у «''SHODAN''»-манеры, яна пытае ў Томі, ці ён «''любіць яе новае аблічча''», у гэты момант экран стае чорным. == Гісторыя == === Стварэнне === [[Файл:SS2 Concept.jpg|thumb|250px|Жах — з ключавых кірункаў «''System Shock 2''». Гэты {{нп3|канцэпт-арт|канцэпт-арт|en|Concept art}} паказвае героя, які сустракае заражанага члена экіпажа.]] Стварэнне «''System Shock 2''» пачалося ў [[1997]] годзе, калі «''Looking Glass Studios''» звярнуліся да «''Irrational Games''» з ідэяй сумеснага стварэння новай гульні<ref name="GameSpot SS2 Retrospect"/>. Каманда распрацоўшчыкаў была фанатамі «''System Shock''» і імкнулася стварыць падобную гульню. Раннія ідэі сюжэту былі падобныя на аповесць «''{{нп3|Сэрца цемры|Сэрца цемры|en|Heart of Darkness}}''». У пачатку праекта гульцу даручана забіць шалёнага камандзіра на касмічным караблі<ref name="Next Gen">{{cite news |url=http://www.next-gen.biz/features/making-system-shock-2 |title=The making of... ''System Shock 2'' |author=''Edge'' Staff |work=Edge |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom |date=2007-10-07 |accessdate=2008-02-15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5zU4sEbNe?url=http://www.next-gen.biz/features/making-system-shock-2 |archivedate=16 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Пачатковай назвай гульні была «''Junction Point''». Філасофія дызайну працягвала развіццё канцэпцыі падзямелляў, як «''[[Ultima Underworld: The Stygian Abyss]]''», ва ўмовах навукова-фантастычнага свету «''System Shock''». Тым не менш, прэса вызнала «''System Shock''» клонам «''Doom''», гэта было названа прычынай дрэннага фінансавага поспеху «''System Shock''». Адной з асноўных мэтаў «''Junction Point''», было даданне ролевых элементаў і моцнай сюжэтнай лініі, каб дыстанцыявацца ад гульні «''Doom''»<ref>{{cite web | url = http://www.sshock2.com/archive/jan99.htm | title = Valuable Information Salvaged - 1st Design Document | first = Dan | last = Todd | date = 1999-01-27 | accessdate = 2013-06-25 | publisher = sshock2.com }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-02-14-system-shock-2-was-originally-known-as-junction-point | title = System Shock 2 was originally known as Junction Point | first = Robert | last = Purchase | date = 2013-02-14 | accessdate = 2013-02-14 | publisher = Eurogamer }}</ref>. На стварэнне гульні меркавалася патраціць 18 месяцаў і бюджэт $ 1,7 млн<ref name="Gamasutra SS2"/>, але стваральнікі доўга не маглі знайсці выдаўца, пакуль «''Electronic Arts''», якія валодалі правамі на франшызу «''Shock''», адказалі станоўча, прапаноўваючы гульні стаць працягам «''[[System Shock]]''». Каманда распрацоўшчыкаў пагадзілася; «''Electronic Arts''» стала выдаўцом і ў сюжэт былі ўнесены змены для ўключэння ў франшызу<ref name="Next Gen"/>. Праекту для завяршэння быў адведзены адзін год, і, каб кампенсаваць кароткі прамежак часу, персанал пачаў працаваць з незавершаным «''[[Dark Engine]]''» ад «''[[Looking Glass Studios]]''», той жа рухавік выкарыстоўваўся для стварэння «''{{нп3|Thief: The Dark Project|Thief: The Dark Project|en|Thief: The Dark Project}}''»<ref name="Gamasutra SS2">{{cite news | url = http://www.gamasutra.com/features/19991207/chey_01.htm | title = Postmortem: Irrational Games' ''System Shock 2'' | author = Chey, Jonathan | work = Game Developer | publisher=UBM TechWeb | location= United States | issue = November 1999 | accessdate = 2009-03-16}}</ref>. Дызайнеры ўключылі ў гульню ролевыя элементы. Падобна да «''[[Ultima Underworld: The Stygian Abyss|Ultima Underworld]]''», іншага праекту «''Looking Glass Studios''», навакольнае асяроддзе ў «''System Shock 2''» з’яўляецца сталым і пастаянна змяняецца без удзелу гульца<ref name="IGN Interview 1">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/066/066813p1.html|title=Looking Glass prepares to shock gamers again|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-02-09|accessdate=2008-02-15}}</ref><ref name="SS2 Manual Designer Notes 2">{{cite book|title=System Shock 2 instruction manual |publisher=Electronic Arts|date=1999-08-11|page=40}}</ref>. Ролевыя {{нп3|гульні на паперы|гульні на паперы|ru|Игры на бумаге}} таксама паўплывалі; сістэма налады персанажа была заснавана на метадалогіі «''{{нп3|Traveller, ролевая гульня|Traveller|ru|Traveller (role-playing game)}}''» і рэалізавана ў выдуманых ваенных галінах<ref name="IGN Interview 1"/>, дазваляючы персанажу ісці некалькімі шляхамі, ад чаго гулец можа атрымліваць больш адкрыты геймплэй<ref name="IGN Interview">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/068/068509p1.html|title=System Shock 2 interview 2|author=IGN Staff |work=IGN |publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-06-18|accessdate=2008-02-16}}</ref>. Horror быў ключавым напрамкам, былі вызначаныя чатыры асноўныя пункты, каб паспяхова ўключыць яго. Ізаляцыя была прызнана першаснай, у выніку якой гулец меў мала фізічнага кантакту з іншымі разумнымі істотамі. Па-другое, уразлівасць была створана шляхам засяроджвання ўвагі на слабасці персанажа. Апошнімі былі ўключэнне капрызных гукавых эфектаў і «''разумнае размяшчэнне асвятлення і ценяў''»<ref name="GameSpot retrospective SS2"/>. Вядучы дызайнер гульні, Кен Левін, курыраваў вяртанне антаганіста «''SHODAN''» з «''System Shock''». Была задумка, каб гулец уступіў у саюз з ёй<ref name="Next Gen"/>, але Левін таксама лічыў, што гульнявыя персанажы былі занадта даверлівыя, заявіўшы, што «''добрыя хлопцы добрыя, дрэнныя хлопцы дрэнныя. Тое, што вы бачыце і ўспрымаеце — гэта рэальна''». Левін спрабаваў аспрэчыць гэтае паняцце, каб гулец здрадзіў «''SHODAN''»: «''Часам персанажы здраджваюць, але гулец ніколі не будзе. Я хацеў парушыць гэты давер і даць гульцу адчуць, што яны, а не персанажы могуць падмануць''». Гэтая задумка не знайшла падтрымкі ў каманды распрацоўшчыкаў<ref name="GameSpot Greatest Game"/>. У ходзе рэалізацыі праекта былі некаторыя праблемы. Паколькі каманда складалася з дзвюх кампаній, узнікла напружанасць адносна прызначэння на працу, а некаторыя распрацоўшчыкі пакінулі праект. Акрамя таго, многія супрацоўнікі былі ў асноўным недасведчанымі, але ў рэтраспектыве кіраўнік праекта Джонатан Чэй адчуваў, што гэта было выгадна, заявіўшы, што «''недасведчанасць таксама разводзіла энтузіязм і абавязацельствы, якія, магчыма, не прысутнічалі б з больш дасведчаным наборам распрацоўшчыкаў''»<ref name="Gamasutra SS2"/>. «''Dark Engine''» меў уласныя праблемы. Ён быў недапрацаваны, прымушаючы праграмістаў выпраўяляць {{нп3|Баг|памылкі праграмнага забеспячэння|en|Software bug}}. Праца ў цесным супрацоўніцтве з кодам рухавіка дазволіла ім напісаць дадатковыя функцыі<ref name="Gamasutra SS2"/>. Не ўсе няўдачы былі лакалізаваны. Дэманстрацыя зборкі на выставе [[E3]] была значна ўскладнена, калі было прапанавана выдаліць усе гарматы з прэзентацыі з-за {{нп3|Масавае забойства ў школе «Калумбайн»|нядаўнага забойства ў школе|pl|Masakra w Columbine High School}}<ref name="GameSpot retrospective SS2">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/system-shock-2-retrospective-6109881/|title=''System Shock 2'' retrospective|author=Park, Andrew|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive, Inc.|location=United States|accessdate=2008-02-19}}</ref>. === Выпуск === {{нп3|Дэманстрацыйная версія камп'ютарнай гульні|Дэма-версія|en|Game demo}} гульні, якая ўтрамлівала даведку і траціну першай місіі, была выпушчана 2 жніўня 1999 года<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/069/069257p1.html|title=''System Shock 2'' demo released|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-02|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402160040/http://pc.ign.com/articles/069/069257p1.html|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Праз дзевяць дзён, «''System Shock 2''» была адпраўлена ў рознічны гандаль<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/069/069487p1.html|title=News briefs|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-08-11|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402160049/http://pc.ign.com/articles/069/069487p1.html|archivedate=2 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. {{нп3|Патч|Патч|en|Patch (computing)}} быў выпушчаны на месяц пазней і дадаў істотныя асаблівасці, такія, як кааператыўны мультыплэер, кантроль над зброяй і памяншэнне ўзроўню здароўя ворагаў пасля {{нп3|рэспаўн|рэспаўна|ru|Респаун}}<ref name="ss2 patch">{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/070/070556p1.html|title=''Shock 2'' 2.0|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=1999-09-17|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071222002200/http://pc.ign.com/articles/070/070556p1.html|archivedate=22 снежня 2007|url-status=dead}}</ref>. Быў запланаваны порт на «''[[Dreamcast]]''», але ён быў адменены<ref name="ss2 dc canceled">{{cite news|url=http://dreamcast.ign.com/objects/014/014851.html|title=''System Shock 2'' (Dreamcast) |author=IGN Staff |work=IGN |publisher=News Corporation |location=United States|accessdate=2008-02-19}}</ref>. === Канец падтрымкі гульні і ўцечка кода === Прыкладна ў 2000 годзе, з канцом тэхнічнай падтрымкі гульні распрацоўшчыкамі і выдаўцамі, багі, якія засталіся, і сумяшчальнасць з новымі АС і апаратным забеспячэннем сталі сур’ёзнай праблемай. Каб кампенсаваць адсутную падтрымку, некаторыя аматары гульні сталі актыўнымі ў супольнасці {{нп3|мод|модынгу|en|Mod (video gaming)}}, каб абнавіць гульню. Напрыклад, графічны мод «''Rebirth''» замяніў шмат нізкапаліганальных {{нп3|3D мадэляванне|мадэлей|uk|3D моделювання}} на мадэлі больш высокай якасці<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=52239 |title=''System Shock 2'' reborn |author=Bramwell, Tom |publisher=Eurogamer |date=2003-06-05 |accessdate=2008-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518131911/http://www.eurogamer.net/articles/news050603ss2rebirth |archivedate=18 мая 2011 |url-status=live }}</ref>, «''Shock Texture Upgrade Project''» павялічыў разрозненне {{нп3|Тэкстура, камп'ютарная графіка|тэкстур|en|Texture mapping}}<ref name="GameSpot Greatest Game"/>, карыстальнікамі {{нп3|Віртуальная супольнасць|супольнасці|be-x-old|Віртуальная супольнасьць}} быў выпушчаны абноўлены {{нп3|рэдактар ​​узроўняў|рэдактар ​​узроўняў|en|Level editor}}<ref>{{cite news | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=16567 | title = It's shocking! A ''System Shock 2'' level editor | author = ''CVG'' staff | work = Computer and Video Games | publisher = Future Gaming Limited | location = United Kingdom | date = 2001-01-27 | accessdate = 2009-03-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070309190431/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=16567 | archivedate = 9 сакавіка 2007 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.sshock2.com/showarchive.asp?month=8&year=2000 | title = ShockEd Now Available! | author = Saam | publisher = SShock2.com | date = 2000-08-22 | accessdate = 2009-08-13 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65ef5PM4B?url=http://www.sshock2.com/showarchive.asp?month=8 | archivedate = 23 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. У 2009 годзе, поўная копія [[Зыходны код|зыходнага кода]] «''Dark Engine''» ад «''System Shock 2''» апынулася ў распараджэнні экс-работніка «''Looking Glass Studios''», які ў той час працаваў у «''{{нп3|Eidos Interactive|Eidos Interactive|en|Eidos Interactive}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/2010/12/14/shipping-receiving-dark-engine-source/ |title=Dark Engine Source Code Found In A Bag |first=Quintin |last=Smith |date=2010-12-14 |accessdate=2011-04-15 |publisher=Rock, Paper, Shotgun |quote=''As of this weekend, Christmas has come early for the Through the Looking Glass community. A CD’s been discovered containing the source code for the Dark Engine, aka the engine used by Thief, Thief II and System Shock 2 (not to mention Irrational and Looking Glass’ cancelled cold war spy game Deep Cover).''}}</ref>. У канцы красавіка 2010 года карыстальнікі форума «''Dreamcast Talk''» разабралі змесціва {{нп3|SDK|камплекту распрацоўкі|en|Software development kit}}<ref>{{cite web |url=http://www.geek.com/games/game-engine-used-for-thiefsystem-shock-2-found-with-dreamcast-dev-kit-1300148/ |title=Game engine used for Thief/System Shock 2 found with Dreamcast dev kit |first=Matthew |last=Humphries |date=2010-12-14 |quote=If you asked me which is my favorite all time video game, my number one would be Thief II. So it’s with more than a little excitement that I report the source code for the Dark Engine, used to create Thief, Thief II, and System Shock 2, has been found. |publisher=Rock, Paper, Shotgun |accessdate=2015-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170913232626/https://www.geek.com/games/game-engine-used-for-thiefsystem-shock-2-found-with-dreamcast-dev-kit-1300148/ |archivedate=13 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе выйшлі істотныя неафіцыйныя абнаўленні для «''System Shock 2''» (і іншых гульняў, якія выкарыстоўваюць «''Dark Engine''»)<ref>{{cite web |url=http://www.pcgames.de/System-Shock-2-Spiel-36362/News/Dark-Project-2-und-System-Shock-2-Neue-Fan-Patches-veroeffentlicht-1026836/ |title=System Shock 2 - System Shock 2 und Dark Project 2: Neue Fan-Patches machen die Looking Glass-Klassiker fit für moderne Hardware |date=2012-09-26 |quote="Ein bislang unbekannter Modder hat zwei extrem umfangreiche Fan-Patches für die beiden Looking Glass-Klassiker Dark Project 2: The Metal Age und System Shock 2 veröffentlicht. In der Meldung findet ihr den Download-Link zum Dark Project 2-Patch V. 1.19 und zum System-Shock 2-Patch in der Meldung." |publisher=PC Games |accessdate=2015-07-07 |language=german |first=Michael |last=Bonke |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708064318/http://www.pcgames.de/System-Shock-2-Spiel-36362/News/Dark-Project-2-und-System-Shock-2-Neue-Fan-Patches-veroeffentlicht-1026836/ |archivedate=8 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/2012/02/07/thief-2-is-now-on-good-old-games/| quote=''[...]discovered that it suffers much of the same resolution and widescreen based trouble from the previous release, but this utility [Tafferpatch] fixed all my troubles [...]'' |title=Thief 2 Is Now On Good Old Games |publisher=Rock Paper Shotgun |first=Craig |last=Pearson |date=2012-02-07 |accessdate=2012-11-10}}</ref><ref name=patch1.9>{{cite web|url=http://www.ttlg.com/forums/showthread.php?t=140085 |title=Thief 2 V1.19 & System Shock 2 V2.4 |author="Le Corbeau" |quote=''This is an unofficial patch for Thief II: The Metal Age (T2) which updates the game from v1.18 to v1.19, providing improved support for modern hardware and correcting many known bugs.'' |publisher=www.ttlg.com |accessdate=2012-11-10 |date=2012-09-25}}</ref><ref name=tafferpatch>{{cite web|url=http://www.ttlg.com/forums/showthread.php?t=131106 |title=Tafferpatcher: unofficial complete patch for Thief 2 |date=2012-11-10 |accessdate=2012-11-10 |quote=''Included patches: - Patch 1.19 which eliminates all issues with modern hardware, widescreen resolutions, multi-core systems, etc.- Various mission, gamesys, model and texture fixes.[...]'' |publisher=www.ttlg.com}}</ref>. === Пераемнік === «''System Shock 2''» стала культавай, многія аматары патрабавалі працяг<ref name="IGN top 100 games 2007 SS2"/>. [[9 студзеня]] [[2006]] года «''GameSpot''» паведаміў, што «''Electronic Arts''» аднавіла сваю абарону гандлёвай маркі на імя «''System Shock''»<ref name="GameSpot EA trademark">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/systemshock2/news.html?sid=6142113&mode=recent|title=EA files ''System Shock'' trademark|author=Sinclair, Brendan|publisher=CBS Interactive|location=United States|work=GameSpot|date=January 9, 2006|accessdate=2008-02-14}}</ref>, што прывяло да спекуляцый, што «''System Shock 3''» можа быць у стадыі распрацоўкі<ref name="CVG SS2 revived">{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=132172|title=''System Shock'' revived? |last=Houlihan |first=John |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom |work=Computer and Video Games |date=2006-01-09 |accessdate=2008-02-16}}</ref><ref name="techspot21games">{{cite web|url=http://www.techspot.com/article/140-21-first-person-shooters/|title=21 first person shooters you shouldn't have missed |last=DeCarlo |first=Matthew |publisher=Techspot |date=2009-01-19 |accessdate=2009-02-03}}</ref>. Праз тры дні «''Computer and Video Games''» пацвердзіў, спасылаючыся на надзейныя крыніцы, вытворчасць гульні. «''Electronic Arts UK''» не далі каментарый гэтай інфармацыі<ref>{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=132449|title=''System Shock 3'' rumours gather pace |first=Bishop |last=Stuart |publisher=Future Publishing Limited |location=United Kingdom|work=Computer and Video Games|date=2006-01-12|accessdate=2008-09-13}}</ref>. «''PC Gamer UK''» заявіў, што каманда займаецца «''{{нп3|The Godfather: The Game|The Godfather: The Game|ru|The Godfather: The Game}}''»<ref>{{cite journal|title=Eyewitness Undercover |author=PC Gamer UK Staff |publisher=PC Gamer UK|date=September 2006}}</ref>. Кен Левін, калі яго спыталі, ці будзе ён кіраваць вытворчасцю трэцяй часткі, адказаў: «''гэтае пытанне зусім не ў маіх руках''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamepro.com/article/news/121329/bioshock-ken-levine-talks-morality-system-shock-3-possibilities/|title=''BioShock'': Ken Levine talks morality, ''System Shock 3'' possibilities|author=GamePro|publisher=GamePro|date=2007-07-12|accessdate=2008-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080916115000/http://www.gamepro.com/article/news/121329/bioshock-ken-levine-talks-morality-system-shock-3-possibilities/|archivedate=16 верасня 2008|url-status=live}}</ref>. Ён выказаў аптымізм наконт перспектывы «''System Shock 3''»<ref>{{cite news |url=http://www.1up.com/features/ken-levine-interview |title=Ken Levine: CGW interviews the man behind Irrational from 1UP.com |first=Sean |last=Molloy |work=1Up.com |publisher=IGN Entertainment |location=United States |date=2006-09-01 |accessdate=2008-06-14 |archiveurl=https://archive.today/20120718125240/http://www.1up.com/features/ken-levine-interview |archivedate=18 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>, але высветлілася, што «''ЕА''» не праявілі цікавасці да прапановы працягу і не глядзелі аптымістычна на свае здольнасці<ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=143616 |title=Levine: EA 'didn't give a sh*t' about ''Sys Shock 3''|author=Bishop, Stuart|publisher=Future Publishing Limited |location=United States|work=Computer and Video Games|date=2006-07-31 |accessdate=2008-02-17}}</ref><ref name="Eurogamer Ken Levine">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=66394 |title=''BioShock'' dev slams EA |last=Bramwell |first=Tom |publisher=Eurogamer |date=2006-08-01 |accessdate=2008-02-17 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65efMh3gp?url=http://www.eurogamer.net/articles/news010806bioshock |archivedate=23 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. У канчатковым рахунку «''Electronic Arts''» не пацвердзілі новую гульню серыі і дазволілі рэгістрацыю таварнага знака «''System Shock''». Наступнай гульнёй «''Redwood Shores''» была «''{{нп3|Dead Space|Dead Space|ru|Dead Space}}''», гульня з адзначаным падабенствам у сюжэце і знешнім выглядзе да серыі «''System Shock''»<ref name="Tlhoss"/>. === Духоўныя нашчадкі === У 2007 годзе «''2K Boston/2K Australia''» (і у студзені 2009 года<ref>{{cite news|url=http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx|last=Juba|first=Joe|title=''The Return of Irrational Games''|work=Game Informer|publisher=GameStop Corporation|location=United States|date=2010-01-08|accessdate=2010-02-21|archive-date=22 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003541/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx|url-status=dead}}</ref>), вядомая як «''[[Irrational Games]]''», выпусціла духоўнага спадчынніка серыі «''System Shock''», які называўся «''[[BioShock]]''»<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/bioshock/707256p1.html|last=Kuo|first=Li C. |title=''BioShock'' preview |publisher=GameSpy |date=2006-05-10|accessdate=2007-05-08}}</ref>. Падзеі гульні праходзяць у закінутым падводным ўтапічным горадзе, насельніцтва якога часткова знішчана генетычнымі мадыфікацыямі, гульня запазычыла шмат элементаў з «''System Shock 2''»: можна актываваць станцыі рэспаўна, што дазваляе гульцу ўваскрасіцца пасля смерці; узлом, захаванне боепрыпасаў і выведка з’яўляюцца неад’емнымі часткамі геймплэя; унікальныя здольнасці могуць быць набыты з дапамогай плазмідаў, якія функцыянуюць так жа, як і [[псіоніка]] ў «''System Shock 2''»<ref name="multiple">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?page=1&sid=6150533&tag=result;title;0|title=E3 06: ''BioShock'' gameplay demo impressions|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive |location=United States|date=2006-05-10|accessdate=2007-11-04|author=Brad Shoemaker and Andrew Park}}</ref>. Дзве гульні таксама маюць сюжэтныя падабенствы і выкарыстоўваць аўдыёжурналы і сустрэчы з {{нп3|прывід|прывіднымі|en|Ghost}} з’явамі для выяўлення перадгісторыі<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=88881|title=''Bioshock'': A defence article|first=Kieron|last=Gillen|publisher=Eurogamer|date=2007-12-06|accessdate=2008-06-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65efF9Vom?url=http://www.eurogamer.net/articles/bioshock-a-defence-article|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. У «''[[BioShock Infinite]]''» уключана функцыя геймплэя «''1999 Mode''», названая так, у прыватнасці, у гонар года выпуску «''System Shock 2''». Гэтая функцыя дае больш высокую складанасць і больш працяглыя наступствы выбару, якія нагадваюць гульцам няўмольную прыроду «''System Shock''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-01-19-fan-feedback-prompts-bioshock-infinite-1999-mode | title = Fan feedback prompts BioShock Infinite 1999 Mode | first = Tom | last = Phillips | date =2012-01-19 | accessdate = 2012-01-19 |publisher= Eurogamer}}</ref><ref name="ign 1999">{{Cite news | url = http://pc.ign.com/articles/121/1216947p1.html | title = BioShock Infinite Gets Hardcore | work = IGN | publisher = News Corporation | location = United States | first = Charles | last = Onyett | date = 2012-01-20 | accessdate = 2012-01-20 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120123024024/http://pc.ign.com/articles/121/1216947p1.html | archivedate = 23 студзеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Рэ-рэліз === Правы на «''System Shock 2''» на працягу многіх гадоў аспрэчваліся паміж «''Electronic Arts''» і «''Meadowbrook Insurance Group''» (даччыная кампанія «''Star Insurance Company''»), якая набыла актывы «''Looking Glass Studios''» пасля іх закрыцця<ref name="Tlhoss">{{Cite web | url = http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/713030/the-lost-history-of-system-shock/ | title = The Lost History of System Shock | publisher = G4TV | date = 2011-06-30 | accessdate = 2013-02-17 | first = Jared | last = Newman | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130113082649/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/713030/the-lost-history-of-system-shock/ | archivedate = 13 студзеня 2013 | url-status = dead }}</ref>, хоць паводле адваката «''Star Insurance''», яны набылі правы інтэлектуальнай уласнасці ад «''EA''»<ref>{{Cite web | url = http://techland.time.com/2013/02/13/13-years-later-system-shock-2-lives-again/ | title = Thirteen Years Later, System Shock 2 Lives Again | date = 2013-02-13 | accessdate = 2013-02-17 | first = Jared | last = Newman | work = Time }}</ref>. У кастрычніку [[2012]] года Стывен Кік з «''Night Dive Studios''», імкнучыся давесці гульню да сучасных сістэм, пачаў перамовы з праваўладальнікамі і быў у стане забяспечыць свае правы. Кік працаваў з «''{{нп3|GOG.com|GOG.com|en|GOG.com}}''» для своечасовага эксклюзіўнага выпуску лічбавага размеркавання на іх вэб-сайце ў лютым [[2013]] года. Гэтая версія, на думку «''GOG.com''», была «''калекцыйным выданнем''», уключала ў сябе абнаўленні арыгінальнай гульні, каб дазволіць яе работу на сучасных сістэмах, дазваляла прымяняць карыстальніцкія мадыфікацыі, мела дадатковыя матэрыялы (саўндтрэк гульні, карты «''Von Braun''»)<ref>{{Cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/2013/02/13/many-questions-system-shock-2-comes-to-gog/ | title = Many Questions: System Shock 2 Comes To GOG | first = Adam | last = Smith | date = 2013-02-13 | accessdate = 2013-02-13 | publisher = Rock Paper Shotgun }}</ref>. Змены правоў таксамі дазволілі устанаўліваць «''System Shock 2''» на «''[[Mac OS X]]''», версія была выпушчана [[18 чэрвеня]] [[2013]] года праз GOG.com<ref name="GOG Mac port"/>. Гульня стала таксама даступнай на «''Steam''», [[10 мая]] 2013 года<ref>{{Cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/05/10/system-shock-2-arrives-on-steam/ | title = System Shock 2 arrives on Steam | first = Patrick | last= Carlson | date = 2013-05-10 | accessdate= 2013-05-17 | work = PC Gamer }}</ref>. У красавіку [[2014]] года была выпушчана версія для «''[[Linux]]''»<ref name="Steam Linux port"/>. == Рэліз == {{Video game reviews |Allgame={{Rating|4|5}}<ref name="allgame ss2">{{cite news|url=http://www.allgame.com/game.php?id=18819&tab=review|title=''System Shock 2'' > Review|author=Norands, Alec|work=Allgame|publisher=Rovi Corporation|location=United States|accessdate=2008-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141114234636/http://www.allgame.com/game.php?id=18819&tab=review|archivedate=14 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref> |Edge=8/10<ref name="Edge review">{{cite news|url=http://www.edge-online.com/reviews/system-shock-2-review|title=''System Shock 2'' Review|author=''Edge'' Staff|work=''Edge''|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|accessdate=2008-03-29}}</ref> |CVG=9.5/10<ref name="cvg review">{{cite news|title=CVG ''System Shock 2'' Review|author=CVG Staff|work=Computer and Video Games |date=2001-08-13 |issn=0261-3697|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|volume=|issue=237|page=70}} Retrieved 2008-06-24.</ref> |GamePro={{Rating|5|5}}<ref name="gamepro review">{{cite news|url=http://www.gamepro.com/article/reviews/1486/system-shock-ii/|title=GamePro ''System Shock 2'' review|first=Matt|last=Holmes|publisher=IDG Entertainment|location=United States|work=GamePro|date=2000-11-24|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005093841/http://www.gamepro.com/article/reviews/1486/system-shock-ii/|issn=1042-8658|archivedate=5 кастрычніка 2008|url-status=dead }}</ref> |GameRev=A<ref name="GameRev SS2">{{cite news|url=http://www.gamerevolution.com/review/pc/system_shock_2|title=''System Shock 2'' Review|author=Colin|location=United States|publisher=AtomicOnline, LLC|work=Game Revolution|year=1999|accessdate=2008-03-29}}</ref> |GSpot=8.5/10<ref name="GameSpot SS2 review">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/system-shock-2/reviews/system-shock-2-review-2533150/|title=''System Shock 2'' Review|author=Desslock|publisher=CBS Interactive|location=United States|work=GameSpot|date=1999-08-25|accessdate=2012-09-08}}</ref> |IGN=9.0/10<ref name="IGN SS2 review"/> |PCGUS=95%<ref name="pc gamer ss2">{{cite news|url=http://www.pcgamer.com/archives/2005/06/system_shock_2.html|title=''PC Gamer System Shock 2'' Review|author=Harms, William|work=PC Gamer|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|year=1999|accessdate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080331023523/http://pcgamer.com/archives/2005/06/system_shock_2.html|archivedate=31 сакавіка 2008|url-status=live}}</ref> |PCZone=96%<ref name=PCZReview>{{cite journal|title=System Shock 2 Review|author=Paul Mallinson|journal=PC Zone|date=September 1999|issue=80|pages=62–67|publisher=Dennis Publishing|location=United Kingdom|issn=0967-8220}}</ref> | rev2 = ''Computer Games Magazine'' | rev2Score = {{Rating|5|5}}<ref name=cdmag/> |compilation=yes | |GR=92%<ref name="Game Rankings SS2">{{cite news|url=http://www.gamerankings.com/htmlpages2/185706.asp|title=''System Shock 2''|work=Game Rankings|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-02-16}} {{Cite web |url=http://www.gamerankings.com/pc/185706-system-shock-2/index.html |title=Архіўная копія |access-date=5 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212025427/http://www.gamerankings.com/pc/185706-system-shock-2/index.html |archivedate=12 лютага 2012 |url-status= }}</ref> |MC=92/100<ref name="Metacritic SS2">{{cite news|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2/|title=''System Shock 2''|work=Metacritic|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-02-14|archive-date=4 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504150311/http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2 |title=Архіўная копія |access-date=21 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100504150311/http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/systemshock2 |archivedate=4 мая 2010 |url-status= }}</ref> }} «''System Shock 2''» атрымала больш за дзясятак узнагарод, у тым ліку сем прэмій «''Гульня года''»<ref name="SS2 official awards">{{cite web|url=http://www.irrationalgames.com/shock2/|title=''System Shock 2'' official website|publisher=Irrational Games|year=2005|accessdate=2008-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216161753/http://www.irrationalgames.com/shock2/|archivedate=16 лютага 2008|url-status=live}}</ref>. Водгукі былі вельмі станоўчымі, гульню хвалілі за свой гібрыдны геймплэй, гукавы дызайн і прывабны сюжэт<ref name="Metacritic SS2"/>. «''System Shock 2''» разглядалася крытыкамі як вельмі ўплывовая, у прыватнасці, на жанры шутараў ад першай асобы і {{нп3|survival horror|survival horror|en|survival horror}}. У сваім рэтраспектыўным артыкуле «''{{нп3|GameSpot|GameSpot|en|GameSpot}}''» заявіў, што гульня «''апярэдзіла свой час''» і «''павысіла стаўкі ў драматычных і механічных тэрмінах''» шляхам стварэння геймплэя, які выклікаў жах<ref name="GameSpot Greatest Game"/>. Нягледзячы на водгукі крытыкаў, гульня не вельмі добра прадавалася<ref name="gamesThatSell">{{cite book | title = Games That Sell! | url = https://archive.org/details/gamesthatsell00walk | last = Walker | first = Mark | publisher = Wordware Publishing, Inc | year = 2003 | isbn = 978-1-55622-950-3 | page = [https://archive.org/details/gamesthatsell00walk/page/n209 193]}}</ref>: толькі {{nobr|58 671}} копія была прададзеная да красавіка [[2000]] года<ref>{{cite journal|title=PC Gamer Editors' Choice Winners: Does Quality Matter? |journal=''PC Gamer''|date=April 2000|page=33|publisher=Future US|location=United States|issn=1080-4471|oclc=31776112}}</ref>. Некалькі публікацый пахвалілі гульню за адкрыты геймплэй. Што тычыцца кастамізацыі персанажа, Трэнт Уорд з «''[[IGN]]''» заявіў, што лепшым элементам ролевай сістэмы быў дазвол гульцам «''гуляць у гульню быццам зусім рознымі персанажамі''», і адчуваў, што гэта зрабіла кожнае праходжанне гульні ўнікальным<ref name="IGN SS2 review"/>. Эрык Рэкейз у артыкуле для «''Just Adventure''» пагадзіўся, сказаўшы: «''Ёсць вельмі мала гульняў, якія дазваляюць вам гуляць так, як вы хочаце''»<ref name="JA ss2 review">{{cite web|url=http://www.justadventure.com/reviews/SS2/SS2.shtm|title=JustAdventure ''System Shock 2'' review|author=Reckase, Erik|publisher=Just Adventure|accessdate=2008-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224151808/http://www.justadventure.com/reviews/SS2/SS2.shtm|archivedate=24 лютага 2008|url-status=live}}</ref>. Алек Норандс з «''AllGame''» лічыў, што розныя класы персанажаў з гульні «''дастаткова разнастайныя, каб захаваць рэгуляльнасць''»<ref name="allgame ss2"/>. Роберт Маер з «''Computer Games Magazine''» назваў «''System Shock 2''» «''гульнёй, якая сапраўды паддаецца класіфікацыі ў адным жанры''», і запэўніў, што «''дзеянні часам хутка развіваюцца, яны часцей тактычныя і разлічваюць на думку, а не на рэфлексы''»<ref name=cdmag>{{cite news|last=Mayer|first=Robert|title=''System Shock 2'' Review|url=http://cdmag.com/articles/022/060/systems2_review.html|work=Computer Games Magazine|publisher=Strategy Plus, Inc.|accessdate=2012-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050205020110/http://cdmag.com/articles/022/060/systems2_review.html|archivedate=5 лютага 2005|location=United States|date=1999-08-19|url-status=dead }}</ref>. Многія крытыкі апісалі гульню як страшную. «''Computer and Video Games''» апісаў атмасферу як «''захапляльную''» і гарантаваў чытачам, што яны «''будуць выскокваць са скуры''» шмат разоў<ref name="cvg review"/>. «''Allgame''» апісалі {{нп3|гукавы дызайн|гукавы дызайн|en|Sound design}} як асабліва эфектыўны, назваўшы яго «''абсалютна, зубасціскальна трывожным''»<ref name="allgame ss2"/>, у той час як «''PC Gamer''» з Уільямам Хармсам ахрысціў «''System Shock 2''» найбольш палохаючай гульнёй, у якую ён калі-небудзь гуляў<ref name="pc gamer ss2"/>. Некаторыя крытыкі апісалі сістэму паломкі зброі як раздражняльную<ref>{{cite news|last=Simpson|first=Dan|date=October 1999|title=System Shock 2|location=United States|publisher=Future US, Inc.|work=Maximum PC|volume=4|issue=10|page=107|issn=1522-4279|url=http://books.google.com/books?id=3QEAAAAAMBAJ&pg=PT110|accessdate=2011-08-27}}</ref>, члены каманды распрацоўшчыкаў таксама выказвалі асцярогі з нагоды сістэмы<ref name="GameSpot SS2 Retrospect">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/systemshock2/video/6109962/system-shock-2-retrospective-interview|title=''System Shock 2'' retrospective interview|author=GameSpot Staff|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|date=2004-10-04|accessdate=2008-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://xemu.blogharbor.com/blog/_archives/2004/10/5/154992.html|title=''SS2'': When Not Enough is Too Much|author=Fermier, Rob "Xemu"|publisher=Blog Harbor|date=2004-10-05|accessdate=2006-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929093003/http://xemu.blogharbor.com/blog/_archives/2004/10/5/154992.html|archivedate=29 верасня 2007|url-status=live}} Rob Fermier was one of the lead programmers working on System Shock 2.</ref>. Сістэмы «''RPG''» былі яшчэ адным прадметам спрэчкі. «''GameSpot''» апісаў сістэму працы як «''дрэнна збалансаваную''», таму што гулец можа развіваць навыкі за межамі іх выбраннай кар’еры<ref name="GameSpot SS2 review"/>. «''Allgame''» пісаў так жа, заявіўшы, што яна «''адносілася да хакерскага персанажа''»<ref name="allgame ss2"/>. Сід Шуман з «''{{нп3|GamePro|GamePro|en|GamePro}}''» ахрысціў «''System Shock 2''» «''[адной з] дзвюх інавацый сярод сучасных шутараў ад першай асобы''» разам з «''{{нп3|Deus Ex|Deus Ex|ru|Deus Ex}}''», дзякуючы свайму складанаму ролеваму геймплэю<ref>{{cite news|url=http://www.games.net/article/netten/1/112821/the-10-most-important-modern-shooters/|title=The 10 most important modern shooters|first=Sid|last=Shuman|work=GamePro|publisher=IDG Entertainment|location=United States|accessdate=2008-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716022452/http://www.games.net/article/netten/1/112821/the-10-most-important-modern-shooters/|archivedate=16 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. Кэм Шы з «''[[IGN]]''» назваў гульню «''яшчэ адным пераасэнсаваннем жанру FPS''», спасылаючыся на сюжэт, персанажаў і «''RPG''»<ref name="IGNretro">{{cite news|url=http://retro.ign.com/articles/845/845533p1.html|title=Top 10 retro DLC games wishlist|publisher=News Corporation|location=United States|work=[[IGN]]|last=Shea|first=Cam|date=2008-01-16|accessdate=2009-02-03}}</ref>. «''{{нп3|PC Zone|PC Zone|en|PC Zone}}''» хваліў гульню як «''прыклад сучаснай камп’ютарнай гульні''» і назваў яе «''шэдэўрам навукова-фатастычнага жаху''»<ref name=PCZReview/>. Гульня была ўведзеная ў шэраг спісаў найвялікшых калі-небудзь зробленых гульняў, у тым ліку паводле «''GameSpy''»<ref name="gamespy greatest">{{cite web|url=http://archive.gamespy.com/articles/july01/top502ase/index3.shtm|title=GameSpy's Top 50 Games of All Time|author=GameSpy Staff|publisher=GameSpy|date=2001-06-01|accessdate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525133108/http://archive.gamespy.com/articles/july01/top502ase/index3.shtm|archivedate=25 мая 2011|url-status=live}}</ref>, «''[[Edge, часопіс|Edge]]''»<ref name="edge best game">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/blog/2007/jul/04/edgestop100g|title=''Edge's'' top 100 games&nbsp;– almost certainly not yours|last=Schofield|first=Jack|publisher=The Guardian|date=2007-07-04|accessdate=2009-03-05|archivedate=18 сакавіка 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318145252/http://www.guardian.co.uk/technology/blog/2007/jul/04/edgestop100g|url-status=live}}</ref>, «''Empire''»<ref name="Empire top 100 games 2010">{{cite news|url=http://www.empireonline.com/100greatestgames/default.asp?p=21|title=The 100 Greatest Games Of All Time: System Shock 2|author=|work=Empire|publisher=Bauer Consumer Media|location=United Kingdom|year=2010|accessdate=2014-02-16}}</ref>, «''[[IGN]]''»<ref name="IGN top 100 games 2007 SS2">{{cite news|url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_22.html|title=IGN top 100 game of all time: #22 ''System Shock 2''|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|year=2007|accessdate=2008-02-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eetMhvU?url=http://top100.ign.com/2007/ign_top_game_22.html|archivedate=23 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>, «''[[GameSpot]]''»<ref name="GameSpot Greatest Game">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/6130956/|title=The greatest games of all time: ''System Shock 2''|last=Shoemaker|first=Brad|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2006-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071022085604/http://www.gamespot.com/features/6130956/|archivedate=22 кастрычніка 2007|url-status=live}}</ref> і «''[[PC Gamer]]''»<ref name="PCGamerGreatest">{{cite news|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169961|title=''PC Gamer's'' Top 100: 50–01|last=Atherton|first=Ross|work=Computer and Video Games|publisher=Future Publishing Limited|location=United Kingdom|date=2007-08-13|accessdate=2009-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007050654/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169961|archivedate=7 кастрычніка 2010|url-status=live}}</ref>. «''IGN''» таксама паставіў «''System Shock 2''» на 35-е месца ў спісе найлепшых шутараў ад першай асобы ўсіх часоў<ref name="IGN top 100 fps 2013">{{cite news|url=http://ign.com/top/shooters/35|title=System Shock 2 - #35 Top Shooters|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|year=2013|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712082034/http://www.ign.com/top/shooters/35|archivedate=12 ліпеня 2015|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.ign.com/top/shooters/35 |accessdate=4 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150712082034/http://www.ign.com/top/shooters/35 |archivedate=12 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. «''{{нп3|SHODAN|SHODAN|en|SHODAN}}''» апынулася папулярным персанажам сярод большасці крытыкаў, у тым ліку «''IGN''»<ref>{{cite news|url=http://pc.ign.com/articles/694/694399p1.html|title=IGN Top Ten Tuesday: Most memorable villains|author=IGN Staff|work=IGN|publisher=News Corporation|location=United States|date=2006-05-07|accessdate=2008-02-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zCVhxRyf?url=http://pc.ign.com/articles/694/694399p1.html|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref>, «''GameSpot''»<ref name="gamespot shodan">{{cite news|url=http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page10.html|title=The ten best computer game villains|author=GameSpot Staff|work=GameSpot|publisher=CBS Interactive|location=United States|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926212917/http://www.gamespot.com/features/tenspot_villains/page10.html|archivedate=26 верасня 2007|url-status=dead}}</ref> і «''{{нп3|The Phoenix, газета|The Phoenix|en|The Phoenix (newspaper)}}''»<ref name="thephoenix">{{cite web|url=http://thephoenix.com/Boston//RecRoom/24912-20-Greatest-Bosses-in-Video-Game-History-#1-/|title=The 20 greatest bosses in video game history|author=Krpata, Mitch and Stewart, Ryan|publisher=''The Phoenix''|date=2006-10-23|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AYPojgvC?url=http://thephoenix.com/Boston//RecRoom/24912-20-Greatest-Bosses-in-Video-Game-History-#1-/|archivedate=9 верасня 2012|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|colwidth=30em}} == Спасылкі == * [http://irrationalgames.com/projects/system-shock-2/ Official ''System Shock 2'' website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100122210718/http://irrationalgames.com/projects/system-shock-2/ |date=22 студзеня 2010 }} * {{dmoz|Games/Video_Games/Shooter/S/System_Shock_Series/System_Shock_2/|''System Shock 2''}} * {{IMDb title|0308956}} * {{moby game|/system-shock-2}} {{Добры артыкул|Камп'ютарная гульня}} {{System Shock}} {{Irrational Games}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:System Shock]] efrwymybdav4adnes71w1dnry4ehfgr 0 265414 5125362 5122801 2026-04-13T12:11:45Z M.L.Bot 261 афармленне, вярнуў выдаленую зноску 5125362 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх |Арыгінальная назва = |Выява = Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (1919-39).jpg |Подпіс выявы = Сядзіба «Альбярцін», 1920 |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000499}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Слонім]], вул. [[Вуліца Калгасная, Слонім|Калгасная]], 8 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 05|lat_sec = 19.02 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 23|lon_sec = 46.78 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Позні класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Войцех Пуслоўскі |Першае згадванне = |Заснаванне = першая палова [[19 стагоддзе|XIX ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|сядзібны дом|брама|стайня|флігель|гаспадарчая пабудова|парк|||}} |Вядомыя жыхары = Зыгмунт Пуслоўскі |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Сядзіба «Альбярцін»''', '''Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх''' — помнік сядзібна-паркавай [[архітэктура|архітэктуры]] позняга [[класіцызм]]у. Размешчана на беразе [[Іса (рака)|р. Іса]], цяпер у межах г. [[Слонім]]а<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html|title=Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину}}</ref>. == Гісторыя == Створана ў 1-й палове XIX ст. як рэзідэнцыя слонімскага павятовага маршалка [[Войцех Пуслоўскі|Войцеха Пуслоўскага]] — уладальніка прадпрыемстваў па вытворчасці сукна, дываноў і паперы. У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што сядзіба мае патрэбу ў тэрміновай рэканструкцыі і рамонце.<ref name="prokuratura">[http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ Сохранить память для потомков: прокуратура Гродненской области потребовала устранить нарушения в сфере охраны историко-культурного наследия. 06.12.2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207090055/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ |date=7 снежня 2019 }}</ref> == Архітэктура == [[Файл:Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (N. Orda, 24.05.1877).jpg|thumb|злева|200px|Палацава-паркавы комплекс Пуслоўскіх на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 1860]] У комплекс уваходзілі сядзібны дом з флігелем, службовыя пабудовы, гаспадарчыя будынкі (захавалася [[стайня]]), фабрыка. Сядзібны дом абмяжоўваў [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]] планіроўкі, які на берагах запруджанай р. Іса пераходзіў у шырокі лесапарк. === Сядзібны дом === [[Файл:Слонім. Альбярцін. Забудова (01).jpg|міні|211x211пкс]] Сядзібны дом — двухпавярховы, мураваны, асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Галоўны фасад вылучаны цэнтральным чатырохкалонным [[порцік]]ам. У афармленні галоўнага ўвахода выкарыстаны скульптуры львоў. Унутраная планіроўка калідорная. У апрацоўцы [[інтэр'ер]]а атрымалі развіццё тэмы вонкавай архітэктуры — [[пілон]]ы, [[Кесон (архітэктура)|кесоны]], стылізаваныя [[капітэль|капітэлі]]. === Флігель === [[Флігель]] — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак эклектычнай архітэктуры. === Стайня === Стайня — мураваны [[тынкоўка|неатынкаваны]] Т-падобны ў плане будынак, у [[дэкор]]ы якога выкарыстана [[арнамент]]альная [[муроўка]]. Кампазіцыя двух’ярусная: першы ярус вылучаны паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, другі — круглымі [[люкарна]]мі. У цэнтры галоўнага фасада шырокі [[партал]] з [[ліштвы|ліштвай]] у выглядзе падковы і з ляпной маскай галавы каня. Партал фланкіраваны [[рызаліт]]амі. У архітэктуры будовы выкарыстаны элементы стылю «[[мадэрн]]». {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004. — С. 133, 681—682. — 752 с. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слонімская сядзіба «Альбярцін»|[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|16}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Albyarcin, Slonim}} * {{radzima|1700}} * {{ГБ|http://globustut.by/albertin/index.htm#manor_main}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Славутасці Слоніма]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] * [https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину]. o4fditxihl1j0yoloqby6mpyxt67yw8 0 267440 5125756 5114296 2026-04-14T06:36:09Z Psubhashish 23233 вымаўленне + 5125756 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Банджара | image = [[Выява:Banjara Lamadi or Lambani women in traditional dress Andhra Pradesh DSCF6567 (2).JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 7 074 000 (2015) | popplace = {{Сцягафікацыя|Індыя}} 6 147 000 * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} 90 000 * {{Сцягафікацыя|Бангладэш}} 3 400 | langs = банджары | rels = [[індуізм]], [[іслам]] | related = [[гуджаратцы]], [[раджастханцы]], [[сіндхі]] }} [[Файл:OpenSpeaks-Lmn-Lambadi-Meghavath Sathish-Nenavath Mohan-Problems for not Having Aadhaar.webm|thumb|Два маладыя банджара з Індыі гавораць мовай ламбаці ў 2019 годзе.]] '''Банджа́ра''', вядомыя таксама як '''ламбані''' ({{Audio|OpenSpeaks-Lmn-Lambadi-Nenavath Mohan- Lambada 02.wav|вымаўленне}}), '''ламані''', '''гармаці''' і іншыя — народ у [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]е і [[Бангладэш]]. Жывуць пераважна ў [[Раджастхан]]е, [[Гуджарат|Гуджараце]] і [[Сінд]]зе. Агульная колькасць — 707 400 чал. (2015)<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/17482 Banjara, Muslim]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/16315/IN Banjara, Hindu in India]</ref>. У [[літаратура|літаратуры]] іх часта параўноўваюць з [[цыганы|цыганамі]] або нават называюць індыйскімі цыганамі<ref>[http://www.goplaces.in/blog/the-connection-between-indians-and-gypsies/ Srikara Dattatreya, The Connection Between Indians and Gypsies]</ref>. == Паходжанне == Згодна паданням саміх банджара, яны вядуць свой род ад [[Крышна|Крышны]] або ад [[раджпуты|раджпутаў]]. Сярод [[індыйцы|індыйцаў]] банджара вядомы пад 53 рознымі найменнямі. [[Індыя|Індыйскі]] вучоны Матырадж Ратход, сам банджара паходжаннем, сцвярджае, што найбольш старажытнае іх найменне '''ламані''' з’явілася ўжо ў IV ст. да н.э. пасля іх міграцыі на захад [[Паўвостраў Індастан|паўвострава Індастан]] з тэрыторыі сучаснай [[Афганістан|афганскай]] [[Гор (правінцыя)|правінцыі Гор]], а назва '''банджара''' ўкаранілася толькі ў часы [[Імперыя Вялікіх Маголаў|Вялікіх Маголаў]]. Махан Найк, другі вучоны-банджара, лічыць, што гэты народ — выхадзец з [[Харапа|Харапы]]. [[мовазнаўства|Лінгвістычныя]] даследаванні паказваюць, што [[мова]] ''банджары́'' блізкая да моў [[Сіндхі (мова)|сіндхі]], [[гуджараці]] і [[раджастхані]]. Акрамя таго, сучасныя банджара жывуць пераважна ў рэгіёне паўночна-заходняй Індыі і паўднёва-ўсходняга [[Пакістан]]а. Такім чынам, гэта тэрыторыя неймаверней карэнная для гэтага народа. Той факт, што банджара вядуць качавы лад жыцця, спрыяў таму, што ўжо з XIX ст. некаторыя аўтары атаяснялі іх з цыганамі. Сучасныя вучоныя лічаць, што цыганы паходзяць з заходняй часткі Індастана і [[генетыка|генетычна]] блізкія да жыхароў [[Пенджаб (рэгіён)|Пенджаба]], а іх [[цыганская мова|мова]] блізкая да заходніх [[Арыйскія мовы|арыйскіх моў]]<ref>[http://blogs.scientificamerican.com/observations/genetic-sequencing-traces-gypsies-back-to-ancient-indian-origin/ Katherine Harmon, Genetic Sequencing Traces Gypsies Back to Ancient Indian Origin]</ref><ref>[http://rombase.uni-graz.at/cgi-bin/art.cgi?src=data/hist/origin/origin.en.xml Origin of Roma] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141027041351/http://rombase.uni-graz.at/cgi-bin/art.cgi?src=data%2Fhist%2Forigin%2Forigin.en.xml |date=27 кастрычніка 2014 }}</ref>. Гэта сведчыць пра тое, што цыганы і банджара сапраўды могуць мець адзінае паходжанне. == Гісторыя == У старажытнасці банджара займаліся рубкай [[лес]]у і перавозкай грузаў на паўночным захадзе [[Паўвостраў Індастан|Індастана]]. У [[сярэднявечча|сярэднявечных]] [[арабы|арабскіх]] крыніцах яны ўзгадваюцца як [[гандаль|гандляры]] [[драўніна]]й. Рассяленне банджара за межы рэгіёну першаснага пасялення пачалося толькі ў другой палове 2 тысячагоддзя н. э. Як транспартоўнікі і забеспячэнцы яны мелі прывілегіі ў [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]]. Яны служылі манархам [[Хайдарабад (Індыя)|Хайдарабада]] і дзяржавы [[Маратхі (каста)|маратхаў]]. [[Брытанская Ост-Індская кампанія]] выкарыстоўвала іх паслугі перавозчыкаў пры заваяванні [[Індыя|Індыі]]. Акрамя таго, яны былі вядомы як дробныя гандляры [[Збожжавыя культуры|збожжам]], [[Какосавая пальма|какосамі]], [[галіт|соллю]] і [[спецыі|спецыямі]]. У 1793 г. брытанскія ўлады забаранілі качавы лад жыцця банджара. Гэта прывяло да супраціўлення ў форме крадзяжу, нападаў і рабаўніцтва і стварэння паўкрымінальных ваенных фарміраванняў у лясах [[Дэканскае пласкагор’е|Дэкана]]. У пачатку XX ст. банджара арганізавалі адкрытае паўстанне супраць брытанцаў на захадзе [[Раджастхан]]а і [[Гуджарат]]а. Лідар паўстання Гавіндгіры Махарадж высоўваў не толькі [[палітыка|палітычныя]], але і [[рэлігія|рэлігійныя]] патрабаванні. У 1913 г. ён і каля 1000 яго прыхільнікаў былі арыштаваны. Супраць дзейнасці банджара былі накіраваны брытанскія крымінальныя акты 1897 г. і 1924 г. Падчас падзелу былой брытанскай [[калонія|калоніі]] на незалежныя [[Індыя|Індыю]] і [[Пакістан]] у 1947 г. многія банджара сталі ахвярамі рэлігійных ганенняў. У сучаснай Індыі банджара ўваходзяць у афіцыйны спіс племянных груп ''адывасі'', якія маюць пэўныя льготы і дзяржаўную падтрымку. У Індыі і Пакістане вылучыўся пласт [[інтэлігенцыя|інтэлектуалаў]]-прадстаўнікоў гэтага народа. == Культура == [[Файл:Banjara Ghoomar Dance.JPG|thumb|Танец гхумар]] Банджара здаўна вялі качавы і паўкачавы лад жыцця, займаліся дробным [[гандаль|гандлем]] і перавозкамі. Падчас сутычак з адміністрацыяй [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]] ў XIX — першай трэці XX стст. многія мужчыны-банджара займаліся [[крымінал]]ьнай дзейнасцю. Вобраз банджара як качэўнікаў-гандляроў і злачынцаў да нашых дзён існуе ў [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]е. Пераслед вымусіў сем’і банджара сяліцца ў [[лес|лясных]] і [[гара|горных]] зонах, паасобку ад [[вёска|вёсак]] у паселішчах ''танда''. Там яны займаліся [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й, гандлявалі з суседзямі маладняком [[Каза свойская|коз]]. Пасля абвяшчэння незалежнасці Індыі і Пакістана многія банджара жывуць у [[горад|гарадах]], дзе ствараюць асобныя часовыя лагеры з [[шацёр|шатроў]] або арандуюць памяшканні. У Індыі асноўны прыбытак атрымоўваюць ад дзяржаўнай і грамадскай сацыяльнай дапамогі, займаюцца дробным гандлем, жабрацтвам, арганізуюць відовішчы. Банджара маюць надзвычай складаную сацыяльную арганізацыю. [[Індуізм|Індуісты]] падзяляюцца на 22 [[каста|касты]], якія паходзяць ад розных рэгіянальных груп. Акрамя таго, вылучаюцца падкасты і буйныя экзагамныя роды ''пада''. [[Мусульмане]] не прызнаюць каставага падзелу, але таксама вылучаюць буйныя родавыя калектывы. Унутраны падзел роду і яго арганізацыя індывідуальны, залежаць ад традыцыі. Кожная каста і род маюць свой асобны статус. З-за сацыяльнай канкурэнцыі паміж выхадцамі з розных каст і родаў могуць быць варожыя адносіны. Асобна стаяць касты слуг і музыкантаў ''дхаадзі'', музыкантаў і паэтаў ''бхаат''. Банджара трымаюцца паасобку ад іншага насельніцтва і абмяжоўваюць кантакты дзелавымі стасункамі. Сябе яны называюць ''гармаці'' («жывёлагадоўцы»), а іншаэтнічныя групы — ''кор''. Апошняе слова можа ўжывацца ў абразлівым значэнні. У сельскай мясцовасці і гарадах банджара ствараюць абшчыны, якія падобна іх паселішчам, завуцца ''танда''. У абшчынах жывуць прадстаўнікі розных каст і родаў. На чале абшчыны стаіць «губернатар», які абіраецца з прадстаўнікоў найбольш значнага рода або атрымоўвае званне па спадчыне. У мінулым былі шырока распаўсюджаны дзіцячыя [[шлюб]]ы. Выбар нявесты звычайна рабілі бацькі. У нашы дні часцей сустракаюцца шлюбы пасля 16 гадоў па ўзаемнай сімпатыі. Банджара арганізуюць вельмі маляўнічы [[Вяселле|вясельны]] абрад. Жаніх частуецца [[Перац|бетэлем]]. Маладыя абменьваюцца рытуальнымі падарункамі — кавалкамі варанага [[рыс]]у, [[Сметанковае масла|масла]] і [[цукар|цукру]], пасля чаго сем разоў абыходзяць вакол сваякоў. Вяселле доўжыцца некалькі дзён. У першы дзень прынята без меры ўжываць [[алкагольныя напоі]]. Сем’і пашыраныя або нуклеарныя. На чале сям’і стаіць бацька. Банджара вядомы багатай традыцыйнай [[вопратка]]й жанчын, якая ўключае [[спадніца|спадніцу]], доўгі лёгкі [[шалік]], разнастайныя ўпрыгожванні з [[золата]] і [[срэбра]]. Маюць разнастайны [[фальклор]] — [[казка|казкі]], [[легенда|легенды]], [[песня|песні]], мужчынскія і жаночыя [[танец|танцы]], [[тэатр]]альныя відовішчы, што суправаджаюцца традыцыйнай [[музыка]]й. Найбольш вядомае [[свята]] ўсіх банджара — [[Новы год]] ''угады'', які святкуецца ў канцы [[сакавік]]а. == Рэлігія == Большасць банджара [[Індыя|Індыі]] спавядаюць [[індуізм]]. Сярод іх шмат прыхільнікаў [[Лакшмі]]. Усе банджара [[Бангладэш]] і [[Пакістан]]а — [[мусульмане]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://books.google.co.in/books?id=Ai57G7ei0tIC&dq=banjara+Gor+Laman++Afghanistan&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Roy Burman, J. J. Ethnography of a Denotified Tribe: The Laman Banjara. — Mittal Publications, 2010] ISBN 8183243452, ISBN 978-8183243452 == Спасылкі == {{Commons|Category:Banjara people}} * [http://www.indianmirror.com/tribes/banjaratribes.html BANJARA TRIBES] * [http://awarebanjara.org Aware Banjara Organization] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161021133640/http://www.awarebanjara.org/ |date=21 кастрычніка 2016 }} * [http://www.banjarazone.com Banjara Zone] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801042855/http://banjarazone.com/ |date=1 жніўня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Пакістана]] [[Катэгорыя:Народы Бангладэш]] cgjoit166sa6ie2z9cppud4qce5xqw0 0 268568 5125890 2089910 2026-04-14T10:48:38Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя, арфаграфія 5125890 wikitext text/x-wiki '''Украіні́зм''' — [[слова]], [[фразеалагізм]], а таксама [[сінтаксіс|сінтаксічная]] і [[граматыка|граматычная]] канструкцыі [[украінская мова|ўкраінскай мовы]], якія выкарыстоўваюцца ў іншай мове. == У беларускай мове == У [[беларуская мова|беларускай мове]] ўкраінізмы вядомыя з XV ст. Рэалізаваліся ў змяшэнні '''и'''—'''ы''' (''печаты'' |''и''|, ''влади'' |ы|-''ка''); '''ѣ'''—'''и''' (''види(ѣ)ти'', ''терпи(ѣ)ти'')<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|серыя=|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Трапляюцца ў помніках старажытнага перыяду, што ўзніклі на аснове ўкраінскіх крыніц, напрыклад камянецкая «[[Мінеі-Чэцці|Чэцця-мінея]]» ([[1489]]). Узбагачэнне [[Беларуская лексіка|беларускай лексікі]] ўкраінізмамі найбольш інтэнсіўна адбывалася з першай паловы XVII ст. (пасля перамяшчэння цэнтра праваслаўнай культуры з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]), праз помнікі, створаныя на суседняй з украінскімі землямі паўднёва-заходняй тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], напрыклад, [[Мазыр]]скі спіс «[[Александрыя (перакладны раман)|Александрыі]]» (1697), Маскоўскі (беларускі) спіс «[[Дыярыуш Філіповіча|Дыярыуша]]» [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]] (1638—1648)<ref name="энцык"/>. Пранікненню ў беларускую мову ўкраінізмаў садзейнічалі пісьменнікі, якія паходзілі з Украіны, але стваралі свае творы на беларускіх землях, напрыклад «[[Евангелле вучыцельнае]]» (1616) і «[[Казанне пахвальнае]]» (1620) [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]]. У некаторыя беларускія помнікі траплялі словы з украінскай агаласоўкай (''котрий'', ''що'', ''сокіра''), а таксама лексічныя і [[словаўтварэнне|словаўтваральныя]] ўкраінізмы (''бучный'' — раскошны, ''зволокати'' — адцягваць, марудзіць, ''прохати'' — прасіць, ''шадок'' — нашчадак)<ref name="энцык"/>. У 1920-я гады пры распрацоўцы навуковае тэрміналогіі некаторыя тэрміны беларускай мовы былі ўтвораны паводле ўкраінскіх узораў: грамадска-палітычныя (''барацьба'', ''барацьбіт''), лінгвістычныя (''дзеяслоў'', ''дзеепрыметнік'', ''займеннік'', ''дзеепрыслоўе'', ''чаргаванне'')<ref name="энцык"/>. Лексічныя ўкраінізмы, звязаныя з абазначэннем спецыфічна ўкраінскіх (сучасных і гістарычных) рэалій, захоўваюцца ў перакладах з украінскай мовы. Напрыклад, у перакладах [[Янка Купала|Янкі Купалы]] твораў [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] на беларускую мову трапляюцца ўкраінізмы ''байдак'', ''байрак'', ''гайдамак'', ''кабзар'' і інш. Традыцыі ўкраінскай мовы аказаліся найбольш устойлівымі ў беларускім народна-гутарковым маўленні ([[паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы]]), чым у літаратурнай мове: ''доня'' — дачка, ''худоба'' — жывёла<ref name="энцык"/>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Запазычанні]] [[Катэгорыя:Украінская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Руская мова]] k20td2b5xx83juj4zsi5189dipynz7c 5125896 5125890 2026-04-14T10:57:36Z Jaŭhien 59102 Шаблон Запазычанні 5125896 wikitext text/x-wiki '''Украіні́зм''' — [[слова]], [[фразеалагізм]], а таксама [[сінтаксіс|сінтаксічная]] і [[граматыка|граматычная]] канструкцыі [[украінская мова|ўкраінскай мовы]], якія выкарыстоўваюцца ў іншай мове. == У беларускай мове == У [[беларуская мова|беларускай мове]] ўкраінізмы вядомыя з XV ст. Рэалізаваліся ў змяшэнні '''и'''—'''ы''' (''печаты'' |''и''|, ''влади'' |ы|-''ка''); '''ѣ'''—'''и''' (''види(ѣ)ти'', ''терпи(ѣ)ти'')<ref name="энцык">{{кніга|аўтар=У. В. Анічэнка|частка=Украінізм|загаловак=Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2003|том=16|старонкі=206|старонак=576|серыя=|isbn=985-11-0263-6|тыраж=10 000}}</ref>. Трапляюцца ў помніках старажытнага перыяду, што ўзніклі на аснове ўкраінскіх крыніц, напрыклад камянецкая «[[Мінеі-Чэцці|Чэцця-мінея]]» ([[1489]]). Узбагачэнне [[Беларуская лексіка|беларускай лексікі]] ўкраінізмамі найбольш інтэнсіўна адбывалася з першай паловы XVII ст. (пасля перамяшчэння цэнтра праваслаўнай культуры з [[Вільня|Вільні]] ў [[Кіеў]]), праз помнікі, створаныя на суседняй з украінскімі землямі паўднёва-заходняй тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], напрыклад, [[Мазыр]]скі спіс «[[Александрыя (перакладны раман)|Александрыі]]» (1697), Маскоўскі (беларускі) спіс «[[Дыярыуш Філіповіча|Дыярыуша]]» [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]] (1638—1648)<ref name="энцык"/>. Пранікненню ў беларускую мову ўкраінізмаў садзейнічалі пісьменнікі, якія паходзілі з Украіны, але стваралі свае творы на беларускіх землях, напрыклад «[[Евангелле вучыцельнае]]» (1616) і «[[Казанне пахвальнае]]» (1620) [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]]. У некаторыя беларускія помнікі траплялі словы з украінскай агаласоўкай (''котрий'', ''що'', ''сокіра''), а таксама лексічныя і [[словаўтварэнне|словаўтваральныя]] ўкраінізмы (''бучный'' — раскошны, ''зволокати'' — адцягваць, марудзіць, ''прохати'' — прасіць, ''шадок'' — нашчадак)<ref name="энцык"/>. У 1920-я гады пры распрацоўцы навуковае тэрміналогіі некаторыя тэрміны беларускай мовы былі ўтвораны паводле ўкраінскіх узораў: грамадска-палітычныя (''барацьба'', ''барацьбіт''), лінгвістычныя (''дзеяслоў'', ''дзеепрыметнік'', ''займеннік'', ''дзеепрыслоўе'', ''чаргаванне'')<ref name="энцык"/>. Лексічныя ўкраінізмы, звязаныя з абазначэннем спецыфічна ўкраінскіх (сучасных і гістарычных) рэалій, захоўваюцца ў перакладах з украінскай мовы. Напрыклад, у перакладах [[Янка Купала|Янкі Купалы]] твораў [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] на беларускую мову трапляюцца ўкраінізмы ''байдак'', ''байрак'', ''гайдамак'', ''кабзар'' і інш. Традыцыі ўкраінскай мовы аказаліся найбольш устойлівымі ў беларускім народна-гутарковым маўленні ([[паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы]]), чым у літаратурнай мове: ''доня'' — дачка, ''худоба'' — жывёла<ref name="энцык"/>. {{Зноскі}} {{Запазычанні}} [[Катэгорыя:Запазычанні]] [[Катэгорыя:Украінская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Руская мова]] crczeknk4m2tdvonbibxzmgbd04dhfb 0 285537 5125881 5068247 2026-04-14T09:40:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125881 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Берасцейская друкарня | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = [[1553]] | дырэктар = [[Бярнард Ваяводка]], [[Станіслаў Мурмеліус]], [[Цыпрыян Базылік]] | адрас = [[Берасце]] | сайт = }} [[Файл:Brest Bible - title page (67678265).jpg|міні|250px|Тытульная старонка [[Берасцейская Біблія|Берасцейскай (Радзівілаўскай) Бібліі]], 1563 г.]] '''Берасце́йскія друка́рні''' — адны з першых і найбуйнейшых пратэстанцкіх [[Друкарня|друкарань]] на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія дзейнічалі ў [[Брэст|Берасці]] ў [[1553]]—[[1570-я]] гадах. Галоўным [[Мецэнат|фундатарам]] і апекуном друкарань быў найуплывовейшы дзяржаўны дзеяч ВКЛ, [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Мікалай Радзівіл Чорны]]. Узнікненне друкарань было абумоўлена эканамічным і культурным уздымам дзяржавы, пашырэннем міжнародных сувязей, а таксама магутным уплывам ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[кальвінізм]]у. У розныя гады кіраўнікамі і майстрамі працавалі выбітныя кнігавыдаўцы і асветнікі: [[Бярнард Ваяводка]] (1553—1554), [[Станіслаў Мурмеліус]] (1558—1560-я гг.) і [[Цыпрыян Базылік]] (1560—1570-я гг.). == Гісторыя і значэнне == Заснаванне Берасцейскай друкарні ў 1553 годзе дало магутны штуршок да развіцця айчыннага кнігадрукавання. Яе праца была накіравана на распаўсюджванне ідэй [[Рэнесанс у Беларусі|Рэнесансу]] і Рэфармацыі, забеспячэнне пратэстанцкіх абшчын неабходнай літаратурай. Для свайго часу мануфактура забяспечвала надзвычай высокі паліграфічны ўзровень, не саступаючы лепшым еўрапейскім узорам. Агулам Берасцейская друкарня выпусціла каля сарака выданняў на [[Польская мова|польскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах самай рознай тэматыкі і зместу. Выдаўцы адрасавалі значную частку сваіх кніг «простым», «пасполітым» чытачам, таму мовай большасці выданняў была менавіта польская. У мастацкім афармленні кніг шырока выкарыстоўвалася рэнесансавая графіка, гатычныя і антыквавыя [[шрыфт]]ы, наборныя арнаменты, [[Кніжная застаўка|застаўкі]], канцоўкі і складаныя фігурныя [[Ксілаграфія|ксілаграфіі]]. Даследчыкі адзначаюць цесную сувязь берасцейскіх кніг з кніжным мастацтвам Польшчы і краін паўночнаеўрапейскага Адраджэння. == Выдавецкі рэпертуар == Першыя кнігі, выдадзеныя Бярнардам Ваяводкам, цалкам адпавядалі патрэбам мясцовага рэфармацыйнага руху. Сярод іх былі надрукаваны [[Вялікі Катэхізіс|Вялікі]] і [[Малы Катэхізіс]]ы, а таксама перакладныя тэалагічныя творы еўрапейскіх рэфарматараў [[Крыштоф Імлер|Крыштофа Імлера]] і [[Урбан Рэгіус|Урбана Рэгіуса]]. З выданняў перыяду кіравання Станіслава Мурмеліуса найбольш вядомыя: «Два пасланні» (1559), «Гісторыя пра папу Іаана VIII, які быў жанчынай» (1560) і зборнік юрыдычных нормаў «Артыкулы права магдэбургскага» Барташа Граіцкага (1560). Сярод кніг, якія выйшлі без згадвання імя друкара, вылучаюцца сатырычная паэма «Пратэй, або Пярэварацень» (1564) і вядомы палітычны памфлет «[[Размова паляка з літвінам]]» (каля 1564). Таксама ў Берасці быў выдадзены ўнікальны зборнік рэлігійных песень з нотамі «Песні славы Божай» Яна Зарэмбы. === Берасцейская (Радзівілаўская) Біблія === Найбольшага росквіту кнігадрукаванне ў Берасці дасягнула пры выданні самай знакамітай і важнай кнігі друкарні — манументальнай [[Берасцейская Біблія|Берасцейскай (Радзівілаўскай) Бібліі]] ў [[1563]] годзе. Гэта быў поўны пераклад тэкстаў Свяшчэннага Пісання на польскую літаратурную мову XVI стагоддзя, зроблены непасрэдна з арыгінальных моў спецыяльнай групай запрошаных Радзівілам тэолагаў і перакладчыкаў. Біблія вызначалася не толькі якасцю перакладу, але і сваім выключным мастацкім афармленнем, якое знаходзілася на ўзроўні перадавых выданняў Еўропы. Як адзначае кнігазнаўца [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]], стваральнікі кнігі відавочна арыентаваліся на ўзоры французскай пратэстанцкай кніжнай ілюстрацыі. У прыватнасці, ксілаграфіі на тытульным аркушы былі прамой копіяй ілюстрацый французскага майстра [[Бернар Саламон|Бернара Саламона]] з выдання, надрукаванага ў [[Ліён]]е ў 1553 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=179}}. Таксама Берасцейская Біблія ўтрымлівала вельмі якасныя ілюстрацыі і навукова-даведачны апарат. У ёй была змешчана падрабязная геаграфічная карта [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], шматлікія гравюры-схемы (напрыклад, дэталёвы план лагера іўдзеяў і схема размеркавання кален Ізраілевых), а таксама табліцы і індэксы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=179}}. Нягледзячы на ўсю культурную значнасць, лёс Берасцейскай Бібліі быў шмат у чым трагічным. Пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага ў 1565 годзе яго сын, [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]], перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і стаў зацятым прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Ён загадаў выкупіць і спаліць усе даступныя асобнікі пратэстанцкай Бібліі, выдадзенай яго бацькам на ўласныя сродкі, з-за чаго сёння яна з’яўляецца велізарнай бібліяграфічнай рэдкасцю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Брэсцкія друкарні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 287. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3). * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * 1000 лет Бресту [Изоматериал] : [буклет]. — Брест : Брестская типография, 2013. — 1 л. * Barbara Bieńkowska. Książka na przestrzeni dziejów. — Warszawa: wyd. Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej, 2005. — ISBN 83-88581-21-X. * Helena Szwejkowska. Książka drukowana XV—XVIII wieku. — Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берасцейскія друкарні}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]] [[Катэгорыя:Культура Брэста]] [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1553 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] sd2rm1v8mad48jsdyqthi334fv6p7bu 5125885 5125881 2026-04-14T09:42:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1553 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125885 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Берасцейская друкарня | краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = [[1553]] | дырэктар = [[Бярнард Ваяводка]], [[Станіслаў Мурмеліус]], [[Цыпрыян Базылік]] | адрас = [[Берасце]] | сайт = }} [[Файл:Brest Bible - title page (67678265).jpg|міні|250px|Тытульная старонка [[Берасцейская Біблія|Берасцейскай (Радзівілаўскай) Бібліі]], 1563 г.]] '''Берасце́йскія друка́рні''' — адны з першых і найбуйнейшых пратэстанцкіх [[Друкарня|друкарань]] на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія дзейнічалі ў [[Брэст|Берасці]] ў [[1553]]—[[1570-я]] гадах. Галоўным [[Мецэнат|фундатарам]] і апекуном друкарань быў найуплывовейшы дзяржаўны дзеяч ВКЛ, [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] і [[Ваяводы віленскія|віленскі ваявода]] [[Мікалай Радзівіл Чорны]]. Узнікненне друкарань было абумоўлена эканамічным і культурным уздымам дзяржавы, пашырэннем міжнародных сувязей, а таксама магутным уплывам ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[кальвінізм]]у. У розныя гады кіраўнікамі і майстрамі працавалі выбітныя кнігавыдаўцы і асветнікі: [[Бярнард Ваяводка]] (1553—1554), [[Станіслаў Мурмеліус]] (1558—1560-я гг.) і [[Цыпрыян Базылік]] (1560—1570-я гг.). == Гісторыя і значэнне == Заснаванне Берасцейскай друкарні ў 1553 годзе дало магутны штуршок да развіцця айчыннага кнігадрукавання. Яе праца была накіравана на распаўсюджванне ідэй [[Рэнесанс у Беларусі|Рэнесансу]] і Рэфармацыі, забеспячэнне пратэстанцкіх абшчын неабходнай літаратурай. Для свайго часу мануфактура забяспечвала надзвычай высокі паліграфічны ўзровень, не саступаючы лепшым еўрапейскім узорам. Агулам Берасцейская друкарня выпусціла каля сарака выданняў на [[Польская мова|польскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах самай рознай тэматыкі і зместу. Выдаўцы адрасавалі значную частку сваіх кніг «простым», «пасполітым» чытачам, таму мовай большасці выданняў была менавіта польская. У мастацкім афармленні кніг шырока выкарыстоўвалася рэнесансавая графіка, гатычныя і антыквавыя [[шрыфт]]ы, наборныя арнаменты, [[Кніжная застаўка|застаўкі]], канцоўкі і складаныя фігурныя [[Ксілаграфія|ксілаграфіі]]. Даследчыкі адзначаюць цесную сувязь берасцейскіх кніг з кніжным мастацтвам Польшчы і краін паўночнаеўрапейскага Адраджэння. == Выдавецкі рэпертуар == Першыя кнігі, выдадзеныя Бярнардам Ваяводкам, цалкам адпавядалі патрэбам мясцовага рэфармацыйнага руху. Сярод іх былі надрукаваны [[Вялікі Катэхізіс|Вялікі]] і [[Малы Катэхізіс]]ы, а таксама перакладныя тэалагічныя творы еўрапейскіх рэфарматараў [[Крыштоф Імлер|Крыштофа Імлера]] і [[Урбан Рэгіус|Урбана Рэгіуса]]. З выданняў перыяду кіравання Станіслава Мурмеліуса найбольш вядомыя: «Два пасланні» (1559), «Гісторыя пра папу Іаана VIII, які быў жанчынай» (1560) і зборнік юрыдычных нормаў «Артыкулы права магдэбургскага» Барташа Граіцкага (1560). Сярод кніг, якія выйшлі без згадвання імя друкара, вылучаюцца сатырычная паэма «Пратэй, або Пярэварацень» (1564) і вядомы палітычны памфлет «[[Размова паляка з літвінам]]» (каля 1564). Таксама ў Берасці быў выдадзены ўнікальны зборнік рэлігійных песень з нотамі «Песні славы Божай» Яна Зарэмбы. === Берасцейская (Радзівілаўская) Біблія === Найбольшага росквіту кнігадрукаванне ў Берасці дасягнула пры выданні самай знакамітай і важнай кнігі друкарні — манументальнай [[Берасцейская Біблія|Берасцейскай (Радзівілаўскай) Бібліі]] ў [[1563]] годзе. Гэта быў поўны пераклад тэкстаў Свяшчэннага Пісання на польскую літаратурную мову XVI стагоддзя, зроблены непасрэдна з арыгінальных моў спецыяльнай групай запрошаных Радзівілам тэолагаў і перакладчыкаў. Біблія вызначалася не толькі якасцю перакладу, але і сваім выключным мастацкім афармленнем, якое знаходзілася на ўзроўні перадавых выданняў Еўропы. Як адзначае кнігазнаўца [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]], стваральнікі кнігі відавочна арыентаваліся на ўзоры французскай пратэстанцкай кніжнай ілюстрацыі. У прыватнасці, ксілаграфіі на тытульным аркушы былі прамой копіяй ілюстрацый французскага майстра [[Бернар Саламон|Бернара Саламона]] з выдання, надрукаванага ў [[Ліён]]е ў 1553 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=179}}. Таксама Берасцейская Біблія ўтрымлівала вельмі якасныя ілюстрацыі і навукова-даведачны апарат. У ёй была змешчана падрабязная геаграфічная карта [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], шматлікія гравюры-схемы (напрыклад, дэталёвы план лагера іўдзеяў і схема размеркавання кален Ізраілевых), а таксама табліцы і індэксы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=179}}. Нягледзячы на ўсю культурную значнасць, лёс Берасцейскай Бібліі быў шмат у чым трагічным. Пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага ў 1565 годзе яго сын, [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]], перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і стаў зацятым прыхільнікам [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Ён загадаў выкупіць і спаліць усе даступныя асобнікі пратэстанцкай Бібліі, выдадзенай яго бацькам на ўласныя сродкі, з-за чаго сёння яна з’яўляецца велізарнай бібліяграфічнай рэдкасцю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Брэсцкія друкарні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3. — С. 287. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3). * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * 1000 лет Бресту [Изоматериал] : [буклет]. — Брест : Брестская типография, 2013. — 1 л. * Barbara Bieńkowska. Książka na przestrzeni dziejów. — Warszawa: wyd. Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej, 2005. — ISBN 83-88581-21-X. * Helena Szwejkowska. Książka drukowana XV—XVIII wieku. — Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берасцейскія друкарні}} [[Катэгорыя:Гісторыя Брэста]] [[Катэгорыя:Культура Брэста]] [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] 73vbd4m60llulgemlexgdwbsx3dfacj 0 289547 5125712 5123980 2026-04-14T04:39:08Z Паўлюк Шапецька 37440 /* В */ 5125712 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] ram2xjqssdofnvgnaf2u60n0f1dqatt 0 301957 5125790 4604516 2026-04-14T07:37:03Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125790 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Chiefs Band | Подпіс = {{lang-be|Група кіраўнікоў}} | Гады = [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — нашы дні | Краіна = Беларусь | Горад = Мінск | Мова = [[Англійская мова|англійская]], [[Беларуская мова|беларуская]] | Жанры = [[джаз]], фанк | Лэйбл = [[Vigma]] | Тэматыка = пазітыўны лад жыцця | Склад = Алесь-Францішак Мышкевіч<br>Юрый Селязнёў <br>Андрэй Барыла<br>Андрэй «Дзікі» Якубчык<br>Андрэй Альфер<br>Павел Мамонаў<br>Аляксандр Івашкевіч<br>Павел Трыпуць | Іншыя праекты ўдзельнікаў = [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]], [[Trubetskoy]] }} '''«Chiefs Band»''' ({{lang-be|Група кіраўнікоў}}) — беларускі [[джаз]]авы гурт<ref>{{cite web|url=http://afisha.tut.by/concert-grodno/jazz_n_funk_gruppa_chiefs_band/|title=Jazz’n’Funk: группа «Chiefs Band»|publisher=[[TUT.BY]]|date=|accessdate=2016-09-29|ref=tut|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == Гурт быў створаны ў [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] годзе ў Мінску бас-гітарыстам Аляксандрам Мышкевічам<ref>{{cite web|url=http://kozlovclub.ru/?attachment_id=1302|title=«Chiefs Band» (Беларусь)|publisher=Клуб Алексея Козлова|date=|accessdate=2021-10-02|ref=ak|lang=ru}}</ref>. Дэбютны альбом гурта быў выдадзены ў [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] годзе<ref>{{cite web|url=http://www.experty.by/content/luchshie-albomy-2012-top-10-za-pervoe-polugodie-audio|title=Лучшие альбомы 2012: топ-10 за первое полугодие|publisher=[[experty.by]]|date=2012-10-08|accessdate=2021-10-02|ref=ex|lang=ru}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable" |- ! Год !! Арыгінальная назва !! Па-беларуску |- | [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] || [[Jazz pirates]] || Джаз піраты |} == Склад == * [[Алесь-Францішак Мышкевіч]] — [[бас-гітара]] * Юрый Селязнёў — [[Чалавечы голас|вакал]] * Андрэй Барыла — [[саксафон]] * Андрэй «Дзікі» Якубчык — [[труба]] * Андрэй Альфер — [[трамбон]] * Павел Мамонаў — [[Ударная ўстаноўка|бубны]] * Аляксандр Івашкевіч — [[гітара]] * Павел Трыпуць — гітара {{зноскі}} == Спасылкі == * {{УКантакце|chiefsband|Chiefs Band}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Chiefs Band}} {{DEFAULTSORT:Chiefs Band}} [[Катэгорыя:Джазавыя калектывы Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] b4thguuyejtu46spr9dn137cnmzerx7 10 305008 5125393 3758046 2026-04-13T12:38:20Z Паўлюк Шапецька 37440 5125393 wikitext text/x-wiki {{Склад зборнай | від_спорту = гандбол |{{ #ifeq: {{{1|}}} | child | child | parent }} | назва = Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 | state = | колер фону = #C80815 | колер тэксту = white | колер рамкі = | краіна = Беларусі | тып зборнай = Мужчынская | турнір_спасылка = Чэмпіянат Еўропы па гандболе сярод мужчын 2008 | турнір = Чэмпіянат Еўропы 2008 | паз1 = 1 | і1 = [[Аляксей Раманавіч Жук|Жук]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз2 = 2 | і2 = [[Іван Валянцінавіч Броўка|Броўка]] | паз3 = 3 | і3 = [[Аляксей Юр'евіч Васільеў|Васільеў]] | паз4 = 4 | і4 = [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Бабічаў]] | паз5 = 5 | і5 = [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Астроўскі]] | паз6 = 6 | і6 = [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Пухоўскі]] | паз7 = 7 | і7 = [[Уладзімір Анатолевіч Клімавец|Клімавец]] | паз8 = 9 | і8 = [[Юрый Грамыка|Грамыка]] | паз9 = 10 | і9 = [[Андрэй Курчаў|Курчаў]] | паз10 = 11 | і10 = [[Максім Аляксандравіч Каршакевіч|Каршакевіч]] | паз11 = 12 | і11 = [[Віталь Фешчанка|Фешчанка]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз12 = 13 | і12 = [[Сяргей Убожанка|Убожанка]] | паз13 = 15 | і13 = [[Сяргей Валер’евіч Гарбок|Гарбок]] | паз14 = 16 | і14 = [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Крайноў]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз15 = 17 | і15 = [[Аляксей Вусік|Вусік]] | паз17 = 19 | і16 = [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Цітоў]] | трэнер = [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак&nbsp;Мірановіч]] | заўвагі = <!--тэкст у адвольнай форме, які з'явіцца ўнізе пад спісам (''неабавязковы'')--> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Склады зборнай Беларусі па гандболе|Е 2008]] </noinclude> tae06wdfmlpeujbrtqre5y8b8diwwr5 5125708 5125393 2026-04-14T04:33:19Z Паўлюк Шапецька 37440 5125708 wikitext text/x-wiki {{Склад зборнай | від_спорту = гандбол |{{ #ifeq: {{{1|}}} | child | child | parent }} | назва = Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 | state = | колер фону = #C80815 | колер тэксту = white | колер рамкі = | краіна = Беларусі | тып зборнай = Мужчынская | турнір_спасылка = Чэмпіянат Еўропы па гандболе сярод мужчын 2008 | турнір = Чэмпіянат Еўропы 2008 | паз1 = 1 | і1 = [[Аляксей Раманавіч Жук|Жук]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз2 = 2 | і2 = [[Іван Валянцінавіч Броўка|Броўка]] | паз3 = 3 | і3 = [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Васільеў]] | паз4 = 4 | і4 = [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Бабічаў]] | паз5 = 5 | і5 = [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Астроўскі]] | паз6 = 6 | і6 = [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Пухоўскі]] | паз7 = 7 | і7 = [[Уладзімір Анатолевіч Клімавец|Клімавец]] | паз8 = 9 | і8 = [[Юрый Грамыка|Грамыка]] | паз9 = 10 | і9 = [[Андрэй Курчаў|Курчаў]] | паз10 = 11 | і10 = [[Максім Аляксандравіч Каршакевіч|Каршакевіч]] | паз11 = 12 | і11 = [[Віталь Фешчанка|Фешчанка]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз12 = 13 | і12 = [[Сяргей Убожанка|Убожанка]] | паз13 = 15 | і13 = [[Сяргей Валер’евіч Гарбок|Гарбок]] | паз14 = 16 | і14 = [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Крайноў]]<small>&nbsp;[[Варатар (гандбол)|(в)]]</small> | паз15 = 17 | і15 = [[Аляксей Вусік|Вусік]] | паз17 = 19 | і16 = [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Цітоў]] | трэнер = [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак&nbsp;Мірановіч]] | заўвагі = <!--тэкст у адвольнай форме, які з'явіцца ўнізе пад спісам (''неабавязковы'')--> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Склады зборнай Беларусі па гандболе|Е 2008]] </noinclude> okt5eibd4kx9vd67kebo6tq2h8roghb 0 305018 5125871 5080136 2026-04-14T09:28:14Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5125871 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (16)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (13)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]] ** {{Ср}} Фіналіст (6): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] mrkxvl9a7w3ryxairfemco00qwhui9l 5125879 5125871 2026-04-14T09:39:30Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5125879 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (16)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (13)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]] ** {{Ср}} Фіналіст (6): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] qvxb365s0zyupwpu2hv59q6oklxpw55 828 308433 5125370 4785221 2026-04-13T12:15:40Z Plaga med 116903 Абараніў «[[Модуль:Arguments]]»: Старонка з высокай наведвальнасцю ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца)) 4785221 Scribunto text/plain -- This module provides easy processing of arguments passed to Scribunto from -- #invoke. It is intended for use by other Lua modules, and should not be -- called from #invoke directly. local libraryUtil = require('libraryUtil') local checkType = libraryUtil.checkType local arguments = {} -- Generate four different tidyVal functions, so that we don't have to check the -- options every time we call it. local function tidyValDefault(key, val) if type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val == '' then return nil else return val end else return val end end local function tidyValTrimOnly(key, val) if type(val) == 'string' then return val:match('^%s*(.-)%s*$') else return val end end local function tidyValRemoveBlanksOnly(key, val) if type(val) == 'string' then if val:find('%S') then return val else return nil end else return val end end local function tidyValNoChange(key, val) return val end local function matchesTitle(given, title) local tp = type( given ) return (tp == 'string' or tp == 'number') and mw.title.new( given ).prefixedText == title end local translate_mt = { __index = function(t, k) return k end } function arguments.getArgs(frame, options) checkType('getArgs', 1, frame, 'table', true) checkType('getArgs', 2, options, 'table', true) frame = frame or {} options = options or {} --[[ -- Set up argument translation. --]] options.translate = options.translate or {} if getmetatable(options.translate) == nil then setmetatable(options.translate, translate_mt) end if options.backtranslate == nil then options.backtranslate = {} for k,v in pairs(options.translate) do options.backtranslate[v] = k end end if options.backtranslate and getmetatable(options.backtranslate) == nil then setmetatable(options.backtranslate, { __index = function(t, k) if options.translate[k] ~= k then return nil else return k end end }) end --[[ -- Get the argument tables. If we were passed a valid frame object, get the -- frame arguments (fargs) and the parent frame arguments (pargs), depending -- on the options set and on the parent frame's availability. If we weren't -- passed a valid frame object, we are being called from another Lua module -- or from the debug console, so assume that we were passed a table of args -- directly, and assign it to a new variable (luaArgs). --]] local fargs, pargs, luaArgs if type(frame.args) == 'table' and type(frame.getParent) == 'function' then if options.wrappers then --[[ -- The wrappers option makes Module:Arguments look up arguments in -- either the frame argument table or the parent argument table, but -- not both. This means that users can use either the #invoke syntax -- or a wrapper template without the loss of performance associated -- with looking arguments up in both the frame and the parent frame. -- Module:Arguments will look up arguments in the parent frame -- if it finds the parent frame's title in options.wrapper; -- otherwise it will look up arguments in the frame object passed -- to getArgs. --]] local parent = frame:getParent() if not parent then fargs = frame.args else local title = parent:getTitle():gsub('/пясочніца$', '') local found = false if matchesTitle(options.wrappers, title) then found = true elseif type(options.wrappers) == 'table' then for _,v in pairs(options.wrappers) do if matchesTitle(v, title) then found = true break end end end -- We test for false specifically here so that nil (the default) acts like true. if found or options.frameOnly == false then pargs = parent.args end if not found or options.parentOnly == false then fargs = frame.args end end else -- options.wrapper isn't set, so check the other options. if not options.parentOnly then fargs = frame.args end if not options.frameOnly then local parent = frame:getParent() pargs = parent and parent.args or nil end end if options.parentFirst then fargs, pargs = pargs, fargs end else luaArgs = frame end -- Set the order of precedence of the argument tables. If the variables are -- nil, nothing will be added to the table, which is how we avoid clashes -- between the frame/parent args and the Lua args. local argTables = {fargs} argTables[#argTables + 1] = pargs argTables[#argTables + 1] = luaArgs --[[ -- Generate the tidyVal function. If it has been specified by the user, we -- use that; if not, we choose one of four functions depending on the -- options chosen. This is so that we don't have to call the options table -- every time the function is called. --]] local tidyVal = options.valueFunc if tidyVal then if type(tidyVal) ~= 'function' then error( "bad value assigned to option 'valueFunc'" .. '(function expected, got ' .. type(tidyVal) .. ')', 2 ) end elseif options.trim ~= false then if options.removeBlanks ~= false then tidyVal = tidyValDefault else tidyVal = tidyValTrimOnly end else if options.removeBlanks ~= false then tidyVal = tidyValRemoveBlanksOnly else tidyVal = tidyValNoChange end end --[[ -- Set up the args, metaArgs and nilArgs tables. args will be the one -- accessed from functions, and metaArgs will hold the actual arguments. Nil -- arguments are memoized in nilArgs, and the metatable connects all of them -- together. --]] local args, metaArgs, nilArgs, metatable = {}, {}, {}, {} setmetatable(args, metatable) local function mergeArgs(tables) --[[ -- Accepts multiple tables as input and merges their keys and values -- into one table. If a value is already present it is not overwritten; -- tables listed earlier have precedence. We are also memoizing nil -- values, which can be overwritten if they are 's' (soft). --]] for _, t in ipairs(tables) do for key, val in pairs(t) do if metaArgs[key] == nil and nilArgs[key] ~= 'h' then local tidiedVal = tidyVal(key, val) if tidiedVal == nil then nilArgs[key] = 's' else metaArgs[key] = tidiedVal end end end end end --[[ -- Define metatable behaviour. Arguments are memoized in the metaArgs table, -- and are only fetched from the argument tables once. Fetching arguments -- from the argument tables is the most resource-intensive step in this -- module, so we try and avoid it where possible. For this reason, nil -- arguments are also memoized, in the nilArgs table. Also, we keep a record -- in the metatable of when pairs and ipairs have been called, so we do not -- run pairs and ipairs on the argument tables more than once. We also do -- not run ipairs on fargs and pargs if pairs has already been run, as all -- the arguments will already have been copied over. --]] metatable.__index = function (t, key) --[[ -- Fetches an argument when the args table is indexed. First we check -- to see if the value is memoized, and if not we try and fetch it from -- the argument tables. When we check memoization, we need to check -- metaArgs before nilArgs, as both can be non-nil at the same time. -- If the argument is not present in metaArgs, we also check whether -- pairs has been run yet. If pairs has already been run, we return nil. -- This is because all the arguments will have already been copied into -- metaArgs by the mergeArgs function, meaning that any other arguments -- must be nil. --]] if type(key) == 'string' then key = options.translate[key] end local val = metaArgs[key] if val ~= nil then return val elseif metatable.donePairs or nilArgs[key] then return nil end for _, argTable in ipairs(argTables) do local argTableVal = tidyVal(key, argTable[key]) if argTableVal ~= nil then metaArgs[key] = argTableVal return argTableVal end end nilArgs[key] = 'h' return nil end metatable.__newindex = function (t, key, val) -- This function is called when a module tries to add a new value to the -- args table, or tries to change an existing value. if type(key) == 'string' then key = options.translate[key] end if options.readOnly then error( 'could not write to argument table key "' .. tostring(key) .. '"; the table is read-only', 2 ) elseif options.noOverwrite and args[key] ~= nil then error( 'could not write to argument table key "' .. tostring(key) .. '"; overwriting existing arguments is not permitted', 2 ) elseif val == nil then --[[ -- If the argument is to be overwritten with nil, we need to erase -- the value in metaArgs, so that __index, __pairs and __ipairs do -- not use a previous existing value, if present; and we also need -- to memoize the nil in nilArgs, so that the value isn't looked -- up in the argument tables if it is accessed again. --]] metaArgs[key] = nil nilArgs[key] = 'h' else metaArgs[key] = val end end local function translatenext(invariant) local k, v = next(invariant.t, invariant.k) invariant.k = k if k == nil then return nil elseif type(k) ~= 'string' or not options.backtranslate then return k, v else local backtranslate = options.backtranslate[k] if backtranslate == nil then -- Skip this one. This is a tail call, so this won't cause stack overflow return translatenext(invariant) else return backtranslate, v end end end metatable.__pairs = function () -- Called when pairs is run on the args table. if not metatable.donePairs then mergeArgs(argTables) metatable.donePairs = true end return translatenext, { t = metaArgs } end local function inext(t, i) -- This uses our __index metamethod local v = t[i + 1] if v ~= nil then return i + 1, v end end metatable.__ipairs = function (t) -- Called when ipairs is run on the args table. return inext, t, 0 end return args end return arguments 6izwerm730upqk6yk4o2ow1zw6w1y4w 0 312623 5125852 4585409 2026-04-14T08:58:06Z Jaŭhien 59102 Афармленне, спрадвечная лексіка, запазычанні 5125852 wikitext text/x-wiki '''Лексіка беларускай мовы''' — сукупнасць [[слова|слоў]], [[Слоўнікавы склад мовы|слоўнікавы склад]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Беларуская лексіка ўяўляе сабой складаную сістэму, утвораную ў выніку ўзаемасувязі слоў па гукавой форме ([[амонім]]ы, [[паронімы]]), значэнні ([[сінонімы]], [[антонімы]]), асаблівасцях спалучальнасці і словаўтваральных сувязях. Лексічная сістэма беларускай мовы складаецца з груп слоў розных па паходжанні, сферы ўжывання і стылістычнай значнасці<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|том=5|старонкі=45}}</ref>. Дакладны аб’ём лексічнага фонду беларускай мовы падлічыць немагчыма. У рэестры «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы|Тлумачальнага слоўніка беларускай мовы]]» пад рэдакцыяй [[Кандрат Крапіва|Кандрата Атраховіча]] (1978—1984) налічваецца 97 935 лексічных адзінак, у «[[Вялікі слоўнік беларускай мовы|Вялікім слоўніку беларускай мовы]]» [[Фёдар Антонавіч Піскуноў|Фёдара Піскунова]] (2012) — 223 000 слоўнікавыя артыкулы, аднак рэальная колькасць слоў беларускай мовы значна большая і налічвае не менш за 500 000 лексічных адзінак<ref>{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=146|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. Беларуская [[лексіка]] сілкуецца з двух асноўных крыніц: сваёй асабістай прыроджанай беларускай і замежнай. Усе лексічныя адзінкі падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычаныя словы|запазычаныя]]. == Спрадвечная лексіка == У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}</ref>: * індаеўрапейская лексіка, * агульнаславянская (праславянская) лексіка, * усходнеславянская лексіка, * уласнабеларуская лексіка. === Індаеўрапейская лексіка === У найбольш старажытны пласт спрадвечна беларускай лексікі ўваходзяць словы, што адносяцца да перыяду існавання [[Праіндаеўрапейская мова|індаеўрапейскай мовы-асновы]], індаеўрапейскага моўнага адзінства. Адрозніваюць наступныя тэматычныя групы індаеўрапейскіх слоў (індаеўрапеізмаў)<ref name="БМ:ІЕ">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=131|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>: * назвы асоб паводле роднасці і сваяцтва: ''брат, дзед, маці, сын, сястра''; * назвы частак цела чалавека і жывёл: ''бровы, вока, вуха, зуб, калена, нос''; * назвы раслін і іх частак: ''бяроза, дуб, зерне, кара, семя''; * назвы жывёл і іншых жывых істот: ''алень, бабёр, воўк, карова, каза, мыш''; * назвы з’яў прыроды: ''вецер, снег, холад''; * назвы жылля, пабудоў і іх частак, гаспадарчых прылад: ''дом, двор, дзверы, кола, жорны''; * назвы прадуктаў харчавання: ''мёд, мяса, соль''; * назвы дзеянняў: ''жыць, есці, ісці, піць, біць, везці, гарэць''; * часавыя паняцці: ''век, вечар, дзень, ноч, зіма''; * абстрактныя паняцці: ''вера, дух, дзіва, імя''; * прыметы і якасці: ''стары, сівы, босы, новы, востры'' і інш. Індаеўрапеізмамі ў беларускай мове з’яўляюцца асобныя [[лічэбнік]]і (''два, тры, сто''), [[займеннік]]і (''ты, вы, сам''), [[прыназоўнік]]і (''аб, па, пры, пра''), [[злучнік]]і (''а, ды''), [[Часціца (часціна мовы)|часціцы]] і [[выклічнік]]і (''а, жа, не, чуць''). Пераважная большасць індаеўрапеізмаў мае адпаведнікі ва ўсіх [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх мовах]] або ў асобных іх групах. Напрыклад: {{Lang-be|дом}}, {{Lang-uk|дім}}, {{Lang-ru|дом}}, {{Lang-bg|дом}}, {{Lang-sh|дом}}, {{Lang-pl|dom}}, {{Lang-cs|dům}}, [[старажытнаруская мова|старарус.]] і {{Lang-cu|домъ}}, што ўзыходзяць да {{Lang-x-slav|domъ}} ‘дом’, ‘жыллё’ і маюць адпаведнікі ў [[Старажытнаіндыйская мова|ст.-інд.]]: ''damas'' ‘дом’, {{Lang-ae|dam}}, {{Lang-la|domus}}; {{Lang-be|два}}, {{Lang-uk|два}}, {{Lang-ru|два}}, {{Lang-bg|два}}, {{Lang-cs|dva}}, {{Lang-pl|dwa}}, {{Lang-de|zwei}}, {{Lang-en|two}}, {{Lang-lt|du}}, {{Lang-lv|divi}}, {{Lang-prg|dwai}}, {{Lang-la|duo}}, {{Lang-got|twai}}<ref name="БМ:ІЕ" />. === Агульнаславянская (праславянская) лексіка === Адзін з пластоў спрадвечна беларускай лексікі ахоплівае словы, якія захаваліся з перыяду [[Праславянская мова|агульнаславянскага моўнага адзінства]] (да VI ст. н.э.) і ўжываюцца ў большасці сучасных [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]: {{Lang-be|галава}}, {{Lang-uk|голова}}, {{Lang-ru|голова}}, {{Lang-bg|глава́}}, {{Lang-sh|гла́ва}}, {{Lang-sl|glava}}, {{Lang-cs|hláva}}, {{Lang-pl|głowa}}; {{Lang-be|салавей}}, {{Lang-uk|соловій}}, {{Lang-ru|соловей}}, {{Lang-bg|славей}}, {{Lang-cs|slavík}}, {{Lang-pl|słowik}}, {{Lang-sl|slavček}}<ref name="БМ:АС">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=8|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. Агульнаславянскі лексічны пласт ахоплівае разнастайныя тэматычныя групы слоў: * назвы асоб паводле роднасці і сваяцтва: ''баба, дзіця, нявестка, сірата<ref name="БМ:АС" />, айчым, сват, унук''<ref name="КБ:ЛА">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка агульнаславянская|том=5|старонкі=45}}</ref>; * назвы органаў і частак цела чалавека і жывёл: ''барада, галава, лоб<ref name="БМ:АС" />, лапа''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы жывых істот: ''бык, варона, заяц, мядзведзь, конь, жук, чарвяк<ref name="БМ:АС" />, кот, голуб, рыба''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы раслін і іх частак: ''авёс, жыта, колас, корань<ref name="БМ:АС" />, гарох, елка, ліпа, таполя, сліва''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы прадуктаў харчавання: ''блін, квас, каша, кісель, крупы, сала<ref name="БМ:АС" />, масла, мука, пірог, сыр, піва''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы прадметаў быту: ''вядро, бочка, мех, кажух<ref name="БМ:АС" />, граблі, сіта, шыла''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы часавых паняццяў: ''год<ref name="БМ:АС" />, час, учора, тады''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы абстрактных паняццяў: ''воля, віна, грэх, крыўда, праўда<ref name="БМ:АС" />, любоў, памяць, радасць, страх''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы дзеянняў: ''дыхаць, бегчы, ехаць, ляцець, гаварыць''<ref name="БМ:АС" />; * назвы якасцей і ўласцівасцей: ''багаты, бедны, здаровы, мудры<ref name="БМ:АС" />, хітры, жоўты, правы, цёплы''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы ліку: ''тысяча''<ref name="БМ:АС" />; * займеннікі: ''ён''<ref name="БМ:АС" />; * назвы з’яў і аб’ектаў прыроды: ''бура, дождж, мароз, рака, лес''<ref name="КБ:ЛА" />; * паняцці са сферы вераванняў і рэлігіі: ''рай, грэх''<ref name="КБ:ЛА" />; * назвы пабудоў і іх частак: ''сені, абора''<ref name="КБ:ЛА" />; * абазначэнні месца: ''унутр''<ref name="КБ:ЛА" /> і інш. === Агульнаўсходнеславянская лексіка === Да аднаго з пластоў спрадвечна беларускай лексікі адносяцца словы, што з’яўляюцца здабыткам трох [[Усходнія славяне|усходнеславянскіх народаў]] — [[Беларусы|беларусаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Такіх слоў няма ў іншых славянскіх мовах<ref name="БМ:АУС">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=8—9|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. Гэта лексіка ўзнікла ў выніку распаду агульнаславянскага моўнага адзінства (VI ст.) і прыпадае на VII—XIII стст<ref name="КБ:ЛАУ">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка агульнаўсходнеславянская|том=5|старонкі=45}}</ref>. Некаторыя словы сустракаюцца толькі ў беларускай і ўкраінскай мовах ([[Беларуская мова|бел.]] ''вежа, краіна, лічыць'' — [[Украінская мова|укр.]] ''вежа, країна, лічити''), а ў рускай мове ім адпавядаюць іншыя лексічныя адзінкі (''башня, страна, считать''). Асобныя словы характэрны для рускай і ўкраінскай моў ([[Руская мова|рус.]] ''белка, клюква'' — [[Украінская мова|укр.]] ''білка, клюква''), а ў беларускай мове ўжываюцца іншыя (''вавёрка, журавіны''). Ёсць лексічныя адзінкі, агульныя для беларускай і рускай моў ([[Беларуская мова|бел.]] ''ваўчок, кадушка'' — [[Руская мова|рус.]] ''волчок, кадушка''), а ва ўкраінскай яны не выкарыстоўваюцца<ref name="БМ:АУС" />. Фарміраванне і ўзбагачэнне слоўніка агульнаўсходнеславянскага перыяду адбывалася за кошт<ref name="БМ:АУС" />: * уласных, унутраных рэзерваў мовы: ''племя → пляменнік, двор → дваранін, сяло → селянін''; * ускладнення і змянення сэнсавай структуры слова: ''зямля'' — ‘глеба’, ‘дол’, ‘дзяржава’, ‘народ’, ‘уладанне’, ‘свет’; * змены [[Семантыка|семантыкі]] слова: ''жывот'' ‘жыццё’ → ‘частка цела чалавека’; ''пагост'' (ад ''гость'' — ‘купец’) ‘пастаялы двор’ → ‘стан для князёў і дружыны’ → ‘паселішча на праезджай дарозе’ → ‘могілкі пры царкве’, ‘могілкі’. Узбагаціліся адпаведныя тэматычныя групы: * назвы асобы: ''бацька, дзядзька, падчарка, знахар, весялун<ref name="БМ:АУС" />, бондар, мельнік''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы органаў, частак цела чалавека і іншых жывых істот: ''тулава, шчака, кулак, клык, туша''<ref name="БМ:АУС" />; * назвы жывых істот: ''жаваранак, кошка, мошка<ref name="БМ:АУС" />, гадзюка, каршун''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы раслін і іх частак: ''грэчка, хвошч, шчаўе, малачай<ref name="БМ:АУС" />, асака, грузд''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы з’яў прыроды: ''вясёлка, мяцеліца''<ref name="БМ:АУС" />; * назвы сельскагаспадарчых паняццяў, гаспадарчых пабудоў, прылад працы: ''сенажаць, ураджай, цаліна, адрына<ref name="БМ:АУС" />, каромысла''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы адзення і прадметаў быту: ''лыжка, лучына, сарочка, дзяруга<ref name="БМ:АУС" />, вяроўка''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы абстрактных паняццяў: ''давер, марока, пацеха, журба''<ref name="БМ:АУС" />; * назвы дзеянняў, працэсаў: ''гуляць, калыхаць, балаваць, журчаць<ref name="БМ:АУС" />, кіпяціць''<ref name="КБ:ЛАУ" />; * назвы прымет і якасцей: ''курносы, махнаты, рабы, ветлівы''<ref name="БМ:АУС" />; * назвы лікаў: ''сорак''<ref name="БМ:АУС" />. Агульнаўсходнеславянскі пласт слоў даволі значны, багацейшы за праславянскую лексіку ў колькасных і лексіка-семантычных адносінах<ref name="БМ:АУС" />. === Уласнабеларуская лексіка === У адзін з пластоў спрадвечна беларускай лексікі ўваходзяць словы, што ў працэсе фарміравання і развіцця беларускай мовы пасля выдзялення яе з [[Агульная ўсходнеславянская мова|агульнаўсходнеславянскай мовы]] ў XIII—XIV стст. узніклі на ўласнай, беларускай, аснове ці ўтвораны пры дапамозе ўласных словаўтваральных сродкаў ад запазычаных лексічных адзінак. Гэта словы, якія сучасным рускай і ўкраінскай мовам не ўласцівы або вядомы ім як устарэлыя ці вузкамясцовыя лексічныя адзінкі<ref name="БМ:УБ">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=328—329|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. Сярод уласнабеларускіх слоў вылучаюцца: * назвы асобы, міфічных істот: ''абібок, асілак, летуценнік, араты, сейбіт, вадзянік, нячысцік''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы жывых істот: ''бусел, вусень, кнігаўка''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы раслін, грыбоў: ''абабак, буякі, ваўчкі, алешнік''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы з’яў і аб’ектаў прыроды: ''змрок, золак, світанне, спёка, заранка<ref name="БМ:УБ" />, дрыгва, сумёт''<ref name="КБ:ЛУ">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка ўласнабеларуская|том=5|старонкі=46}}</ref>; * назвы пабудоў і іх частак: ''падпаветка, вазоўня, вочап, вушак''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы страў: ''дранікі, зацірка''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы адзення: ''спадніца, хустка, вопратка''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы прамежкаў часу: ''адвячорак, раніца, сакавік, красавік''<ref name="БМ:УБ" />; * назвы абстрактных паняццяў: ''абставіны, асяроддзе, знямога, мара, пяшчота, летуценне<ref name="БМ:УБ" />, адмысловы, дрэнна''<ref name="КБ:ЛУ" />; * назвы дзеянняў і працэсаў: ''абняславіць, адлюстраваць, гаманіць<ref name="БМ:УБ" />, шчыраваць''<ref name="КБ:ЛУ" /> і інш. Уласнабеларускімі лічацца словы, утвораныя ад агульнаславянскіх і ўсходнеславянскіх каранёў<ref name="БМ:УБ" />: * пры дапамозе беларускіх словаўтваральных сродкаў — [[Прыстаўка (мова)|прыставак]], [[суфікс]]аў, уласцівых беларускай мове: ''авечка'' ({{Lang-x-slav|овьца}}, {{Lang-ru|овца}}), ''пустка'' ({{Lang-x-slav|пустъ}}, {{Lang-ru|пустошь}}); * на базе беларускіх [[Корань (мовазнаўства)|каранёў]] на ўзор адпаведных рускіх слоў ([[Калька (лексіка)|калькаванне]]): ''выбіральнасць'' ({{Lang-ru|избирательность}}), ''самадзейны'' ({{Lang-ru|самодеятельный}}), ''аглядальнік'' ({{Lang-ru|наблюдатель}}), ''першасны'' ({{Lang-ru|первичный}}); * на базе беларускіх і рускіх словаўтваральных элементаў (беларускі корань + рускі [[афікс]], рускі корань + беларускі афікс): ''вапнаванне'' ({{Lang-ru|известкование}}); * словы, якія аднолькава можна лічыць і беларускімі і рускімі (''грузавік, лётчык, халадзільнік''), або беларускімі і ўкраінскімі (''буйны, варыва, звычай''), або беларускімі і польскімі (''згода, мова, смутак''). == Запазычаная лексіка == {{Асноўны артыкул|Запазычаныя словы}} У складзе запазычанай лексікі звычайна вылучаюць групы слоў, якія прыйшлі да нас з той або іншай мовы ([[русізм]]ы, [[украінізм]]ы, [[паланізм]]ы, [[літуанізм]]ы, германізмы, цюркізмы і інш.), [[Інтэрнацыяналізмы|інтэрнацыянальную]] і экзатычную лексіку<ref name="Беларуская мова" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] 62rxk8epsn1sa6c4hnam11wi5gpqwqo 0 323441 5125353 5123656 2026-04-13T12:03:28Z M.L.Bot 261 афармленне 5125353 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = [[Файл:Volleyball (indoor) pictogram.svg|30px]] Бранкіца Міхайлавіч |выява = |шырыня = |арыгінал імя = {{lang-sr|Бранкица Михајловић}} |грамадзянства = {{BIH}}<br/>{{SRB}} |спецыялізацыя = нападная |клуб = {{Сцяг Турцыі}} [[Фенербахчэ, жаночы валейбольны клуб|Фенербахчэ]] |дата нараджэння = 13.4.1991 |месца нараджэння = {{МН|Горне-Рахіч|ў Брчко}}, [[СФРЮ]] |гады кар'еры = 2006— |рост = 189 см |вага = 64 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Валейбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жанчыны|Рыа-дэ-Жанэйра 2016]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод жанчын 2015|Нідэрланды / Бельгія 2015]]}} {{турнір|[[Кубак свету па валейболе|Кубак свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак свету па валейболе сярод жанчын 2015|Японія 2015]]}} {{турнір|[[Валейбольная Еўраліга|Еўраліга]]}} {{медаль|Бронза|[[Жаночая валейбольная Еўраліга 2012|Карлавы Вары 2012]]}} {{турнір|[[Сусветны Гран-пры па валейболе|Гран-пры]]}} {{медаль|Бронза|[[Сусветны Гран-пры па валейболе 2013|Сапара 2013]]}} {{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Валейбол на Еўрапейскіх гульнях 2015 (кабеты)|Баку 2015]]}} }} '''Бранкіца Міхайлавіч''' ({{lang-sr|Бранкица Михајловић}}; [[13 красавіка]] [[1991]], [[Горне-Рахіч]]) — сербская [[валейбол|валейбалістка]], нападная турэцкага клуба «[[Фенербахчэ, жаночы валейбольны клуб|Фенербахчэ]]» і зборнай Сербіі. Сярэбраны прызёр Кубка свету, уладальніца бронзавых медалёў чэмпіянату Еўропы, Еўралігі, Сусветнага гран-пры, першых Еўрапейскіх гульняў у Баку. Удзельніца летніх Алімпійскіх гульняў у Лондане<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/volleyball/event/women/teams/team=serbia-vow400srb01/ |title=Women's Volleyball |publisher=London2012.com |accessdate=30 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/201304/http://london2012.com/volleyball/event/women/teams/team=serbia-vow400srb01/ |archivedate=31 сакавіка 2013 |url-status=live }}</ref>, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2016. == Біяграфія == Бранкіца Міхайлавіч нарадзілася 13 красавіка 1991 года ў вёсцы Горне-Рахіч муніцыпалітэта [[Горад Брчко|Брчко]] [[Сацыялістычная Рэспубліка Сербія|ССР Сербія]], [[СФРЮ]] (цяпер [[Рэспубліка Сербская]]). Актыўна займацца валейболам пачала з ранняга дзяцінства, у перыяд 2006—2009 гадоў гуляла ў мясцовым клубе «Адзінства» і на міжнародных спаборніцтвах прадстаўляла Боснію і Герцагавіну, потым цягам некалькіх сезонаў спрабавала сябе ў швейцарскім і карэйскім клубах, а ў 2012 годзе перайшла ў французскі «[[Расінг, валейбольны клуб, Каны|Розінг]]» і стала прадстаўляць Сербію. Першага сур’ёзнага поспеху на сталым міжнародным узроўні дамаглася ў 2012 годзе, калі ўвайшла ў асноўны склад сербскай нацыянальнай зборнай і пабывала на турніры жаночай Еўралігі ў Карлавых Варах, адкуль прывезла ўзнагароду бронзавай вартасці. Дзякуючы шэрагу ўдалых выступаў, дабілася права бараніць гонар краіны на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульнях у Лондане]], аднак тут сербкі выступілі дрэнна — не набралі ў сваёй групе ніводнага ачка і не прабіліся ў стадыю плэй-оф. У 2013 годзе Міхайлавіч перайшла ў бразільскі «Унілевер», здабыла з ім перамогу на чэмпіянаце Бразіліі і атрымала срэбны медаль на клубным чэмпіянаце свету ў Цюрыху. Пры гэтым у складзе сербскай зборнай яна заняла трэцяе месца на [[Сусветны Гран-пры па валейболе 2013|Сусветным гран-пры ў Сапара]]. Праз год далучылася да японскага клуба «Хісаміцу Спрынгс», хоць значнага поспеху ў Японіі не дамаглася<ref>{{cite web |url=http://www.fivb.org/en/Volleyball/viewPressRelease.asp?No=43552&Language=en|title=Vakifbank Istanbul fly to first Women’s Club World Champs title, China claim bronze|location=Zurich, Switzerland|publisher=FIVB|date=13 October 2013|accessdate=13 October 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.springs.jp/topics/docs/%E3%83%96%E3%83%A9%E3%83%B3%E3%82%AD%E3%83%84%E3%82%A1%E3%83%BB%E3%83%9F%E3%83%8F%E3%82%A4%E3%83%AD%E3%83%93%E3%83%83%E3%83%81%E9%81%B8%E6%89%8B%E5%85%A5%E9%83%A8%E3%81%AE%E3%81%8A%E7%9F%A5%E3%82%89%E3%81%9B1128.pdf|title=ブランキツァ・ミハイロビッチ選手入部のお知らせ|author=Hisamitsu Springs|accessdate=28 November 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205005741/http://www.springs.jp/topics/docs/%E3%83%96%E3%83%A9%E3%83%B3%E3%82%AD%E3%83%84%E3%82%A1%E3%83%BB%E3%83%9F%E3%83%8F%E3%82%A4%E3%83%AD%E3%83%93%E3%83%83%E3%83%81%E9%81%B8%E6%89%8B%E5%85%A5%E9%83%A8%E3%81%AE%E3%81%8A%E7%9F%A5%E3%82%89%E3%81%9B1128.pdf|archivedate=5 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. З 2015 года з’яўляецца нападніцай турэцкага клуба «[[Фенербахчэ, жаночы валейбольны клуб|Фенербахчэ]]», у прыватнасці, у яго складзе стала ўладальніцай Кубка Турцыі. Працягваючы выступаць, галоўным чынам, у складзе валейбольнай каманды Сербіі, выйграла бронзавыя медалі на першых Еўрапейскіх гульнях у Баку і на чэмпіянаце Еўропы ў Бельгіі і Нідэрландах. Атрымала срэбра на Кубку свету ў Японіі, саступіўшы лідарства толькі зборнай Кітая<ref>{{cite web |url=http://www.fenerbahce.org/eng/detay.asp?ContentID=3540 |title=The New Transfer of Fenerbahce Grundig Brankica Mihajlović !}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Sports-reference|mi/brankica-mihajlovic-1|NAME=Бранкіца Міхайлавіч}} {{DEFAULTSORT:Міхайлавіч Бранкіца}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Сербіі]] [[Катэгорыя:Валейбалісткі Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] [[Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Валейбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па валейболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па валейболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Ленінградкі» Санкт-Пецярбург]] fe7ydht7q1s5qqlmnfak9y5hzyj8afi 14 328957 5125482 2333385 2026-04-13T14:40:57Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 1975 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 1975 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125482 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1975]] [[Катэгорыя:Песні 1975 года]] n8bb2edlodddcke433q76l998wblh4l 14 328960 5125481 2333382 2026-04-13T14:40:40Z DzBar 156353 шаблон 5125481 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1978]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1978 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1978|года}} ora6f9umnjaowwkr8rgxmw10jrshknd 14 328982 5125468 2333360 2026-04-13T14:32:34Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2002 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2002 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125468 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2002]] [[Катэгорыя:Песні 2002 года]] b4epemuwk47pkdtl3wb6j6kznknukvp 14 328986 5125460 2333356 2026-04-13T14:25:31Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2007 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2007 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125460 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2007]] [[Катэгорыя:Песні 2007 года]] j2khbqzrjr0i9gex869yajnrz6nmv9r 14 328987 5125459 2333355 2026-04-13T14:25:15Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2008 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2008 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125459 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2008]] [[Катэгорыя:Песні 2008 года]] g15d97uliv4nccs15cze4v0g6714fm1 14 328988 5125452 2333354 2026-04-13T14:23:28Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2015 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2015 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125452 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2015]] [[Катэгорыя:Песні 2015 года]] 948javgyqqfmllbd8qi8iz10wn49nep 14 328989 5125451 2333353 2026-04-13T14:23:16Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2016 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2016 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125451 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2016]] [[Катэгорыя:Песні 2016 года]] eyoc92fbxa5tj8a2wntocl5x9h4oz6x 0 338322 5125404 5124263 2026-04-13T12:53:19Z M.L.Bot 261 афармленне 5125404 wikitext text/x-wiki '''Бойд''' ({{lang-en|Boyd}}) — шатландскае і англійскае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904 {{неадназначнасць}} h7xw8auyu0ffo3bxrz3oyhh7s0ve7mo 0 349358 5125377 5124660 2026-04-13T12:21:21Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Schekinov Alexey Victorovich|Schekinov Alexey Victorovich]]) і адноўлена версія 4983582, зробленая LD Draug 5125377 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тан}} [[Файл:Armenian tans.png|Тан [[Арменія|армянскай]] вытворасці|thumb|90px]] '''Тан''' ({{lang-hy|Թան}}) — [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочны]] напой, які гатуецца з [[Каровіна малако|каровінага]] ці [[Каза хатняя|казінага]] [[малако|малака]] з [[Закваска|закваскай]] [[дрожджы|дражджамі]], [[балгарская палачка|балгарскай палачкай]] і тэрмафільным [[стрэптакок|стрэптакокам]], а таксама з даданнем падсоленай вады. Шырока распаўсюджаны ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]], дзе традыцыйна гатуецца з [[мацун]]а<ref>Константин Сардовский [https://archive.today/20120720190523/http://www.business-magazine.ru/markets/manufacturing/pub272480 Варварский напиток] // Бизнес-журнал № 15 от 01 Августа 2006 года.</ref>. Па рэцэптуры падобны з [[Айран (напой)|айранам]]. == Гл. таксама == * [[Жэнгялоў хац]] {{зноскі}} {{Малочныя прадукты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кісламалочныя прадукты]] [[Катэгорыя:Азербайджанская кухня]] [[Катэгорыя:Армянская кухня]] [[Катэгорыя:Іранская кухня]] 5yqn74xgd110hn07fuowtt0mg6bb1ba 5125552 5125377 2026-04-13T17:06:37Z Schekinov Alexey Victorovich 3403 Адкат праўкі [[Special:Diff/5125377|5125377]] аўтарства [[Special:Contributions/M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[User talk:M.L.Bot|размовы]]) Это фото нарушает авторские права и гораздо менее информативно. 5125552 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тан}} [[File:ТАН (напиток).jpg|thumb|right|<center>{{PAGENAME}}</center>]] '''Тан''' ({{lang-hy|Թան}}) — [[Кісламалочныя прадукты|кісламалочны]] напой, які гатуецца з [[Каровіна малако|каровінага]] ці [[Каза хатняя|казінага]] [[малако|малака]] з [[Закваска|закваскай]] [[дрожджы|дражджамі]], [[балгарская палачка|балгарскай палачкай]] і тэрмафільным [[стрэптакок|стрэптакокам]], а таксама з даданнем падсоленай вады. Шырока распаўсюджаны ў [[Закаўказзе|Закаўказзі]], дзе традыцыйна гатуецца з [[мацун]]а<ref>Константин Сардовский [https://archive.today/20120720190523/http://www.business-magazine.ru/markets/manufacturing/pub272480 Варварский напиток] // Бизнес-журнал № 15 от 01 Августа 2006 года.</ref>. Па рэцэптуры падобны з [[Айран (напой)|айранам]]. == Гл. таксама == * [[Жэнгялоў хац]] {{зноскі}} {{Малочныя прадукты}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кісламалочныя прадукты]] [[Катэгорыя:Азербайджанская кухня]] [[Катэгорыя:Армянская кухня]] [[Катэгорыя:Іранская кухня]] sjw3784144spo5hld7cpddvm0n5lgr1 0 349470 5125900 4759994 2026-04-14T11:07:37Z DobryBrat 5701 арфаграфія, вікіфікацыя, стыль, артыкул вымагае праверкі арфаграфіі, катэгорыя 5125900 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{ДД}} '''Пал Малетэр''' ({{lang-hu|Maléter Pál}}; {{ВД-Прэамбула}}) — венгерскі ваенны дзеяч, генерал. Міністр абароны ва ўрадзе [[Імрэ Надзь|Імрэ Надзя]] (лістапад [[1956]]). == Сям’я і юнацтва == Нарадзіўся 4 верасня 1917 года ў сям’і прафесара права. Яго родны горад пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўвайшоў у склад [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], у 1938 годзе, згодна «[[Венскія арбітражы|Венскаму арбітражу]]» быў перададзены [[Венгрыя|Венгрыі]], а пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ізноў стаў чэхаславацкім. Два гады вучыўся на медыцынскім факультэце [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў [[Прага|Празе]], працаваў практыкантам у бальніцы. Неўзабаве пасля далучэння свайго роднага горада да Венгрыі пераехаў у Будапешт. == Ваенная кар’ера == Скончыў ваенную Акадэмію Людовікі ў Будапешце, у 1942 годзе атрымаў чын лейтэнанта і быў скіраваны на Усходні фронт. Браў удзел у баях, трапіў у савецкі палон, дзе скончыў спецыяльную школу, што рыхтавала партызан-парашутыстаў. Быў камандзірам партызанскага атрада, што ваяваў супраць немцаў у [[Трансільванія|Трансільваніі]], атрымаў званне капітана. Уступіў у Камуністычную партыю (з 1948 года — Венгерская партыя працаўнікоў). У 1945—1947 гадах — начальнік аховы ўрада і прэзідэнта Венгерскай рэспублікі. З 1953 года — палкоўнік, камандуючы дапаможнымі інжынернымі батальёнамі Міністэрства абароны. == Дзейнасць у кастрычніку — лістападзе 1956 == Да кастрычніка 1956 года быў малавядомы за межамі венгерскай арміі. Шырокая вядомасць да яго прыйшла пасля таго, як ён — адзіны старэйшы афіцэр — перайшоў на бок паўстанцаў у час [[Венгерскае паўстанне 1956 года|кастрычніцкіх падзей 1956 года]]. [[25 кастрычніка]] міністр абароны Іштван Бата даручыў палкоўніку Малетэру прыбыць да будапешцкіх жаўнерняў Кіліян, у якіх былі раскватараваны вайсковыя будаўнікі, і прадухіліць іх захоп дэманстрантамі, якія выступалі супраць урада. Для выканання баявога задання Малетэру было вылучана пяць танкаў. Спачатку дзейнічаў супраць паўстанцаў, але ўжо ўвечары 25 ці на працягу 26 кастрычніка ўступіў з імі ў перамовы. [[26 кастрычніка]] абвясціў міністру абароны, што перайшоў на бок паўстанцаў. Браў удзел у баявых дзеяннях супраць савецкіх войскаў у Будапешце. Пасля таго, як [[28 кастрычніка]] баявыя дзеянні па ініцыятыве ўрада Імрэ Надзя былі спынены і савецкія войскі пакінулі Будапешт (але не краіну ў цэлым), паводзіны Малетэра былі афіцыйна ўхвалены ўладамі. Пісьменнік Ласла Дзюрка пазней адзначаў: «Адразу ж пасля аб’явы ўрадам перамір’я гэты высокі, станісты вайсковы палкоўнік стаў адной з найболей прыцягальных фігур не толькі для журналістаў, з ім захацелі сустрэцца і некаторыя замежныя дыпламаты; асоба яго апынулася ў цэнтры ўвагі». З [[30 кастрычніка]] — сустаршыня (разам з генералам [[Бела Кірай|Белай Кіраем]]) Камітэта рэвалюцыйных узброеных сіл, што кіраваў паўстанцкімі фармаваннямі. Але паміж Малетэрам і Кірэем існавала саперніцтва і нязгоды ў палітычным падыходзе. Кірай падтрымваў расправы над прыхільнікамі ранейшага рэжыму, тады як Малетэр, наадварот, імкнуўся ўтрымваць баевікоў у рамках дысцыпліны і законнасці і нават караў смерцю некаторых з іх за пазасудовыя расправы. Гэта прывяло да таго, што большая частка ўзброеных сіл аказалася непадкантрольная камітэту<ref>{{Cite web |url=http://www.polit.ru/analytics/2006/10/30/mify_vengr.html |title=Мифы о восстании // Полит. РУ |access-date=19 кастрычніка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914025508/http://www.polit.ru/article/2006/10/30/mify_vengr |archivedate=14 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. З [[31 кастрычніка]] — член Рэвалюцыйнага камітэта абароны. З [[1 лістапада]] — першы намеснік міністра абароны. У той жа дзень сустракаецца з толькі што вызваленым з турмы кіраўніком венгерскай Каталіцкай царквы кардыналам [[Ёжэф Міндсенці|Ёжэфам Міндсенці]]. Разам з Кіраем выступаў супраць захавання ў складзе ўрада міністраў, цесна злучаных з камуністычным рэжымам Ракашы-Геры. Спрабаваў усталяваць кантроль над усімі паўстанцкімі атрадамі, аднак дамогся толькі частковага поспеху — для некаторых паўстанцаў вайсковы афіцэр і член партыі Малетэр быў падазронай фігурай. Быў адным з ініцыятараў звальнення з кіроўных пастоў у арміі партыйных прызначэнцаў і іх замены на кадравых вайскоўцаў. [[3 лістапада]] прызначаны міністрам абароны ва ўрадзе Імрэ Надзя з прысваеннем звання генерал-маёра. Выступаў за найхутчэйшы вывад з Венгрыі савецкіх войскаў. == Арышт, турма, пакаранне смерцю == Вечарам 3 лістапада ў складзе афіцыйнай дэлегацыі прыбыў на савецкую вайсковую базу Цекель на [[Востраў Чэпель|востраве Чэпель]] недалёка ад Будапешта. Разам з ім у склад дэлегацыі ўваходзілі міністр [[Ферэнц Эрдэі]], начальнік Генштаба генерал [[Іштван Ковач, генерал|Іштван Ковач]] і начальнік аператыўнага кіравання Генштаба палкоўнік [[Міклаш Сюч]]. Апоўначы ў залу, дзе праходзілі перамовы, прыбыў старшыня КДБ СССР [[Іван Аляксандравіч Сяроў|Іван Сяроў]] і абвясціў пра арышт усёй венгерскай дэлегацыі. Досвіткам [[4 лістапада]] савецкія войскі зноў уступілі ў Будапешт і зрынулі ўрад Імрэ Надзя. Генерал Малетэр і іншыя члены дэлегацыі адразу ж пасля арышту былі адпраўлены на гаўптвахту, дзе ўтрымваліся пад узмоцненай аховай. Там з імі гутарыў савецкі генерал [[Яўген Малашанка]], які пазней успамінаў, што венгерскіх афіцэраў «агаломшыла тое, што здарылася, але яны імкнуліся трымацца з годнасцю». Паўтара гады знаходзіўся ў зняволенні, потым паўстаў перад зачыненым судом, на якім быў прысуджаны да смяротнага пакарання. 16 чэрвеня 1958 прысуд быў прыведзены ў выкананне — разам з Малетэрам былі пакараны смерцю [[Імрэ Надзь]] і журналіст [[Міклаш Гімеш]]. == Рэабілітацыя == Праз роўна 31 год пасля пакарання смерцю, у чэрвені 1989 года, рэшткі Надзя, Малетэра, Гімеша, а таксама пакаранага смерцю некалькі раней палкоўніка [[Ёжэф Сіладзьі|Ёжэфа Сіладзьі]] і памерлага падчас следства міністра [[Геза Лашонцы|Гезы Лашонцы]] былі з ушанаваннямі перапахаваны ў будапешцкім скверы Герояў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * ''Алексей Макаркин, Ольга Пашкова.'' [http://www.politcom.ru/2001/c_hist3.html Люди XX века: Пал Малетер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928044658/http://www.politcom.ru/2001/c_hist3.html |date=28 верасня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Малетэр Пал}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Міністры абароны Венгрыі]] [[Катэгорыя:Камуністы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венгрыі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю ваенныя]] 9ohqs925wgmv71ad4arrm6cgc51lev5 0 349919 5125553 4794088 2026-04-13T17:12:33Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125553 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў|Выдавец=[[Marvel Comics]]|Першае з'яўленне=[[Tales of Suspense]] #75 (сакавік 1966)|Стваральнікі=[[Стэн Лі]], [[Джэк Кірбі]]}} '''Батрок''' ([[Англійская мова|англ.]]&#x20;''<span lang="en">Batroc</span>'', сапраўднае імя — '''Жорж Батрок''' ([[Англійская мова|англ.]]&#x20;''<span lang="en">Georges Batroc</span>'') — выдуманы суперзлодей, які з'яўляецца ў публікацыях [[Marvel Comics]]. Створаны пісьменнікам Стэнам Лі і мастаком Джэкам Кірбі, персанаж ўпершыню з'явіўся ў ''Tales of Suspense'' #75, 1966.<ref><span class="citation">''Misiroglu,Gina Renée &Eury, Michael.''&#x20;</span></ref> Ён - найміт і майстар французскай формы кікбоксінга, вядомага як сават. Пісьменнік Марк Уэйд апісаў персанажа як наперадзе свайго часу, «Ён быў [[Жан-Клод Ван Дам|Жан-Клодам Ван Дамам]], але ён быў з 1960-х».<ref><span class="citation">''Senreich, Matthew (August 1997).''&#x20;</span></ref> Жорж Сен-П'ер сыграў персанажа ў фільме 2014 года ''[[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]''. == Гісторыя публікацыі == Батрок, створаны Стэн Лі і Джэкам Кірбі, упершыню з'явіўся ў ''Tales of Suspense'' #75 у Сакавіку 1966. Ён зноў з'яўляўся ў розных коміксах Marvel.<ref>''Tales of Suspense'' #75</ref> Яго імя, мабыць, гумарыстычная частка таямніцай гульні слоў, якой патурае Стэн Лі. «Батрок» — гэта зусім не распаўсюджаная французская прозвішча; аднак, імя гучыць аналагічна ''Батракіан'' (які мае дачыненне да жабак). Такім чынам, французскі скакун — «Жаба», злёгку іранічны тэрмін, які адносіцца да французаў. Спартыўны новы касцюм, распрацаваны Джонам Ромитой малодшым, Батрок служыў галоўным лейтэнантам у кампаніі Кло у першым перазапуску 2005-га года ''Чорнай Пантэры'' Реджинальда Худлина.<ref>''Black Panther'' #1</ref> == Выдуманая біяграфія персанажа == Жорж Батрок нарадзіўся ў [[Марсель|Марсэлі]], [[Францыя]], і служыў у Французскім Замежным Легіёне. Ён — [[Французы|французскі]] касцюмаваны найміт, які спецыялізуецца на савате (таксама вядомы як «Французскі Бокс»), разнавіднасць кікбоксінга. Хоць ён у першую чаргу з'яўляўся на старонках ''Captain America'', ён таксама померился сіламі супраць Карніка, [[Чалавек-павук|Чалавека-павука]], Дэдпула, Сакалінае вочы, Жалезнага кулака і Гамбіта. Батрок часам узначальваў сваю ўласную каманду «Брыгада Батрока», хоць сяброўства змянялася з цягам часу. Група перш за ўсё змагалася супраць Капітана Амерыкі. У першым з'яўленні персанажа, ён быў наняты Імі, каб скрасці цыліндр Інферна-42. Ён упершыню змагаўся супраць Капітана Амерыкі на гэтай місіі. Калі Батрок пачаў з тыповага выхваляння, Кэп паказаў захапленне да Батроку, што ўжо чуў пра наемнике: «Батрок Скакун, а? Майстар савата, французскага мастацтва бокса нагамі!»<ref>''Tales of Suspense'' #75-76</ref> Пазней, ён быў зноў найманы ГІДРАЙ і выкраў Шэрон Картэр для іх. Ён прывабіў Капітана Амерыку на матч-рэванш, у якім ён настойваў, каб ГІДРА не ўмешвалася, і зноў прайграў; аднак, калі агенты ГІДРЫ гатовыя былі забіць і Кэпа, і яго, Батрок, раззлаваны на такіх «мужчын без гонару», перайшоў на другі бок, каб дапамагчы Кэпу супраць ГІДРЫ.<ref>''Tales of Suspense'' #85</ref> У абодвух гэтых гісторыях, Батрок быў расцэнены як смяротны баец, яго ўменне, якое паважаюць ворагі і працадаўцы падобна. Батрок затым быў найманы замежнай дзяржавай вызначыць месцазнаходжання «сейсма-бомбы» з першай вядомай Брыгадай Батрока (якая складаецца з арыгінальнага Мечніка і Жывога Лазера). Батрок змагаўся супраць Капітана Амерыкі зноў.<ref>''Captain America'' #105</ref> Андроід Барона Штрукера Машыніста, тады вядомы як «Капюшон», наняў новую Брыгаду Батрока (якая складаецца з Дзікабраза і Віхуры), каб змагацца супраць Капітана Амерыкі.<ref>''Captain America'' #130</ref> Батрок затым сфармаваў трэцюю Брыгаду Батрока, якая складалася з розных безыменных паслугачоў, а не вядомых суперзлодеев, так як суперзлодеи падвялі Батрока ў мінулым. Прышэлец Джакар, хаваючы сваю сапраўдную прыроду і намеры, наняў гэтую групу, каб выкрасці дзяцей з Нью-Ёрка і змагацца супраць Капітана Амерыкі і Сокала. Хоць Батрок не адчуваў раскаяння аб выкраданні дзяцей, даведаўшыся сапраўдную прыроду Джакара і яго намеры выкарыстоўваць дзіцячыя душы, каб адрадзіць яго расу з комы, ён адчуваў, што яго «пачуццё гонару» было парушана шляхам падману, і ён зноў перайшоў на другі бок, дапамагаючы Капітану Амерыцы і Сокалу выратаваць дзяцей.<ref>''Captain America'' #149-150</ref> Уэрд Мишим затым наняў Брыгаду Батрока, якая змагалася супраць Жалезнага кулака і воіна ніндзя, некалькі членаў Брыгады памірае ў працэсе.<ref>''Marvel Premiere'' #20</ref> Некаторы час пасля гэтага, Батрок дзейнічаў без Брыгады. Разам з экстра-мерных саюзнікам дэмана, Батрок зрабіў спробу скрасці [[Трансуранавыя элементы|трансуран]], але быў спынены Капітанам Амерыкай і [[Чалавек-павук|Чалавекам-павуком]].<ref>''Marvel Team-Up'' #52</ref> Батрок быў таксама членам сурагатных «Абаронцаў», групай зладзеяў, якія выконвалі ролю фактычных Абаронцаў. Яны здзяйснялі рабаванні, выдаючы сябе за членаў Абаронцаў, пакуль іх не спыніў кантынгент Абаронцаў.<ref>''Defenders'' #63-64</ref> Разам з Містэрам Хайдзі, Батрок паспрабаваў зрабіць спробу схем вымагальніцтваў супраць Манхэтэна. Ён змагаўся супраць Капітана Амерыкі, але калі Містэр Хайд вырашыў ажыццявіць сваю пагрозу, якая заб'е тысячы, Батрок, зноў паказваючы, што ёсць пэўная грань, якія ён не перасячэ, дапамог Капітану Амерыцы супраць Хайда, ратуючы горад.<ref>''Captain America'' #251-252</ref> Батрок затым сфармаваў новую, больш даўгавечныя Брыгаду Батрока — яна складалася з Зарана Зброевага Майстры і Мачэтэ. Гэта каманда была ўпершыню заўважаная, калі Обадайя Стэйн загадаў ім скрасці шчыт Капітана Амерыкі, і Батроку, нарэшце, удалося.<ref>''Captain America'' #302-303</ref> Трык Шот затым наняў Брыгаду Батрока, каб змагацца супраць Сакалінае вочы.<ref>''Solo Avengers'' #3</ref> Барон Гельмут Зэма пазней наняў Брыгаду Батрока, каб набыць фрагменты Блудстоуна. Яны змагаліся супраць Капітана Амерыкі і Алмазнай Змеі.<ref>''Captain America'' #357-362</ref> Разам з Змяіным укусам, Батрок таксама змагаўся супраць Карніка.<ref>''Punisher'' #67</ref> Пазней, Скакун з'явіўся ў якасці члена нешматлікай арміі зладзеяў, арганізаванай Кло, каб уварвацца ў Ваканду, якая ўключала Насарога, Радыеактыўнага чалавека, Канібала і злачынны Чорнага рыцара. Ён быў пераможаны каралеўскімі целаахоўнікамі Чорнай Пантэры.<ref>''Black Panther'' #1-6 (2005)</ref> Падчас красовер ''JLA/Avengers'', Батрок коратка супрацьстаяў [[Бэтмен|Бэтменом]], калі ён быў адным з зладзеяў, прынятых на працу Кронай у яго войска. Цёмны Рыцар перамог яго (па-за групы).<ref>''JLA/Avengers'' #4</ref> У Батрока ёсць дачка, якая аб'ядналася ў каманду ў подласці з дачкой падобнага Тарантула суперзлодея Б-спісу. Абедзве дачкі бяруць адпаведныя касцюмы і імёны сваіх бацькоў. Таскмастер шакаваны, што Тарантул і Батрок гетеросексуальны, перш чым моцна збіць нашчадкаў гэтых двух нягоднікаў, лёгка выкідваючы іх прэч ад будынка, адзначаючы, што ён «ненавідзіць этнічныя стэрэатыпы».<ref>''Agent X'' #6</ref> Батрок кароткі час служыў сярод групы зладзеяў, гвалтоўна закліканых у войска Громовержцев Барона Зэма. Але пасля вяртання да зняволення ў федэральнай карна-папраўчай установе, Батрок зарэгістраваўся ў Сверхчеловеческом Законе аб Рэгістрацыі<ref>Avengers: The Initiative #1.</ref><ref><span class="citation">[http://marvel.com/news/comicstories.947 "Avengers: The Initiative #1 Character Map"].&#x20;</span></ref> і быў пасланы ў звышчалавечыя навучальны цэнтр, размешчаны на Базе Марской Пяхоты Квантико ў [[Садружнасць Вірджынія|Вірджыніі]], каб навучыць пачаткоўцаў [[Баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]]<ref>''Iron Man'' #14</ref>, перш чым яго перавялі ў Лагер Хэманда.<ref><span class="citation">''Anthony Flamini & Ronald Byrd (w).''&#x20;</span></ref> У канчатковым рахунку, аднак, Батрок палічыў ўрадавую працу нездавальняючай і вярнуўся да сваёй наемнической жыцця, супрацьстаялі новаму Капітану Амерыцы, знаходзячыся на працы, каб скрасці рэчы з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]].<ref>''Captain America'' vol. 5 #43</ref> Акрамя таго, ён працаваў з Чалавекам без Твару, таямнічым істотай ад мінулага Капітана Амерыкі.<ref>''Captain America'' vol 5 #44</ref> Неўзабаве высветлілася, што Батрок скраў арыгінальнага Чалавека-паходні, пакідаючы для зваротнага праектавання.<ref>''Captain America'' vol. 5 #45</ref> == Сілы і здольнасці == Батрок Скакун не мае ніякіх звышчалавечых здольнасцяў, але знаходзіцца ў пікавым фізічным стане ва ўсіх адносінах. Ён — [[Цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]] Алімпійскага ўзроўню і мае незвычайную спрыт і рэфлексы. Яго мышцы ног асабліва добра развітыя, што дазваляе яму скакаць на вялікія адлегласці, роўныя Алімпійскім спартсменам. Ён — эксперт рукапашнага бою і спецыялізуецца на савате (кікбоксінг французскага стылю). Ён — таксама кваліфікаваны ваенны тактык, так як у мінулым быў у Французскім Замежным Легіёне. Батрок — таксама вопытны злодзей і кантрабандыст, і можа гаварыць і на французскай, і на англійскай мовах. Хоць, як найміт, ён, не раздумваючы, выконвае любую колькасць злачынстваў для сваіх кліентаў, у Батрока ёсць моцнае пачуццё гонару; ён абернецца супраць любога кліента, які несправядліва падмануў яго ў здзяйсненні злачынства, на якое ён, магчыма, інакш не пагадзіўся б. == Іншыя сусветы == Інкарнацыя Батрока Скакуна Marvel Ultimate — французская злодзей каштоўнасцяў. Навыкі баявых мастацтваў гэтай версіі таксама прысутнічаюць. Калі ён і яго галаварэзы рабавалі ювелірная крама, яны былі спыненыя «атрутным джалам» новага Чалавека-павука.<ref><span class="citation">''Bendis, Brian Michael (w).''&#x20;</span></ref> У континуальности MC2, Батрок Скакун ўсё яшчэ кіруе свае уласным злачынным сіндыкатам, пакуль не быў спынены Амерыканскай Марай.<ref>''American Dream'' #2. </ref> Замбаваная версія Батрока Скакуна з'яўляецца ў трэцяй частцы серыі ''Marvel Zombies'', дзе ён забіты фірмовым бетонным ядром на ланцугу Карла Крила.<ref>''Marvel Zombies 3'' #3. </ref> У альтэрнатыўнай континуальности сюжэтнай лініі 2005-га «Дом М», Батрок Скакун — член вялікі крымінальнай імперыі Каптура.<ref>''House of M: Masters of Evil'' #1. </ref> Ён удзельнічаў у захопе Санта-Рыка і застаўся ваяваць, калі Чырвоная Гвардыя прыйшла, каб абараніць насельніцтва людзей. Ён быў забіты першым, які падвергнуўся нападу Агента Жабы і звольненых двух салдат Щ. І.Т.а.<ref>''House of M: Masters of Evil'' #4. </ref> == Па-за коміксаў == === Тэлебачанне === * Батрок Скакун з'яўляецца ў частцы Капітана Амерыкі ''Супергероі Марвел''. * Персанаж з'яўляецца ў ''Атрадзе супергерояў'', эпізод «Незнаёмы з Дзікай Зямлі», агучаны А.Дж. Баклі.<ref><span class="citation">[http://www.comicscontinuum.com/stories/0907/28/voices.htm "Comics Continuum"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090731111809/http://www.comicscontinuum.com/stories/0907/28/voices.htm |date=31 ліпеня 2009 }}.&#x20;</span></ref> Ён дапамагае Шаблязубыя, Грамабоя і Жабу скрасці Забу з Заапарка Горада Супергерояў. * Персанаж з'яўляецца ў 2010-ым ''Чорнай Пантере: Мультсерыял'', агучаны Дж. Б. Бланкам. Ён сярод зладзеяў, прынятых на працу да Кло, каб уварвацца ў Ваканду. * Персанаж робіць кароткае з'яўленне ў ''Мсціўцаў. Найвялікшыя героі Зямлі'', у эпізодзе «Вялікі Дом». Ён з'яўляецца як адзін з многіх зладзеяў, зняволеных у адну з чатырох турмаў, як тлумачыць Шалёны Мысляр, «таварыш зняволенага Віхуры». * Персанаж з'яўляецца ў мультсерыяле ''Дасканалы Чалавек-павук'', агучаны Робом Полсеном.<ref><span class="citation">[http://www.behindthevoiceactors.com/characters/Marvel-Universe/Batroc/ "Batroc"].&#x20;</span></ref> Скача сіла гэтай версіі павялічана да такой ступені, яна робіць яго здольным да отталкиванию ад вертыкальных сцен, калі ў іх ёсць кропкі апоры для яго, каб утрымаць яго ногі.<ref>Disney XD: Ultimate Spider-Man. </ref> === Фільм === Батрок Скакун з'явіўся ў мастацкім фільме 2014 года ''Капітан Амерыка: Зімовы Салдат'', сыграны франкоканадцем былым чэмпіёнам UFC у нападаючым вазе Жоржом Сен-П'ерам.<ref><span class="citation">''Johnston, Mike (March 25, 2013).''&#x20;</span></ref> Ён з'яўляецца як алжырскі пірат, які трымае ў руках карабель Щ. І.Т.а з закладнікамі. Капітан Амерыка, Чорная удава і група агентаў Щ . І.Т.а ратуюць закладнікаў. Батрок затым змагаецца супраць Капітана Амерыкі, але ў канчатковым рахунку пераможаны, і пазней збягае. Ён захоплены Аляксандрам Пірсам і прывезены на допыт, але, як заўважаецца, захоўваў маўчанне падчас допыту. Пазней Нік Фьюри распавядае, што наняў Батрока скрасці карабель, каб даць яму падстава адправіць Чорную ўдаву на борт, такім чынам, каб яна магла скрасці файлы, пакуль знаходзілася там. [//ru.wikipedia.org/wiki/Сен-Пьер,_Жорж Жорж Сен-П'ер] сыграў персанажа ў фільме 2014 года ''[[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]''. === Відэа гульні === Персанаж з'яўляецца ў гульні для [[Facebook]] ''Marvel: Avengers Alliance''.<ref><span class="citation">''Zalben, Alex (March 7, 2014).''&#x20;</span></ref> Гэтая версія персанажа — подбосс у Спек-Асс 17, знятая па матывах [[Капітан Амерыка: Зімовы салдат|Капітан Амерыка: Зімовы Салдат]]. Батроку можна супрацьстаяць у Ваканде, гулец павінен прыняць рашэнне ўзяць тэрарыстаў Белых Гарыл пад радай Дэл Раска. Батрок таксама з'яўляецца ў анлайн гульні MMORPG ''Marvel Heroes'' Gazillion Entertainment. Гулец можа пайсці ў Прамысловы Горад і знайсці яго на адным з падзей, якія маюць месца там. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Суперліхадзеі Marvel Comics]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1966 годзе]] 1by948zf0tpnxyelqexmxfnhd74ap9q 0 350073 5125907 4529109 2026-04-14T11:27:28Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, арфаграфія 5125907 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Міклаш Гімеш | Арыгінал імя = {{lang-hu|Gimes Miklós}} | Нацыянальнасць = [[венгры|венгр]] | Грамадзянства = | Мова твораў = [[Венгерская мова|венгерская]] | Род дзейснасці = [[журналіст]] і палітык | Гады актыўнасці = [[1942]]–[[1956]] | Жанр = [[журналістыка]] }} '''Міклаш Гімеш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[венгры|венгерскі]] журналіст і палітык, які браў актыўны ўдзел у [[Венгерскае паўстанне 1956 года|Венгерскім паўстанні 1956 года]]. Ён быў пакараны смерцю разам з [[Прэм'ер-міністр Венгрыі|Прэм'ер-міністрам Венгрыі]] [[Імрэ Надзь|Імрэ Надзем]] і [[Міністр абароны|Міністрам абароны]] [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгерскай Народнай Рэспублікі]] [[Пал Малетэр|Палам Малетэрам]] у 1958 годзе па абвінавачванні ў здрадзе, але пасля быў рэабілітаваны ў 1989 годзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * Paul Harmat: ''Freud, Ferenczi und die ungarische Psychoanalyse'' Edition Diskord, Tübingen 1988, ISBN 3-89295-530-1. Übersetzung von: Harmat Pál: ISBN 3-926567-04-X {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гімеш Міклаш}} [[Катэгорыя:Журналісты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Венгерскае паўстанне 1956 года]] 8fn2dtonauc8l7jkug81nw045zr5ndz 0 358166 5125814 3758100 2026-04-14T08:01:57Z Паўлюк Шапецька 37440 5125814 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Аляксандр Цітоў |поўнае імя = Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Лінейны (гандбол)|лінейны]] |клуб = {{Сцяг|Фінляндыя}} [[ГК Рыйхімякі|Рыйхімякі]] |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера |2006—| {{ГандболМ|Беларусь||20px}}|178 (137) }} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 студзеня 2019 }} {{Цёзкі2|Цітоў}} '''Аляксандр Цітоў''' (нар. {{ДН|28|10|1986}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[Лінейны (гандбол)|лінейны]] фінскага клуба [[ГК Рыйхімякі|«Рыйхімякі»]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынаў кар’еру ў мінскім [[ГК СКА Мінск|СКА]], у 2010—2012 гадах выступаў за сталічнае [[ГК Дынама Мінск|Дынама]], пазней вярнуўся ў СКА. У 2013—2015 гадах выступаў ва ўкраінскім [[ГК Матор Запарожжа|«Маторы»]] і польскіх [[ГК Азоты-Пулавы|«Азотах»]]. У 2015 годзе вярнуўся ў Беларусь, стаўшы іграком [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкі»]]. Улетку 2016 года перайшоў у фінскі клуб [[ГК Рыйхімякі|«Рыйхімякі»]]. Пачаў выступаць за [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальную зборную Беларусі па гандболе]] з [[2006]] года. Выступаў на чэмпіянатах свету 2013, 2015, 2017, чэмпіянатах Еўропы 2008, 2014, 2016, 2018. == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|Зборная Беларусі]] |- !Год!!Гульні!!Галы |- |2006||4||3 |- |2007||9||6 |- |2008||14||16 |- |2009||12||18 |- |2010||15||17 |- |2011||12||6 |- |2012||15||14 |- |2013||23||24 |- |2014||5||4 |- |2015||20||24 |- |2016||18||2 |- |2017||18||3 |- |2018||13||0 |- !Усяго||178||137 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pressball.by/articles/handball/national/80393 ЧМ-2013. Превью. Наблюдайте регламент!] {{ref-ru}} * [http://www.pressball.by/articles/handball/national/97160 ЧМ-2017. Руан. Состав на завтра] {{ref-ru}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Цітоў у складзе {{каляровая спасылка|white|Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|зборнай Беларусі}} на {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат свету па гандболе сярод мужчын|чэмпіянатах свету}} і {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат Еўропы па гандболе сярод мужчын|Еўропы}} |стыль_загалоўка = background:#C80815;color:white |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2013 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2015 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2017 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цітоў Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Рыйхімякі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Азоты-Пулавы]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Матор Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дынама Мінск]] 3z7rfup7dm6sl8kn6tl5xg9otnjl266 0 358171 5125813 3758096 2026-04-14T08:00:43Z Паўлюк Шапецька 37440 5125813 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Барыс Пухоўскі |поўнае імя = Барыс Валер’евіч Пухоўскі |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Разыгрывальнік, гандбол|разыгрывальнік]] |клуб = {{Сцяг|Украіна}} [[ГК Матор Запарожжа|Матор]] |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера |2005—| {{ГандболМ|Беларусь||20px}}|198 (849) }} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 студзеня 2020 }} '''Барыс Пухоўскі''' (нар. {{ДН|3|01|1987}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[Разыгрывальнік, гандбол|разыгрывальнік]] украінскага клуба [[ГК Матор Запарожжа|«Матор»]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынаў кар’еру ў мінскім [[ГК СКА Мінск|СКА]], у 2009 годзе перабраўся ў [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], але ў пачатку 2012 года вярнуўся ў склад армейцаў і дапамог клубу ў 2013 годзе выйграць еўрапейскі Кубак выкліку. У 2013—2015 гадах выступаў за венгерскі клуб [[ГК Чурго|«Чурго»]], у першай палове 2015 года зноў гуляў за СКА, пасля чаго стаў іграком украінскага [[ГК Матор Запарожжа|«Матора»]]. Вясной 2016 года на правах арэнды выступаў у Катары, пазней вярнуўся ў Запарожжа. Пачаў выступаць за [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальную зборную Беларусі па гандболе]] з [[2005]] года. Выступаў на чэмпіянатах свету 2013, 2015, 2017, чэмпіянатах Еўропы 2008, 2014, 2016, 2018. == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|Зборная Беларусі]] |- !Год!!Гульні!!Галы |- |2005||4||3 |- |2006||10||33 |- |2007||8||46 |- |2008||14||64 |- |2009||12||56 |- |2010||14||84 |- |2011||12||48 |- |2012||15||55 |- |2013||20||71 |- |2014||14||63 |- |2015||19||79 |- |2016||18||93 |- |2017||16||66 |- |2018||14||63 |- |2019||8||25 |- !Усяго||198||849 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pressball.by/articles/handball/national/80393 ЧМ-2013. Превью. Наблюдайте регламент!] {{ref-ru}} * [http://www.pressball.by/articles/handball/national/97160 ЧМ-2017. Руан. Состав на завтра] {{ref-ru}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Пухоўскі ў складзе {{каляровая спасылка|white|Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|зборнай Беларусі}} на {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат свету па гандболе сярод мужчын|чэмпіянатах свету}} і {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат Еўропы па гандболе сярод мужчын|Еўропы}} |стыль_загалоўка = background:#C80815;color:white |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2013 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2015 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2017 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пухоўскі Барыс Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Матор Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Аль-Кіяда]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Чурго]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дынама Мінск]] 83dlzlfqw3alp5q50vzimruc6p5ycpu 0 358172 5125840 4423659 2026-04-14T08:47:21Z Паўлюк Шапецька 37440 5125840 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Дзмітрый Чыстабаеў |поўнае імя = Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[паўсярэдні (гандбол)|левы паўсярэдні]] |клуб = {{Сцяг|Расія}} [[ГК Данскія Казакі — ПФУ|Данскія Казакі — ПФУ]] |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2002—2003|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР Мінск]]| |2003—2011|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]]| |2011—2012|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ГК Кангас|Кангас]]| |2012—2015|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ГК Пермскія мядзведзі|Пермскія мядзведзі]]| |2016|{{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[ГК Вац|Вац]]| |2016—2017|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ГК Гёзтэпэ|Гёзтэпэ]]| |2017—2018|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ГК Нілюфер Беледыеспор|Нілюфер Беледыеспор]]| |2018—2020|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ГК Пермскія мядзведзі|Пермскія мядзведзі]]| |2020—|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ГК Данскія Казакі — ПФУ|Данскія Казакі — ПФУ]]| }} |нацыянальная зборная = {{спартыўная кар’ера |2006—2015| {{ГандболМ|Беларусь||20px}}|63 (36) }} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = 31 студзеня 2021 |абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 студзеня 2017 }} '''Дзмітрый Чыстабаеў''' (нар. {{ДН|23|12|1986}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]], [[Паўсярэдні (гандбол)|левы паўсярэдні]] расійскага клуба [[ГК Данскія Казакі — ПФУ|«Данскія Казакі — ПФУ»]] з [[Таганрог]]а і былы ігрок [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец бабруйскай гандбольнай школы, пасля вучобы ў мінскім РВАР трапіў у склад [[ГК СКА Мінск|СКА]]. У 2011 перайшоў у іспанскі клуб [[ГК Кангас|«Кангас»]], якому дапамог выйсці ў вышэйшы дывізіён. З 2012 года гуляў за расійскі клуб [[ГК Пермскія мядзведзі|«Пермскія мядзведзі»]]. У першай палове 2016 года выступаў за венгерскі [[ГК Вац|«Вац»]] разам з іншым беларускім гандбалістам — [[Алег Астрашапкін|Алегам Астрашапкіным]], а ўлетку 2016 года далучыўся да турэцкага клуба [[ГК Гёзтэпэ|«Гёзтэпэ»]]. Пасля гуляў за іншы турэцкі клуб [[ГК Нілюфер Беледыеспор|«Нілюфер»]], у 2018 годзе вярнуўся ў «Пермскія мядзведзі». У 2020 годзе папоўніў склад [[ГК Данскія Казакі — ПФУ|«Данскіх Казакаў — ПФУ»]]. Пачаў выступаць за [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальную зборную Беларусі па гандболе]] з [[2006]] года. Удзельнік чэмпіянатаў свету 2013 і 2015, чэмпіянату Еўропы 2014. == Статыстыка == {| class="wikitable" style="text-align:center" !colspan=3|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|Зборная Беларусі]] |- !Год!!Гульні!!Галы |- |2006||2||1 |- |2007||2||0 |- |2008||3||3 |- |2009||3||7 |- |2010||11||19 |- |2011||7||2 |- |2012||10||2 |- |2013||12||2 |- |2014||4||0 |- |2015||9||0 |- !Усяго||63||36 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pressball.by/articles/handball/national/80393 ЧМ-2013. Превью. Наблюдайте регламент!] {{ref-ru}} {{Навігацыйны блок |загаловак = Чыстабаеў у складзе {{каляровая спасылка|white|Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|зборнай Беларусі}} на {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат свету па гандболе сярод мужчын|чэмпіянатах свету}} і {{каляровая спасылка|white|Чэмпіянат Еўропы па гандболе сярод мужчын|Еўропы}} |state = collapsed |стыль_загалоўка = background:#C80815;color:white |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2013 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014 |Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце свету 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чыстабаеў Дзмітрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Данскія Казакі — ПФУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Пермскія мядзведзі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Нілюфер Беледыеспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вац]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Кангас]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК СКА-РВАР Мінск]] gw9jgtfwli2yz3m514b5clzvs3ag1q0 8 467069 5125604 5123654 2026-04-13T20:28:46Z Plaga med 116903 апавяшчэнне пра праблемы са схаваннем 5125604 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 0; padding:8px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent;"> <table role="presentation" style="width:100%; border-collapse:collapse; background:transparent;"> <tr> <td style="width:1%; vertical-align:top; white-space:nowrap; padding:0 .55em 0 0; color:#d73333; font-size:160%; font-weight:700; line-height:1;">!</td> <td style="vertical-align:top; padding:0; color:var(--color-base,#202122); line-height:1.4;"> <div style="font-weight:700;">Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае</div> <ul> <li>Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li>Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </td> </tr> </table> </div> k5awpygjg3np2ockhd84g1jj4o31bu5 5125605 5125604 2026-04-13T20:32:45Z Plaga med 116903 5125605 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 auto 8px auto; padding:8px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> 5ix9bbzczkzn48zxbw62kcuxjg9z851 5125608 5125605 2026-04-13T20:37:21Z Plaga med 116903 5125608 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 auto 8px auto; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px; align:center"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> qz70rafk9am97n8pz8isvhq78rnyehe 5125609 5125608 2026-04-13T20:37:41Z Plaga med 116903 5125609 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 auto 8px auto; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px; gap:12px"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> djo9hi3x64cj9laekkqe3ridnwjhr8c 5125611 5125609 2026-04-13T20:39:21Z Plaga med 116903 5125611 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:calc(100% - 16px); box-sizing:border-box; margin:0 auto 8px auto; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> 1cvnbjwcol1pyxrtducygw2xd5uedsx 5125612 5125611 2026-04-13T20:40:09Z Plaga med 116903 5125612 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 8px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> l4kcvwqjy9rk65n2fe8qtk78j2vig6h 5125613 5125612 2026-04-13T20:41:01Z Plaga med 116903 5125613 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 66px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' выдалення, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> qx2cdhxjg8zl2pn1lsuzjfjyjhp9gm5 5125614 5125613 2026-04-13T20:46:52Z Plaga med 116903 5125614 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 66px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя пазбавілася [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае выдаленне правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' поўнага выдалення звестак, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> cvy0ljbyk384u5y7x88haxdb37hfzx5 5125617 5125614 2026-04-13T20:53:35Z Plaga med 116903 5125617 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 66px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя страціла [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], і таму ранейшае схаванне/выдаленне гісторыі правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам на тэрыторыі Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўліковыя запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' поўнага выдалення звестак, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> 9x4a8c1juwqzjxs4hjc7lsthh64iwtg 5125621 5125617 2026-04-13T20:55:43Z Plaga med 116903 5125621 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 66px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя страціла [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], таму ранейшае схаванне/выдаленне гісторыі правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам у Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўл. запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' поўнага выдалення звестак, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> p4c0yklujy2lxmwk4q8819qthgj5w87 5125628 5125621 2026-04-13T21:02:14Z Plaga med 116903 5125628 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 75px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #d73333; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Схаванне правак у палітычных артыкулах часова недаступнае'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя страціла [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], таму ранейшае схаванне/выдаленне гісторыі правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] больш не дзейнічае. Удзельнікам у Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўл. запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Цяпер ідзе [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga_med_Bot|галасаванне за часовае рашэнне]] са схаваннем правак '''без''' поўнага выдалення звестак, як раней. Таксама вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> gdb5vxa1xjpq14sna7uhk440szosd63 0 468569 5125391 5122800 2026-04-13T12:34:30Z M.L.Bot 261 афармленне 5125391 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Аляксандравіч Валынскі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Член Сакратарыята ЦК КП(б) Беларусі]] | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[12 снежня]] [[1925]] | перыядканец = [[3 студзеня]] [[1927]] | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = 3.1.1899 | месца нараджэння = в. Ракаўскай {{МН|Гродзенскай губерні||Гродзенская губерня}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] | дата смерці = 10.2.1938 | месца смерці = [[растрэльны палігон «Камунарка»]], {{Месца смерці|Маскоўская вобласць|у Маскоўскай вобласці}}, [[СССР]] | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | партыя = РСДРП(б) ([[1915]]) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Уладзі́мір Алякса́ндравіч Валы́нскі''', сапраўднае імя '''Балтрас Матусявічус'''{{Няма АК}} ({{ДН|3|1|1899}} — {{ДС|10|2|1938}}) — савецкі партыйны дзеяч, член [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратарыята ЦК КП(б)Б]]. == Біяграфія == У 1917—1918 гадах у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]], пасля працаваў у рэдакцыі часопіса «Komunistas» ЦК Літоўскай КП. Быў сакратаром падпольнага ЦК КП Літвы. Пасля правалу адкліканы з Літвы, атрымаў іншае імя{{Няма АК}}. З красавіка 1925 да мая 1927 года працаваў адказным рэдактарам газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]»{{Няма АК}}. 12 снежня 1925 года на I [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленуме]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] быў абраны членам [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратарыята]], адначасова загадваў Арганізацыйна-размеркавальным аддзелам ЦК КП(б)Б. Быў зняты з пасады на [[X з’езд КП(б)Б|X з'ездзе КП(б)Б]] у студзені 1927 года. З 1931 года працаваў 1-м сакратаром [[Істрынскі раён|Істрынскага]] ([[Маскоўская вобласць]]) раённага камітэта УКП(б). Арыштаваны 25 ліпеня 1937 года, расстраляны ў 1938 годзе. Кандыдат у члены (1925—1926), член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|бюро ЦК КП(б)Б]] (1926—1927). == Спасылкі == * [http://www.knowbysight.info/VVV/14805.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 – 1991] {{DEFAULTSORT:Валынскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] s2mrrn7v8ud0l06lx2y40v6ygig176h 5125392 5125391 2026-04-13T12:35:34Z M.L.Bot 261 5125392 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Аляксандравіч Валынскі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Член Сакратарыята ЦК КП(б) Беларусі]] | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[12 снежня]] [[1925]] | перыядканец = [[3 студзеня]] [[1927]] | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | дата нараджэння = 3.1.1899 | месца нараджэння = в. Ракаўскай {{МН|Гродзенскай губерні||Гродзенская губерня}} [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] | дата смерці = 10.2.1938 | месца смерці = [[растрэльны палігон «Камунарка»]], {{Месца смерці|Маскоўская вобласць|у Маскоўскай вобласці}}, [[СССР]] | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | партыя = РСДРП(б) ([[1915]]) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Уладзі́мір Алякса́ндравіч Валы́нскі''', сапраўднае імя '''Балтрас Матусявічус'''{{Няма АК}} ({{ДН|3|1|1899}} — {{ДС|10|2|1938}}) — савецкі партыйны дзеяч, член [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратарыята ЦК КП(б)Б]]. == Біяграфія == У 1917—1918 гадах у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]], пасля працаваў у рэдакцыі часопіса «Komunistas» ЦК Літоўскай КП. Быў сакратаром падпольнага ЦК КП Літвы, пасля правалу адкліканы з Літвы, атрымаў іншае імя{{Няма АК}}. З красавіка 1925 да мая 1927 года працаваў адказным рэдактарам газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]». 12 снежня 1925 года на I [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленуме]] [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК]] [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] быў абраны членам [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратарыята]], адначасова загадваў Арганізацыйна-размеркавальным аддзелам ЦК КП(б)Б. Быў зняты з пасады на [[X з’езд КП(б)Б|X з'ездзе КП(б)Б]] у студзені 1927 года. З 1931 года працаваў 1-м сакратаром [[Істрынскі раён|Істрынскага]] ([[Маскоўская вобласць]]) раённага камітэта УКП(б). Арыштаваны 25 ліпеня 1937 года, расстраляны ў 1938 годзе. Кандыдат у члены (1925—1926), член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|бюро ЦК КП(б)Б]] (1926—1927). == Спасылкі == * [http://www.knowbysight.info/VVV/14805.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 – 1991] {{DEFAULTSORT:Валынскі Уладзімір Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] h6t6hsyt3yctf2o1v39s3t0hxfgme26 0 489863 5125760 4978335 2026-04-14T06:55:43Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125760 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джэймс Дэвід Грэм Нівен''' ({{lang-en|James David Graham Niven}}, {{ДН|1|3|1910}}, {{МН|Лондан||}}, [[Вялікабрытанія]] — {{ДС|29|7|1983}}, Шато-д’Э, [[Швейцарыя]]) — брытанскі кінаакцёр, шатландзец па паходжанні. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і героя Першай сусветнай вайны, скончыў ваенную акадэмію ў Сэндхёрсце. У пачатку 1930-х гадоў па запрашэнні прадзюсара Сэмюэла Голдвіна прыбыў у [[Галівуд]], дзе першапачаткова пасяліўся ў свайго таварыша [[Эрал Флін|Эрала Фліна]]. З’яўляўся ў эпізадычных ролях у такіх класічных стужках, як «[[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на „Баўнці“]]» (1935) і «Атака лёгкай кавалерыі» (1936). Падчас Другой сусветнай вайны вярнуўся ў брытанскую армію і ўступіў у фармаваныя сілы камандас (дзе яго ардынарцам быў [[Пітэр Усцінаў]]), прайшоў поўны курс падрыхтоўкі камандас у навучальным цэнтры Акнакеры пад кіраўніцтвам свайго сябра Роберта Лейкака. Вайну скончыў афіцэрам сувязі, за час вайны паспеў зняцца ў двух фільмах. Па вяртанні з вайны ажаніўся і атрымоўваў прапановы вядучых роляў — у карцінах «Жонка біскупа» (1947) і «Месяц блакітны» (1953), апошняя была забароненая па цэнзурных абставінах. У 1956 годзе сыграў Філеаса Фога ў экранізацыі рамана Жуля Верна «Вакол свету за восемдзесят дзён», а ў 1959 годзе выйграў «[[Оскар]]» за галоўную ролю ў фільме «За асобнымі столікамі», хоць агульны экранны час яго героя склала менш 16 хвілін. Нівен працягваў здымацца ў 1960-я і 1970-я, згуляўшы галоўную ролю ў знакамітай камедыі «Ружовая пантэра» (1963) і яе працягах, а таксама Джэймса Бонда ў «неліцэнзійным» «Казіно Раяль» (1967). == Фільмаграфія == * 1935 — [[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на «Баўнці»]] * 1939 — [[Навальнічны перавал (фільм)|Навальнічны перавал]] * 1956 — [[Вакол свету за 80 дзён (фільм, 1956)|Вакол свету за 80 дзён]] * 1963 — «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''сэр Чарльз Літан / «Прывід»'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Wikidata/Ancestors}} {{DEFAULTSORT:Нівен Дэвід}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Вялікабрытаніі]] ldmvf86ks1ocdrfmvki1am1cbinef77 0 532055 5125563 4282789 2026-04-13T18:03:48Z PressStranger 88060 дададзены факты пра дзяцінства Браніслава Смольскага; удакладнены год смерці аднаго з сыноў Браніслава Смольскага 5125563 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Смольскі}} '''Браніслаў Сільвестравіч Смо́льскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|19|3|1909}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|30|3|2005}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}}</ref>) — беларускі [[музыказнавец]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1979). [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1969), дысертацыя «Гісторыя беларускага музычнага тэатра ад народных вытокаў да адкрыцця Дзяржаўнага тэатра оперы і балета». == Біяграфія == Браніслаў Сільвестравіч Смольскі нарадзіўся 19 сакавіка 1909 г. у Мінску. Уся сям'я Сільвестра Смольскага была музычнай: дочкі ігралі на [[фартэпіяна]], маці з бацькам спявалі, Браніслаў уключаўся ў іх дуэт. Марай Браніслава Смольскага з дзяцінства было навучыцца граць на [[Скрыпка|скрыпцы]].<ref>{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13}}</ref> У [[1924]] г. Браніслаў Смольскі паступіў у [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]] (БДМТ), які толькі што адкрыўся, у клас прафесара [[Аркадзь Львовіч Бяссмертны|Аркадзя Львовіча Бяссмертнага]] (скрыпка). Вядомы музыказнаўца [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін]] параіў Браніславу Смольскаму заняцца тэарэтычнымі дысцыплінамі.<ref>{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13}}</ref> Паралельна, на працягу 1928–1929 гг. Браніслаў Смольскі працаваў музычным рэдактарам [[Беларускага радыёцэнтра. Скончыў у [[1936]] годзе гістарычнае аддзяленне [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]], у [[1960]] годзе тэатразнаўчы факультэт [[ГІТІС]]а. Выкладчык [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай кансерваторыі]] (1936—1941, 1944—1950), [[Ташкенцкая кансерваторыя|Ташкенцкай кансерваторыі]] і музычнай школы-дзесяцігодкі пры Ташкенцкай кансерваторыі (1941—1943), [[спецыяльная музычная школа пры Беларускай кансерваторыі|спецыяльнай музычнай школы пры Беларускай кансерваторыі]] (1947—1960). У 1943—1944 гадах начальнік аддзела навучальных устаноў Упраўлення па справах мастацтваў пры [[СНК БССР]]. У 1951—1952 гадах загадчык музычнай рэдакцыі [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]]. У 1953—1955 гадах загадчык музычным аддзелам Упраўлення па справах мастацтваў [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1955 года навуковы супрацоўнік, з 1965 года старэйшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар артыкулаў, прысвечаных пытанням развіцця [[Беларуская музыка|беларускай музычнай культуры]], тэатральных рэцэнзій, у т.л. (у калектыве аўтараў) раздзелы «Музычная культура Беларускай ССР» (у кнізе: Гісторыя музыкі народаў СССР. Т. 1-5); «Беларускі дзяржаўны ордэна Леніна Вялікі тэатр оперы і балета» (у кнізе: Мастацтва савецкай Беларусі. — Мінск, 1955), «Вытокі і першапачатковыя формы беларускага музычнага тэатра» (у кнізе: Беларускае мастацтва. — Мінск, 1960). Аўтар шэрагу творчых партрэтаў беларускіх оперных [[спявак]]оў{{sfn|Беларусь|1995}}. == Сям’я == Сыны — [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый]] ([[1937]]—[[2017]]) і [[Аляксандр Браніслававіч Смольскі|Аляксандр]] ([[1952]]—[[2024]]), абодва беларускія кампазітары. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч|[[Тамара Аляксандраўна Дубкова|Дубкова Т. А.]]|61}} * Смольский, Бронислав Сильвестрович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Смо́льскі Браніслаў Сільвестравіч|676—677|Дубкова Т. А.}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] pd48ncbw5s26ucblv6wbt8p3hrat1ad 14 541312 5125798 3058268 2026-04-14T07:41:30Z DzBar 156353 шаблон 5125798 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Альбомы паводле гадоў|1992]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1992 года]] {{Тэма паводле гадоў|Альбомы|1992|года}} pcd32837sv15nehs822j4slaj5c18fj 14 541315 5125799 3058272 2026-04-14T07:41:49Z DzBar 156353 шаблон 5125799 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Альбомы паводле гадоў|1987]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1987 года]] {{Тэма паводле гадоў|Альбомы|1987|года}} ows1bsqdu18pptkaqvp451le8xnwyoi 14 541317 5125450 3058274 2026-04-13T14:23:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2017 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2017 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125450 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2017]] [[Катэгорыя:Песні 2017 года]] aq4ctfp5k9ws2ki8tcdv0rmynuxn3lf 14 551518 5125449 3106526 2026-04-13T14:22:42Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2018 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2018 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125449 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2018]] [[Катэгорыя:Песні 2018 года]] g00sx99rjbl5kdcswha4fhvbl2ku0f3 2 555017 5125638 5086868 2026-04-13T21:23:42Z BY Alex Sander 67213 5125638 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span>Удзельнік:</span><span style="color:#B452CD; font-family:Tahoma; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em">'''BY Alex Sander'''</span>}} == Звесткі аб сабе == {| class="infobox vevent" style="width: 25em; background: #F5F5F5; text-align: left; font-size: 85%" cellspacing="2" ! class="summary" style="font-size: 110%; background: #bfdfff; text-align: center;" colspan="2" | '''<span style="color:Black;">Для ўдзельнікаў</span>''' |- |<center>{{Collapsible list | title = Што вы можаце зрабіць? | {{Заданні для ўдзельнікаў}} }}</center> |- |<center>{{Collapsible list | title = Карысныя спасылкі | * [[Адмысловае:UnconnectedPages|Старонкі без інтэрвікі]] * [[Адмысловае:WantedCategories|Патрэбныя катэгорыі]] * [[Адмысловае:WantedTemplates|Патрэбныя шаблоны]] * [[Адмысловае:UncategorizedFiles|Выявы без катэгорый]] }}</center> |} {|class="wikitable" | {{#babel:be|ru-4|uk-2|ja-1}} |{{userbox|id=[[Выява:Europe.jpg|40px]]|info=Гэты ўдзельнік жыве ў '''[[Еўропа|Еўропе]]'''.}}'' {{Узрост у днях|24|3|1997}} {{Userbox/Правы чалавека}} | {{Удзельнік-аўтадаглядчык}} {{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}} {{Userbox wikidays|17|5|2017}} {{Працэнт артыкулаў|55}} {{Userbox1 |id = [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|46px]] |id-c = #AAAAFF |id-fc = #000000 |info = Гэты ўдзельнік лічыць, што жыццё на планеце Зямля было б лепшым без Вікіпедыі на тарашкевіцы |info-c = #AAAAFF |info-fc = #000000 |border-c = #CC0000 }} |} Я працую ў асноўным над артыкуламі аб раздзелах Вікіпедыі і конкурсе Еўрабачанне.<br/> [https://tools.wmflabs.org/sigma/created.py?name=BY%20Alex%20Sander&server=bewiki&max=5000&startdate=&ns=%2C+%2C&redirects=none Пачатыя мной артыкулы]<br/> Памер пачатых мной артыкулаў (на момант стварэння) складае ў сярэднім {{рост}}'''18 775''' байтаў. Накідаў спіс рэкамендаваных сцягаў для выкарыстання ў шаблонах аб раздзелах Вікіпедыі, паглядзець і ўзяць можна тут: [[Удзельнік:BY Alex Sander/Сцягі Вікіпедый|Сцягі Вікіпедый]] == Статыстыка Беларускай Вікіпедыі сярод іншых раздзелаў: == <center><font style="color:#ab1aab"> '''Засталося {{#expr:300000-{{NUMBEROFARTICLES:R}}}} {{plural:{{#expr:300000-{{NUMBEROFARTICLES:R}}}}|артыкул|артыкула|артыкулаў}} да 300000.'''</font></center> {{Змаганне Вікіпедый}} [[ja:利用者:BY Alex Sander]] [[ru:Участник:BY Alex Sander]] nxsd5j3fdsrk5addymllf9i7of7d9eu 14 574799 5125663 3220538 2026-04-13T22:32:41Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі Nintendo]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125663 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі Nintendo]] q3f3r43hzc1c4649qhmy9p5f6ekas48 5125666 5125663 2026-04-13T22:36:38Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125666 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі Nintendo]] j9ypczlixacg2vctyrs1jlrup7vofdz 0 578392 5125916 4658683 2026-04-14T11:55:40Z CommonsDelinker 151 Replacing Fortis.jpg with [[File:Luigi_Fortis.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: #2). 5125916 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihs-logo.svg|міні|Афіцыйная хрыстаграма Таварыства Ісуса|alt=|300x300px]] '''Генерал Таварыства Ісуса''' — афіцыйны тытул галавы [[Таварыства Ісуса]], таксама вядомага як [[Ордэн езуітаў]]. Генерал ордэна абіраецца на генеральнай кангрэгацыі і займае пасаду пажыццёва або да добраахвотнай адстаўкі. Знаходзіцца ў прамым падпарадкаванні [[Рымскі Папа|рымскага папы]] і не залежыць ад якіх-небудзь царкоўных структур. Здзяйсняе аднаасобную ўладу ў Таварыстве, падобна да таго, як дзейнічае [[епіскап]] у межах падначаленай яму [[Епархія|епархіі]]. У гісторыі Таварыства Ісуса быў 31 генерал. Яшчэ 4 езуіты кіравалі ордэнам у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] у перыяд яго роспуску (1773—1814). Падаўляючая большасць генералаў выконвала свае абавязкі да смерці. Падалі ў адстаўку ў сувязі са станам здароўя і ўзростам трое — Пэдра Арупэ ([[1983]]), Петэр Ганс Кольвенбах ([[2008]]) і Адольфа Ніколас ([[2016]]). Дзеючым, 31-ым, генералам Таварыства Ісуса з’яўляецца Артура Соса, абраны [[14 кастрычніка]] [[2016]] г. == Спіс генералаў Таварыства Ісуса == === Ад заснавання ордэна да яго роспуску === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! # ! Генерал ! class="unsortable"| Выява ! Пачатак ! Канец ! Месца нараджэння<ref name="comm">Сучасная назва і дзяржаўная прыналежнасць</ref> ! Працягласць праўлення (дні) |- | '''1''' | [[Ігнацій Лаёла]] | [[Файл:Ignatius Loyola.jpg|100px]] | {{dts|1541|4|19}} | {{dts|1556|7|31}} | [[Аспейтыа]], [[Іспанія]] | {{nts|5582}} |- | '''2''' | [[Дыега Лаінэс]] | [[Файл:Portret van de jezuïet Jacobus Laynez Portretten van generaal oversten van de jezuïeten (serietitel) Effigies præpositorvm generalivm societatis Iesv (serietitel), RP-P-1910-4016.jpg|100px]] | {{dts|1558|7|2}} | {{dts|1565|1|19}} | Альмасан, Іспанія | {{nts|2393}} |- | '''3''' | [[Франсіска дэ Борха]] | [[Файл:San Francisco de Borja.jpg|100px]] | {{dts|1565|7|2}} | {{dts|1572|10|1}} | Гандзіа, Іспанія | {{nts|2648}} |- | '''4''' | [[Эверард Меркурыян]] | [[Файл:Portret van de jezuïet Everardus Mercurianus Portretten van generaal oversten van de jezuïeten (serietitel) Effigies præpositorvm generalivm societatis Iesv (serietitel), RP-P-1907-3912.jpg|100px]] | {{dts|1573|4|23}} | {{dts|1580|8|1}} | Ля Рош-ан-Ардэн, [[Бельгія]] | {{nts|2657}} |- | '''5''' | [[Клаудыа Аквавіва]] | [[Файл:Portret van de jezuïet Claudius Aquaviva Portretten van generaal oversten van de jezuïeten (serietitel) Effigies præpositorvm generalivm societatis Iesv (serietitel), RP-P-1909-1354.jpg|100px]] | {{dts|1581|2|19}} | {{dts|1615|1|31}} | Атры, [[Італія]] | {{nts|12399}} |- | '''6''' | [[Муцыа Вітэлескі]] | [[Файл:Mutio Vitelleschi - Ordensgeneral der Jesuiten.jpg|100px]] | {{dts|1615|11|15}} | {{dts|1645|2|9}} | [[Рым]], Італія | {{nts|10679}} |- | '''7''' | [[Вінчэнца Карафа]] | [[Файл:Ritratti de prepositi generali della Compagnia di Gesù-Carafa.jpg|100px]] | {{dts|1646|1|7}} | {{dts|1649|6|8}} | [[Неапаль]], Італія | {{nts|1248}} |- | '''8''' | [[Франчэска Пікаламіні]] | [[Файл:Ritratti de prepositi generali della Compagnia di Gesù-piccolomini.jpg|90px]] | {{dts|1649|12|21}} | {{dts|1651|6|17}} | [[Сіена]], Італія | {{nts|543}} |- | '''9''' | [[Алесандра Гаціфрэдзі]] | [[Файл:AlexanderGottifredi.png|100px]] | {{dts|1652|1|21}} | {{dts|1652|3|12}} | Рым, Італія | {{nts|51}} |- | '''10''' | [[Госвін Нікель]] | [[Файл:Goswin Nickel.jpg|100px]] | {{dts|1652|3|17}} | {{dts|1664|7|31}} | Юліх, [[Германія]] | {{nts|4519}} |- | '''11''' | [[Джавані Паала Аліва]] | [[Файл:Giovanni Paolo Oliva.png|100px]] | {{dts|1664|7|31}} | {{dts|1681|11|26}} | [[Генуя]], Італія | {{nts|6327}} |- | '''12''' | [[Шарль дэ Наель]] | [[Файл:CharlesNoyelle.JPG|100px]] | {{dts|1682|7|5}} | {{dts|1686|12|12}} | [[Брусэль]], Бельгія | {{nts|1621}} |- | '''13''' | [[Цірса Гансалес дэ Санталья]] | [[Файл:Thyrsus González - Ordensgeneral der Jesuiten.jpg|100px]] | {{dts|1687|7|6}} | {{dts|1705|10|27}} | Арганса, Іспанія | {{nts|6688}} |- | '''14''' | [[Мікеланджэла Тамбурыні]] | [[Файл:MTamburini.jpg|100px]] | {{dts|1706|1|31}} | {{dts|1730|2|28}} | [[Модэна]], Італія | {{nts|8521}} |- | '''15''' | [[Франц Рэц]] | [[Файл:FRetz.jpg|100px]] | {{dts|1730|3|7}} | {{dts|1750|11|19}} | [[Прага]], [[Чэхія]] | {{nts|7562}} |- | '''16''' | [[Ігнацыа Вісконці]] | [[Файл:IVisconti.jpg|100px]] | {{dts|1751|7|4}} | {{dts|1755|5|4}} | [[Мілан]], Італія | {{nts|1389}} |- | '''17''' | [[Луіджы Чэнтурыёнэ]] | [[Файл:ACenturione.jpg|100px]] | {{dts|1755|11|30}} | {{dts|1757|10|2}} | [[Генуя]], Італія | {{nts|672}} |- | '''18''' | [[Ларэнца Рычы]] | [[Файл:LRicci.jpg|100px]] | {{dts|1758|5|21}} | {{dts|1773|8|16}} | [[Фларэнцыя]], Італія | {{nts|5566}} |- |} === Генеральныя вікарыі і генералы ў Расіі === [[21 ліпеня]] [[1773]] г. Папа Рымскі [[Клімент XIV (Папа Рымскі)|Клімент XIV]] выдаў [[брэвэ]] ''[[Dominus ac Redemptor]]'', якое скасавала Таварыства Ісуса. Паколькі расійская імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] забараніла яго абвяшчэнне ў межах сваёй дзяржавы, што не дазволіла касацыйнаму дакументу набыць моц, і нават выступіла апякункай езуітаў, паступова ў Расійскай імперыі замацавалася новая езуіцкая іерархія. На чале ордэна стаў [[Генеральны вікарый Таварыства Ісуса|генеральны вікарый]]. Пасля настойлівых просьбаў расійскага двара ў [[1783]] г. [[Папа Рымскі|рымскі пантыфік]] даў сваю вусную згоду ({{lang-la|''vivae vocis oraculo''}}) на існаванне гэтай пасады. [[7 сакавіка]] [[1801]] г. Папа [[Пій VII (Папа Рымскі)|Пій VІІ]] сваім брэвэ ''[[Catholicae fidei]]'' даў афіцыйны дазвол на дзейнасць Таварыства Ісуса ў Расійскай імперыі і на абранне замест генеральнага вікарыя генерала Таварыства Ісуса ў Расіі. Гэта стала першым значным крокам да поўнага аднаўлення Ордэна езуітаў. {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! # ! Генеральны вікарый (Генерал) ! class="unsortable"|Выява ! Пачатак ! Канец ! Месца нараджэння<ref name="comm"/> ! Працягласць праўлення (дні) |- |'''-''' | [[Станіслаў Чарневіч]] | [[Файл:Stanislaus Czerniewicz, SJ.jpg|100px]] | {{Dts|1782|10|17}} | {{Dts|1785|10|21}} | [[Коўна]], [[Літва]] | {{Nts|1100}} |- |'''-''' | [[Габрыэль Лянкевіч]] | | {{Dts|1785|10|8}} | {{Dts|1798|10|21}} | [[Полацк]], [[Беларусь]] | {{Nts|4761}} |- |'''-''' | [[Францішак Караў]] | [[Файл:Franciszek Kareu (1731-1802).jpg|100px]] | {{Dts|1799|2|12}} | {{Dts|1802|8|11}} | [[Орша]], Беларусь | {{Nts|1275}} |- |'''-''' | [[Габрыэль Грубер]] | [[Файл:Gabriel Gruber.jpg|100px]] | {{Dts|1802|10|22}} | {{Dts|1805|4|6}} | [[Вена]], [[Аўстрыя]] | {{Nts|897}} |- |'''-''' | [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Тадэвуш Бжазоўскі]] | [[Файл:T.Brzozowski.jpg|100px]] | {{Dts|1805|9|14}} | {{Dts|1814|8|7}} | [[Кёнігсберг]], [[Прусія]] | {{Nts|2008}} |} === Пасля аднаўлення Таварыства Ісуса === Булай ''Sollicitudo omnium ecclessiarum'' ад [[7 жніўня]] [[1814]] г. Папа Пій VII аднавіў ордэн ва ўсіх яго правах і прывілеях. Тадэвуш Бжазоўскі ўзначаліў усё Таварыства, але расійскія ўлады так і не дазволілі яму пакінуць межы дзяржавы і заняць сваё належнае месца ў Рыме. {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! # ! Генерал ! class="unsortable"|Выява ! Пачатак ! Канец ! Месца нараджэння<ref name="comm"/> ! Працягласць праўлення (дні) |- |'''19''' | [[Тадэвуш Бжазоўскі (генерал езуітаў)|Тадэвуш Бжазоўскі]] | [[Файл:T.Brzozowski.jpg|100px]] | {{Dts|1814|8|7}} | {{Dts|1820|2|5}} | [[Кёнігсберг]], Прусія | {{Nts|2008}} |- |'''20''' | [[Луіджы Фортыс]] | [[Файл:Luigi Fortis.jpg|100px]] | {{Dts|1820|10|18}} | {{Dts|1829|1|27}} | [[Верона]], Італія | {{Nts|3023}} |- |'''21''' | [[Ян Ротан|Ян Філіп Ротан]] | [[Файл:Jean-Philippe Roothaan (1785-1853)b.jpg|100px]] | {{Dts|1829|7|9}} | {{Dts|1853|5|8}} | [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] | {{Nts|8704}} |- |'''22''' | [[Петэр Ян Бекс]] | [[Файл:Pierre-Jean Beckx (22ème Général des Jésuites).jpg|100px]] | {{Dts|1853|8|2}} | {{Dts|1887|3|4}} | Схерпэнхёўвел-Зіхэм, Бельгія | {{Nts|12267}} |- |'''23''' | [[Антон Андэрледзі]] | [[Файл:Anderledy.jpg|100px]] | {{Dts|1887|3|4}} | {{Dts|1892|1|18}} | Берысаль, [[Швейцарыя]] | {{Nts|1781}} |- |'''24''' | [[Луіс Марцін]] | [[Файл:Gemälde - Luis Martin SJ.jpg|100px]] | {{Dts|1892|10|2}} | {{Dts|1906|4|18}} | Мельгар-дэ-Фернаменталь, Іспанія | {{Nts|4945}} |- |'''25''' | [[Франц Вернц]] | [[Файл:Gemälde - Franz Xaver Wernz SJ.jpg|100px]] | {{Dts|1906|9|8}} | {{Dts|1914|8|20}} | [[Ротвайль]], Германія | {{Nts|2903}} |- |'''26''' | [[Уладзімеж Ледухоўскі]] | [[Файл:Ledochowski.tif|100px]] | {{Dts|1915|2|11}} | {{Dts|1942|12|13}} | Лосдорф, Австрыя | {{Nts|10167}} |- |'''27''' | [[Жан-Батыст Янсэнс]] | [[Файл:Jean-Baptiste Janssens (1889-1964).jpg|100px]] | {{Dts|1946|9|15}} | {{Dts|1964|10|5}} | [[Мехелен]], Бельгія | {{Nts|6595}} |- |'''28''' | [[Педра Арупэ]] | [[Файл:Pedro Arrupe, S.J., memorial - University of San Francisco - San Francisco, CA - DSC02663.JPG|100px]] | {{Dts|1965|5|22}} | {{Dts|1983|9|3}} | [[Більбаа]], Іспанія | {{Nts|6678}} |- |'''29''' | [[Петэр Ганс Кольвенбах]] | [[Файл:Peterhanskolvenbach.jpg|100px]] | {{Dts|1983|9|13}} | {{Dts|2008|1|14}} | Друтэн, Нідэрланды | {{Nts|8889}} |- |'''30''' | [[Адольфа Ніколас]] | [[Файл:AdolfoNicolas.jpg|100px]] | {{Dts|2008|1|19}} | {{Dts|2016|10|3}} | Вільямур’ель-дэ-Серата, Іспанія | {{Nts|3169}} |- |'''31''' | [[Артура Соса]] | [[Файл:Arturo Sosa in January 2017.jpg|100px]] | {{Dts|2016|10|14}} | - | [[Каракас]], Венесуэла | - |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.newadvent.org/cathen/14084a.htm Jesuit Generals Prior to the Suppression of the Society (1541—1773)] * [https://sjcuria.global/en/father-general The Jesuit Curia in Rome] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822143317/https://sjcuria.global/en/father-general |date=22 жніўня 2019 }} [[Катэгорыя:Ордэн езуітаў]] 99kaaogu9xq1hxvehkhnwnmuh6eihtw 0 578705 5125842 4921601 2026-04-14T08:49:13Z Slavazai1973 60865 /* У чэмпіянаце Беларусі */ 5125842 wikitext text/x-wiki {{Картка БК | назва = РТІ (Мінск) | заснаваны = [[1967]] | расфарміраваны = 2003 | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | горад = {{Сцяг Мінска}}[[Мінск]] }} '''РТІ''' — баскетбольны клуб з [[Мінск]]а. Выступаў у [[Чэмпіянат СССР па баскетболе|чэмпіянаце СССР]] і [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянаце Беларусі па баскетболе]]. Прадстаўляў Мінскі радыётэхнічны інстытут (цяпер — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]]). == Назвы == * Радыётэхнік (1967—1968) * Буравеснік (1968—1970) * РТІ (1970—1995) * РТІ-РШВСМ (1995—1997) * РТІ-АЗАА (1997—2000) * РТІ (2000—2002) * РТІ-РВАР (2002—2003) == Гісторыя == Каманда выступала ў чэмпіянаце СССР у Першай лізе з [[1967]] па [[1970]] і з [[1971]] па [[1972]] год, і ў Вышэйшай лізе з [[1970]] па [[1971]] і з [[1972]] да [[1991]]. Падчас выступу ў Вышэйшай лізе каманда не мела значных поспехаў і не займала прызавыя месцы<ref>[http://fc-dynamo.ru/basket/reztab.php?gd=&ks=%D0%D2%C8+%28%CC%E8%ED%F1%EA%29&vy=&tr= Гісторыя выступленняў у вышэйшая лізе СССР]</ref>. Пасля ліквідацыі чэмпіянату СССР па баскетболе каманда пачала выступаць у чэмпіянаце Беларусі. Падчас выступу ў чэмпіянаце Беларусі клуб двойчы заняў першае месца — у [[1993]] і [[1995|1995 годзе]]<ref>[http://bbf.by/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-2 Прызёры чэмпіянату Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180812194103/http://bbf.by/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-2 |date=12 жніўня 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Поехали! |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/96320 |accessdate=24 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220513093820/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/96320 |archivedate=13 мая 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/6888-stranitsy-istorii-chempionat-belarusi-sezona-1994-1995 Страницы истории. Чемпионат Беларуси сезона 1994/1995]</ref>. У [[2003|2003 годзе]] клуб быў расфарміраваны. Яго пераемнікам стаў створаны ў [[2006|2006 годзе]] «[[Імпульс-БДУІР]]». == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (2)''' [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (5)''' [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (4)''' [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (1)''' [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (1)''' [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]]. == Статыстыка выступленняў == === У чэмпіянаце СССР === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! Чэмпіянат СССР !! Заўвагі |- | 1967-68 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1967/1968|Першая ліга]] || 7 || |- | 1968-69 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1968/1969|Першая ліга]] || 2 || |- | 1969-70 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1969/1970|Першая ліга]] || 1 || |- | 1970-71 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1970/1971|Вышэйшая ліга]] || 12 || |- | 1971-72 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1971/1972|Першая ліга]] || 1 || |- | 1972-73 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1972/1973|Вышэйшая ліга]] || 9 || |- | 1973-74 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1973/1974|Вышэйшая ліга]] || 7 || |- | 1974-75 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1974/1975|Вышэйшая ліга]] || 8 || |- | 1975-76 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1975/1976|Вышэйшая ліга]] || 8 || |- | 1976-77 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1976/1977|Вышэйшая ліга]] || 8 || |- | 1977-78 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1977/1978|Вышэйшая ліга]] || 8 || |- | 1978-79 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1978/1979|Вышэйшая ліга]] || 6 || |- | 1979-80 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1979/1980|Вышэйшая ліга]] || 9 || |- | 1980-81 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1980/1981|Вышэйшая ліга]] || 8 || |- | 1981-82 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1981/1982|Вышэйшая ліга]] || 9 || |- | 1982-83 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1982/1983|Вышэйшая ліга]] || 5 || |- | 1983-84 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1983/1984|Вышэйшая ліга]] || 10 || |- | 1984-85 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1984/1985|Вышэйшая ліга]] || 6 || |- | 1985-86 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1985/1986|Вышэйшая ліга]] || 9 || |- | 1986-87 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1986/1987|Вышэйшая ліга]] || 11 || |- | 1987-88 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1987/1988|Вышэйшая ліга]] || 7 || |- | 1988-89 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1988/1989|Вышэйшая ліга]] || 9 || |- | 1989-90 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1989/1990|Вышэйшая ліга]] || 10 || |- | 1990-91 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1990/1991|Вышэйшая ліга]] || 13 || |- | 1991-92 || [[Чэмпіянат СССР па баскетболе 1991/1992|Вышэйшая ліга]] || 9 || |} === У чэмпіянаце Беларусі === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || - || Кубак Еўропы — 1/32 фіналу |- | 1993-94 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || - || Кубак чэмпіёнаў — 1/16 фіналу |- | 1994-95 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1995/1996 РТІ-РШВСМ|1995-96]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || - || |- | [[Сезон 1996/1997 РТІ-РШВСМ|1996-97]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|5-е месца]] || |- | [[Сезон 1997/1998 РТІ-АЗАА|1997-98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 1998/1999 РТІ-АЗАА|1998-99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || || Кубак Корача — папярэдні раўнд |- | [[Сезон 1999/2000 РТІ-АЗАА|1999-00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2000/2001 РТІ|2000-01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2001/2002 РТІ|2001-02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2002/2003 РТІ-РВАР|2002-03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || н/у || |} == Трэнеры == {{Div col|2}} * Іван Аляксандравіч Панін (1967—1975) * Рыгор Абрамавіч Гольфанд<ref>{{Cite web |title=Мы о вас давненько не слыхали. Григорий Гольфанд: возвращение в детство |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/82443 |accessdate=24 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220624102811/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/82443 |archivedate=24 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref> (1975—1976) * Уладзімір Міхайлавіч Колас (1976—1981) * [[Аляксей Аляксеевіч Шукшын]] (1981—1987) * [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандр Аляксандравіч Барысаў]] (1987—1995) * Канстацін Мікалаевіч Шаравера (1995—1996) * Анатоль Пятровіч Бутвілоўскі<ref>{{Cite web |title=ПОТЕРИ. Умер Анатолий Бутвиловский |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/others/4084 |accessdate=24 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220624102814/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/4084 |archivedate=24 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref> (1996—1998) * [[Генадзь Леанідавіч Самарскі]] (1998) * [[Мікалай Аляксандравіч Бузлякоў]] (1998—1999) * [[Анатоль Уладзіміравіч Якубенка]] (1999—2000) * Валерый Апанасавіч Гарэлікаў (2000) * [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў]] (2000—2003) {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[Андрэй Ольбрэхт]] {{зноскі}} {{БДУІР}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:1967 год у Мінску]] [[Катэгорыя:РТІ]] gg9eroze4jm7aeijf4sjwi8lpv12n0s 4 582817 5125911 3951721 2026-04-14T11:39:50Z CommonsDelinker 151 Replacing Logo_for_the_beta_feature_FileExporter.svg with [[File:Logo_for_FileExporter.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Has been a default feature si 5125911 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} ==Віншую з Калядамі і з Новым годам!== [[Выява:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|thumb|Святкуйма!]] Дарагія вікікалегі! Шчыра віншую з Нараджэннем Хрыстовым і Новым годам! Жадаю вам радасных святаў і цёплага 2020 года! <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 12:02, 25 снежня 2019 (+03) == [[Вікісховішча]] == Такое пытанне, калі рабіць фота пры дапамозе скрыншотаў карцінкі розных тэлеперадач, зразумела, са зменамі самой выявы (памер, фармат і г.д.), гэта будзе парушэннем правіл Вікісховішча? --[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 00:29, 22 снежня 2019 (+03) : Можна загружаць скрыншоты з ролікаў, арыгінальна загружаных на YouTube. Змена ж выявы звычайна дазваляе распаўсюджваць з той жа ліцэнзіяй, што і арыгінальная выява, таму калі тэлеперадача абараняецца аўтарскімі правамі, то загружаць змененыя скрыншоты з яе ў Вікісховішча будзе нельга.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:24, 22 снежня 2019 (+03) :: Цікава, а калі са скрыншота будзе ўзяты толькі сілуэт асобы?--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 12:43, 22 снежня 2019 (+03) ::: Усё роўна захоўваецца аўтарскае права - [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 14:46, 25 снежня 2019 (+03) == Браты Машкоўскія з Пінска == Натрапіла, але не маю часу на іх адцягнуць увагу. Можа хто зацікавіцца і напіша? {{нп3|Міхаіл Давыдавіч Машкоўскі|Міхаіл|ru|Машковский, Михаил Давыдович}}, {{нп3|Якаў Давыдавіч Машкоўскі|Якаў|ru|Мошковский, Яков Давидович}} і {{нп3|Шабсай Давыдавіч Машкоўскі|Шабсай|ru|Мошковский, Шабсай Давидович}}.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:27, 15 снежня 2019 (+03) == Імя па бацьку ў назвах артыкулаў == Падчас абмеркавання ніжэй было ўзнята пытанне аб ужыванні імён па бацьку ў назвах артыкулаў. ЗАпрашаю зацікаўленых прыняць удзел у абмеркаванні: [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Імя па бацьку ў назвах артыкулаў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:22, 13 снежня 2019 (+03) == Звярніце ўвагу, калі цікава. Рэйтынг удзельнікаў == [[Вікіпедыя:Самыя актыўныя ўдзельнікі]]--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 21:03, 6 снежня 2019 (+03) : Хаатычная выбарка, варта б выдаліць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 6 снежня 2019 (+03) :: Дзякуй за гэты спіс, вельмі цікавы і пазнавальны! <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 22:25, 6 снежня 2019 (+03) ::: Сябе пазналі ;-) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:27, 6 снежня 2019 (+03) :::: А як жа! Бо больш ніхто акрамя сухой статыстычнай бот-старонкі не скажа нават дзякуй за працу. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 22:34, 6 снежня 2019 (+03) ::::: [[Юрый Анатольевіч Рыдкін]] — даследчык жанру «размоў з ботамі» --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 6 снежня 2019 (+03) :::::: Цікавы, дарэчы, персанаж (памятаю, нават, выказаўся супраць выдалення той старонкі). Але я яшчэ не дасягнуў долу яго ўзроўню. Працягваю падаць, мо праз пару гадоў буду там:))) <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 22:43, 6 снежня 2019 (+03) ::::::: Сярод удзельнікаў, якія належаць да [https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaBE.htm recently absent wikipedians], найбольшую колькасць правак мае [[Удзельнік:Pracar]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:10, 6 снежня 2019 (+03) :::::::: Я не з тых, хто зыходзіць з праекту. Буду працягваць раздражняць тубыльцаў надалей:))) <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 23:25, 6 снежня 2019 (+03) ::::::::: ''раздражняць тубыльцаў надалей'', — вось дык канцэпцыя… --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:33, 7 снежня 2019 (+03) ::::::::::Лепей такая, чым аніякай. У гэтым-та балоце з трох-чатырох пастаянна актыўных удзельнікаў, якія з вышыні свайго шматгадовага досведу называюць сябе беларуская «вікісупольнасць», не менш. Закрыты клуб па інтарэсах хутчэй. Разварушыць вікібалота - задача любога свядомага рэдактара. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 01:23, 7 снежня 2019 (+03) ::::::::::: Мой інструктар па турызме казаў наконт балота: ''вылезай, там жіть нельзя''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:47, 7 снежня 2019 (+03) З нагоды канстатую, што [https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaBE.htm stats.wikimedia.org] год як не абнаўляецца. Калегі, ці можа падкажаце нейкую альтэрнатыву. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 6 снежня 2019 (+03) : Дык спадарыня Хомелка вышэй і выявіла альтэрнатыву. Што ж яшчэ трэба? Самі падлічваем, самі друкуем… Вікімедыя не патрэбны маргінальныя раздзелы на кшталт беларускага. Як, дарэчы і ўсім астатнім у свеце, акрамя бадай што групоўкі партызан-рэдактараў БелВікі… [http://haradok.info/rus/новости/культура/5836/ Google не ставіць беларускамоўную рэкламу, аргументуючы гэта тым, што яны не падтрымліваюць беларускай мовы], маўляў, для іх немэтазгодна ўводзіць новыя мовы, якімі ніхто не карыстаецца. Усё, што па-беларуску, для іх не існуе як кантэнт. Спадар [[Джымі Вэйлз]] [https://ru.wikinews.org/wiki/Фонд_Викимедиа_удаляет_Болгарские_Викиновости пазбаўляецца ад малых неканкурэнтназдольных раздзелаў] не гледзячы на актыўнае супрацьстаянне мясцовай вікі-супольнасці. Што тут скардзіцца на неактуальную статыстычную старонку? Дзякаваць богу, што яна хоць ёсць, дзіўна што не прыбралі яшчэ:) <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 23:25, 6 снежня 2019 (+03) :: [https://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm stats.wikimedia.org] дае магчымасці параўнаць развіццё раздзелаў на розных мовах у часе. Як вынікае са статыстыкі, БелВікіпедыя не належыць да маргінальных раздзелаў, а нармальны такі сабе серадняк. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:30, 6 снежня 2019 (+03) ::: Можа й Ваша праўда. Калі браць пад увагу існаванне разделаў на кшталт [https://ab.wikipedia.org/wiki/Ихадоу_адаҟьа абхазскага], то згодны, мы сераднякі. А калі параўноўваць з мовамі, дзе аднолькавая з намі колькасць носьбітаў… да прыкладу, як [[сербская мова]]. Іх Вікіпедыя ў чатыры разы большая за нашу… <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 23:40, 6 снежня 2019 (+03) :::: Наш раздзел стаіць паводле актыўнасці рэдактараў даволі блізка да македонскага, албанскага, галісійскага, баскскага, грузінскага, казахскага, латышскага. Але пры гэтым з праглядамі справа ў нас кепская. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 6 снежня 2019 (+03) ::::: Канстатуем, што пра [https://tools.wmflabs.org/langviews/?project=be.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-20&sort=views&direction=1&view=list&page=%D0%AF%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0 Янку Купалу] чытаюць пераважна па-руску, а пра [https://tools.wmflabs.org/langviews/?project=be.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-20&sort=views&direction=1&view=list&page=%D0%86%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%87 Іва Андрыча] — па-сербску. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:09, 7 снежня 2019 (+03) ::::: Іва Андрыча канешне лепш параўнаць з [https://tools.wmflabs.org/langviews/?project=be.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-20&sort=views&direction=1&view=list&page=%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%81 Якубам Коласам], але рэйтынг праглядаў старонак ад гэтага мала зменіцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:20, 7 снежня 2019 (+03) :::::: колькасць носьбітаў сербскай мовы значна большая ў параўнанні з беларускай, кажа нам статыстыка. Сербская мова пашырана апроч Сербіі таксама ў Босніі і Герцагавіне ды Чарнагорыі. Беларуская мова саступае першынства рускай нават у самой Беларусі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 9 снежня 2019 (+03) : Абнаўляецца, але цяпер ёсць новая версія ''v2'' ([https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org мы тут]). Хаця як на маю думку старыя табліцы былі зручней. Статыстыка актыўных удзельнікаў за апошні месяц [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org/contributing/top-editors/normal|table|last-month|~total|monthly тут]. --[[Удзельнік:Weintrauber|Weintrauber]] ([[Размовы з удзельнікам:Weintrauber|размовы]]) 10:50, 7 снежня 2019 (+03) Наконт праглядаў: нягледзячы на натоўпы «памагатых», у нас няма каму займацца рэкламай. Той жа раздзел тарашкевіцай куды больш актыўна карыстацца сацсеткамі, каб прыцягнуць увагу да артыкулаў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:31, 7 снежня 2019 (+03) : З праглядамі ў тарашкевіцы сітуацыя нашмат горшая, чым у нас. Я б сказаў, там проста катастрофа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:36, 7 снежня 2019 (+03) :: На гэты момант, напрыклад, артыкул [https://tools.wmflabs.org/langviews/?project=be.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-20&sort=views&direction=1&view=list&page=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0 Сонца]. Наш раздзел на 99-й пазіцыі, тарашкевіцай — на 232-й з 243. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:43, 7 снежня 2019 (+03) :::У гэтым плане «тарашкевічы» не паказчык. У Беларусі іх рэдактуе два ўдзельніка і ўсё. Асноўная маса рэдактуры з ЗША і Канады, калі ўжо статыстыку глянуць... А для тых замежных заакіянскіх суполак гэта і так вялікі паказчык. Дзякаваць богу, што ўвогуле там яшчэ ёсць беларусы. Параўноўваць з жывым сапраўдным вікіраздзелам на любой мове тут няма чаго. Тарашкевіца - хутчэй іміджавы прает, які ніколі не прэтэндаваў на папулярнасць. Як і раздзел на эсперанта ці сімпл інгліш, напрыклад. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 01:32, 7 снежня 2019 (+03) А паводле якога прынцыпу адбіралі ўдзельнікаў?--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 00:46, 7 снежня 2019 (+03) :Вы можаце паэксперыментаваць з любым іншым артыкулам. Мае эксперыменты давалі больш-менш падобныя вынікі на выбарках па розных тэмах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:51, 7 снежня 2019 (+03) :::Вось яна, сумная рэчаіснасць. Не мае значэння, якая актыўнасць рэдактараў, калі ніхто гэта не чытае... Праца на сметніцу. Не, канешне, можна гаварыць палымяныя прамовы аб тым, што мы тут ствараем кантэнт для патомкаў. Але гэта пустая гаворка. Калі не будзе тых, хто спажывае хлеб, праца самага таленавітага пекара - марны плён. Але беларускія вікі-партызаны ідуць наперад не бачачы нічога, маўляў, будзем пячы хлеб і кропка. Навічкі з вікілетніку стварылі артыкулы? Выдалім! Што яны лухту пішуць тут невікіфікаваную! Можа ім дапамагчы? Не!!! Ні ў якім разе! Бо гэтых навічкоў тарашкевічы прывялі. Ідэйныя ворагі! Ананімы праўкі робяць? Адкацім! Нямя чаго ім тут рабіць, хай зарэгіструюцца спачатку. Сацыяльныя сеткі? Не, не чулі. Вікіцытатнік (вікікнігі і інш.)? Нахалеру гэта патрэбна! Але мы наперакладаем шмат артыкулаў з рувікі, напрыклад, і гэта дасць нашай энцыклапедыі бачнасць жывога трывалага арганізму. Неяк так... <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 01:23, 7 снежня 2019 (+03) :::: Дарэчы, спадар [[Удзельнік:Liashko|Liashko]], мушу прызнаць хаатычны падыход у сваёй выбарцы. Ацэнкі пра «катастрофу» таксама былі неабгрунтаваныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:06, 7 снежня 2019 (+03) [[Аркадзь Куляшоў]] ці [[Максім Гарэцкі]] пры гэтым ахвотней праглядаюцца ў вікі тарашкевіцай. Відаць ключ кшталту [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў]] ці [[Максім Іванавіч Гарэцкі]] пошукавым сістэмам не падабаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:33, 7 снежня 2019 (+03) :Так, даўно ўжо пра гэта згадвалі на форуме тут. Нават Гугл выдае ў выніках пошуку тарашкевіцу найперш. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 01:38, 7 снежня 2019 (+03) :: Можа варта такога кшталту артыкулы перанесці пад больш пазнавальныя назвы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:49, 7 снежня 2019 (+03) : Тое ж можна сказаць і пра мястэчкі. У выдачы Гугла наш раздзел часам увогуле не паказаны на першай старонцы. Вось загугліце Ракаў: тар-вікі, руская вікі... люстэка нашага артыкула на Wikiwand(!). А дзе ж прамая спасылка на наш артыкул? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:53, 7 снежня 2019 (+03) :: У нас маем [[Ракаў (Валожынскі раён)]], а ў тарашкевіцы — [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%9E Ракаў]. Зноў выглядае, што ключ пошуку мае значэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:02, 7 снежня 2019 (+03) ::: Колішні магдэбургскі горад заслугоўвае, каб быць пад шырока вядомай назвай [[Ракаў]] і ў нашым раздзеле Вікіпедыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:18, 7 снежня 2019 (+03) ::: У Wikiwand такая ж назва --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:47, 7 снежня 2019 (+03) :::: Перанос пад шырока вядомую назву зроблены, імаверна гэта падвысіць наведвальнасць старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:13, 7 снежня 2019 (+03) ::::: Выдачы Гугла не паняць: учора нашага Ракава было не знайсці, а сёння [[Ракаў (Валожынскі раён)]] я бачу на другім радку, спадар [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], а як у вас? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 8 снежня 2019 (+03) :::::: Праверыў у ананімным рэжыме. На другім радку. Але без удакладнення больш лагічна.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 07:08, 9 снежня 2019 (+03) ::::::: Факт у тым, што артыкул напярэдадні быў перанесены пад назву [[Ракаў]], а [[Ракаў (Валожынскі раён)]] стаў перасылкай, пасля чаго яе выдаў Гугл, хоць да таго ігнараваў. Мо шчэ якіх сюрпрызаў дачакаем за пара дзён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:45, 9 снежня 2019 (+03) :::::::: Сёння артыкулы [[Аркадзь Куляшоў]] і [[Максім Гарэцкі]] пад больш пазнавальнымі назвамі трапілі ў топ-выдачу Гугла (мова па замоўчванні ў пошуку руская, з беларускай мовай у наладах яны і раней у топ траплялі). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:32, 10 снежня 2019 (+03) :::: Увогуле падтрымліваю шырокі перанос артыкулаў пад больш пазнавальную назву. Напрыклад, хто там ведае, якое імя па бацьку ў [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]]? Пішуць у радку пошука адзіны пазнавальны брэнд: Ніл Гілевіч і кропка. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 09:31, 13 снежня 2019 (+03) ::::: Згаданая старонка перанесена пад назву [[Ніл Гілевіч]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:57, 13 снежня 2019 (+03) : Усё ж у правіле [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў]] сказана, што артыкулы пра людзей мусяць называцца '''Імя Імя па бацьку (Сярэдняе імя) Прозвішча'''. Пра пазнавальнасць, пошукі ў гугле, вядомасць асоб у правіле нічога няма (што цалкам правільна, бо гэтыя рэчы вельмі суб’ектыўныя). Таму такія адзінкавыя пераносы лічу недапушчальнымі. Калі супольнасць падтрымае, то варта скарэктаваць правіла і прыбраць імя па бацьку з назвы артыкула для ўсіх асоб. Інакш неяк болей дакладна вызначыць, для каго пішам і для каго не, або вярнуць усе артыкулы пад назвы згодна з цяперашнімі правіламі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:04, 13 снежня 2019 (+03) :: У правіле [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў]] сказана даслоўна: У назвах артыкулаў пра людзей захоўваецца натуральны парадак - Імя Імя па бацьку (Сярэдняе імя) Прозвішча. Гэты паражак пры пераносах нідзе не быў парушаны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:17, 13 снежня 2019 (+03) ::: адно са значэнняў з'яўляецца шырока распаўсюджаным і агульнаўжывальным — удакладненне не патрэбнае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 13 снежня 2019 (+03) :::: Лічу такі падыход непрымальным. Ні ў адной вікіпедыі не ведаю прынцыпу ўжывання/неўжывання імі па бацьку ў назву артыкула з пункт гледжання "распаўсюджанасці і агульнаўжывальнасці" — або ўсюды ўжываецца, або нідзе не ўжываецца, або ўжываецца, напрыклад, толькі для развязвання неадназначнасцей. І цяперашняя фармулёўка ў [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў]] заўсёды знаходзіла разуменне ўдзельнікаў як "імя па бацьку заўсёды даецца ў назве артыкула, калі яно ёсць у асобы". Так, існавалі спрэчныя моманты, наконт імёнаў па бацьку для малдаван, для апалячаных ліцвінаў і інш., але абгрунтаванне пераносу "Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў" у [[Аркадзь Куляшоў]] праз "парадак не быў парушаны" лічу гульнёй з правіламі. Такі падыход параджае сітуацыю, што кожны можа пераносіць артыкулы на свой густ без аніякіх прынцыпаў (ці з самавыдуманымі і нікому не вядомымі). Прапаную лепш пазбавіцца ад імён па бацьку ў назвах артыкулаў увогуле, замацаваць гэта ў правілах і зрабіць паўаўтаматычны перанос ботам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:38, 13 снежня 2019 (+03) ::::: ''ўжываецца, напрыклад, толькі для развязвання неадназначнасцей'', — больш-менш прымальна (замест удакалднення ў дужках), і то не факт. Кандрат Кандратавіч Крапіва ці Пётр Усцінавіч Броўка, дарэчы, таксама мелі імёны па бацьку, але як пісьменнікі атрымалі вядомасць без іх. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 13 снежня 2019 (+03) :::::: Такі падыход у англійскай вікіпедыі, гл. напрыклад [[:en:Alexander Chuprov]]. У вікіпедыі тарашкевіцай таксама было прапісана магчымасць развязвання неадназначнасці праз імя па бацьку, але ад такой практыкі там адмовіліся накарысць іншых спосабаў. Мне таксама такі варыянт не вельмі падабаеца, бо незразумела чым пэўны чалавек заслужыў імя па бацьку. Прапаную далейшае абмеркаванне праводзіць на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Імя па бацьку ў назвах артыкулаў|адмысловай старонцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:16, 13 снежня 2019 (+03) :Падтрымліваю {{у|Artsiom91}}, яшчэ не хапала пасля спрачацца хто варты, а хто не варты мець у назве імя па бацьку. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:32, 13 снежня 2019 (+03) :: Імя па бацьку ці ўдакладненне ў дужках гэта ўсяго толькі дадатковы ключ пошуку/ У прынцыпе ўсё можна вырашыць і праз удакладненне ў дужках, і неяк такі вырашаем, ''хто варты, а хто не варты мець'' яго — не пабіліся пакуль што :-) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 13 снежня 2019 (+03) == Вікісустрэча 28 лістапада == Запрашаем на [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Сустрэча_28_лістапада_2019_г.|вікісустрэчу]] 28 лістапада (пачатак - 18:30) у Мінску. Уваход вольны. Удзельнік Андрусь збіраецца падзяліцца досведам з [[wikimania:Wikimania 2019|Вікіманіі]], якая адбылася 14-18 жніўня 2019 г. у Стакгольме. Таксама чакаецца справаздача дэлегата ад Беларусі па [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2019 сустрэчы Вікімедый Цэнтральнай і Усходняй Еўропы (CEE)] 11-13 кастрычніка ў [[Бялград|Бялградзе]]. Падзелімся ўражаннямі ад апошняй віківандроўкі ў Масюкоўшчыну. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 13:17, 27 лістапада 2019 (+03) ==Артыкул года== Запрашаю шаноўнае спадарства да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2019|Артыкул года]]. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 09:35, 21 лістапада 2019 (+03) == Колеры шаблонаў == У цяперашні час у беларускай вікіпедыі ў навігацыйных шаблонах і шаблонах-картках ужываюцца колеры ў залежнасці ад краіны, а таксама маецца шэраг «тэматычных» колераў, гэтыя колеры забяспечваюцца з дапамогай шаблона {{Ш|Колер}}. [[Размовы з удзельнікам:Liashko#Нестандартны колер шаблону|У папярэднім абмеркаванні]] была выказана прапанова аб адмове ад спецыяльных колераў і пераходзе да адзінага. Напрыклад рувікі адмовілася ад колераў краін, [[:ru:Википедия:Голосования/Цвета в карточках географических объектов|што знайшло падтрымку супольнасці]]. У сувязі з гэтым лічу мэтазгодным абмеркаваць пытанне на больш агульным узроўні. Прапаную выказвазваць думкі наконт таго, як можна аптымізаваць каляровае афармленне шаблонаў, ці варта праводзіць і якія змены для навігацыйнах шаблонаў і картак, для якіх тэм мэтазгодна мець адмысловыя колеры.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:18, 21 лістапада 2019 (+03) : А яшчэ ў рувікі пішуць тысячы артыкулаў аб неіснуючай краіне БЕЛОРУССИЯ і што НА Украіне ідзе вайна нацыстаў з патрыётамі НОВОРОССИИ. Прапаную Вам стварыць неабходную тэму ў раздзеле '''Апытанні''', а затым зладзіць галасаванне ў раздзеле '''Галасаванні'''. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 01:31, 21 лістапада 2019 (+03) :: Ствару, як будзе бачна цікавасць да тэмы і хоць нейкая канкрэтыка па прапановах. Прашу не згадваць у абмеркаванні тое, што яго ніякім чынам не датычыцца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 02:09, 21 лістапада 2019 (+03) ::: Спадар Арцём, Вы мяне не так зразумелі. Я прапанаваў Вам стварыць асобнае апытанне аб колеры навігацыйных шаблонаў. А вось спасылка на рувікі гэта вельмі не аўтарытэтная крыніца для параўнання. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 02:46, 21 лістапада 2019 (+03) :Пачытаў вышэйзгаданае расейскае абмеркаванне, там прынята не зусім кансенсуснае рашэнне. Жалезная логіка ёсць ў аргументах і аднаго, і другога боку. Карацей, а калі прыняць {{ш|колер}} у якасці правіла? <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 12:18, 21 лістапада 2019 (+03) :: Можна прыняць пэўныя ўдакладненні ў [[Вікіпедыя:Шаблоны]], але пакуль зусім незразумела якія. Ці то вызначыць пэўныя тэмы, якія могуць быць у шаблоне {{ш|колер}}, ці вызначыць абавязковасць выкарыстання шаблона, ці што яшчэ. Вось таму і цікава меркаванне супольнасці на гэты конт.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:43, 21 лістапада 2019 (+03) : Я за тое, каб цалкам прыбраць шаблон колеры, бо сэнсу ў іх аніякага няма. Візуальна рознакаляровасць тамсама выглядае дрэнна. Варта вярнуць да адзінага шэрага колеру, як у англійскай Вікіпедыі. У навігацыйных шаблонах пэўна таксама трэба забараніць змяненне колераў, і вярнуць адзіны светла-фіялетавы.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:46, 21 лістапада 2019 (+03) == 3 500 000 правак == : 20.11.2019, У Беларускай Вікіпедыі зроблена 3 500 000 правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 20 лістапада 2019 (+03) Гэта добра, але ўдзельнікаў з Беларусі замала. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 15:32, 20 лістапада 2019 (+03) ==Лагатып горада== Мяне зацікавіла пытанне, ці існуе ўвогуле ў хоць якім моўным раздзеле практыка дадавання лагатыпаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак у шаблон-картку ў артыкулах? Напрыклад, у картках універсітэтаў, кампаній ёсць лагатыпы. А ў картцы горада можа быць такі параметр? [https://interfax.by/news/turizm/otdykh_v_belarusi/1266377/ Я ў сувязі з абраннем лагатыпа пытаюся]. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 12:21, 13 лістапада 2019 (+03) : Практыка ёсць, напрыклад [[:en:Ottawa]]. Аднак пытанне, а што ўвогуле такое лагатып горада? Калі герб і сцяг зацверджаны афіцыйна (і тое не заўсёды), то лагатып — звычайна неафіцыйны і незацверджаны сімвал, які выкарыстоўваюць у рэкламных мэтах. Пазнавальнасці, у адрозненне ад універсітэтаў і кампаній (дзе лагатыпы афіцыйныя) ён звычайна ніякай не дадае, таму не бачу падстаў даваць такі параметр у картцы (а магчыма, і ўвогуле згадваць пра лагатып у артыкуле не варта).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:00, 13 лістапада 2019 (+03) == Шаблоны стабаў == Сёння ўвечары і заўтра прайдуся ботам па артыкулах і прыбяру ўсе шаблоны стабаў, згодна з [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2019#Шаблон:Stub-meta|вынікамі абмеркавання]], з наступным выдаленнем шаблонаў, забараной на іх стварэнне і прастаноўкі ў артыкулы. Калі ў каго ёсць меркаванні на гэты конт, калі ласка, пішыце тут.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:34, 6 лістапада 2019 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], што будзем рабіць, калі нехта ізноў пачне прастаўляць такога кшталту шаблоны ў артыкулы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:38, 6 лістапада 2019 (+03) :: Планую пазней наладзіць [https://be.wikipedia.org/wiki/Адмысловае:AbuseFilter фільтр рэдагаванняў], які заблакуе захаванне старонкі пры наяўнасці тэксту "-stub}}" (ці падобнага, які адносіцца да стабаў) з папярэджаннем аб тым, што шаблоны стабаў з такімі назвамі недапушчальны і прапановай прыбраць іх з артыкула або замяніць на іншыя, напрыклад {{Ш|У планах}}, {{Ш|Дапісаць}}, {{Ш|rq}}.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:12, 6 лістапада 2019 (+03) ::"з забаронай на іх стварэнне" - мне гэта не падабаецца, я выказваўся ў абмеркаванні, але… рабіце, што хочаце. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 22:46, 6 лістапада 2019 (+03) Трэба прыбраць з панэлі для хуткай устаўкі пад акном рэдагавання {{Ш|Пачатак артыкула}} і {{ш|стаб|}}, якія былі выдалены. --[[Удзельнік:Krylowicz|Krylowicz]] ([[Размовы з удзельнікам:Krylowicz|размовы]]) 16:43, 21 лістапада 2019 (+03) : {{Зроблена}}.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:47, 23 лістапада 2019 (+03) :Дзе ў якім абмеркаванні быў кансенсус супольнасці на конт "забараной на іх стварэнне"? Як гэта суадносіцца з [[Вікіпедыя:Праўце смела|В:ПС]]? Што яшчэ плануецца ў аднабаковым парадку забараніць ствараць у '''свабоднай''' энцыклапедыі? <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 10:54, 1 снежня 2019 (+03) :: Па-першае, дагэтуль ніякай забароны пакуль не ўведзена. Па-другое, калі жадаеце менавіта ствараць і выкарыстоўваць гэтыя шаблоны (а не проста змагаецеся за нейкія правы), то патлумачце дзе і якім чынам, калі будзе бачна што гэта сапраўды карысна і не можа быць заменена іншымі сродкамі, то ніхто супраць такога выкарыстання не будзе. Свабодная энцыклапедыя не азначае што тут можна рабіць што заўгодна, бо як мінімум свабода аднаго ўдзельніка абмяжоўваецца свабодай іншых. Калі прайшло абмеркаванне за адмену шаблонаў, у выніку яны былі выдалены без асаблівых пярэчанняў, то навошта нават даваць магчымасць ствараць іх наноў? Суадносіцца з [[Вікіпедыя:Праўце смела]] тым, што такія шаблоны можна смела прыбіраць з артыкулаў і выдаляць у адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Мяркуецца, што стварэнне шаблона наноў хутчэй за ўсё будзе мець месца пры перакладзе іншамоўных артыкулаў удзельнікам, які не будзе ведаць пра адмову тут. Тады папярэджанне падкажа яму, што шаблон тут і не патрэбны і яго лепей проста прыбраць, або замяніць на іншыя.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:23, 1 снежня 2019 (+03) :::Абмеркаванне было кволае і супярэчлівае. А рабіць вынікі з яго на конт таго, што раз і не выказаліся за захаванне шаблонаў, то можна яшчэ і забараніць іх стварэнне - гэта ўжо фантазіі. Не лагічна. Мо яшчэ бан прыдумаем тым, хто створыць шаблон стаба ў будучым? <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 22:59, 6 снежня 2019 (+03) :::З.Ы. Згодна з Вашай лагікай трэба ўводзіць забарону на стварэнне ўсіх артыкулаў, якія абмяркоўваліся і выдалены на [[Вікіпедыя:Да выдалення]]. І ні за якія правы я не змагаюся. Я адстойваю кнопку погляду на тое, што ва ўсіх буйных Вікі шаблоны стабаў ёсць і запатрабаваныя. Але калі заўтра ў белвікі прыйдзе новы ўдзельнік і захоча стварыць артыкул-стаб з шаблонам, то чамусці гэта будзе абмежаванне чыёйсці свабоды і яму дадуць па рукох, маўляў тут такое рабіць нельга. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 10:35, 11 снежня 2019 (+03) : Я таксама, ніякай згоды супольнасці на выдаленне шаблонаў стабаў, не ўбачыў. Асабіста мне, яны не патрэбны. Але і «гуляць у адны вароты», і выкарыстоўваць аргумент, што нікаму не было цікава падчас дыскусіі, таму я іх выдалю, не зусім правільна.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 12:58, 1 снежня 2019 (+03) == Ініцыялы == У нас шмат чырвоных спасылак гэта ініцыялы з прозвішчам — такія выпадкі цяжкавата адсочваць, бо ў нас прамы парадак для імён. Ці можна прыкруціць да картак нейкі код (напрыклад у {{ш|Картка/імя}}, які мусіць быць ва ўсіх картах для асоб), які б правяраў наяўнасць скарачэнняў (пры гэтым, калі сярэдняе слова ў імі заканчваецца на -віч ці -ўна, каб правяралася наяўнасць старонкі-скарачэння без гэтага слова) і дадаваў артыкулы ў адпаведныя катэгорыі? Мне ўяўляецца магчымым, бо паасобку ўсе гэтыя функцыі (праверкі перанакіраванняў, праверкі існавання старонкі, адкідання літар да пэўнай колькасці знакаў, дадання катэгорый) ўжо сустракаў, але як гэта сабраць у адно… {{у|Artsiom91}}? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:50, 4 лістапада 2019 (+03) : Правільна разумею, што прапануецца наладзіць праверку наяўнасці існавання пэўных старонак выгляду "І. Прозвішча" і дадаваць артыкул у адмысловую катэгорыю для адсочвання, калі нейкай з патрэбных старонак не існуе?--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:05, 4 лістапада 2019 (+03) ::Адразу па трох: "Імя Прозвішча", "І. Прозвішча" і "І. І. Прозвішча" --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:42, 5 лістапада 2019 (+03) ::: Задачу зразумеў, думаю зраблю, але не магу абяцаць у бліжэйшы час.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:35, 6 лістапада 2019 (+03) == [[Аляксандр Гаркаві|Аляксандр Гаркаві, або Аляксандр Гаркавы]] == Можа, хто зацікавіцца напісаць? Карысныя спасылкі [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-343468&strq=l_siz=20 тыц], [http://nov-centr.of.by/personal/garkavy-alyaksandr/ тыц] і {{нп3|Аляксандр Гаркавы|артыкул у англавікі||Alexander Harkavy}}. Калі хто ўзяўся, вялікі дзякуй ад мяне--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 13:34, 18 кастрычніка 2019 (+03) : [[Аўрам Якаўлевіч Гаркаві]], родам з Навагрудка, згадваецца ў БЭ т. 5. Мяркую http://unicat.nlb.by можна даверыць у гэтым выпадку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:26, 18 кастрычніка 2019 (+03) :: І туды ж цікавая {{нп3|Любоў Веньямінаўна Гаркаві-Ландау||ru|Гаркави-Ландау, Любовь Вениаминовна}}, пра якую таксама вельмі б добра напісаць.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 11:51, 14 лістапада 2019 (+03) == Пераклад назваў стадыёнаў == Падчас рэдагавання артыкулаў пра беларускія стадыёны я звярнуў увагу на тое, што ў іншамоўных Вікіпедыях амаль не выкарыстоўваюць беларускія назвы. Пішуць Borisov-Arena, потым Barusaw-Arena і яшчэ Barysaŭ-Arena. Таму я хачу разабрацца з гэтым пытаннем для таго, каб нашы «міжнародныя знаўцы Беларусі» выкарыстоўвалі пераклад беларускіх назваў стадыёнаў, а не гэты набор слоў. Калі ласка, падкажыце хто ведае дзе можна паглядзець афіцыйна дзеючы варыянт перакладу беларускіх назваў. Я дадам гэты пераклад у пачатку кожнага артыкула пра стадыёны. І яшчэ адно пытанне: ці можна не адміністратару змяняць назву катэгорыі стадыёна на Вікісховішчы? Дзякуй за ўвагу. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 18:58, 17 кастрычніка 2019 (+03) : Афіцыйна ёсць толькі [[Інструкцыя па транслітарацыі]]. Для стадыёнаў жа зацверджаных перакладных назваў няма, і выдумляць іх для артыкула не трэба. На Вікісховішчы можна пераносіць катэгорыі і неадміністратарам, праз кнопку "Перанесці" ("Move") уверсе справа, гэтак жа як і тут, адно толькі трэба таксама перанесці ўсе складнікі пад новую назву катэгорыі. Наконт таго, як перакладаць беларускія назвы ў іншамоўных вікіпедыях — варта звяртацца ў тыя самыя іншамоўныя вікіпедыі і Вікісховішча, бо ўсе раздзелы незалежныя, у кожным называюць артыкулы пра Беларусь так, як там дамовіліся (ці, калі няма каму дамаўляцца — як захацелася нейкаму ўдзельніку).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:01, 17 кастрычніка 2019 (+03) Зрабіў пераклад на адну з самых папулярных моў зносін на планеце Зямля. Папраўце, калі памыліўся. 1. Будаўнік — ''Budaŭnik'' Stadium, Salihorsk;<br/>2. Юнацтва — ''Junactva'' Stadium, Mazyr;<br/>3. Тарпеда — ''Tarpieda'' Stadium, Žodzina;<br/>4. Спартак — ''Spartak'' Stadium, Mahilioŭ;<br/>5. Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс — ''Viciebski Central Sport Complex'';<br/>6. Цэнтральны спартыўны комплекс «Нёман» — ''Central Sport Complex Nioman'', Hrodna;<br/>7. Абласны спартыўны комплекс «Брэсцкі» — ''Regional Sport Complex Brescki'';<br/>8. Барысаў-Арэна — ''Barysaŭ-Arena'';<br/>9. Цэнтральны — ''Centraĺny'' Stadium, Homieĺ;<br/>10. Трактар — ''Traktar'' Stadium, Minsk;<br/>11. Нацыянальны алімпійскі стадыён «Дынама» — ''Dynama National Olympic Stadium'', Minsk;<br/>12. Нацыянальны футбольны стадыён — ''National Football Stadium'', Minsk. Поўны пераклад назвы з горадам будзе ў катэгорыі на Вікісховішчы. А вось у пачатку артыкула, у дужках, курсівам указваць назву (без Stadium і горада) як пераклад на англійскую мову ці як? Прыклад: Нацыянальны алімпійскі стадыён «Дынама» ({{lang-en|''Dynama National Olympic Stadium''}}) — ... --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 19:36, 18 кастрычніка 2019 (+03) : У артыкулах у беларускай вікіпедый ніякіх англійскіх ці іншых замежных назваў даваць не трэба.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:21, 18 кастрычніка 2019 (+03) Так а дзе тады англамоўным удзельнікам прачытаць пераклад беларускай назвы, калі ў нашым раздзеле, у артыкулах пра стадыёны, не будзе падказкі для іх? Тады незразумела, у якім моўным раздзеле Вікіпедыі іншамоўным удзельнікам даведацца пра пераклад беларускіх назваў? А ў апісанні карткі да стадыёна? --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 21:01, 18 кастрычніка 2019 (+03) : Замежныя назвы можна даваць у вікіпедыях на адпаведных мовах. На англійскай ёсць артыкулы амаль пра ўсе беларускія стадыёны. А ў беларускай вікіпедыі даваць нейкія пераклады на варта, ні ў тэксце артыкула, ні ў картцы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:33, 18 кастрычніка 2019 (+03) :: Спадар [[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]], звесткі пра назвы стадыёнаў пры адсутнасці артыкулаў на іншых мовах можна для пачатку дадаць на ВікіДата, як напр. пра [https://www.wikidata.org/wiki/Q4444132#sitelinks-wikipedia Stroitel Stadium (Soligorsk)]. Там можна зрабіць наладкі пад абраныя Вамі мовы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:27, 29 кастрычніка 2019 (+03) :::Так пра ўсе нашы асноўныя стадыёны артыкулы на англійскай мове ўжо ёсць. Я хацеў дадаць у нас пераклад назваў з беларускай на англійскую. Калі хто-небудзь з іншамоўных раздзелаў зайдзе ў наш за інфармацыяй аб стадыёне, яны змаглі б бачыць правільны пераклад, а не прыдумляць незразумела што. Ва ўсім свеце не ведаюць пра заканадаўства Беларусі, 99 адсоткаў беларусаў не ведаюць заканадаўства аб перакладзе беларускіх назваў. А так прыйдзецца для кожнага стадыёна рабіць пераносы ў англійскай Вікіпедыі. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 16:01, 29 кастрычніка 2019 (+03) :::: Для назваў беларускіх стадыёнаў няма ніякіх "правільных" перакладаў, якія былі б зацверджаны афіцыйна. Таму любы пераклад будзе прыдуманым і ніякім чынам не лепшым за іншы пераклад, зроблены па іншых прынцыпах.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:25, 29 кастрычніка 2019 (+03) :::::Вы зараз уводзіце ў зман удзельнікаў Вікіпедыі. Немагчыма перакладаць назвы з адной мовы на іншую проста як захочацца, у энцыклапедыі так ніхто не робіць. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 16:34, 29 кастрычніка 2019 (+03) :::::: У любым выпадку кансэнсус наконт гэтага будзе фарміравацца па-за межамі БелВікі. Нас тут цікавіць толькі перадача той або іншай назвы менавіта на беларускай мове. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:11, 29 кастрычніка 2019 (+03) Offtop. Падкажыце, у якім парадку дадаюцца катэгорыі для артыкулаў у Вікіпедыі і для катэгорый на Вікісховішчы? Напрыклад, ад агульнага да прыватнага ці наадварот; калі дзве і больш катэгорыі падыходзяць, якая будзе ў прыярытэце? Чытаў правілы катэгарызацыі, але там занадта мала інфармацыі пра гэта. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 19:35, 22 кастрычніка 2019 (+03) : І фармальна і фактычна парадак не мае значэння, мае значэнне толькі сам факт таго, што старонка ўваходзіць у нейкую катэгорыю. Аднак звычайна катэгорыі ўнізе артыкула даюцца ад болей важных да меней важных. Калі размова ідзе пра артыкулы пэўнай тэматыкі, то мае сэнс вызначыцца з нейкім парадкам і ўжываць яго ва ўсіх артыкулах (хоць, ізноў жа, парушэнне такога парадку не будзе нейкай праблемай).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:17, 22 кастрычніка 2019 (+03) Я зрабіў [[Вікіпедыя:Апытанні|апытанне]] на дадзеную тэму, далучайцеся хто займаецца спартыўнай тэматыкай. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 15:57, 23 кастрычніка 2019 (+03) == Назвы батанічных таксонаў. Справаздача == Вітаю, спадарства. Сёння я скончыла працу над Лаціна-руска-беларускім батанічным слоўніку А. І. Кісялеўскага і да ўсіх таксонаў, згаданых там, дадала спасылку на аўтарытэтную крыніцу беларускай назвы (акрамя самога слоўніка там яшчэ цэлы шэраг выданняў, на якія спасылаўся Анатоль Іванавіч). У працэсе я таксама пачала некаторую колькасць артыкулаў. І таксама я стварыла дастаткова многа старонак вырашэння неадназначнасцей з народнымі і батанічнымі назвамі раслін, якія выкарыстоўваюцца для розных таксонаў. Цяпер на гэты слоўнік спасылаюцца 1614 артыкулаў, але таксонаў у слоўніку значна болей, так што праца будзе працягвацца, але ўжо не так шчыльна і рэгулярна. Акрамя сваёй справаздачы, хачу аўтарытэтна аб'явіць, што як чалавек, які пабачыў ледзь не ўсе батанічна-таксанамічныя артыкулы раздзела на ўласныя вочы, я атрымала вялікае задавальненне ад якасці прапрацаванасці гэтай тэмы ў нас, артыкулаў шмат, яны закрываюць большасць важных тэм ([[Спіс дзікарослых раслін Беларусі]] яшчэ вельмі чырвоны, але вялікіх правалаў становіцца менш з кожным днём), а якасць асобных артыкулаў задаволіць самых прыдзірлівых крытыкаў, так што дзякуй тым, хто цікавіцца гэтай тэмай, выпраўляе і вычытвае за мной, піша сваё і натхняе рэдактараў на новыя здзяйсненні.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:16, 16 кастрычніка 2019 (+03) : Выдатная праца! Маю два пажаданні: 1) спасылак на гэты слоўнік зашмат, таму лепей было б мець асобны шаблон для гэтага слоўніка, каб дадаваць яго ў артыкулы з 1-2 параметрамі, а не шматрадковым {{Ш|Кніга}}; 2) быў бы вельмі дарэчы артыкул пра аўтара такога слоўніка.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:38, 16 кастрычніка 2019 (+03) :: Наконт шаблона прымаецца, мая памылка, а артыкул пра аўтара зраблю.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 13:14, 16 кастрычніка 2019 (+03) : Выдатна, варта зрабіць беларускія назвы даступнымі для шырокіх мас праз Вікіпедыю. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:39, 4 лістапада 2019 (+03) == Василиса Прекрасная == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3A%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2&type=revision&diff=3461802&oldid=3461788 Калега спытаў]: Скажите, а как по белорусски будет Василиса Прекрасная? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 7 кастрычніка 2019 (+03) : Паводле БелЭн [[Аляксандр Роу]] зняў фільм «Васіліса Прыгожая». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:31, 7 кастрычніка 2019 (+03) :: [https://www.youtube.com/watch?v=ziAf9mQ2W6c БТ] згодна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 7 кастрычніка 2019 (+03) :А якія яшчэ варыянты? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:37, 4 лістапада 2019 (+03) :: Пакапайцесь у гісторыі правак — даведаецеся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:46, 4 лістапада 2019 (+03) == Магчымасць змяняць імёны ўдзельнікаў без звароту на мету == Спадарства, добры дзень. Я атрымаў сцяг Global rename, цяпер я магу выконваць простыя запыты на перайменаванне ўдзельнікаў тут, без звароту на мету. Складаныя запыты (узурпацыя і г.д.) па-ранейшаму будуць выконвацца на меце. Калі суполька згодна, то стварыце, калі ласка, старонку накшталт [[:ru:ВП:ПУЗ]], прыміце ваша правіла аб імёнах (альбо дамовіцесь выкарыстовываць [[:ru:ВП:ИУ]] ці [[:en:WP:USERNAME]]). Дзесьці раз на тыдзень я буду іх выконваць. [[Удзельнік:Track13|Track13]] ([[Размовы з удзельнікам:Track13|размовы]]) 19:21, 5 кастрычніка 2019 (+03) == Віківерсітэт == Стварыў запыт на Мета - [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikiversity_Belarusian Requests for new languages/Wikiversity Belarusian]. Прашу супольнась выказвацца на вышэйзгаданнай старонцы. Таксама прашу пакідваць каментарыі на аналагічных старонках на конт стварэння (дакладней, выхаду з Інкубатара) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikinews_Belarusian Вікінавін] і [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikivoyage_Belarusian Віківандровак] на беларускай мове. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 10:52, 18 верасня 2019 (+03) : Спадар Віт, у мяне да Вас такое пытанне. Я паглядзеў статыстыку некаторых праектаў за межамі беларускай Вікіпедыі за апошнія два гады: [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wiktionary.org/contributing/user-edits/normal|bar|2-year|~total|monthly 1], [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikisource.org/contributing/edits/normal|bar|2-year|~total|monthly 2], [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikibooks.org/contributing/user-edits/normal|bar|2-year|~total|monthly 3], [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikiquote.org/contributing/user-edits/normal|bar|2-year|~total|monthly 4]. Можа лепш нам УСІМ сканцэнтравацца на працы ў Вікіпедыі, як Вы лічыце? У будучыні ўсё адно давядзецца думаць аб аб’яднанні ўсіх удзельнікаў вакол адзінай беларускай Вікіпедыі. 10 беларускіх праектаў проста няма каму будзе цягнуць. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 18:03, 18 верасня 2019 (+03) ::Так, такое меркаванне існуе, ўжо чуў у тым ці іншым выглядзе. Але я яго не падзяляю. Вікіпедыя - гэта выдатна і ствараць яе задача першапачатковая. Але я лічу, што падтрымка профільных вікіпраектаў таксама важная частка дзейнасці. Яны вельмі патрэбныя і я працягваю шукаць тых, хто ў такой працы зацікаўлены... <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 09:16, 19 верасня 2019 (+03) == Вікісустрэча 19 верасня == Запрашаем на [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Сустрэча_19_верасня_2019_г.|вікісустрэчу]] 19 верасня (пачатак - 18:30) у Мінску. Уваход вольны. Удзельнік Вікіманіі Андрусь падзеліцца досведам з [[wikimania:Wikimania 2019|Вікіманіі]], якая адбылася 14-18 жніўня 2019 г. у Стакгольме. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:29, 13 верасня 2019 (MSK) == Конкурс о писателях Ростовской области == Здравствуйте! Извините, что пишу по-русски. Сообщаю, что до 30 сентября проходит '''[[:wmru:Конкурсы/Узнай Россию. Начни с Дона. Достопримечательности, жизнь и творчество Чехова, Шолохова и других мастеров слова|конкурс статей, посвящённый писателям Ростовской области и их произведениям]]'''. В номинации 2 принимаются в том числе статьи на белорусском языке. Победители получат ценные призы. Приглашаю всех принять участие в этом конкурсе! --[[Удзельнік:Andreykor|Andreykor]] ([[Размовы з удзельнікам:Andreykor|размовы]]) 14:42, 5 верасня 2019 (MSK) == Населеныя пункты Крыму == Які шаблон выкарыстоўваць пры заліўцы населеных пунктаў Крыма? {{Ш|НП-Украіна}} ці {{Ш|НП}}, але пры выкарыстанні другім, ён аўтаматычна адлюстроўваецца як НП РФ, ці варта выкарыстоўваць 2 шаблона або только {{Ш|НП-Украіна}} \ {{Ш|НП-Расія}} ? Адміністрацыйнае падпарадкаванне пісаць і ўкраінскае і расійскае, а так сама назвы НП на іншых мовах пазначаць на украінскай, крымскататарская і рускай? --[[Удзельнік:Zelyoniy.anton|Дзеручэнка Антон]] ([[Размовы з удзельнікам:Zelyoniy.anton|размовы]]) 20:23, 29 жніўня 2019 (MSK) : Выкарыстоўваць {{Ш|НП-Украіна}}, падпарадкаванне пісаць толькі ўкраінскае, назву толькі на ўкраінскай.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:45, 29 жніўня 2019 (MSK) :: Можа, варта мець {{Ш|НП-Крым}}, каб адлюстроўваўся дваісты стан, бо расійскае адм.-тэр. дзяленне інгараваць не зусім слушна, яно ж ёсць "на мясцовасці". Як які Рэйхскамісарыят Остланд, добра не актуальны, шаблона не вымагае. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:04, 29 жніўня 2019 (MSK) ::: Маем {{Ш|У Крыме}}, і ён пакуль што выкарыстоўваецца для населеных пунктаў паўвострава. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 29 жніўня 2019 (MSK) == Беларускі каляндар == Знайшоў старонку [[Шаблон:Беларускі каляндар/16 кастрычніка]] і іншыя {{пс|Шаблон:Беларускі каляндар}}, якія зараз не выкарыстоўваюцца. Магчыма, знойдуцца ахвочыя іх дапрацаваць, дадаць новыя, выкарыстаць напрыклад на галоўнай старонцы або ў [[Партал:Беларусь]]? Калі ніякага выкарыстання старонак не будзе, іх варта выставіць да выдалення.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:54, 26 жніўня 2019 (+03) :Трэба выстаўляць на выдаленне. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 18:21, 7 снежня 2019 (+03) :: Старонкі з назвамі на ўзор Шаблон:Беларускі каляндар выдалены. Згодна з [[Вікіпедыя:Шаблоны]] яны мусяць выкарыстоўвацца, а калі перспектывы выкарыстання не зразумелыя — хутка выдаляюцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 7 снежня 2019 (+03) == Апытанне ўдзельнікаў== Па-першае, як і абяцаў, я звярнуўся да англійскіх адміністратараў Вікісховішча з нагоды стадыёнаў Магілёўскага намесніцтва, ЛітБел і БССР. Ад аднаго з іх я атрымаў такі адказ (тэкст арыгінальны, без змяненняў). The data displayed in the infobox is from Wikidata, you need to change things there. For your first example, I think {{ping|Tacsipacsi}} already fixed it with [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2280&diff=1000558484&oldid=996906497]. For the second example, it was necessary to say which is the preferred value of {{P|P131}} so that the historical one was not accidentally selected, see [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2678&diff=1000798802&oldid=988770036]. These are a bit complex to debug, sorry, as you have to follow the location tree from the Wikidata item. Thanks. [[User:Mike Peel|Mike Peel]] ([[User talk:Mike Peel|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:03, 23 August 2019 (UTC) У сувязі з гэтым, хачу спытаць: хто-небудзь тут можа змяніць месцазнаходжанне ў Вікідаце для буйных гарадоў Беларусі (100 000 жыхароў і больш) такім чынам, каб перавага ў адлюстраванні на Вікісховішчы была ў сучаснага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення Беларусі? Калі не, тады ўвесь свет будзе глядзець на гэтую лухту і не зможа знайсці на ўсіх картах свету нашы гарады і краіну? Па-другое, перад тым, як стварыць праект Футбол, я хацеў бы пацікавіцца ва ўдзельнікаў беларускай Вікіпедыі (акрамя бюракратаў і адміністратараў) вось пра што. Хто гатовы рэдагаваць артыкулы пра БЕЛАРУСКІ ФУТБОЛ? Хоць бы адзін артыкул у месяц. У сувязі з вялікай колькасцю артыкулаў са састарэлай ці амаль адсутнай інфармацыяй, трэба будзе перапрацоўваць па 80 адсоткаў дадзеных у кожным артыкуле: карткі, асноўную інфармацыю, спасылкі на афіцыйныя крыніцы, табліцы, шаблоны і г.д. Такім чынам, адзін удзельнік за год можа зрабіць 12 добрых артыкулаў, а пяць удзельнікаў ужо 60. Дамовімся паміж сабой хто возьме які сектар на сябе і будзем метадычна, год за годам, паляпшаць артыкулы пра беларускі футбол. Для рэдагавання возьмем лепшыя прыклады афармлення артыкулаў і шаблонаў у замежных Вікіпедыях, якія можна хаця б часткова прымяніць у нас. УВАГА! Удзел у праекце Футбол не азначае, што Вы павінны адмовіцца ад сваіх мэтаў у беларускай Вікіпедыі. Я проста хачу высветліць, хто гатовы марнаваць свой час для стварэння АДНАГО добрага артыкула ў МЕСЯЦ пра беларускі футбол. Дзякуй за ўвагу. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 14:22, 23 жніўня 2019 (MSK) : Не трэба змяняць месцазнаходжанне гарадоў, трэба 1) праверыць ці адзначана для горада актуальная адм.адзінка; 2) праверыць ці зададзены для гэтай адм.адзінкі храналагічныя межы, т.б. з 1991 года. І ўсё, праблем не будзе. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:40, 23 жніўня 2019 (+03) : Што ўласна Mike Peel Вам і паказаў. Як кажуць, хлеб на стале, а рукі свае. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:42, 23 жніўня 2019 (+03) Спадар Maksim L., як уводзіць дадзеныя і куды на Вікідаце мне зразумела, але як зрабіць перавагу ў адлюстраванні пэўнага перыяду, я не ведаю. Не хачу быць сланом у хлебнай краме, таму і зладзіў тут апытанне. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 15:49, 23 жніўня 2019 (MSK) : Як рабіць перавагу пэўным сцверджанням можна пачытаць на [[:d:Help:Ranking]] (там ёсць варыянт старонкі на рускай мове). Гэта можа рабіць любы ўдзельнік, рукамі прайсціся па элементах гарадоў.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:59, 23 жніўня 2019 (MSK) ::Гэта не паўплывае на адлюстраванне геаланцужкоў у нас?--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:03, 23 жніўня 2019 (MSK) ::: У бевікі — не, калі адзінкавыя праблемы знойдуцца, то можна будзе паправіць. А вось іншамоўныя вікіпедыі і вікісховішча могуць завязвацца на рангу.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:31, 23 жніўня 2019 (+03) == Прозвішча прадстаўніц вялікалітоўскай арыстакратыі ў Wikidata == Зараз дзякуючы шаблону {{Ш|Wikidata/Ancestors}} у артыкулах сталі з’яўляцца генеалогіі прадстаўнікоў вялікалітоўскай (і не толькі) арыстакратыі. Прапаную абмеркаваць пытанне, як запісваць прозвішча жанчын, бо зараз сустракаюцца розныя варыянты. Па-першае, пазначаць дзявочае прозвішча або па мужу (пры гэтым вызначыцца, што рабіць, калі мужаў было некалькі). Па-другое, сустракаюцца варыянты "Сапега", "з Сапегаў", "Сапяжанка". Асабіста я прытрымліваюся меркавання, што варта пазначаць дзявочае прозвішча шляхам "з Сапегаў", "з Агінскіх" і падобнае (незалежна ад формы прозвішча). Пры гэтым пад гэта не падпадаюць жанчыны, імя якіх добра вядомае ў іншай форме ([[Барбара Радзівіл]], якая з Радзівілаў, і [[Францішка Уршуля Радзівіл]], якая з Вішнявецкіх).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:22, 4 жніўня 2019 (+03) : Слушна, спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:25, 4 жніўня 2019 (MSK) : Я б на ВД пісаў усіх з дзявочым прозвішчам, каб не было дзіўных выпадкаў, калі Сапега+Кішка=Радзівіл. А гэтае "з Сапегаў" афіцыйна ўжываецца(лася)?--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:53, 5 жніўня 2019 (MSK) :: Пра афіцыйнасць цяжка казаць, бо часы даўнія і нейкіх афіцыйных дакументаў хутчэй за ўсё не было, ды і беларуская мова не ўжывалася, а па-польску ўжываюцца варыянты Сапяжанка (дачка Сапегі) і Сапежына (жонка Сапегі), пра пашыранасць іх аналагаў у беларускай мове цяжка казаць. Аднак напрыклад у ЭВКЛ артыкулы пра жанчын даюцца пад назвай проста "Радзівіл Францішка Уршуля", пры гэтым у артыкулах пра мужчын можна сустрэць як канструкцыі "у шлюбе з Каралінай Пацей меў дзяцей...", так і "ажаніўся з Тэкляй з Радзівілаў" (гэта больш ад аўтараў залежыць, але ў цэлым варыянт ужывання "з Радзівілаў" існуе).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:35, 5 жніўня 2019 (+03) Я за варыянт, які прапанаваў Сп. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], і які выкарыстоўваецца ў генеалогіі.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 15:10, 5 жніўня 2019 (+03) Магчыма, варта пісаць асноўным усё ж дзявочае прозвішча, бо шлюб мог быць не адзін, у магнатэрыі і панства нават часцей за астатніх. Прычым для ўсіх, у т.л. хто вядомы пад прозвішчамі мужоў. Варыянт узору "з Сапегаў" сустракаю часта, але ніколі ў энцыклапедычных выданнях не бачыў. Узор "Сапяжанка" болей падабаецца, ён і народны, але не з усіх прозвішчаў яго проста ўтварыць, будуць заўсёды праблемы. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 15:34, 23 жніўня 2019 (+03) == Мапа заўтрашняга дня запрашае распрацоўшчыкаў Wikidata == Спадары вікіпедысты, вітаю! Мы ў Фаланстэры ствараем прыўкрасны опэнсорс праект "Мапа заўтрашняга дня". І жадаем яго звязаць з Wikidata, Wikipedia, Openstreetmap, стварыць API для імпарта і экспарта дадзеных. Самімі дадзенымі будуць звесткі пра грамадскія арганізацыі і ініцыятывы Беларусі. (Іх дадаванне паспрыяю развіццю беларускай Вікіпедыі:) Запрашаем да ўдзелу хакераў з ведамі Wikidata і Openstreetmap! І тых, хто жадае такімі стаць:) * [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:WikiProject_Map_of_Tomorrow_(Mapa)/Hackathon Падрабязней на агл мове.] * [https://docs.google.com/forms/d/1o0uX7xLgcLjEkrZ3Suqglvxip67gmjnwq-V0yFZZqMM/edit Анкета на ўдзел.] Калі ў вас есць пытанні - пішыце! --[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 23:07, 18 ліпеня 2019 (+03) == [[Аляксей Міхайлавіч Багамолаў]] == Вітаю, калі ласка, напішыце хто-небудзь [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/gorki/r6p5_1.htm пра яго]--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 19:16, 16 ліпеня 2019 (MSK) == Нямецкія назвы == Як пазначаць беларускае напісанне нямецкіх назваў гарадоў, якія адышлі да Польшчы? ''<nowiki>({{lang-pl|Польская_назва}}, раней {{lang-de|Нямецкая_назва}} — '''Беларускі_трансліт_нямецкай назвы''')</nowiki>''? Ці як? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:31, 4 ліпеня 2019 (MSK) : Можна і так. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:38, 4 ліпеня 2019 (MSK) :: А як падаваць беларускае напісанне польскіх назваў гарадоў, якія адышлі да СССР? Маё меркаванне: сучасныя назвы ў лідзе, астатняе — у раздзелах кшталту "Назва", "Гісторыя" і да т.п. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:06, 22 ліпеня 2019 (MSK) == Рэкамендацыі па вядзенні неартыкулаў == На старонцы [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Рэкамендацыі па вядзенні неартыкулаў]] вядзецца абмеркаванне па зацвярджэнні рэкамендацый наконт працы са спісамі, неадназначнасцямі, шаблонамі, праектамі, парталамі, катэгорыямі. Запрашаю супольнасць прыняць удзел у абмеркаванні і выказваць свае думкі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:00, 24 чэрвеня 2019 (MSK) : На старонцы [[Размовы з удзельнікам:Krylowicz#Шаблон сельсавета]] было заўважана, што цяперашняя прапанова ''«Навігацыйныя шаблоны мусяць стаяць ва ўсіх артыкулах, згаданых у шаблоне, і не стаяць ні ў якіх іншых артыкулах»'' супярэчыць практыцы, якая склалася ў артыкулах пра населеныя пункты Беларусі, дзе стаіць шаблон раёна, хоць у ім спасылкі на вёскі няма. Прапануецца вырашыць — ці прапісаць у рэкамендацыі гэты выпадак як выключэнне, ці ботам прайсціся і прыбраць залішнія шаблоны са старонак. Прашу супольнасць выказаць меркаванне.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:40, 27 чэрвеня 2019 (+03) ==Бязвізавы рэжым у Беларусі== Абдумваю варыянты стварэння такога артыкула. Як лічыць супольнасць, ці будзе ён мець значнасць? Бязвіз выклікаў рост іншаземных наведвальнікаў Заходняй Беларусі, павялічыліся грашовыя паступленні, інфраструктура значна паляпшаецца... [https://www.belarus.by/ru/travel/travel-visas/visa-free-travel-program-belarus], [https://grodnovisafree.by/en/], [https://bezvizbrest.by/by/] <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 15:41, 22 чэрвеня 2019 (MSK) : Мяркую, лепей спачатку стварыць раздзел у артыкуле [[Знешняя палітыка Беларусі]], які пазней пры дастатковай колькасці інфармацыі можна будзе выдзеліць у асобны артыкул.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:58, 22 чэрвеня 2019 (MSK) :: Падтрымаю Арцёма--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 18:34, 25 чэрвеня 2019 (MSK) : Можа Вы б яшчэ стала заняліся артыкулам [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]]? А то ён у нас адстае нават ад англамоўнага. [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 04:55, 15 ліпеня 2019 (+03) == Супраца з супольнасцю айці-валанцёраў з Германіі == Прывітанне, Толькі, што стварыў [[:wikidata:Wikidata:WikiProject_Map_of_Tomorrow_(Mapa)|праект]] на вікідата закліканы аб'яднаць працу розных анлайн і афлайн супольнасцяў, для стварэння больш устойлівай экасістэмы ведаў. Задума уключае супрацу опенсорс актывістаў з Беларусі і Германіі, а таксама вікімедыя (вікідата) удзельнікаў і грамадскія арганізацыі. '''Пра саму задуму:''' Мапа заўтрашняга дня - гэта інтрактыўная карта, дзе кожны можа пакідаць інфармацыю пра грамадскія ініцыятывы з розных куткоў Беларусі, а таксама карыстацца пошукам партнёраў ці сваёй магчымасцю дапамагчы валанцёрствам. Яшчэ буду пісаць абнаўленні. Наогул цікавы вашы думкі на гэты конт і абазначайцеся каму цікава паўдзельнічаць у прыцы міжнароднай каманды. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 22:11, 12 чэрвеня 2019 (MSK) == Скарачэнні парадкавых лічэбнікаў == Паважанае спадарства! Падкажыце, калі ласка, ці ёсць нейкае строгае правіла або выпрацаваная дамоўленасць па скарачэнні парадкавых лічэбнікаў? Напрыклад, як правільна «72-і Канскі кінафестываль» ці «72-гі Канскі кінафестываль»? А таксама пры скланенні: 72-га, 72-му, 72-ім і г.д. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 23:21, 22 мая 2019 (MSK) : У Правілах 2008 яўна гэтае не прапісана, але ёсць прыклады кшталту "72-і", "72-га". І ў Вікіпедыі таксама ў назвах артыкулах таксама звычайна пішацца проста -і (-ы).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:49, 23 мая 2019 (MSK) == Мыслім стратэгію разам == Прывітанне спадарства, Ёсць [https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2018-20/2019_Community_Conversations/Strategy_Salons/Announcement?fbclid=IwAR2tkSf4kLvB8bFgREDwYQwvdv2LitrxOQcN_tXxE-wY1rLynP4Am7XDGU4\ магчымасць] зладзіць сустрэчу з замежнымі ўдзельнікамі вікімедыя руху па абмеркаванню стратэгіі руху і наогул, як мы можам спрычыніцца да яе рэалізацыі і атрымаць сенергетычны эфект. Будзем выкарыствоўваць гэту магчымасць? --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 20:38, 17 мая 2019 (MSK) == Еўрапейскія гульні 2019 == Паважанае спадарства! Ужо некалькі разоў гучалі прапановы правесці [[Праект:Вікітыдзень/Кандыдаты|тэматычны месячны марафон]] па напісанні і паляпшэнні артыкулаў, звязаных з [[Еўрапейскія гульні 2019|Другімі еўрапейскімі гульнямі]]. Прапаную наступныя даты: 30 мая — 30 чэрвеня 2019 года. З боку дырэкцыі Другіх еўрапейскіх гульняў ёсць падтрымка правядзення тэматычнага месячнага марафона. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:38, 17 мая 2019 (MSK) : У чым падтрымка з боку дырэкцыі Другіх еўрапейскіх гульняў? Мо яны падзеляцца беларускамоўнымі матэрыяламі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:16, 17 мая 2019 (MSK) :: Падтрымалі саму ідэю. Гаворка ішла толькі пра магчымае ўзнагароджанне падзякамі альбо граматамі тых, хто зрабіў найбольшы ўнёсак падчас тэматычнага месячнага марафона. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 13:24, 17 мая 2019 (MSK) :::Дарэчы, нават афіцыйны сайт Гульняў не падтрымлівае беларускую мову… Толькі руская і ангельская. Абсурд. Напісаў на сайце ў полі для зваротнай сувязі пытанне, чаму так адбылося з мовай. «Вежливо» адказалі, маўляў, не наша справа, звяртайцеся ў дырэкцыю Гульняў. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 15:07, 7 снежня 2019 (+03) == 1000-годдзе Брэста == {{Перанесена на|Вікіпедыя:Праект:1000-годдзе Брэста}} : Шаноўнае спадарства, 13-15 верасня 2019 года горад Брэст святкуе 1000-гадовы юбілей. Ідэальна было б стварыць тэматычны марафон і да гэтых дат палепшыць і напісаць шэраг артыкулаў. У іншым выпадку прапаную ўсім зацікаўленым ствараць артыкулы, звязаныя з Брэстам. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:30, 13 мая 2019 (MSK) ::[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Кандыдаты]]--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:02, 16 мая 2019 (MSK) ::: Стварыў асобную старонку [[Вікіпедыя:Праект:1000-годдзе Брэста]], звесткі аб напісаных і патрэбных артыкулаў, іншую карысную інфармацыю прапаную пісаць туды.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:25, 25 мая 2019 (MSK) == Просьба == Добры дзень. У Вікіпедыі ёсць старонкі, прысвечаныя перакладчыкам. Можа, у каго знойдзецца час і магчымасць правільна зрабіць старонку “Галіна Пальянава”. Дзякуй. == Шаблон:Не перакладзена 3 == Хачу прапанаваць замяніць ў быстрых устаўках пад акном рэдагавання {{ш|нп3}} на {{ш|нп5}}, бо зараз прастаноўка гэтага шаблону ператварылася ў звычайнае ўпрыгожвальніцтва артыкулаў, калі аўтарам хочацца бачыць больш сініх спасылак у той час, калі ў Беларускай Вікіпедыі амаль няма артыкулаў па гэтай тэматыкі. Такім чынам шаблон ператвараецца са зручнага інструменту хуткага выхаду на артыкул, які можна перакласці або дадаць у якасці інтэрвікі (часта бывае, што іншамоўны адпаведнік знаходзіцца там, дзе яго не чакаеш — напрыклад, артыкул пра беларускі манастыр у Нямецкай Вікіпедыі), у «мяккую» перасылку на іншамоўны раздзел (звычайна на рувікі). Сінія спасылкі таксама ствараюць ілжывае адчуванне паўнаты Беларускай Вікіпедыі, у той час як чырвоныя спасылкі запрашаюць да стварэння. Прашу карыстальнікаў Беларускай Вікіпедыі ўсё ж выкарыстоўваць гэты шаблон па прызначэнні, зразумець, што не варта навешваць на абсалютна кожную спасылку ў артыкуле — гэта непатрэбнае марнаванне сіл, якія можна было б накіраваць у іншае рэчышча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:21, 20 красавіка 2019 (MSK) ::Цалкам згодны. Не буду паказваць пальцам, але некаторыя ператвараюць свае артыкулы ў філію расейскай Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 17:31, 20 красавіка 2019 (MSK) ::: Не разумею, чым замена {{ш|нп3}} на {{ш|нп5}} у панэлі рэдагавання прынцыпова зменіць сітуацыю, калі прапануецца ўвогуле не афармляць артыкулы падобнымі шаблонамі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:32, 20 красавіка 2019 (+03) ::::Мы па змоўчанні прапануем рэдактарам выкарыстоўваць найменш непрымальны варыянт афармлення. Не кажу, што варта зусім адмовіцца, але перагледзіць практыку выкарыстання. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:48, 20 красавіка 2019 (MSK) : Тое, што не забаронена, дазволена. Мне падабаецца рабіць артыкулы сінімі, і ніхто не абвінаваціць мяне, што я мала перакладаю, але ўсё перакласці немагчыма, а фільтраваць кожную спасылку, ці дастаткова яна рэдкая і нечаканая, мне цяжка. Таму карысталася і буду карыстацца.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 13:12, 24 красавіка 2019 (MSK) == Віківясна == Калі ласка, зрабіце аб'яву на старонцы [[Mediawiki:Sitenotice]] аб Віківясне-2019. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:12, 15 красавіка 2019 (MSK) :Зрабіце, калі ласка, аб'яву хто-небудзь. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 12:49, 16 красавіка 2019 (+03) == Wiki разметка == Добры дзень, ласкава выбачце, калі пытанне дурное: я праўлю артыкул [[Гаўрыла_Харытонавіч_Вашчанка]] і дадаў спасылку ([[ru:Энкаустика|энкаўстыка]], (← тут таксама) апошняя праўка). У зыходным тэксце яна адлюстроўваецца, а ў адмаляванай старонцы — не. Гэта баг ці рэгулярныя паводзіны, калі апошняе, то чаму? [ [ ru:Энкаустика | энкаўстыка ] ] [[Удзельнік:Seveleu-Dubrovnik|Seveleu-Dubrovnik]] ([[Размовы з удзельнікам:Seveleu-Dubrovnik|размовы]]) 16:17, 13 красавіка 2019 (MSK) : Паправіў — трэба перад ru ставіць двукроп’е (:ru:Энкаустика), інакш гэта будзе інтэрвіка.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:35, 15 красавіка 2019 (+03) :: Дзякуй! Буду ведаць! [[Удзельнік:Seveleu-Dubrovnik|Seveleu-Dubrovnik]] ([[Размовы з удзельнікам:Seveleu-Dubrovnik|размовы]]) 18:17, 20 красавіка 2019 (MSK) == 11 красавіка. 19 00 Сустрэча. Вынікі Вікімедыя Саміта. Дзелімся навінамі == Прывітанне, 11 красавіка 19 00, чацвер, гатовы падзяліцца навінамі з Вімедыя самміта. Запісвайцеся на [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Сустрэча_11_красавіка_2019_г.|сустрэчу]] таксама можна арганізаваць дыстанцыйны ўдзел праз галасавы чат, у таким разе паведамце загаддзя. У каго няма магчымасці прысутнічаць, можна прачытаць [https://talash.by/be/wikisummit2019 разгорнутую справаздачу] у блозе. Чакаецца шмат цікавых навін і абвестках ад вікіўдзельнікаў. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:09, 3 красавіка 2019 (MSK) : Дзякуй за справаздачу. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 17:48, 7 красавіка 2019 (+03) :: [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] Рады старацца --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 20:37, 17 мая 2019 (MSK) == ВікіСамміт 2019. Настаўленні і пытанні ад супольнасці == Прывітанне, У гэтыя выходныя буду на [[:meta:Wikimedia_Summit_2019/Program|Wikimedia Summit 2019]] таму з радасцю прыму настаўленні і пытанні ад вікі-супольнасці для абмеркавання на міжнароднай пляцоўцы. Нагадаю, што ВікіСамміт - гэта месца, дзе вікі супольнасць распрацоўвае стратэгію развіцця і яе імплементацыю для ўсяго руху. Мы можам прыўнесці сваё меркаванне да гэтай стратэгіі, а таксама артыкуляваць патрэбы малых юзэргруп і суполак. Зараз бачу асноўнае пытанне, якое фігуруе падчас [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы|штомесяцовых сустрэчаў]] у нас гэта # Паўзучая падрыхтоўка рэгістрацыі філіяла. таксама ёсць # Ёсць розныя кантэнт конкурсы, але тут трэба больш інфармацыі, якія там гарачыя пытанні. Як і планую па выніках падарожжа, на сустрэчы ў рэале, зраблю справаздачу, у тым ліку тэкстам. Чакаю вашы думкі! --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 08:08, 27 сакавіка 2019 (MSK) == Назва раёна Украіны == Артыкул [[Вэлыкамыхайліўскі раён]], а катэгорыя — [[:Катэгорыя:Вэлыкаміхайліўскі раён]]. Што правільнае?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:55, 25 сакавіка 2019 (MSK) : Паправіў.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:39, 25 сакавіка 2019 (+03) == Спасылкі на платныя артыкулы == {{у|Andrej Buka}} дадаў шмат спасылак на артыкулы Нашай Гісторыі, частка з якіх даступныя толькі пасля аплаты. Наколькі гэта дапушчальна ў Вікіпедыі? Наколькі я разумею, гэта рэклама. А ці дапушчальна выкарыстоўваць такія спасылкі ў зносках?--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 18:24, 13 сакавіка 2019 (MSK) : Спасылкі на камерцыйны сайт мною з большага выдалены. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 13 сакавіка 2019 (MSK) :: То, пэўна, вам як адміністратару варта растлумачыць удзельніку правілы.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 22:09, 13 сакавіка 2019 (MSK) ::: Каб ''растлумачыць удзельніку правілы'' не абавязкова быць адміністратарам — заняцца гэтым можа кожны ахвотны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:25, 18 сакавіка 2019 (MSK) == Транслітарацыя ў ВД == {{у|Andrew J.Kurbiko}} прайшоўся па населеных пунктах Беларусі ў ВД, [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q20611914&diff=822911127&oldid=570388741 праставіўшы] для кожнага транслітарацыю, але потым, [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q20611914&diff=825666582&oldid=822911136 дадаючы англійскую назву], выкарыстаў для асноўнай назвы не [[Інструкцыя па транслітарацыі|афіцыйную інструкцыю]], зацверджаную ААН, а нейкі іншы спосаб перадачы. І так, наколькі я разумею, з усімі ~25 000 беларускіх паселішчаў. Чаму транслітарацыя, якая даўно (больш за 10 гадоў) выкарыстоўвацца на картах, шыльдах і іншых месцах у Беларусі, не дае спакою пэўным асобам, якія ўвесь час спрабуюць яе выправіць на нешта іншае? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:28, 3 сакавіка 2019 (MSK) : Мяне як удзельніка бевікі ўвогуле не турбуе, як там называюць і падпісваюць беларускія населеныя пункты ў англавікі і ВД. Па гэтыя пытанні лепей звяртацца ў адпаведныя раздзелы, але так разумею што яны там неаднаразова падымаліся і зараз кансэнсус не на баку афіцыйнай транслітарацыі. Магчыма, яшчэ подпісы Вікісховішча могуць неяк турбаваць, але вось там, здаецца, транслітарацыя і выкарыстоўваецца. А так раманізацыю дадалі і добра. Лепей папрасіць удзельніка, калі ён усё роўна можна масава рабіць праўкі, паправіць беларускамоўныя подпісы элементаў НП Беларусі на цяперашнюю беларускую назву артыкул без дужак, а таксама разам з даданнем уласцівасці "раманізацыя беларускай мовы" выдаляць састарэлую "транслітарацыя", якая яе дублюе.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:02, 4 сакавіка 2019 (+03) ::(извините, что на русском) В английской википедии установленна транслитерация, созданная Советом США по географическим названиям (BGN) и Постоянным комитетом по географическим названиям для британского официального использования (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(Cyrillic)#Belarusian). Правки добавлены с учетом этого консенсуса, но при смене правил сохраняется техническая возможность изменить всё на официальную инструкцию. Полный список правок тут https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Belarus/Villages_and_stations/2017 и тут https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Belarus/Villages_and_stations. --[[Удзельнік:Andrew J.Kurbiko|Andrew J.Kurbiko]] ([[Размовы з удзельнікам:Andrew J.Kurbiko|размовы]]) 00:52, 4 сакавіка 2019 (MSK) :::Можете подробней про необходимые правки НП Беларусі? --[[Удзельнік:Andrew J.Kurbiko|Andrew J.Kurbiko]] ([[Размовы з удзельнікам:Andrew J.Kurbiko|размовы]]) 00:54, 4 сакавіка 2019 (MSK) :::: Сейчас многие элементы ВД имеют белорусскоязычную подпись по старым правилам именования статей в бевики, например "Вёска Ахімкавічы 1, Комсеніцкі сельсавет" в [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q20611914&oldid=826766937]. Нужно исправить на просто "Ахімкавічы 1", взяв текущее название статью в бевики, опустив уточнение в скобках при необходимости.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 01:16, 4 сакавіка 2019 (+03) :::::Идею понял, я подумаю, как технически это реализовать. Могу тогда же подобавлять описание "село в Белоруссии", оно отображается в мобильной версии. А убрать параметр "транслитерация" - в принципе, можно, но довольно много мороки. --[[Удзельнік:Andrew J.Kurbiko|Andrew J.Kurbiko]] ([[Размовы з удзельнікам:Andrew J.Kurbiko|размовы]]) 02:31, 4 сакавіка 2019 (MSK) :::::: Да, и ещё, такого статуса, как "село" в Беларуси нет. Есть деревня и агрогородок для сельских населённых пунктов.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:29, 5 сакавіка 2019 (MSK) :::::::Это теория, я уточню перед работой :)--[[Удзельнік:Andrew J.Kurbiko|Andrew J.Kurbiko]] ([[Размовы з удзельнікам:Andrew J.Kurbiko|размовы]]) 15:33, 7 сакавіка 2019 (MSK) ::: Транслитерация 1976 года, когда даже было не Belarusian, а Byelorussian... Впрочем, {{у|Andrew J.Kurbiko}}, это даже не BGN, потому что, например, [[Вялікае Абаб’е]] Вы транслитерируете как Vyalikaye Ababye (Вялікае Абабе), а не как Vyalikaye Abab’’ye (да уж, гениальную передачу апострофа придумали 40 лет назад). --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:23, 4 сакавіка 2019 (MSK) ::: {{у|Andrew J.Kurbiko}}, [https://www.wikidata.org/wiki/Q13133353 смотрите], из Википедии тарашкевицей нельзя тянуть транслитерацию, потому что сразу выскакивает то, чего быть не должно - ćc (вместо сс), ńn (вместо nn) --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:47, 23 красавіка 2019 (MSK) == Наіўная вера ў Вікідату == Паважаныя калегі! Звяртаюся да ўсёй супольнасці, бо не магу знайсці паразуменне з каллегай [[Удзельнік:Vit Koz|Vit Koz]], якому, дарэчы, яшчэ ў 2017 годзе была зроблена заўвага за досыць актыўнае выдаленне любых звестак з картак у артыкулах, з-за чаго яны прымаюць пахабны выгляд, а ў мяне мастацкая адукацыя, я не магу на іх глядзець у такім стане :) Асабіста я дапрацоўваў шмат артыкулаў, дзе ў картках адсутнічала інфармацыя адносна ўзнагарод, стварыў шмат шаблонаў і катэгорый узнагарод, таму гледзячы, як Вікідата псуе і вонкавы выгляд і нічога не ведае аб існуючай іерархіі ўзнагарод, у мяне проста апускаюцца рукі. Няўжо нельга пераглядзець свае змены перад запісам? Паглядзіце на прыклады: * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BD&diff=prev&oldid=2914929 Шахматыст] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD_%D0%A3%D1%81%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0&oldid=3289554 Чарненка] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%9B%D1%8F%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%91%D1%8F%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8F&diff=prev&oldid=3325842 Калгаснік] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A1%D1%83%D1%85%D1%96&diff=3325841&oldid=3169616 Авіяканструктар] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F&diff=3325840&oldid=3127132 Берыя] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C_%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B5%D1%9E&diff=prev&oldid=3325839 Міністр] * [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%86%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=3325838 Генерал] --[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 15:47, 25 лютага 2019 (MSK) : Маё меркаванне простае: Вікідата гэта проста дапаможны сродак, які можа спрашчаць напаўненне картак. Аднак мы працуем у вікіпедыі і менавіта тое, што адлюстроўваецца, мае значэнне. Выдаленне карыснай інфармацыі, якая адсутнічае ў Вікідата (ці прысутнічае часткова, ці адлюстроўваецца горш) — на мой погляд, гэта проста дробны вандалізм. Увогуле не бачу асаблівага сэнсу проста так выдаляць інфармацыю з картак на карысць Вікідата (калі гэта не частка большай праўкі, ці напрыклад калі робіцца з мэтай вікіфікацыі і катэгарызацыі). У любым разе ўдзельнік, які змяняе артыкул, нясе за гэта адказнасць, і ён мусіць папярэдне напоўніць адпаведныя звесткі ў Вікідата, дадаць беларускамоўныя подпісы і перадпраглядам упэўніцца, што праўка нічога не пагоршыла.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:58, 25 лютага 2019 (+03) ::Падтрымліваю! Некалькі разоў заўважаў, што Вікідата не заўсёды добра адлюстроўваецца ў картках.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:13, 25 лютага 2019 (MSK) :Не бачу нічога благога ў дзеяннях удзельніка, а тое, як адлюстроўваецца інфармацыю з ВД у Вікіпедыі - гэта ўжо пытанне да тых кодаў, што ў нашым раздзеле выкарыстоўваюцца --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:33, 25 лютага 2019 (MSK) :: Ну вось няхай удзельнік спачатку наладзіць тут адпаведнае адлюстраванне, а потым прыбірае звесткі на карысць Вікадата. Менавіта ўзнагароды лічу вельмі складанай рэччу (хоць бы таму, што ў прыведзеных прыкладах самі звесткі ў Вікідадзеных не тыя што ў артыкуле, іх варта вывяраць, а для гэтага трэба разбірацца ва ўзнагародах). Таму нармальна калі 1-3 узнагароды цягнуцца з Вікідадзеных, але калі ў нас ёсць нармальна аформленыя 20 узнагарод, то навошта іх выдаляць?--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:43, 25 лютага 2019 (+03) :: А для каго гэта робіцца? Для ўдзельнікаў або для карыстальнікаў? Для карыстальнікаў гэта ў дадзеным выглядзе непрымальна. [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 04:24, 1 мая 2019 (MSK) ::: Выдаленне са старонкі энцыклапедычна значнай інфармацыі гэта відавочна дэструктыўнае дзеянне. І аргумент пра тое, ''як адлюстроўваецца інфармацыю з ВД у Вікіпедыі'' тут не апраўданне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:06, 25 лютага 2019 (MSK) Дарэчы, мо сп. [[Удзельнік:Glovacki|Glovacki]], які так лоўка пачысціў інфармацыю з [[Джон Чэдвік]], заадно разбярэцца з адлюстраваннем грамадзянства, а то вельмі смешнае падвоеннае грамадзянства атрымоўваецца. [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 04:24, 1 мая 2019 (MSK) == Ажаніцца == Мяне калісьці вучылі пісаць ''жаніцца з <імя жанчыны>'', але з тых часоў магло ўсё значна змяніцца. Можа, хто падкажа, як больш правільна ''жаніцца з <імя жанчыны>'' або ''жаніцца на <імя жанчыны>''? Загадзя дзякуй за адказы. — [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 20:44, 21 лютага 2019 (MSK) :Ажаніцца з.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 14:05, 22 лютага 2019 (MSK) == Дзень роднай мовы == Віншую, спадарства! І памятайце: «Беларуская мова перадаецца праз абдымкі і пацалункі», таму шчыра жадаю ўсім асабістага шчасця :)--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:24, 21 лютага 2019 (MSK) : У нас кожны дзень - дзень роднай мовы) --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:44, 21 лютага 2019 (MSK) == Адміністратар, які шмат на сябе бярэ == Не ведаю, куды можна напісаць яшчэ, але мяне трохі вынесла свавольнасць адміністратара [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. Ён абараніў артыкул са словамі "Празмерны ўзровень вандалізму ([Правіць=Толькі для адміністратараў]" толькі за тое, што я выдаляў катэгорыю, якая не існуе і псуе сваёй чырванню артыкул. Катэгорыі існуюць для таго, каб артыкулы па пэўных тэмах былі сабраныя з адным месцы, а не для таго, як піша [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%92%D0%B0%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0&diff=3321924&oldid=3321923 тут] Уладзіслаў "катэгорыя патрэбная, але для аднаго артыкула яе пакуль ствараць няма сэнсу, а потым зноў дадаваць - двайная праца". [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C)&diff=prev&oldid=3322049 Вось яшчэ прыклад]. Далей - выпраўленне [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%AD%D0%BB%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B6%D1%8D%D1%88%D0%BA%D0%B0&diff=3321934&oldid=3321931 вуліцы Ажэшкі] на вуліцу Ажэшка, пры гэтым абсалютна беспадстаўна. Прозвішчы, якія скончваюцца на "а" ў беларускай мове скланяюцца, удзельнік жа робіць так, як сам хоча. Ну і апошняе: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_(%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD)&diff=prev&oldid=3322046 вяртанне] рускіх [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0&diff=prev&oldid=3322048 назваў] у артыкулы пра малыя населеныя пункты Беларусі. У нас беларускамоўная Вікіпедыя, і руская мова да яе не мае НІЯКАГА дачынення. Тым больш, я думаю, удзельнік выдатна ведае, што транслітарацыя рускіх назваў павінна весціся з беларускай мовы, такім чынам сэнсу ў даданні рускіх ТРАНСЛІТАРАЦЫЙ (а гэта могуць быць толькі яны) небагата. Такім чынам, прашу звярнуць увагу на дзеянні гэтага чалавека і падняць пытанне аб яго кампетэнцыі. Не здзіўлюся, калі ўсе вышэй адзначаныя артыкулы будуць ім у далейшым забароненыя для правак. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 12:00, 10 лютага 2019 (MSK) : Калега [[Удзельнік:Einimi|Einimi]], фармальны бок справы такі: у РБ руская мова прызнана дзяржаўнай, на жаль, гэта дае падставы паказваць рускамоўныя назвы ў артыкулах пра геаграфічныя аб'екты Беларусі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:08, 21 лютага 2019 (MSK) : Лічу ўсе абвінавачванні беспадстаўнымі. : 1) «Чырвоныя» катэгорыі гэта сапраўды не вельмі добра, але іх дадаюць у артыкулы бадай што ўсе ўдзельнікі. Не бачу ніякай прынцыповасці чапляцца за адну канкрэтную катэгорыю, калі ёсць [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WantedCategories&limit=5000&offset=0 вялікі спіс чырвоных катэгорый]. Сам намагаюся гэтыя катэгорыі ствараць або пераразмяркоўваць, але для таго, каб пазбавіцца ад чырвоных катэгорый поўнасцю, трэба яшчэ зрабіць шмат працы. Пакуль недапушчальнасць чырвоных катэгорый не прапісана ў рэкамендацыі [[Вікіпедыя:Катэгарызацыя]], то не бачу ў іх даданні ніякіх парушэнняў. Хоць, вядома, найлепшым вырашэннем было б знайсці іншых дэпутатаў, дадаць іх у катэгорыю і стварыць яе. : 2) Прозвішча на -а скланяюцца, калі яны мужчынскія, і не скланяюцца калі жаночыя. Таму "вуліца Леапольда Ажэшкі", але "вуліца Элізы Ажэшка". : 3) Артыкулаў пра малыя населеныя пункты Беларусі каля 25000. У чым сэнс выдалення рускай назвы ў трох выпадковых з іх? Калі рабілася заліўка, то адмыслова было дамоўлена, што рускія назвы дадаюцца, бо гэта афіцыйныя назвы (згодна з нарматыўным даведнікам) на афіцыйнай мове краіны. Можна змяніць кансэнсус на гэты конт, але гэта павінна быць па выніках шырокага абмеркавання, пасля чаго робатам выпраўляюцца ўсе артыкулы. Калі ж прыходзіць адзін удзельнік і на свой густ выпраўляе тры артыкулы з 25000, то гэта не справа. Пакуль жа хутчэй у старыя артыкулы (якія былі да заліўкі) варта дадаць рускія назвы, гэта будзе адпавядаць цяперашняму агульнаму кансэнсусу. : --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:29, 10 лютага 2019 (MSK) :: Адміністратар-істэрычка заблочыў мяне на тры дні, цяпер я не магу вам нармальна адказаць. Прыйдзецца пісаць з ананіма. Наконт першага: чырвоныя катэгорыі - гэта ненармальна. Ад іх мала сэнса і я патдумачыў чаму. Іх дадаюць удзельнікі, калі бязглузда перакладаюць артыкулы і пакідаюць іх так, як яны былі раней, нічога не мяняючы. Наконт другога: гэта дзе такія правілы ёсць? Чаму калі выпісваюць, напрыклад, дыпломы на беларускай мове жаночыя прозвішчы скланяюцца (напрыклад, Лукашэнцы, Сясюры, Матольцы і г.д.). Гэта нармальная і натуральная з'ява беларускай мовы, не мяняць варта толькі іншаземныя неславянскія прозвішчы. І трэцяе: я згодзен, што тры артыкулы нічога не зменяць. Аднак я чыста фізічна не магу павыпраўляць іх усе рукамі, таму прашу запусціь апытанку наконт мэтазгоднасці рускіх назваў у гэтых артыкулах. Прызнаю, што тут спадар Чаховіч можа мець пэўную рацыю, аднак не згодзен з дадзеным правілам. Па ўсіх астатніх пытаннях - усё тое ж самае. --[[Адмысловае:Contributions/46.56.226.164|46.56.226.164]] 13:31, 10 лютага 2019 (MSK) : 3) Не бачу нічога шкоднага ў пазначэнні назваў беларускіх населеных пунктаў рускімі эквівалентамі. Гэта дапамагае рускамоўным чытачам беларускай Вікіпедыі ідэнтыфікаваць населены пункт, бо звестак пра яго на беларускай мове можа быць болей, чым у раздзеле рускай Вікіпедыі. Эквівалентамі айконімаў карыстаецца і англійскі, і рускі моўныя разделы. Прыклады: [https://en.wikipedia.org/wiki/Gusev,_Kaliningrad_Oblast Gusev], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4) Гусев]. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 20:39, 18 лютага 2019 (MSK) :: Навошта рускамоўным чытачам беларускамоўная Вікіпедыя? Ды нават калі і так - ёсць Вікізвесткі, у якіх можна знайсці спасылкі на такую ж старонку ў іншых моўных раздзелах. Згубіцца ў "трох соснах" - нерэальна. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 11:52, 19 лютага 2019 (MSK) 1. Чырвоныя катэгорыі часам проста неабходнасць, калі ты ведаеш, што такая мусіць быць і будзе калісьці, але часу ці сэнсу ствараць яе цяпер няма, то ставіш чырвоную (у апошнім сваім артыкуле паставіў чырвоную "[[:Катэгорыя:Універсітэт Мінесоты]]" менавіта з прычыны, што яна будзе, але зараз і асноўнага артыкула для яе яшчэ няма). 3. Далёка не ўсе транслітарацыі відавочныя, нават наадварот -- часта невідавочныя зусім, а гэта адна з афіцыйных назваў паселішча, што важная энц.інфармацыя. Таму, калі няма адпаведніка ў РуВіксе (дзе слушна назва пададзена), лічу транслітарацыю карыснай і неабходнай, ды нават калі ёсць адпаведнік, для даведкі афіцыйная "руская" назва паселішча шкоднай не будзе. P.S. За што блок не глядзеў, але "істэрычкай" Вы яго напэўна адпрацавалі, калі ласка, пазбягайце абраз. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:19, 21 лютага 2019 (MSK) : Вось у двух выпадках вяртання "рускіх" назваў, што Вы даеце, транслітарацыя менавіта невідавочная -- калі рабіць яе нармальна, мусяць быць "Гарадища" і "Арабавщина", а ёсць афіцыйна "Городище" і "Арабовщина". У чым сэнс выдаляць, каб адсылаць чытача ў РуВіксу глядзець "рускую" назву, калі яму трэба? --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:32, 21 лютага 2019 (MSK) :Транслітарацыя сапраўды невідавочная - наяўнасць рускай назвы не раз выратоўвала. ''Калі пішаш артыкул па рускамоўнай крыніцы'', дзе згадваецца нейкі населены пункт, прастаўленыя рускія назвы дазваляюць хутка адшукаць усе варыянты і выбраць патрэбны, пры гэтым на беларускай мове гэтыя населеныя могуць мець розныя назвы: Городище гэта і [[Гародзішча]], і [[Гарадзішча (значэнні)|Гарадзішча]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:56, 21 лютага 2019 (MSK) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], а блакіроўка навошта спатрэбілася? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:03, 21 лютага 2019 (MSK) :::Упартыя адкаты, шкодная вайна правак, хоць усё было патлумачана пры вяртанні правільных версій, ды і на сторонцы размоў таксама папярэджваў пра недапушчальнасць такіх дзеянняў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:09, 21 лютага 2019 (MSK) ::: Варта б спачатку зрабіць удзельніку афіцыйнае папярэджанне аб тым, што яго дзеянні могуць пацягнуць за сабой блакіроўку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 21 лютага 2019 (MSK) == [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] == Гэта, канешне, крута, і хацелася б, каб гэта было афіцыйна і заўсёды, але чаму на гэтай старонцы ў шаблоне-картцы ўжываецца бел-чырвона-белы сцяг і пры гэтым ні ў Вікізвестках, ні ў самім шаблоне яго няма? Аж цікава, як яго так незаўважна дадалі) --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 15:54, 9 лютага 2019 (MSK) : Таму што дата стварэння 20 сакавіка 1992 года, калі сцягам Беларусі быў бел-чырвона-белы. Варта змяніць логіку вызначэння сцяга ў залежнасці ад дат.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:44, 10 лютага 2019 (MSK) == Памылка == Калі ствараеш вельмі кароткі па змесце артыкул, выдаецца паведамленне "Неадназначнасць павінна ўтрымліваць <nowiki>{{Неодназначнасць}}</nowiki>". Відавочная ж памылка, трэба [[шаблон:неадназначнасць]] --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 15:36, 9 лютага 2019 (MSK) * {{зроблена}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:56, 10 лютага 2019 (MSK) == [[Вікіпедыя:Вікіфікацыя]] == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл|Высунута прапанова]] зацвердзіць у якасці рэкамендацыі старонку [[Вікіпедыя:Вікіфікацыя]]. Выказаць заўвагі і пажаданні можна на старонцы [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Вікіфікацыя]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 00:23, 31 студзеня 2019 (MSK) == Назвы НП Украіны == Зараз ідзе ручная заліўка ўкраінскіх вёсак. У артыкулах прыводзіцца дзве назвы, адна паводле ТКП (але чамусьці стаіць не напершым месце), а другая паводле чаго? Калі няма крыніцы на напісанне, але ёсць афіцыйныя правілы транслітарацыі, ці варта дадаваць гэтую прыдуманую назву ў артыкул (калька з рускай назвы)? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:44, 24 студзеня 2019 (MSK) : Лічу, не варта. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:54, 24 студзеня 2019 (MSK) == Вось, і ідэалогія з’явілася == [https://www.sb.by/articles/predmetno-o-gosudarstvennosti.html Вокладка падабаецца].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 17:40, 19 студзеня 2019 (MSK) :[http://ipo.grsu.by/lib/logistika/osnovy-ideologii-belorusskogo-gosudarstva-6 Гэта вокладка лепей была]. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 19:15, 19 студзеня 2019 (MSK) == Віківандроўкі і Вікінавіны == Прашу паважаную вікісупольнасць не заставацца абыякавай да спробы стварэння новых беларускамоўных раздзелаў. Калі ласка, пакідайце меркаванні: #[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikivoyage_Belarusian Requests for new languages/Wikivoyage Belarusian] #[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikinews_Belarusian Requests for new languages/Wikinews Belarusian] <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 18:14, 16 студзеня 2019 (MSK) :Па-англійску не ўмею, але ідэю стварэння Вікінавін падтрымліваю --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:50, 16 студзеня 2019 (MSK) ::[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Сп. Уладзіслаў]], можаце напісаць аб сваёй падтрымцы там на беларускай мове, не праблема. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:04, 17 студзеня 2019 (MSK) :Таксама запрашаю ўсіх зацікаўленых прыняць удзел у працы створанага [https://beta.wikiversity.org/wiki/Галоўная_старонка беларускага бэта-Віківерсітэта]. <span style="font-family: Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 11:56, 26 студзеня 2019 (+03) :: У нас ёсць запыт [[Вікіпедыя:Да аб’яднання#Злучнікі англійскай мовы і Сінтаксіс англійскай мовы]], згаданыя там артыкулы было б добра перанесці ў Віківерсітэт.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:21, 26 студзеня 2019 (MSK) == Удзел Вікімедыя Саміце-2019 == Прывітанне, спадарства, Я заявіўся на ўдзел у [[:meta:Wikimedia_Summit_2019|Вікімедыя Саміце — 2019]], зараз мне неабходна атрымаць мандат супольнасці. Прашу падтрымкі. Некалькі словаў чаму я варты наведаць гэты Саміт: # Магу выкласці думкі нашай супольнасці сярод міжнародных партнёраў. Калі ласка пакідайце свае думкі ніжэй. Я меў магчымасць удзельнічаць на шэрагу папярэдніх міжнародных мерапрыемстваў, дзе змог стварыць пазітыўны імідж беларускай вікі-супольнасці на міжнароднай арэне. # Арганізоўваў розныя мерапрыемствы ў мінулыя гады як з мясцовымі ўдзельнікамі, так і міжнароднымі (Вікіпадарожжы 2015—2017 (8 падарожжаў), Беларускую юзэр групу (2015), Вікілетнік 2017, Вікілекцыі (больш за 20 па орзных гарадах), групу у ФБ (2017)). У 2018 я правёў дзве лекцыі, адну падчас Дня Адкрытых Дадзеных (вясна 2018), другую — для выкладчыкаў рэгіянальных сярэдніх школаў (зіма 2018). Але найбольшае, што можа прынесці плён — гэта даследванне (вясна 2018), і падрыхтаваная глеба для рэалізацыі [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_Belarus_Activity#Map_of_Tomorrow/The_Civic_Activities_Map_(During_2018) ідэі], якая павінна пашырыць выкарыстанне wikidata і ахопіць некалькі сяброўскіх супольнасцяў (openstreetmap.org і айці-валанцёраў). Нарэшце, у гэтым годзе я збіраюся прыкласці намаганні, каб пераўтварыць гэту ідэю ў рэальнасць. # Таксама я каардыную грамадскую арганізацыю Фаланстэр, дзе мы пастаянна развіваем [https://wiki.falanster.info/wiki/Заглавная_страница вікі] прынцыпы ў самакіраванні, а таксама папулярызуем выкарыстанне беларускай мовы ў штодзеннай практыцы і опенсорсных айціпраектах (напрыклад, [https://github.com/diglabby/doika Doika]). Наш удзел у Вікісамміце дасць магчымасць: * атрымаць веды па будучым планам сусветнай вікі-супольнасці (па прыезду зладжку мітап, дзе падзялюса атрыманымі ведамі), * узмацніць кантакты з міжнароднай супольнасцю, а таксама wikidata-актывістамі (запрашу людзей да нас, на летні хакатон). * Таксама я змагу выкласці пазіцыю юзэр-групы па пытаннях, якія мы абазначым да сакавіка (адмыслова правяду апытанку) Прашу вашай падтрымкі і гатовы выслухаць напуцтвы супольнасці для ўдзелу. [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 01:55, 10 студзеня 2019 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:Visem|Visem]] ([[Размовы з удзельнікам:Visem|размовы]]) 02:16, 10 студзеня 2019 (MSK) : «дзе змог стварыць пазітыўны імідж беларускай вікі-супольнасці на міжнароднай арэне» — і што з гэтым іміджам нам рабіць далей? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:39, 10 студзеня 2019 (MSK) :: Ужо робім. Да нас прыязджаюць удзельнікі з іншых краін і абменьваюцца ведамі, натхняюць, а таксама актыўна запрашаюць удзельнічаць ў сваіх мерапрыемствах. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:02, 10 студзеня 2019 (MSK) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], а чаму Вы не ведаеце, «што з гэтым іміджам нам рабіць далей»?--[[Удзельнік:Ihar Dorinel|Ihar Dorinel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ihar Dorinel|размовы]]) 13:43, 13 студзеня 2019 (MSK) * {{За}} : [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] вывеў супольнасць на новы узровень, паказаў гарызонты, якія магчымы. Шэраг падзей, якія мы рабілі афлайн ад [[Маладзёжная арганізацыя «Фаланстэр»|Фаланстэра]], і без якіх ніводная онлайнавая супольнасць не выжыве: гэта І Вікі-Летнік, і дзясяткі лекцый, не сумных:) пра Вікіпедыю, пасля якіх людзі кажуць «Ух, ты, а я і не ведаў, што гэта так цікава!», дзясяткі майстар-класаў для школьнікаў, студэнтаў, іншых суполак па інтарэсаў у грамадстве. : Што вельмі важна і шмат хто Вікіпедыстаў чамусьці так не робіць. Гэта пасля таго, як з’ездзіш на канферэнцыю, — падзяліцца думкамі, ведамі, досведам з супольнасцю.. Зафіксаваць і перадаць гэтыя веды. Інакш навошта іх было атрымоўваць?! [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] гэта зробіць! --[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 11:52, 10 студзеня 2019 (MSK) * {{За}} Падтрымліваю. --[[Удзельнік:KarlKori|KarlKori]] ([[Размовы з удзельнікам:KarlKori|размовы]]) 19:31, 10 студзеня 2019 (MSK) * {{За}} Лічу [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] вартым удзелу. --[[Удзельнік:Ihar Dorinel|Ihar Dorinel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ihar Dorinel|размовы]]) 22:21, 10 студзеня 2019 (MSK) * {{За}} Высокая верагоднасць таго, што [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] падзеліцца вынікамі саміта з усімі жадаючымі. Асоба Mr. Zabej вылучаецца сур’ёзным падыходам да справы, здольнасцю займацца аналітыкай і распрацоўкай канцэпцый. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:53, 10 студзеня 2019 (MSK) * {{За}}, наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:14, 14 студзеня 2019 (MSK) * {{За}}. Трэба самому развівацца і развіваць супольнасць. Чакаем ад [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] справаздачу ў красавіку на штомесячнай вікісустрэчы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 16 студзеня 2019 (MSK) * {{супраць}}--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:49, 16 студзеня 2019 (MSK) * {{за}}, безумоўна. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:21, 17 студзеня 2019 (MSK) * {{супраць}}, намінант не з'яўляецца актыўным рэдактарам Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 18:54, 18 студзеня 2019 (MSK) * {{супраць}},бо я не бачу ніводнага створанага артыкула або праўкі ў артыкулах на працягу апошняга часу (з 2017 г.), акрамя размоў з удзельнікамі. Гл. [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/Mr._Zabej Уклад удзельніка].--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:43, 18 студзеня 2019 (MSK) === Заўвагі === : Прапаную не ўлічваць галасы ўдзельнікаў, якія не займаюцца наўпрост Вікіпедыяй (г. зн. амаль не пішуць артыкулы).--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 07:23, 11 студзеня 2019 (MSK) [[Удзельнік:Liashko|Liashko]], а што, у беларускай вікісупольнасці існуе падзяленне на тых, хто займаецца «наўпрост» і «не наўпрост»? Чаму тыя, хто «наўпрост», не галасуюць і не вылучаюць іншых кандыдытаў??? --[[Удзельнік:Ihar Dorinel|Ihar Dorinel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ihar Dorinel|размовы]]) 13:37, 13 студзеня 2019 (MSK) : Не бачу асаблівага сэнсу. Хто з вашых «выхаванцаў» далучыўся да Вікіпедыі? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:12, 13 студзеня 2019 (MSK) :: Вы маеце рацыю, спадар [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], але трэба шмат сеяць, каб нешта прарасло. Ці шукаць больш урадлівую глебу. Развіццё зносін у Вікіпедыі таксама вартае падтрымкі, бо гэта выбудоўвае грамадзянскую супольнасць у краіне. Камусьці прыемна ўзбагачаць Вікіпедыю, а нехта ўспыхне ад вогнішча новых ведаў у таямнічым праекце Вікізвестак. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:44, 14 студзеня 2019 (MSK) ::: Дык можа сейбіт не той? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:50, 15 студзеня 2019 (MSK) :::: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], гэта самакрытыка ў вас? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 16 студзеня 2019 (MSK) ::::: Мае дзясяткі тысяч зерняў добра ўзышлі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:32, 16 студзеня 2019 (MSK) :::::: …Курачка па зярнятку збірае і сытая бывае, а верабей не сее, не жне, ды зярняткі клюе. Народная мудрасць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 16 студзеня 2019 (MSK) :::::: У мяне адна вучаніца ў тэкст рэферата ўставіла такі выраз: Хоць дурнога абы многа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 16 студзеня 2019 (MSK) == Вікісустрэча 10 студзеня == 10 студзеня (18:00) у Мінску адбудзецца чарговая [[Вікіпедыя:Вікісустрэчы#Сустрэча_10_студзеня_2019_г.|вікісустрэча]]. Сустрэча пройдзе ў [[Навуковая бібліятэка БНТУ|Навуковай бібліятэцы БНТУ]]. Нават калі вы не маеце магчымасці прыйсці, прапануйце тут свае думкі: што можна зрабіць у 2019 г. для развіцця афлайн жыцця ўдзельнікаў Вікіпедыі і сумежных праектаў? Будзем ладзіць планы на год. <br/>Накірункі існуюць самыя розныя: адукацыя, кантакты з музеямі, бібліятэкамі, прадпрыемствамі, кантакты з выкладчыкамі і выбітнымі асобамі, сумесныя падарожжы, адпачынак, развіццё міжнародных сувязей. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:20, 8 студзеня 2019 (MSK) :: А хто яшчэ, акрамя мяне працуе з адукацыяй? Раскажыце! :) У гэтым семестры у мяне 20 байцоў. [[Вікіпедыя:Вікі адукацыя на ФРФіКТ]] --[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 11:57, 10 студзеня 2019 (MSK) == Вынікі апытання == Цікава, вынікі [https://nn.by/?c=ar&i=140304&lang=ru гэтага апытання] дзесці публікаваліся? Можа хто памятае дзе паглядзець? <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:02, 8 студзеня 2019 (MSK) [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] : [[Вікіпедыя:Супольнасць/Апытанне ўдзельнікаў|Ёсць такая старонка]], не ведаю дакладна як яна суадносіцца з апытаннем з прыведзенай спасылкі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:07, 8 студзеня 2019 (MSK) : Спадар [[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] можа захоўваць вынікі гэтага апытання. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:20, 8 студзеня 2019 (MSK) : Спадарства, што бы вы без мяне рабілі, якая стварыла гэтую анкетку для праектаў [[Маладзёжная арганізацыя «Фаланстэр»|Фаланстэра]] і потым краснавочыла-аналізавала яе:) [http://falanster.by/be/news/vikiapytanne-vyniki-i-analiz Трымайце!] Усе пад CC BY-SA, можна карыстаць паўторна! --[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 12:02, 10 студзеня 2019 (MSK) == FileExporter beta feature == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Logo for FileExporter.svg|thumb|Coming soon: the beta feature [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]]] A new beta feature will soon be released on all wikis: The [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|FileExporter]]. It allows exports of files from a local wiki to Wikimedia Commons, including their file history and page history. Which files can be exported is defined by each wiki's community: '''Please check your wiki's [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons/Configuration file documentation|configuration file]]''' if you want to use this feature. The FileExporter has already been a beta feature on [https://www.mediawiki.org mediawiki.org], [https://meta.wikimedia.org meta.wikimedia], deWP, faWP, arWP, koWP and on [https://wikisource.org wikisource.org]. After some functionality was added, it's now becoming a beta feature on all wikis. Deployment is planned for January 16. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/Move_files_to_Commons|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test the FileExporter, please activate it in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]]. The best place for feedback is the [[mw:Help_talk:Extension:FileImporter|central talk page]]. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 12:41, 14 студзеня 2019 (MSK) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=18782700 --> == No editing for 30 minutes 17 January == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' the wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190117T07 17 January 07:00 UTC]'''. This is because of a database problem that has to be fixed immediately. You can still read the wikis. Some wikis are not affected. They don't get this message. You can see which wikis are '''not''' affected [[:m:User:Johan (WMF)/201901ReadOnlyPage|on this page]]. Most wikis are affected. The time you can't edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div> 17:47, 16 студзеня 2019 (MSK) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/201901ReadOnly/Targets&oldid=18788945 --> == Talk to us about talking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:OOjs_UI_icon_speechBubbles-rtl.svg|alt="icon depicting two speech Bubbles"|frameless|right|120px]] The Wikimedia Foundation is planning a [[mw:Talk pages consultation 2019|global consultation about communication]]. The goal is to bring Wikimedians and wiki-minded people together to improve tools for communication. We want all contributors to be able to talk to each other on the wikis, whatever their experience, their skills or their devices. We are looking for input from as many different parts of the Wikimedia community as possible. It will come from multiple projects, in multiple languages, and with multiple perspectives. We are currently planning the consultation. We need your help. '''We need volunteers to help talk to their communities or user groups.''' You can help by hosting a discussion at your wiki. Here's what to do: # First, [[mw:Talk pages consultation 2019/Participant group sign-up|sign up your group here.]] # Next, create a page (or a section on a Village pump, or an e-mail thread – whatever is natural for your group) to collect information from other people in your group. This is not a vote or decision-making discussion: we are just collecting feedback. # Then ask people what they think about communication processes. We want to hear stories and other information about how people communicate with each other on and off wiki. Please consider asking these five questions: ## When you want to discuss a topic with your community, what tools work for you, and what problems block you? ## What about talk pages works for newcomers, and what blocks them? ## What do others struggle with in your community about talk pages? ## What do you wish you could do on talk pages, but can't due to the technical limitations? ## What are the important aspects of a "wiki discussion"? # Finally, please go to [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019 on Mediawiki.org]] and report what you learned from your group. Please include links if the discussion is available to the public. '''You can also help build the list of the many different ways people talk to each other.''' Not all groups active on wikis or around wikis use the same way to discuss things: it can happen on wiki, on social networks, through external tools... Tell us [[mw:Talk pages consultation 2019/Tools in use|how your group communicates]]. You can read more about [[mw:Talk pages consultation 2019|the overall process]] on mediawiki.org. If you have questions or ideas, you can [[mw:Talk:Talk pages consultation 2019|leave feedback about the consultation process]] in the language you prefer. Thank you! We're looking forward to talking with you. </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 18:00, 21 лютага 2019 (MSK) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18639017 --> == New Wikipedia Library Accounts Available Now (March 2019) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello Wikimedians! [[File:Wikipedia_Library_owl.svg|thumb|upright|The TWL OWL says sign up today!]] [[m:The Wikipedia Library|The Wikipedia Library]] is announcing signups today for free, full-access, accounts to published research as part of our [[m:The_Wikipedia_Library/Journals|Publisher Donation Program]]. You can sign up for new accounts and research materials on the [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/ Library Card platform]: * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/72/ Kinige]''' – Primarily Indian-language ebooks - 10 books per month * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/55/ Gale]''' – Times Digital Archive collection added (covering 1785-2013) * '''[https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/54/ JSTOR]''' – New applications now being taken again Many other partnerships with accounts available are listed on [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/ our partners page], including [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/47/ Baylor University Press], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/10/ Taylor & Francis], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/46/ Cairn], [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/32/ Annual Reviews] and [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/partners/61/ Bloomsbury]. You can request new partnerships on our [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/suggest/ Suggestions page]. Do better research and help expand the use of high quality references across Wikipedia projects: sign up today! <br>--[[w:en:Wikipedia:TWL/Coordinators|The Wikipedia Library Team]] 20:40, 13 сакавіка 2019 (MSK) :''You can host and coordinate signups for a Wikipedia Library branch in your own language. Please contact [[m:User:Ocaasi_(WMF)|Ocaasi (WMF)]].''<br> :<small>This message was delivered via the [https://meta.wikimedia.org/wiki/MassMessage#Global_message_delivery Global Mass Message] tool to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library The Wikipedia Library Global Delivery List].</small> </div> <!-- Message sent by User:Samwalton9@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Library&oldid=18873404 --> == Read-only mode for up to 30 minutes on 11 April == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You will '''not be able to edit''' most Wikimedia wikis for up to 30 minutes on '''[https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20190411T05 11 April 05:00 UTC]'''. This is because of a hardware problem. You can still read the wikis. You [[phab:T220080|can see which wikis are affected]]. The time you can not edit might be shorter than 30 minutes. /[[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 13:56, 8 красавіка 2019 (MSK) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18979889 --> == Wikimedia Foundation Medium-Term Plan feedback request == {{int:please-translate}} <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wikimedia Foundation has published a [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|Medium-Term Plan proposal]] covering the next 3–5 years. We want your feedback! Please leave all comments and questions, in any language, on [[m:Talk:Wikimedia_Foundation_Medium-term_plan_2019|the talk page]], by April 20. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[m:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[m:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) 20:35, 12 красавіка 2019 (MSK)</div> <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=18998727 --> == Editing News #1—July 2019 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> ''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]'' <div style="float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;"> [[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]] <big>'''Did you know?'''</big> <div class="thumbcaption" style="font-size: 90%;"> Did you know that you can use the visual editor on a mobile device? Every article has a pencil icon at the top. Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing. '''<big>Edit Cards</big>''' [[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]] This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].''' </div></div> Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter. Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more. All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]]. Before talking about the team's recent releases, we have a question for you: <strong>Are you willing to try a new way to add and change links?</strong> If you are interested, we would value your input! You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. <em>Follow these instructions and share your experience:</em> <strong>[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].</strong> === Recent releases === The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]]. The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: # [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]] #* The purpose is to help contributors focus on their edits. #* The team studied this with an A/B test. [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing. # [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]] #* The purpose is to smooth the transition between reading and editing. Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor. === New and active projects === This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings. *[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles. You can try this feature now. <em>Go here to see how:</em> [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 <em>Try Edit Cards</em>]]. *[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize. *[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks: ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?'' We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question. *[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use. The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools. === Looking ahead === * '''Wikimania:''' Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019. They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]]. Talk to the team about how editing can be improved. * '''Talk Pages:''' In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis. === Learning more === The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 21:32, 23 ліпеня 2019 (MSK) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=19175117 --> == Update on the consultation about office actions == Hello all, Last month, the Wikimedia Foundation's Trust & Safety team [[:en:Wikipedia:Village_pump_(policy)/Archive_152#Announcement_of_forthcoming_temporary_and_partial_ban_tool_consultation|announced]] a future consultation about partial and/or temporary [[m:Special:MyLanguage/office actions|office actions]]. We want to let you know that the '''draft version''' of this consultation has now been [[:m:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|posted on Meta]]. This is a '''draft'''. It is not intended to be the consultation itself, which will be posted on Meta likely in early September. Please do not treat this draft as a consultation. Instead, we ask your assistance in forming the final language for the consultation. For that end, we would like your input over the next couple of weeks about what questions the consultation should ask about partial and temporary Foundation office action bans and how it should be formatted. '''[[:m:Talk:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|Please post it on the draft talk page]]'''. Our goal is to provide space for the community to discuss all the aspects of these office actions that need to be discussed, and we want to ensure with your feedback that the consultation is presented in the best way to encourage frank and constructive conversation. Please visit [[:m:Office_actions/Community_consultation_on_partial_and_temporary_office_actions/draft|the consultation draft on Meta-wiki]] and leave your comments on the draft’s talk page about what the consultation should look like and what questions it should ask. Thank you for your input! -- The [[m:Special:MyLanguage/Trust and Safety|Trust & Safety team]] 11:02, 16 жніўня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=19175143 --> == New tools and IP masking == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"><div class="plainlinks"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hey everyone, The Wikimedia Foundation wants to work on two things that affect how we patrol changes and handle vandalism and harassment. We want to make the tools that are used to handle bad edits better. We also want to get better privacy for unregistered users so their IP addresses are no longer shown to everyone in the world. We would not hide IP addresses until we have better tools for patrolling. We have an idea of what tools ''could'' be working better and how a more limited access to IP addresses would change things, but we need to hear from more wikis. You can read more about the project [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|on Meta]] and [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|post comments and feedback]]. Now is when we need to hear from you to be able to give you better tools to handle vandalism, spam and harassment. You can post in your language if you can't write in English. [[User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]</div></div></div> 17:18, 21 жніўня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Tools_and_IP_message/Distribution&oldid=19315232 --> == The consultation on partial and temporary Foundation bans just started == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <div class="plainlinks"> Hello, In a [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|recent statement]], the Wikimedia Foundation Board of Trustees [[:en:Wikipedia:Community_response_to_the_Wikimedia_Foundation%27s_ban_of_Fram/Official_statements#Board_statement|requested that staff hold a consultation]] to "re-evaluat[e] or add community input to the two new office action policy tools (temporary and partial Foundation bans)". Accordingly, the Foundation's Trust & Safety team invites all Wikimedians [[:m:Office actions/Community consultation on partial and temporary office actions/09 2019|to join this consultation and give their feedback]] from 30 September to 30 October. How can you help? * Suggest how partial and temporary Foundation bans should be used, if they should (eg: On all projects, or only on a subset); * Give ideas about how partial and temporary Foundation bans should ideally implemented, if they should be; and/or * Propose changes to the existing Office Actions policy on partial and temporary bans. We offer our thanks in advance for your contributions, and we hope to get as much input as possible from community members during this consultation! </div> </div>-- [[user:Kbrown (WMF)|Kbrown (WMF)]] 20:14, 30 верасня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=19302497 --> == Feedback wanted on Desktop Improvements project == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{Int:Please-translate}} {{int:Hello}}. The Readers Web team at the WMF will work on some [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|improvements to the desktop interface]] over the next couple of years. The goal is to increase usability without removing any functionality. We have been inspired by changes made by volunteers, but that currently only exist as local gadgets and user scripts, prototypes, and volunteer-led skins. We would like to begin the process of bringing some of these changes into the default experience on all Wikimedia projects. We are currently in the research stage of this project and are looking for ideas for improvements, as well as feedback on our current ideas and mockups. So far, we have performed interviews with community members at Wikimania. We have gathered lists of previous volunteer and WMF work in this area. We are examining possible technical approaches for such changes. We would like individual feedback on the following: * Identifying focus areas for the project we have not yet discovered * Expanding the list of existing gadgets and user scripts that are related to providing a better desktop experience. If you can think of some of these from your wiki, please let us know * Feedback on the ideas and mockups we have collected so far We would also like to gather a list of wikis that would be interested in being test wikis for this project - these wikis would be the first to receive the updates once we’re ready to start building. When giving feedback, please consider the following goals of the project: * Make it easier for readers to focus on the content * Provide easier access to everyday actions (e.g. search, language switching, editing) * Put things in logical and useful places * Increase consistency in the interface with other platforms - mobile web and the apps * Eliminate clutter * Plan for future growth As well as the following constraints: * Not touching the content - no work will be done in terms of styling templates or to the structure of page contents themselves * Not removing any functionality - things might move around, but all navigational items and other functionality currently available by default will remain * No drastic changes to the layout - we're taking an evolutionary approach to the changes and want the site to continue feeling familiar to readers and editors Please give all feedback (in any language) at [[mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements|mw:Talk:Reading/Web/Desktop Improvements]] After this round of feedback, we plan on building a prototype of suggested changes based on the feedback we receive. You’ll hear from us again asking for feedback on this prototype. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[mw:User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[mw:User talk:Quiddity (WMF)|talk]]) </div> 10:18, 16 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/Global_message_delivery_split_4&oldid=19462890 --> == Beta feature "Reference Previews" == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> A new beta feature will soon be deployed to your wiki: [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]]. As you might guess from the name, this feature gives you a preview of references in the article text. That means, you can look up a reference without jumping down to the bottom of the page. Reference Previews have already been a beta feature on German and Arabic Wikipedia since April. Now they will become available on more wikis. Deployment is planned for October 24. More information can be found [[m:WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews|on the project page]]. As always, feedback is highly appreciated. If you want to test Reference Previews, please activate the beta feature in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|user preferences]] and let us know what you think. The best place for feedback is the [[mw:Help talk:Reference Previews|central talk page]]. We hope the feature will serve you well in your work. Thank you from Wikimedia Deutschland's [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes project]]. </div> -- [[User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]] 12:47, 23 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=19478814 --> == Editing News #2 – Mobile editing and talk pages == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> <em>[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</em> Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]]. === Help === <strong>What talk page interactions do you remember?</strong> Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else? Whatever your story is, we want to hear it! Please tell us a story about how you used a talk page. <mark>Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the <strong>[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]</strong>.</mark> The team wants your examples. These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage. === Talk pages project === The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools. The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. The team needs and wants your help at this early stage. They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>"Getting involved"</strong>]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate. === Mobile visual editor === The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices. The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ==== [[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link. The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]] * On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor. * There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links. There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]]. * Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]]. ==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ==== [[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor. The old system had two different toolbars. Now, all the buttons are together. [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]] * In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar. Anyone could see these changes in the mobile visual editor. ** <em>One toolbar:</em> All of the editing tools are located in one toolbar. Previously, the toolbar changed when you clicked on different things. **<em>New navigation:</em> The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed. **<em>Seamless switching:</em> an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes. * Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]]. === Wikimania === The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden. They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]]. They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors. You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]]. === Looking ahead === * <strong>Talk Pages Project:</strong> The team is thinking about the first set of proposed changes. The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|<strong>Getting involved</strong>]]. * <strong>Testing the mobile visual editor as the default:</strong> The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|<strong>VisualEditor as mobile default project page</strong>]]. * <strong>Measuring the impact of Edit Cards:</strong> This study asks whether the project helped editors add links and citations. The Editing team hopes to share results in November. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|<strong>Edit Cards project page</strong>]]. – [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) & [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) </div> 14:12, 29 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/3&oldid=19500848 --> 5a38liftt96n65v1ed6b89finqdwpex 0 594091 5125501 4699329 2026-04-13T15:10:12Z Lš-k. 16740 5125501 wikitext text/x-wiki '''Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў''' — грамадская арганізацыя ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], існавала ў 1921—1935 гадах. == Дзейнасць == Створана ініцыятывай П. П. Маслава, Д. І. Навамірскага і іншых<ref>"Десять лет. 1921-1931. Сборник статей и воспоминаний к десятилетнему юбилею Общества политкаторжан". Под редакцией Л. Старр, В. Плескова и Г. Крамарова. Москва, 1931</ref><ref>М. Юнге "Революционеры на пенсии. Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльнопоселенцев, 1921-1935", 2015, с. 77</ref>. Аказвала матэрыяльную дапамогу былым паліткатаржанам і ссыльнапасяленцам, арганізоўвала іх выступленні, успаміны, даклады, лекцыі. Важным кірункам дзейнасці таварыства былі збор, вывучэнне і выданне гістарычна-дакументальных матэрыялаў. У 1921—1923 гадах аддзяленні таварыства ўзніклі ў [[Віцебск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Мінск|Менск]]у. У 1921 годзе таварыства налічвала 200 членаў, у 1926 — 1786, у 1931 — 2759. У 1924, 1925, 1928 і 1931 гадах адбыліся ўсесаюзныя з’езды членаў таварыства. Беларускае аддзяленне да 1928 года правяло 3 канферэнцыі. Навукова-даследчую работу члены таварыства вялі ў секцыях: па гісторыі [[Дзекабрысты|дзекабрызму]], [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], нарадавольцаў і інш. Яны абмяркоўвалі даклады і мемуары, рыхтавалі да друку зборнікі дакументаў, манаграфіі. Таварыства выдавала часопіс «Каторга и ссылка» (1921—1935), біябібліяграфічны слоўнік «Деятели революционного движения в России» (1927—1934), «Бюллетень Центрального совета Всесоюзного обшества бывших политкаторжан и ссыльнопоселенцев» (1929—1933), у якіх ёсць біяграфічныя артыкулы і звесткі пра дзеячаў, чый лёс быў звязаны з Беларуссю. Таварыства супрацоўнічала з [[Гістпарт]]ам, [[Інстытут марксізма-ленінізма|Інстытутам Маркса—Энгельса—Леніна]] і іх філіяламі на месцах, з [[Усесаюзнае таварыства старых бальшавікоў|Усесаюзным таварыствам старых бальшавікоў]]. Спыніла дзейнасць у 1935 годзе ва ўмовах разгортвання ў СССР палітычных рэспрэсій. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства былы́х паліткатаржа́н і ссыльнапасяле́нцаў|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]|372}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства былы́х паліткатаржа́н і ссыльнапасяле́нцаў|Міхнюк У.|490}} * Политическая каторга и ссылки: библиографический справочник членов о-ва политкаторжан и ссыльно-поселенцев / Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльно-поселенцев. — М.: Всесоюзное Общество политкаторжан и ссыльно-поселенцев, 1934. — 879 с.{{ref-ru}} * ''Юнге, М.'' Революционеры на пенсии. Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльнопоселенцев, 1921—1935. — М.: Аиро-XXI, 2015. — 640 с. — ISBN 978-5-91022-302-2.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|О́бщество бы́вших политкаторжа́н и ссыльнопоселе́нцев|том=18|старонкі=248|аўтар=Алексеев Г. Д.}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] 17904nkra304c7714zhv1b2yhsdober 5125503 5125501 2026-04-13T15:13:55Z Lš-k. 16740 ілюстрацыя 5125503 wikitext text/x-wiki '''Таварыства былых паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў''' — грамадская арганізацыя ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], існавала ў 1921—1935 гадах. == Дзейнасць == Створана ініцыятывай П. П. Маслава, Д. І. Навамірскага і іншых<ref>"Десять лет. 1921-1931. Сборник статей и воспоминаний к десятилетнему юбилею Общества политкаторжан". Под редакцией Л. Старр, В. Плескова и Г. Крамарова. Москва, 1931</ref><ref>М. Юнге "Революционеры на пенсии. Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльнопоселенцев, 1921-1935", 2015, с. 77</ref>. Аказвала матэрыяльную дапамогу былым паліткатаржанам і ссыльнапасяленцам, арганізоўвала іх выступленні, успаміны, даклады, лекцыі. Важным кірункам дзейнасці таварыства былі збор, вывучэнне і выданне гістарычна-дакументальных матэрыялаў. У 1921—1923 гадах аддзяленні таварыства ўзніклі ў [[Віцебск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Мінск|Менск]]у. [[Файл:Staražoŭka._Старажоўка_(1928).jpg|злева|міні|Беларускае аддзяленне Усесаюзнага таварыства паліткатаржан і ссыльнапасяленцаў, ушанаванне памяці [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Івана Пуліхава]] на [[Старажоўскія могілкі|Старажоўскіх могілках]] у Менску, 1928 год. Злева першы стаіць у цэнтры ( у профіль), у чорным паліто, з пахіленай галавой Сімон Якаўлевіч Зінгерман (1887-1965), стараста Беларускага аддзялення таварыства паліткатаржан. Злева за ім грамадскі дзеяч [[Віктар Адамавіч Зелязей|Віктар Зелязей]], праваруч ад помніка сядзіць сатырык [[Анатоль Дзяркач]].]] У 1921 годзе таварыства налічвала 200 членаў, у 1926 — 1786, у 1931 — 2759. У 1924, 1925, 1928 і 1931 гадах адбыліся ўсесаюзныя з’езды членаў таварыства. Беларускае аддзяленне да 1928 года правяло 3 канферэнцыі. Навукова-даследчую работу члены таварыства вялі ў секцыях: па гісторыі [[Дзекабрысты|дзекабрызму]], [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], [[Народная воля (арганізацыя)|нарадавольцаў]] і інш. Яны абмяркоўвалі даклады і мемуары, рыхтавалі да друку зборнікі дакументаў, манаграфіі. Таварыства выдавала часопіс «Каторга и ссылка» (1921—1935), біябібліяграфічны слоўнік «Деятели революционного движения в России» (1927—1934), «Бюллетень Центрального совета Всесоюзного обшества бывших политкаторжан и ссыльнопоселенцев» (1929—1933), у якіх ёсць біяграфічныя артыкулы і звесткі пра дзеячаў, чый лёс быў звязаны з Беларуссю. Таварыства супрацоўнічала з [[Гістпарт]]ам, [[Інстытут марксізма-ленінізма|Інстытутам Маркса—Энгельса—Леніна]] і іх філіяламі на месцах, з [[Усесаюзнае таварыства старых бальшавікоў|Усесаюзным таварыствам старых бальшавікоў]]. Спыніла дзейнасць у 1935 годзе ва ўмовах разгортвання ў СССР палітычных рэпрэсій. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства былы́х паліткатаржа́н і ссыльнапасяле́нцаў|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]|372}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства былы́х паліткатаржа́н і ссыльнапасяле́нцаў|Міхнюк У.|490}} * Политическая каторга и ссылки: библиографический справочник членов о-ва политкаторжан и ссыльно-поселенцев / Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльно-поселенцев. — М.: Всесоюзное Общество политкаторжан и ссыльно-поселенцев, 1934. — 879 с.{{ref-ru}} * ''Юнге, М.'' Революционеры на пенсии. Всесоюзное общество политкаторжан и ссыльнопоселенцев, 1921—1935. — М.: Аиро-XXI, 2015. — 640 с. — ISBN 978-5-91022-302-2.{{ref-ru}} * {{ВСЭ3|О́бщество бы́вших политкаторжа́н и ссыльнопоселе́нцев|том=18|старонкі=248|аўтар=Алексеев Г. Д.}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі СССР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1935 годзе]] ts9m2icxfn9fy4univco51hz8j3eiy1 0 596013 5125561 3392046 2026-04-13T18:02:13Z Pabojnia 135280 афармленне 5125561 wikitext text/x-wiki {{Год у астраноміі|2013| |Выява = Chelyabinsk_meteor_trace_15-02-2013.jpg |Шырыня = |Подпіс = [[Падзенне метэарыта на Урале ў 2013 годзе]]. |1 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |1 зацьменне, дзень = 25 |1 зацьменне, месяц = 04 |1 зацьменне, тып = частковае |2 зацьменне, аб’ект = Сонечнае |2 зацьменне, дзень = 10 |2 зацьменне, месяц = 05 |2 зацьменне, тып = кольцападобнае |3 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |3 зацьменне, дзень = 25 |3 зацьменне, месяц = 05 |3 зацьменне, тып = паўценевае |4 зацьменне, аб’ект = Месяцавае |4 зацьменне, дзень = 18 |4 зацьменне, месяц = 10 |4 зацьменне, тып = паўценевае |5 зацьменне, аб’ект = Сонечнае |5 зацьменне, дзень = 03 |5 зацьменне, месяц = 11 |5 зацьменне, тып = гібрыднае }} '''[[2013]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у [[Астраномія|астраноміі]]. == Падзеі == * [[15 лютага]] — [[Падзенне метэарыта на Урале ў 2013 годзе|падзенне метэарыта на Урале]]. Палёт [[балід]]а назіралі ў [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай]], [[Курганская вобласць|Курганскай]] і [[Цюменская вобласць|Цюменскай абласцях Расіі]], а таксама ў паўночных раёнах [[Казахстан]]а. Метэарыт выбухнуў над [[Чалябінск]]ам на вышыні 30-70 км прыкладна ў 09:20 па мясцовым часе і выбіў вокны ў будынку. З-за выбухнай хвалі пацярпелі каля 1,2 тыс. чалавек<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2013/02/15/toll/|title=Число пострадавших от метеорита возросло до 1,2 тысячи человек |date=2013-02-15|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-02-15}}</ref>. == Астранамічныя з’явы == {| class="wikitable" |- ! Дата !! Астранамічная з’ява !! {{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- | [[25 красавіка]] || [[Месяцавае зацьменне 25 красавіка 2013 года|Частковае месяцавае зацьменне]] || <ref name="Lunar Eclipses" /> |- | [[10 мая]] || [[Сонечнае зацьменне 10 мая 2013 года|Кольцападобнае сонечнае зацьменне]] || <ref name="Solar Eclipses" /> |- | [[25 мая]] || [[Месяцавае зацьменне 25 мая 2013 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="Lunar Eclipses" /> |- | [[18 кастрычніка]] || [[Месяцавае зацьменне 18 кастрычніка 2013 года|Паўценевае месяцавае зацьменне]] || <ref name="Lunar Eclipses" /> |- | [[3 лістапада]] || [[Сонечнае зацьменне 3 лістапада 2013 года|Гібрыднае сонечнае зацьменне]] || <ref name="Solar Eclipses" /> |} == Адкрытыя астранамічныя аб’екты == {{Асноўная катэгорыя|Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 2013 годзе}} {| class="wikitable" |- ! Аб’ект !! Тып аб’екта !! Сузор’е !! Дата адкрыцця !! Аўтар адкрыцця !! [[Эпанім]] !! {{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- | '''[[Гіпакамп (спадарожнік)|Гіпакамп]]''', Нептун XIV, S/2004 N 1 || [[Спадарожнікі планет|Спадарожнік планеты]] || align=center | — || align=center | [[1 ліпеня|01.07]].[[2013]] || {{нп3|Марк Шоўалтэр||en|Mark R. Showalter}} || [[Гіпакамп (міфалогія)|Гіпакамп]] || |} == Нарадзіліся == == Памерлі == == Крыніцы == {{Reflist|2|refs= <ref name="Lunar Eclipses">{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEcat5/LE2001-2100.html|title=Catalog of Lunar Eclipses: 2001 to 2100|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2018-10-27}}</ref> <ref name="Solar Eclipses">{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE2001-2100.html|title=Catalog of Solar Eclipses: 2001 to 2100|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2018-10-27}}</ref> }} {{^}}{{Гады ў гісторыі астраноміі}} [[Катэгорыя:2013 год у астраноміі| ]] [[Катэгорыя:Гады ў астраноміі]] flqqn1xf2me3untc263wk9ds3fo4e9e 14 600875 5125448 3376853 2026-04-13T14:22:26Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2019 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2019 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125448 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|2019|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2019]] [[Катэгорыя:Песні 2019 года]] cqjh2lo0e3cekn3eoosrpwrb5ep9zvw 14 619002 5125446 3470160 2026-04-13T14:21:17Z DzBar 156353 шаблон 5125446 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Песні паводле гадоў|2016]] [[Катэгорыя:Песні XXI стагоддзя|2016]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 2016 года]] {{Тэма паводле гадоў|Песні|2016|года}} ac0nmjpwkmrp362p3pmdbbt39nwn9qh 0 629924 5125407 5124500 2026-04-13T12:56:21Z M.L.Bot 261 5125407 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} [[Файл:Воля_Любинська_Церква_Христа_Царя.jpg | міні | справа | Воля Любынска царква Хрыста Цара.]] '''Воля Любынска'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Во́ля Любинська}}) — вёска ў [[Яварыўскі раён|Яварыўскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Яварыўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Яварыўскага раёна]] kq7jmszl8umdygokvtqx86eloxf3gdj 0 631121 5125831 5123013 2026-04-14T08:31:20Z Slavazai1973 60865 5125831 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Пышнік}} '''Рэгіна Ігнатаўна Пышнік''', па нараджэнні '''Доўнар''' (нар. {{ДН|16|3|1939}}) — беларуская баскетбалістка, баскетбольны трэнер і рэферы. Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь, майстар спорту СССР, суддзя вышэйшай нацыянальнай катэгорыі, член саюза ветэранаў Рэспублікі Беларусь, выдатнік народнай адукацыі<ref name="ПЮА">[http://nasledie-sluck.by/ru/people/Sportsmens/7161/ Пышник Юрий Антонович] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Выступала ў чэмпіянаце СССР за мінскія клубы «Буравеснік» і «[[Дынама (жаночы баскетбольны клуб, Мінск)|Дынама]]», была капітанам зборнай БССР на Спартакіядзе-1959<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/7046-regina-pyshnik-ya-30-let-basketbolistami-komandovala-tak-prosto-eto-iz-kharaktera-ne-vykinesh РЕГИНА ПЫШНИК: «Я 30 ЛЕТ БАСКЕТБОЛИСТАМИ КОМАНДОВАЛА, ТАК ПРОСТО ЭТО ИЗ ХАРАКТЕРА НЕ ВЫКИНЕШЬ»]</ref><ref>[https://sport-strana.ru/pyshnik-dovnar-regina-ignatevna/ Пышник (Довнар) Регина Игнатьевна]</ref>. Пасля завяршэння прафесійнай спартыўнай кар’еры 37 гадоў узначальвала СДЮШАР № 10 па баскетболе ў Мінску<ref name="ПЮА"/><ref name="">[https://news.21.by/2005/12/02/9569.html Когда вся жизнь – футбол] {{ref-ru}}</ref>. == Сям’я == * муж {{нп3|Юрый Антонавіч Пышнік||d|Q84495302}} — беларускі футбаліст і футбольны трэнер * сын {{нп3|Сяргей Юр’евіч Пышнік||d|Q84497981}} — беларускі футбольны трэнер * сын [[Андрэй Юр’евіч Пышнік]] — беларускі футбаліст і футбольны трэнер ** унук {{нп3|Дзяніс Андрэевіч Пышнік||d|Q84497963}} — беларускі футбаліст {{зноскі}} == Літаратура == * Бондарь А.И. Летопись белорусского баскетбола. — Мн.: ОО «Белорусская федерация баскетбола», 2005. — С. 19, 21, 103, 109. — 127 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пышнік Рэгіна Ігнатаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры СССР]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя суддзі СССР]] rsm1fb4cmznxghtjdrsfl8bpg7gy8hs 0 631876 5125902 4262855 2026-04-14T11:18:27Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Вядомыя выхаванцы */ 5125902 wikitext text/x-wiki {{Школа | Назва = Слуцкая спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву | Выява = | Заснавана = | Дырэктар = | Тып = | Вучні = | Адрас = Слуцк, вул. [[Віленская вуліца (Слуцк)|Віленская]], 4а |lat_dir =N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale = 2000 }} '''Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву''' — дзяржаўная ўстанова Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь, якая размяшчаецца ў г. Слуцку<ref name="ССД">[http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/3929/7135/ Слуцкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва] {{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Дзіцячая спартыўная школа ў Слуцку была створана на базе спартыўнай залы Дома афіцэраў па рашэнні Мінскага абласнога выканаўчага камітэта № 449 ад 6 кастрычніка 1954 года. Тады было адкрыта пяць аддзяленняў: баскетбол, футбол, лёгкая атлетыка, валейбол і спартыўная гімнастыка<ref name="ССД"/>. За больш чым 60-гадовую гісторыю школы падрыхтавана пяць заслужаных майстроў спорту, адзінаццаць майстроў спорту міжнароднага класа і пяцьдзесят адзін майстар спорту<ref name="ССД"/>. На 2020 год школа праводзіць падрыхтоўку спартсменаў па чатырох відах спорту: [[гандбол]], [[лёгкая атлетыка]], [[мастацкая гімнастыка]] і [[плаванне]]<ref name="ССД"/>. == Вядомыя выхаванцы == * [[Жанна Вячаславаўна Гурбанава]] * {{нп3|Вераніка Уладзіміраўна Дамброўская||ru|Домбровская, Вероника Владимировна}} * {{нп3|Сяргей Аляксеевіч Каснаўскас||ru|Каснаускас, Сергей Алексеевич}} * {{нп3|Алена Фёдараўна Макушкіна|||Elena Makushkina}} * {{нп5|Вольга Маслакова||d|Q85198908}} * [[Анастасія Сяргееўна Мірончык-Іванова]] * {{нп3|Настасся Фёдараўна Пракапенка|||Anastasiya Prokopenko}} * [[Антаніна Чыбангу]] * [[Юрый Анатолевіч Шаўцоў]] * {{нп3|Таццяна Шэўчык|||Tatsiana Sheuchyk}} * [[Міхаіл Іванавіч Якімовіч]] * [[Юлія Рудэня|Юлія Рудэня (Страковіч)]] * [[Андрэй Віктаравіч Крайноў]] == Трэнерска-выкладчыцкі склад == * [[Юрый Аляксандравіч Кулакоўскі]]<ref>[http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4324,,,0,,,0.html КУЛАКОВСКИЙ ЮРИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190829131417/http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4324,,,0,,,0.html |date=29 жніўня 2019 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/kak-dela-shkola.html Чем живет Слуцкая СДЮШОР, воспитавшая много знаменитых спортсменов?] {{Спартыўная адукацыя ў Мінскай вобласці}} {{Адукацыя ў Слуцкім раёне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Слуцка]] [[Катэгорыя:Спорт у Слуцку]] [[Катэгорыя:Дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы Беларусі]] 5iorlrb4sct3imxlu9zmx1rr5tfbp05 0 653154 5125762 4696209 2026-04-14T06:56:32Z Rymchonak 22863 5125762 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пітэр Селерс''' ({{lang-en|Peter Sellers}}; пры нараджэнні: '''Рычард Генры Селерс''' ({{lang-en|Richard Henry Sellers}}); {{ДН|8|9|1925}} — {{ДС|24|7|1980}}) — англійскі [[акцёр]]. Найбольшую і агульнасусьветную вядомасць яму прынёс вобраз прыдуркаватага інспектара Клузо ў фільме [[Блэйк Эдвардс|Блэйка Эдвардса]] «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» 1963 года і яго працягах. Камандор [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэна Брытанскай імперыі]] (1966). Неаднаразовы намінант прэмій «[[Оскар]]» (1960, 1965 і 1980), «[[Залаты глобус]]» (1963, 1965, 1976, 1977, 1980 — выйграў), прэміі Брытанскай кінаакадэміі (1960 — выйграў, 1963, 1965, 1981) і іншых. Атрымаў «Залаты глобус» (1980 г.) за галоўную мужчынскую ролю ў фільме-прыпавесці «Будучы там». == Фільмаграфія == * (1963) «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''інспектар Жак Клузо'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{DEFAULTSORT:Селерес Пітэр}} [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Вялікабрытаніі]] orepze5t47jwa3q2b3qyk0lz2tfecd8 0 658229 5125899 5123334 2026-04-14T11:07:09Z Паўлюк Шапецька 37440 /* К */ 5125899 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Slutsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Слуцка]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Слуцк]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:SemenOlelkovich.jpg|thumb|175px|[[Сямён Алелькавіч]]]] [[Выява:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч) (XVIII).jpg|thumb|175px|[[Соф’я Слуцкая]]]] [[Выява:Basalyga Vladimir.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]]]] [[Выява:Язэп Дыла.jpg|thumb|175px|[[Язэп Дыла]]]] [[Выява:Semion Kosberg.jpg|thumb|175px|[[Сямён Арыевіч Косберг|Сямён Косберг]]]] [[Выява:Петр Кошель.jpg|thumb|175px|[[Пётр Агеевіч Кошаль|Пётр Кошаль]]]] [[Выява:PGRS 2 053 Krassovsky - crop.jpg|thumb|175px|[[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі|Эдуард-Антон Красоўскі]]]] [[Выява:05092015Aliaksei Kishou.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Леанідавіч Кішоў|Аляксей Кішоў]]]] [[Выява:N.R.M. in Horki 04.jpg|thumb|175px|[[Піт Паўлаў]]]] [[Выява:Валянціна Антонаўна Сямашка.jpg|thumb|175px|[[Валянціна Антонаўна Сямашка|Валянціна Сямашка]]]] [[Выява:Цераский Витольд Карлович.jpg|thumb|175px|[[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольд Цэраскі]]]] [[Выява:Zesler.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]]]] [[Выява:Fabijan Shantyr.jpg|thumb|175px|[[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]]]] [[Выява:Handball-WM-Qualifikation AUT-BLR 127.jpg|thumb|175px|[[Юрый Анатолевіч Шаўцоў|Юрый Шаўцоў]]]] [[Выява:Lidia Yermoshina - September 2016 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]]]] == А == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Агіевіч]] (1938—2014) — беларускі [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1987). * [[Морыс Адлер]] (1906—1966) — амерыканскі рабін, дзеяч у галіне адукацыі * [[Барыс Абрамавіч Айзенштат]] (нар. 1913) — савецкі метэаролаг, біякліматолаг. Доктар геаграфічных навук (1970), прафесар (1970). Заслужаны дзеяч навукі УзбССР. * [[Сямён Алелькавіч]] (1420—1470) — [[князь слуцкі]] (1440—1454), апошні [[князь кіеўскі]] (1455—1470). * [[Сяргей Сяргеевіч Аляксанін]] (нар. 1957) — расійскі навуковец-медык, спецыяліст у вобласці медыцыны катастроф, член-карэспандэнт [[РАН]] (2019). * [[Аляксандр Іванавіч Арастовіч]] (1952–2021) — кандыдат тэхнічных навук, дацэнт кафедры будаўнічай механікі ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. * [[Марк Аляксандравіч Асвяцімскі]] (1886—1938) — беларускі [[палітычны дзеяч]]. == Б == * [[Леанід Генадзевіч Барабанаў]] (нар. 1950) — беларускі дэрматавенеролаг, [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]]. * [[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі]] (1905—1966) — беларускі крытык, літаратуразнавец, этнограф. * [[Галіна Аляксандраўна Барташэвіч]] (нар. 1932) — беларускі [[фалькларыст]]. * [[Міхаіл Самуілавіч Басалыга]] (нар. 1942) — беларускі савецкі графік * [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга]] (1940—2020) — беларускі [[Графіка (мастацтва)|графік]] * [[Алег Паўлавіч Белавусаў]] (1945—2009) — беларускі [[Мастак-мультыплікатар|аніматар]], сцэнарыст, рэжысёр. * [[Генрых Мікалаевіч Берастоўскі]] (1929—2010) — расійскі біяфізік. * [[Іцхак Доў Беркавіч]] (1885-1967) - яўрэйскі пісьменнік і перакладчык. * [[Валянціна Мінаўна Бігеза]] (1944—2023) — беларускі літаратуразнаўца. * [[Ілья Васілевіч Бранавец]] (нар. 1990) — беларускі футбаліст. * [[Аляксандр Рыгоравіч Булгак]] (нар. 1958) — беларускі ўрач-кардыёлаг. == В == * [[Яўген Война]] (нар. 2000) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Г == * [[Юрка Гаўрук]] (1905—1979) — беларускі перакладчык, паэт, крытык, рэжысёр. * [[Віктар Уладзіміравіч Грузінскі]] (1933—1997) — [[фізік]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1983), [[прафесар]] (1985). * [[Файвель Ісакавіч Гаўзе]] (1897—1990) — беларускі юрыст. Доктар юрыдычных навук (1965), прафесар. * [[Яўген Сяргеевіч Гучок]] (1940–2024) — беларускі паэт. == Д == * [[Дакляровіч]] (1746— ?) — [[танцоўшчык]]. * [[Леанід Андрэевіч Дашук]] (нар. 1932) — беларускі дзяржаўны дзеяч, першы [[міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] ([[1991]]—[[1994]]). * [[Валерый Іванавіч Дунай]] (нар. 1970) — беларускі фізіёлаг. [[Кандыдат бiялагiчных навук]] (1999), [[дацэнт]] (2004). * [[Язэп Дыла]] (1880—1973) — беларускі [[празаік]], [[драматург]], грамадскі і культурны дзеяч. == З == * [[Віктар Уладзіміравіч Зінчук]] (нар. 1962) — беларускі фізіёлаг. Доктар медыцынскіх навук (2000), прафесар (2003). == І == * [[Барыс Усеваладавіч Ігнатовіч]] (1899—1976) — савецкі фатограф * [[Вольга Усеваладаўна Ігнатовіч]] (1905—1984) — савецкая фатографка. == Л == * [[Кацярына Васільеўна Луцкевіч]] (нар. 1957) — беларуская футбалістка. * [[Васіль Уладзіміравіч Люцікаў]] (нар. 1957) — беларускі палітык. == К == * [[Віктар Аляксеевіч Казлоў]] (1924—1998) — беларускі савецкі дзяржаўны і гаспадарчы дзеяч, міністр сельскай гаспадаркі БССР (1972—1979). * [[Каліна Віктараўна Капуцкая]] (нар. 1975) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Кандрат Ільіч Карсалін]] (1809—1883) — беларускі мастак. * [[Анатоль Мікалаевіч Карташэвіч]] (нар. 1949) — беларускі [[вучоны]] ў галіне аўтатрактарабудавання. Доктар тэхнічных навук (1993), [[прафесар]] (1994). * [[Аляксей Леанідавіч Кішоў]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Кірыл Андрэевіч Князеў]] (нар. 1990) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Сямён Арыевіч Косберг]] (1903—1965) — савецкі інжынер, эксперт у галіне [[авіяцыйны рухавік|авіяцыйных]] і [[Ракетны рухавік|ракетных рухавікоў]], [[Доктар навук|доктарам тэхнічных навук]] ([[1959]]), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] ([[1961]]). * [[Пётр Агеевіч Кошаль]] (нар. 1946) — расійскі празаік, [[гісторык]], перакладчык, журналіст. * [[Эдуард-Антон Якаўлевіч Красоўскі]] (1831—1898) — акадэмік, лейб-акушэр, [[сапраўдны тайны саветнік]], [[гінеколаг]], [[акушэр]], заснавальнік [[акушэрства]] ў Расіі. * [[Андрэй Віктаравіч Крайноў]] (нар. 1978) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Юрый Міхайлавіч Крот]] (нар. 1968) — беларускі [[футбол|футбаліст]] ([[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]) і трэнер. * [[Генрых Казіміравіч Кулакоўскі]] (1808—1890) — [[Расія|рускі]] [[Урач|лекар]], [[стацкі саветнік]], доктар медыцыны і прафесар ваеннай Медыка-хірургічнай акадэміі ў Санкт-Пецярбургу (цяпер Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава). * [[Аляксандр Ігаравіч Кучараў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == М == * [[Палікарп Манькоў]] (1910—1999) — беларускі грамадскі дзеяч на эміграцыі. * [[Васіль Маркіянавіч]] (1730—?) — мастак-іканапісец са Слуцка. * [[Анастасія Сяргееўна Мірончык-Іванова]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[Трайны скачок|трайных скачках]], [[скачкі ў даўжыню|скачках у даўжыню]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Іпаліт Восіпавіч Младзецкі]] (1855—1880) — слуцкі мешчанін, тэрарыст-адзіночка. == П == * [[Піт Паўлаў]] (нар. 1966) — беларускі музыкант, удзельнік гуртоў «[[N.R.M.]]», «[[Pete-Paff]]», «[[Garadzkija]]» * [[Расціслаў Пятровіч Платонаў]] (1930—2001) — беларускі [[журналіст]], [[грамадскі дзеяч]], прафесар-[[гісторык]]. * [[Наталля Аляксандраўна Поляк]] (нар. 1979) — беларускі гісторык. * [[Ян Пятроўскі]] (1905—2002) — пратэстанцкі прапаведнік, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч міжваеннай [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і ў эміграцыі, публіцыст, выдавец, рэдактар, [[пісьменнік]] і [[перакладчык]]. == Р == * [[Валянціна Вітальеўна Ражанец]] (нар. 1964) — [[Беларусь|беларускі]] журналіст і [[палітык]]. * [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў]] (1936—2003) — беларускі [[фізік]]. [[Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996; член-карэспандэнт з 1989), доктар фізіка-матэматычных навук (1976), [[прафесар]] (1981). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1999). * [[Уладзімір Сяргеевіч Рубанаў]] (1938—1990) — вучоны-фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. Брат [[Аляксандр Сяргеевіч Рубанаў|А. С. Рубанава]]. * [[Алег Алегавіч Румо]] (нар. 1970) — беларускі [[урач|ўрач]]-[[хірург]], [[доктар медыцынскіх навук]] (2012). == С == * [[Хаім Сегал]] — беларускі мастак 2-й паловы XVIII стагоддзя * [[Ігар Азоравіч Спільнічэнка]] (нар. 1962) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Іванавіч Слупскі]] (1864—1907) — беларускі і расійскі [[гісторык]] і [[археолаг]]. * [[Сяргей Леанідавіч Станкевіч]] (нар. 1961) — беларускі [[танцоўшчык]]. [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] (199). * [[Соф’я Слуцкая]] (1585—1612) — княгіня, праваслаўны дзеяч, з роду [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. * [[Антон Андрэевіч Сурапін]] (нар. 1992) — фотажурналіст, стваральнік сайту bnp.by — «Belarus News Photo», сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]], пастаянны карэспандэнт Mediakritika.by. * [[Валянціна Антонаўна Сямашка]] (1868—1938) — беларуская піяністка і музычны педагог. == Ф == * [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын]] (1891—1972) — [[вучоны]] ў галіне [[Заалогія|заалогіі]], [[арніталогія|арніталогіі]], [[Паразіталогія|паразіталогіі]], [[Ахова прыроды|аховы прыроды]] і [[Паляўніцтва|паляўнічай]] гаспадаркі. [[Доктар біялагічных навук]] (1938), [[прафесар]] (1927). Заслужаны дзеяч навукі [[РСФСР]]. == Х == * [[Пётр Сільверставіч Хаўстовіч]] (1901—1972) — савецкі военачальнік, палкоўнік. == Ц == * [[Вітольд Карлавіч Цэраскі]] (1849—1925) — [[Расійская імперыя|расійскі]] і [[СССР|савецкі]] [[астраном]], член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай АН]] (з [[1914]] года). * [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер]] (нар. 1951) — беларускі [[мастак]], [[дызайнер]]. == Ч == * [[Аляксандр Аляксандравіч Чыркін]] (1943—?) — беларускі вучоны-біяхімік, арганізатар аховы здароўя і выкладчык Віцебскага медыцынскага інстытута. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1986). Доктар біялагічных навук (1980), прафесар (1986). == Ш == * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр]] (1887—1920) — беларускі публіцыст, празаік, паэт, перакладчык, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. Меў адносіны з [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і з ёю агульнага сына Антона. * [[Юрый Анатолевіч Шаўцоў]] (нар. 1959) — беларускі [[гандбол|гандбаліст]], заслужаны майстар спорту СССР (1982). Галоўны трэнер мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе (з 2009 года). * [[Яўхім Герцавіч Шулякоўскі]] (1906—1984) — савецкі [[гісторык]], [[педагог]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1940), [[дацэнт]]. == Я == * [[Пінхас Хаімавіч Яброў]] (1902—1978) — беларускі [[інжынер-будаўнік]]. * [[Міхаіл Іванавіч Якімовіч]] (нар. 1967) — беларускі [[гандбол|гандбаліст]], левы паўсярэдні. * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына]] (нар. 1953) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Беларусі]] (з [[6 снежня]] [[1996]]). [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]] (2003). [[Катэгорыя:Постаці Слуцка| ]] ehb1fnly4scpc1zymao9hh7o7huqcz4 0 667718 5125360 5124408 2026-04-13T12:09:07Z M.L.Bot 261 стыль, афармленне 5125360 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Алег Аляксандравіч Вінярскі''' (нар. {{ДН|4|4|1962}}, [[Паставы]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. Вядомы працай больш за 35 гадоў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]]<ref>{{Cite web|url=https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|title=Каманда канала|publisher=ПЕРШЫ НАЦЫЯНАЛЬНЫ КАНАЛ БЕЛАРУСКАГА РАДЫЁ|lang=be|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225072254/https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|archivedate=25 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Папулярызатар беларускай культуры, паэзii, прозы, тэатру, мовы. == Біяграфія == А. Вінярскі паходзіць з сям’і ваеннага, якая вельмі часта пераязджала. У школьныя гады ўдзельнічаў у мастацкай самадзейнасці. У 1979 годзе яго сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Паступіў на вучобу ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] да [[Народны артыст Беларусі|народнага артыст Беларусі]] [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Г. Волкава]] і артысткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускага тэатра імя М. Горкага]] Г. Вішкаровай-Старкоўскай. Сярод педагогаў на курсе таксама былі артысты [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] М. Федароўскі і [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|А. Мілаванаў]]. Пасля інстытута трапіў па размеркаванні ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа]], якім у той час кіраваў [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|В. Мазынскі]]. Там ён сыграў некалькі роляў. Пасля службы ў арміі вярнуўся ў Мінск і спрабаваў уладкавацца ў сталічныя тэатры. У канцы 1985 года Камітэт па радыёвяшчанні і тэлебачанні, які ўзначальваў [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], праводзіў конкурс дыктараў. Каб трапіць на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]], А. Вінярскі развітаўся з тэатрам<ref> {{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/aleg-vinyarski-yak-khirurg-razrazae-tsela-tak-dyktar-i-aktsyer-litary.html |title=Алег Вінярскі: «Як хірург разразае цела, так дыктар і акцёр – літары»|publisher=Беларусь Сегодня, Алена Басікірская|lang=be|accessdate=2020-01-12}}</ref>. З 1986 года працуе [[акцёр]]ам і [[рэжысёр]]ам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]<ref> {{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/249456/bio/ |title=Биография актера|publisher=Кино-театр.ру|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}</ref>. Першай роляй А. Вінярскага стаў Унук у радыёспектаклі «Мой генерал» паводле рамана А. Ліханава (рэж. І. Лапцінскі). Выконваў эпізадычныя ролі ў спектаклях, чытаў выпускі навін і паступова загартоўваўся для стварэння ўласных пастановак. Праявіў сябе ў якасці рэжысёра пасля прыходу ў рэдакцыю «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». За аснову А. Вінярскі браў творы замежных аўтараў, сярод якіх [[Артур Конан Дойл|А. К. Дойл]], Р. Говард, [[Уільям Сомерсет Моэм|С. Моэм]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмат]] і інш. Ставіў невялікія па фармаце спектаклі, якія выходзілі ў эфір у рубрыцы «Нядзельны трылер». У 1996 годзе прыйшоў працаваць рэжысёрам у рэдакцыю літаратурна-драматычнага вяшчання. Паставіў спектаклі «Крылаты кінжал» паводле [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Г. К. Чэстэртана]] і «Жоўты твар» паводле А. К. Дойля (ролю [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] выканаў артыст [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Г. Маляўскі]], ролю [[Доктар Ватсан|Ватсана]] — [[У. Кін-Камінскі]]). З 1996 года выступаў у якасці акцёра і кансультанта пастановачнай праграмы «Акно ў свет». Сыграў галоўную ролю ў спектаклі «Час дыназаўра» паводле п’есы драматурга Л. Шчэрбача (1999), ролю Сына-імянінніка ў спектаклі паводле п’есы «Маці і сын» фінскай пісьменніцы Э. Пенанен «Дзень нараджэння» (2000). У наступныя гады ў штодзённых рубрыках «Літаратурная анталогія» і «Бестселер» на канале «Культура» чытаў творы беларускіх і замежных аўтараў. Да 20-годдзя [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] Алег Вінярскі паставіў спектакль «Ігнатаў рубеж» паводле п’есы В. Ткачова «Нехта ходзіць пад акном», галоўную ролю ў якім выканаў народны артыст СССР [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Г. Аўсяннікаў]]. У 2009 годзе ў эфіры Першага нацыянальнага канала трансліравалі прэм’еру спектакля «Пастка» паводле аповесці [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]], праз год адбылася новая пастаноўка «Магнаты і сірата. Соф’я — княгіня Слуцкая» паводле твора [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. У канцы 2012 года адбылася прэм’ера спектакля «Адгукніся, браце» паводле п’есы [[Георгій Васільевіч Марчук|Г. Марчука]] пра творчае станаўленне [[Якуб Колас|Я. Коласа]] (рэжысёр — Алег Вінярскі). Алег Вінярскі запісаў больш за 35 аўдыёкніг<ref> {{Cite web|url=https://akniga.org/performer/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3/ |title=Аудиокниги в исполнении О. Винярского|publisher=Портал akniga.org|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}</ref>. Працуе на Беларускім тэлебачанні, здымаецца ў кіно, стварае ўласныя літаратурныя і тэатральныя праекты. З’яўляецца арганізатарам і мастацкім кіраўніком Тэатральнай майстэрні «Кніжыца», аўтарам і выканаўцам спектакляў «Песня маёй дарогі», «Ojczyzną moją jest muzyka» (паводле К. Галчынскага), «Між двух партрэтаў. Гогаль — Есенін: Захаваная сустрэча» і інш., пастаянным членам журы Міжнароднага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Magnificat» (2005—2015). У 2010 годзе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] прыняў удзел у сцэнічнай кампазіцыі-трыпціху «Апостал», прысвечанай да 80-годдзя [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіча]] (мастацкі кіраўнік — [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]]). Стварае праграмы сумесна з піяністкай і мастацкім кіраўніком «Музычный Гасцёўні» Беларускай дзяржаўнай філармоніі [[Таццяна Старчанка|Таццянай Старчанка]]<ref>{{Cite web|url=https://philharmonic.by/ru/artists/vinyarskiy-oleg-hudozhestvennoe-slovo|title=Исполнители: Винярский Олег (художественное слово)|publisher=Белорусская Государственная Филармония|lang=ru|accessdate=2020-01-12|url-status=dead}}</ref>. == Вядучы праграм [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] == * «Вясёлы эфір» (1993—2001), * «Акно ў свет» (1986—2001), * «Ліставанні» (2002—2005), * «Пад пыхі самавара» (1998—2001), * «Духоўнае слова» (з 2002), * «Сустрэчы з песняй» (з 2008), * «Помні імя сваё» (2005—2012). == Пастаноўкі == * «Паліцэйскі фургон» (па Р. Гуларду; 1993), * «Крылатый кинжал» (па Г. Чэсцертону; 1996), * «Уцякач» (па В.Фаменке, І. Хаменке; 1996), * «Я ведаў і любіў Беларусь» (па В. Чаніну; 1996), * «Казарма» (па Л. Шчэрбачу; 1997), * «Мария Лэн» (па Л. Шэлегу; 1998), * «Ігнатаў рубеж» (па В. Ткачову; 2006), * «Пастка» (па [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаву]]; 2009), * «Магнаты і сірата» (па [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомле]]; 2010), * «Адгукніся, браце» (па Г. Марчуку; 2012), * «Млечны шлях» (па К. Чорному; 2014), * «І няма шляху другога» (па [[Уладзімір Пятровіч Саламаха|У. Саламаху]]; 2015), * «Пісьмы, вернутыя з небыцця» (А. Атраховіч, А. Вінярскі; 2016), * «Злачынства і пакаранне на берагах Свіслачы» (2017), * «Сёстры Дастаеўскія» (па Е. Коневу; 2018), * «Севярын і Гражына» (па [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевічу]]; 2018), == Айчынная і замежная класіка == * «Человек со шрамом» (С. Моэм; 1992), * «Солдат» (Д. Круди; 1992); * «Карлик» (П. Лагерквист; 1993); * «Нельга забыць» (1999), * «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (2012, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «[[Чорны замак Альшанскі]]» (2000, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (2013—2014) ([[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «Алімпіяда» (І. Пташнікаў; 2001—2002); * трылогія «[[Людзі на балоце (раман)|Палеская хроніка]]» ([[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележ]]; 2006—2008); * «Птушкі і гнёзды» ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]; 2009); * «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]», «Яго батальён», «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2015—2019), * «[[Мёртвым не баліць]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2016), * «[[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2018), * «Зона маўчання», «З воўчым білетам», «Такія сінія снягі» (2016—2017) ([[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскі]]); * «Золотой телёнок» (И. Ильф, Е. Петров; 2007); * «Милый друг» (Г. де Мопассан; 2008); * «Дон Жуан» (Дж. Г. Байрон; 2008); * «Трое в лодке, не считая собаки» (Дж. К. Джером; 2005); * «Похождения бравого солдата Швейка» (Я. Гашек; 2008); * «Защита Лужина» (В. Набоков; 2010); * «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас|Я. Колас]]; 2007); * «Новая зямля» (на польскай мове, пераклад Ч. Сенюха; 2006); * «Запіскі Самсона Самасуя» (А. Мрый; 2014); * «Крыло цішыні» (Я. Сіпакоў; 2014); * «Кароль у Нясвіжы» (Ю. Карэўскі; 2012); * «Записки юного врача» (М. Булгаков; 2009); * «Жажда жизни» (И. Стоун; 2013); * «Война миров» (Г. Уэллс; 2013); * «Униженные и оскорблённые» (Ф. Достоевский; 2015); * «Портрет Дориана Грея» (О. Уайльд; 2019); і інш. == Публікацыі == Вершаваны зборнік «Звукоряд» (2010) == Праграмы Музычный Гасцёўні == * «У час узлетаў і ў пару крушэнняў» (па вершах [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]]; 1998), * «Звёзды театра и кино в Музыкальной гостиной» (2010), * «Поэзия и музыка Серебряного века» (2011), * «Антиформалистический раёк» Д. Шостаковича (2012), * «А. Пушкин — Д. Самойлов» (2015), * «О любви» (А. Куприн, И. Бунин, А. Чехов, М. Зощенко; 2017), * «Золотые страницы поэзии XX века» (2017), * «Серебряный век: Россия — Беларусь» (2018), * «Поэзия Игоря Северянина. Ты влилась в мою жизнь…» (2018), * «Даниил Хармс. Поэзия. Проза. Отрывки из дневников» (2019). == Аўдыёдыскі == * Па творах М.Гарэцкага, кіраўнік праекту — К. Антановіч: ** «На імперыялістычнай вайне» ** «Дыямант у пабітым шкле» * «Я вглядываюсь в жизнь» Івана Ільіна, 2006 * Па заказу Беларускай Праваслаўнай царквы, рэдактар Л. Мітаковіч, гукарэжысёр В. Бяляеў, кансультант А. Кароль, кіраўнік праекта — архімандрыт А. Шынкевіч ** «Четвероевангелие» == Фільмаграфія == * Шматсерыйны тэлефільм «Следчы Пратасаў», фільм № 3 «Інквізітар», 2013, эпізод * «Усе грошы з кашальком», 1981, Косцік == Узнагароды == Лаўрэат і дыпламант міжнародных радыё- і кінафэстаў у Маскве, Мінску, Глыбокім. {{зноскі}} == Літаратура == * Васюкевіч, А. Гісторыя радыё — гісторыя краіны / А. Васюкевіч / Беларускае радыё: гісторыя, сучаснасць, перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага радыё, 20 снеж. 2005 г. / рэдкал.: С. В. Дубовік (адк. рэд.) [і інш.] — Мінск, 2005. — С 15-18. * Тэатральная Беларусь. : У 2 т. Т. 2 / рэдкал. : Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2003. == Спасылкі == * Алена Драпко // Звязда, 24 ліпеня 2014 г. // [https://zviazda.by/be/news/20140724/1406232909-efir-i-kosmas-alega-vinyarskaga Эфір і космас Алега Вінярскага] * 21.by // Навіны культуры, 16 верасня 2011 г. // [https://news.21.by/culture/2011/09/16/369023.html Вядомы беларускі дыктар Алег ВІНЯРСКІ пра магнітафон «Грундзік», конкурс у трыста чалавек на месца і спектаклі, якія ставяцца… на радыё] * [https://www.youtube.com/watch?v=uT5lTDIv1v4 Арсений Ермолович, 24 июля 2020 года] // Интервью О работе диктора, режиссера и актера театра и радио, о советском наследии и Доме радио, о беларусском языке и культуре поговорили с режиссером-постановщиком Первого национального канала Белорусского радио Олегом Винярским {{DEFAULTSORT:Вінярскі Алег Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыктары радыё]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]] 59dguee747uxicuf1ccvobm60rc2nrf 14 678677 5125447 4618411 2026-04-13T14:22:02Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 2021 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 2021 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125447 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|2021|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|2021]] [[Катэгорыя:Песні 2021 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 2020-х гадоў]] tvalx8u32so9cau2kuc0gprgldhmfpa 0 680653 5125375 5124920 2026-04-13T12:21:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125375 wikitext text/x-wiki '''Турцэ́віч''' — прозвішча. * [[Турцэвічы (род)|Турцэвічы]] — беларускі святарскі праваслаўна-ўніяцкі род == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] (1849 — пасля 1915) — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] (1914—1940) — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} 6yh78nghxaavjm8dyuaalmdi95ozr01 5125376 5125375 2026-04-13T12:21:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125376 wikitext text/x-wiki '''Турцэ́віч''' — прозвішча. * [[Турцэвічы (род)|Турцэвічы]] — беларускі святарскі праваслаўна-ўніяцкі род. == Вядомыя носьбіты == * [[Арсен Восіпавіч Турцэвіч]] (1849 — пасля 1915) — беларускі археограф. * [[Мікалай Фёдаравіч Турцэвіч]] (1914—1940) — Герой Савецкага Саюза. * [[Іван Рыгоравіч Турцэвіч]] (1856—1938) — беларускі і ўкраінскі філолаг-антыказнавец, гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} 57ztdbkdwtudui5qjuen9vrm7l3eevp 0 684614 5125850 5078766 2026-04-14T08:53:55Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5125850 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Кронан | выява = ГК Кронан Гродна.png | поўная_назва = Гандбольны клуб «Кронан» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Гродна]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Ігар Сідзько | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://gorodnichanka.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''Кронан ''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гродна]]. Заснаваны ў [[2002]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (3) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 2007-08|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2008-09|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 2009-10|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Кронан Гродна|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2013-14|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 5 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|3-е месца]] || |- | 2014-15|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2015-16|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2016-17|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|3-е месца]] || |- | 2017-18|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2018-19|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2019-20|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2020-21|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Дзмітрый Валер’евіч Ціхан|Дзмітры Ціхан]] * Ігар Сідзько (з 2016) == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [http://gorodnichanka.by/Сайт клуба]{{Недаступная спасылка}} {{Склад ГК Кронан Гродна}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2002 год у Гродне]] [[Катэгорыя:ГК Кронан Гродна| ]] 88844h9meb8ad33iu8hkaa1ypa3u1et 0 684647 5125709 5123641 2026-04-14T04:33:45Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5125709 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Машэка | выява = ГК Машэка Магілёў.png | поўная_назва = Гандбольны клуб «Машэка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2007 | расфарміраваны = | горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Аляксей Васільеў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2019/2020 | месца = 3-е мейсца | сайт = http://gkmasheka.mogilev.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Машэка»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў]]. Заснаваны ў [[2007]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (4): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], 2024/2025 * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Фіналіст (3): [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 2013-14|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 2014-15|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2015-16|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2016-17|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2017-18|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2018-19|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|3-е месца]] || |- | 2019-20|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2020-21|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|4-е месца]] || |- | 2021-22|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4|| bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Фіналіст]] || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2008) * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2012) * [[Казімір Казіміравіч Катлінскі|Казімір Катлінскі]] (2014—2017) * [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (2017—2021) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (з 2021<ref>[http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»]</ref>) {{div col end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gkmasheka.mogilev.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216174839/http://gkmasheka.mogilev.by/ |date=16 лютага 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} [[Катэгорыя:2007 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:ГК Машэка Магілёў| ]] awf600yz9bso3pgsd8o84gvd7z2otsu 0 684936 5125719 5084441 2026-04-14T05:10:09Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5125719 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2019/20 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2020/21 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2021/22 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | 2022/23 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | 2023/24 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] 2b1r24rm3remyo5rf7ctrd8ycqg0mzl 5125792 5125719 2026-04-14T07:38:20Z Паўлюк Шапецька 37440 5125792 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2017) і СКА-РДВАР — выступалі две каманды * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2019/20 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2020/21 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2021/22 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | 2022/23 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | 2023/24 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] foyzi8ayl0lpl6t2c6oszd5ki4m37yp 5125793 5125792 2026-04-14T07:39:39Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Назвы */ 5125793 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2016) * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2019/20 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2020/21 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2021/22 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | 2022/23 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | 2023/24 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] jrajrb1vpnd23ewieddbr4qvflgtgms 5125800 5125793 2026-04-14T07:41:54Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5125800 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2016) * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2019/20 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2020/21 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2021/22 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | 2022/23 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | 2023/24 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/clubs/4544/SKA+Minsk+Region SKA Minsk Region] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] hfuq7v81s1w82e69vy8msxefdfbrr8i 0 684949 5125771 4966646 2026-04-14T07:22:15Z Паўлюк Шапецька 37440 5125771 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |час = 20 лістапада 1992 — 16 мая 1993 |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА-1 (Мінск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ (Слуцк-Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|1993/1994]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993''' — 1-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Першы этап == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйгрышы}} !{{Падказка|Н|Нічые}} !{{Падказка|П|Пройгрышы}} !{{Падказка|МЗ|Мячоў закінулі}} !{{Падказка|МП|Мячоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ (Слуцк-Мінск)]] ||7||6||1||0||214||135||13||rowspan="4"|Выхад у другі этап |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[ГК Педінстытут Брэст|Педінстытут (Брэст)]] ||7||4||2||1||147||126||10 |- style="background:#CCFFCC;" |3 |style="text-align:left;"|Вір (Магілёў) ||7||4||1||2||167||155||9 |- style="background:#CCFFCC;" |4 |style="text-align:left;"|[[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] ||7||3||0||4||150||158||6{{efn|name="a"|Універсітэт 4 ачкі, Гродна 2 ачкі, РВАР-РШВСМ 0 ачкоў}} |- |5 |style="text-align:left;"|Гродна ||7||3||0||4||161||171||6{{efn|name="a"}}||rowspan="4"| |- |6 |style="text-align:left;"|РВАР-РШВСМ (Мінск) ||7||2||2||3||145||168||6{{efn|name="a"}} |- |7 |style="text-align:left;"|[[ГК Левіна Наваполацк|Палітэхнік (Наваполацк)]] ||7||1||2||4||163||194||4 |- |8 |style="text-align:left;"|[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-2 (Слуцк)]] ||7||1||0||6||145||185||2 |} <small>Заўвагі: {{notelist}} Крыніца: <ref>{{Артыкул |загаловак = Под "ломать" подразумеваем "строить" |год = 1993 |выданне = Прессбол |тып = газета |месяц = 2 |чысло = 23 |нумар = 8 (111) |старонкі = 3 }}</ref></small> == Другі этап == Каманды [[ГК СКА Мінск|СКА-1]] і [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2]] бралі ўдзел у чэмпіянаце, пачынаючы з другога этапу. {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйгрышы}} !{{Падказка|Н|Нічые}} !{{Падказка|П|Пройгрышы}} !{{Падказка|МЗ|Мячоў закінулі}} !{{Падказка|МП|Мячоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[ГК СКА Мінск|СКА-1 (Мінск)]] ||5||5||0||0||217||132||10||rowspan="4"|Выхад у трэці этап |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] ||5||4||0||1||193||123||8 |- style="background:#CCFFCC;" |3 |style="text-align:left;"|[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ (Слуцк-Мінск)]] ||5||3||0||2||153||147||6 |- style="background:#CCFFCC;" |4 |style="text-align:left;"|Педінстытут (Брэст) ||5||2||0||3||118||162||4 |- |5 |style="text-align:left;"|Вір (Магілёў) ||5||1||0||4||123||173||2||rowspan="2"| |- |6 |style="text-align:left;"|[[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] ||5||0||0||5||120||187||0 |} <small>Крыніца: <ref>{{Артыкул |загаловак = Автомобиль "Форд" и охапка роз — не роскошь, а средство. Обострения конкуренции |год = 1993 |выданне = Прессбол |тып = газета |месяц = 3 |чысло = 9 |нумар = 10 (113) |старонкі = 3 }}</ref></small> == Трэці этап == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйгрышы}} !{{Падказка|Н|Нічые}} !{{Падказка|П|Пройгрышы}} !{{Падказка|МЗ|Мячоў закінулі}} !{{Падказка|МП|Мячоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[ГК СКА Мінск|СКА-1 (Мінск)]] ||3||3||0||0||113||79||6||rowspan="2"|За 1-е месца |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] ||3||2||0||1||112||83||4 |- style="background:#BBF3FF;" |3 |style="text-align:left;"|[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ (Слуцк-Мінск)]] ||3||1||0||2||91||101||2||rowspan="2"|За 3-е месца |- style="background:#BBF3FF;" |4 |style="text-align:left;"|Педінстытут (Брэст) ||3||0||0||3||60||113||0 |} <small>Крыніца: <ref>{{Артыкул |загаловак = Ответом на попытку привить психологию победителей вновь была реакция отторжения |год = 1993 |выданне = Прессбол |тып = газета |месяц = 4 |чысло = 20 |нумар = 16 (119) |старонкі = 3 }}</ref></small> == Суперфінал == {{Турнір2 |RD1=За 1-е месца ||'''[[ГК СКА Мінск|СКА-1]]'''|'''2'''|[[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2]]|0 }} {{Турнір2 |RD1=За 3-е месца ||'''[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Случ-СКАФ]]'''|'''2'''|[[ГК Педінстытут Брэст|Педінстытут]]|0 }} <small>Крыніца: <ref>{{Артыкул |загаловак = Двери эксперименту открыло совещание президента с тренерами команд-соперниц |год = 1993 |выданне = Прессбол |тып = газета |месяц = 5 |чысло = 18 |нумар = 20 (123) |старонкі = 10 }}</ref></small> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіянату Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|1993]] [[Катэгорыя:1992 год у гандболе]] [[Катэгорыя:1993 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1993 годзе]] jolpfg54y0rhja2fg99rzb5wg7gwxkl 0 685091 5125772 3901360 2026-04-14T07:24:32Z Паўлюк Шапецька 37440 5125772 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 6 |2 месца = [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998''' — 6-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ''(6 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |- | 4. Акадэмік (Мінск) |- | 5. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- | 6. [[ГК Рубікон Брэст|Рубікон (Брэст)]] |- | 7. Гродна |- | 8. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |- | 9. Універсітэт-Юнасць (Магілёў) |- | 10. [[ГК Левіна Наваполацк|Універсітэт (Наваполацк)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|1998]] [[Катэгорыя:1997 год у гандболе]] [[Катэгорыя:1998 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1998 годзе]] ggndopvgd4496wyexb88frotx24ojx8 0 685096 5125773 3901359 2026-04-14T07:25:08Z Паўлюк Шапецька 37440 5125773 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 9 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 7 |2 месца = [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999''' — 7-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ''(7 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (Мінск)]] |- | 4. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- | 5. Акадэмік (Мінск) |- | 6. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |- | 7. Універсітэт (Гродна) |- | 8. [[ГК Рубікон Брэст|Універсітэт-Рубікон (Брэст)]] |- | 9. Універсітэт (Магілёў) |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|1999]] [[Катэгорыя:1998 год у гандболе]] [[Катэгорыя:1999 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1998 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1999 годзе]] 4ygusluwh45elhthnanp9a6qk9dbgke 0 685107 5125774 3903784 2026-04-14T07:25:40Z Паўлюк Шапецька 37440 5125774 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 7 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 8 |2 месца = [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000''' — 8-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ''(8 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]] |- | 4. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ (Мінск)]] |- | 5. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- | 6. Універсітэт (Гродна) |- | 7. [[ГК Рубікон Брэст|Рубікон (Брэст)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2000]] [[Катэгорыя:1999 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2000 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2000 годзе]] 7pv09xsqayqvu9ndwy0xmkdz1kf91ry 0 685113 5125775 3903786 2026-04-14T07:26:00Z Паўлюк Шапецька 37440 5125775 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 8 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 9 |2 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001''' — 9-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ''(9 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- | 4. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінская вобласць)]] |- | 5. [[ГК Левіна Наваполацк|Белаўтасэрвіс (Наваполацк)]] |- | 6. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |- | 7. Універсітэт (Гродна) |- | 8. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-Ноякс (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2001]] [[Катэгорыя:2000 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2001 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2001 годзе]] n1omyu89ydzrowq4wbwjzeoqblbcdkw 0 685143 5125776 3903794 2026-04-14T07:26:37Z Паўлюк Шапецька 37440 5125776 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]] |разоў = 10 |2 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС (Мінск)]] |3 месца = [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002''' — 10-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]] ''(10 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінск)]] |- | 4. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомель)]] |- | 5. [[ГК Левіна Наваполацк|Белаўтасэрвіс (Наваполацк)]] |- | 6. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-Кіравец (Мінск)]] |- | 7. Палітэхнік (Мінская вобласць) |- | 8. [[ГК Колас Горкі|Колас (Горкі)]] |- | 9. Універсітэт (Гродна) |- | 10. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2-РЦАП (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2002]] [[Катэгорыя:2001 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2002 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2002 годзе]] lm6eum42tj6i11xdmc4jxcotkv2u8fv 0 685152 5125777 3901333 2026-04-14T07:27:02Z Паўлюк Шапецька 37440 5125777 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Аркатрон Мінск|РЦАП-Аркатрон-МНС (Мінск)]] |разоў = 1 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |3 месца = [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-СДЮШАР (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003''' — 11-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Аркатрон Мінск|РЦАП-Аркатрон-МНС (Мінск)]] ''(1 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|СКАФ-СДЮШАР (Мінск)]] |- | 4. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінская вобласць)]] |- | 5. [[ГК Левіна Наваполацк|Наваполацк]] |- | 6. [[ГК Гомель|Універсітэт (Гомельская вобласць)]] |- | 7. Палітэхнік (Мінская вобласць) |- | 8. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РВАР (Мінск)]] |- | 9. [[ГК Колас Горкі|Колас (Горкі)]] |- | 10. [[ГК Аркатрон Мінск|РЦАП-Аркатрон-2 (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2003]] [[Катэгорыя:2002 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2003 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2003 годзе]] 4arfujmkzlbd813mq30kyu3mxk5nj8q 0 685164 5125786 3901338 2026-04-14T07:32:43Z Паўлюк Шапецька 37440 5125786 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 8 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016''' — 24-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(8 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 5. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 6. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 7. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Левіна (Наваполацк)]] |- | 8. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Суворавец (Мінск)]] |- | 9. РЦАР |- | 10. РДВАР-СКА |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2016]] [[Катэгорыя:2015 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2016 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2016 годзе]] askrx05pnsw8rbg1kr8n8ubk2isnpmm 0 685180 5125788 3901339 2026-04-14T07:33:20Z Паўлюк Шапецька 37440 5125788 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 11 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 9 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017''' — 25-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(9 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 5. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 6. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь (Мінск)]] |- | 7. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 8. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РДВАР]] |- | 9. РЦАР-2000 |- | 10. [[ГК Гомель|Гомель-2]] |- | 11. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-2 (Гродна)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2017]] [[Катэгорыя:2016 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2017 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2017 годзе]] iu4agp1khb08kgc9ff6ipuougp6hg1j 0 685234 5125789 3901342 2026-04-14T07:36:36Z Паўлюк Шапецька 37440 5125789 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 12 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 10 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018''' — 26-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(10 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 5. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 6. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 7. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь (Мінск)]] |- | 8. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РДВАР]] |- | 9. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Суворавец (Мінск)]] |- | 10. РЦАР (Мінск) |- | 11. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-2 (Гродна)]] |- | 12. [[ГК Гомель|Гомель-2]] |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2018]] [[Катэгорыя:2017 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2018 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2018 годзе]] j8c5kofnv9hcd8zbybg6e1f9hzur0ze 0 685238 5125791 4751574 2026-04-14T07:37:35Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Група Б */ 5125791 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 10 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 11 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019''' — 27-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Турнірная табліца<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/articles/handball/belarus/104738|title = “Кронон” в призах: впервые и вопреки|author = Мордасевич, Сергей|date = 2019-05-27|work = [[Прессбол]]|language = ru|accessdate = 2021-08-24|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210824090350/https://www.pressball.by/articles/handball/belarus/104738|archivedate = 24 жніўня 2021|url-status = dead}}</ref> == === Група А === {{ГандболТабліца|заўвагі=1}} {{ГН-каманда|1|[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]]|31|0|1|1214|833|}} {{ГН-каманда|2|[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]|22|1|9|1041|842|}} {{ГН-каманда|3|[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]]|13|1|18|915|1060}} {{ГН-каманда|4|[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]|12|0|20|908|1026}} {{ГНканец}} === Група Б === {{ГандболТабліца|заўвагі=1}} {{ГН-каманда|5|[[ГК Гомель|Гомель]]|12|0|0|420|341|}} {{ГН-каманда||Беларусь-2000|5|1|6|394|375|заўРадок=1|Каманда выступала па-за чэмпіянатам}} {{ГН-каманда|6|[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]]|2|3|7|350|392|}} {{ГН-каманда|7|[[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-РДВАР]]|2|2|8|377|433}} {{ГНканец}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2019]] [[Катэгорыя:2018 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2019 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2018 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2019 годзе]] m34xcbxwe2n2h999mr6h45zuz7b5wyi 0 685321 5125780 3903740 2026-04-14T07:28:53Z Паўлюк Шапецька 37440 5125780 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 15 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 3 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |3 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011''' — 19-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ''(3 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- | 4. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 5. [[ГК Гомель|ГГК (Гомельская вобласць)]] |- | 6. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- | 7. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 8. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 9. [[ГК Дынама Мінск|Дынама-2 (Мінск)]] |- | 10. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- | 11. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |- | 12. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 13. БНТУ (Мінская вобласць) |- | 14. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |- | 15. РДВАР (Мінск) |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2011]] [[Катэгорыя:2010 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2011 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]] t2tx7r2h0b2jvvr2li60yz3iw0zn264 0 685375 5125781 3903739 2026-04-14T07:29:15Z Паўлюк Шапецька 37440 5125781 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 16 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 4 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |3 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012''' — 20-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ''(4 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- | 4. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 5. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 6. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- | 7. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 8. [[ГК Левіна Наваполацк| ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 9. [[ГК Дынама Мінск|Дынама-2 (Мінск)]] |- | 10. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |- | 11. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- | 12. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 13. РДВАР (Мінск) |- | 14. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка-2 (Магілёў)]] |- | 15. БНТУ (Мінская вобласць) |- | 16. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2012]] [[Катэгорыя:2011 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2012 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]] nxbdr7s6cro3pwlqurn6dc4g6iyv6ij 0 685413 5125782 3903738 2026-04-14T07:31:29Z Паўлюк Шапецька 37440 5125782 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 17 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 5 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013''' — 21-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ''(4 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- | 4. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- | 5. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 6. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 7. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 8. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 9. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |- | 10. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 11. Беларусь-94 |- | 12. [[ГК Дынама Мінск|Дынама-2 (Мінск)]] |- | 13. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- | 14. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-2 (Гродна)]] |- | 15. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь-РДВАР (Мінск)]] |- | 16. РДВАР (Мінск) |- | 17. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2013]] [[Катэгорыя:2012 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] sqmikfofu570u560rr2mle8gydu74ou 0 685458 5125783 3903737 2026-04-14T07:31:48Z Паўлюк Шапецька 37440 5125783 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 13 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 6 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014''' — 22-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(6 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- | 5. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 6. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |- | 7. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 8. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь (Мінск)]] |- | 9. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 10. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 11. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- | 12. [[ГК Гомель|Гомель-2]] |- | 13. [[ГК Дынама Мінск|Дынама-2 (Мінск)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2014]] [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2014 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе]] bcx5flg5prfe12gsapk7ncksozqy8hx 0 685459 5125785 3903746 2026-04-14T07:32:26Z Паўлюк Шапецька 37440 5125785 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 12 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |разоў = 7 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015''' — 23-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(7 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 5. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 6. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 7. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 8. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь-РДВАР (Мінск)]] |- | 9. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-РЦАР (Мінск)]] |- | 10. БДУФК Мінск |- | 11. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Суворавец (Мінск)]] |- | 12. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-СДЮШАР № 8 (Гродна)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2015]] [[Катэгорыя:2014 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2015 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2015 годзе]] me5fou3nc3px6neiiv4038y0ghn6v0r 14 686993 5125816 3916994 2026-04-14T08:04:14Z Паўлюк Шапецька 37440 5125816 wikitext text/x-wiki ''У гэту катэгорыю заносяцца гандбалісты, якія выступалі ў мінулым за гандбольны клуб [[ГК БДУФК-СКА Мінск]] з [[Мінск]]а.'' [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Беларусі|БДУФК-СКА Мінск]] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] 9qbdg44pdh8pf4ttj8jfnpwmsyrj4iv 0 690654 5125408 5124677 2026-04-13T12:57:42Z M.L.Bot 261 баюся нават уявіць 5125408 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|УАЛЛ-І|Ёсць беларускі пераклад гэтага мульціка.}} {{Мультфільм |Назва = ВАЛЛ-І |Арыгінал = WALL-E |Выява = Walle logo2.jpg |Час = 116 хв. |Прэм'ера = [[2008]] |Бюджэт = 180 млн [[Долар ЗША|дол.]] |Зборы = 533 281 433 [[Долар ЗША|дол.]] }} '''«ВАЛЛ-І»''' ({{lang-en|WALL-E}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] анімацыйны [[фільм]] студыі «[[Pixar]]» [[2008]] года. Пераможца прэміі «[[Оскар]]» (2009) у намінацыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм]]». == Сюжэт == [[Робат]] ВАЛЛ-І з года ў год рупліва працуе на апусцелай Зямлі, чысцячы нашу планету ад гор смецця, якое пакінулі пасля сябе людзі, што адляцелі ў космас. Ён і не ўяўляе, што зусім хутка адбудуцца неверагодныя падзеі, дзякуючы якім ён сустрэне сяброў, падымецца да зорак і нават здолее змяніць да лепшага сваіх былых гаспадароў, якія зусім забыліся пра родную Зямлю. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0910970}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} {{Navbox |title = Узнагароды мультфільма «ВАЛЛ-І» |list1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія «Х’юга» за найлепшую пастаноўку, буйная форма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы анімацыйны фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы анімацыйны фільм}} }} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2008 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Томас Ньюман]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] bzy2zx45rpnacs7awxle3k34lah6qr3 0 692057 5125667 4795798 2026-04-13T22:40:21Z IshaBarnes 124956 спасылка, афармленне 5125667 wikitext text/x-wiki '''Amazon Kindle''' — серыя [[Электронны чытальнік|прылад для чытання электронных кніг]], якая выпускаецца кампаніяй [[Amazon.com|Amazon]]. Карістальнікі прылад могуць рабіць пакупкі, загружаць, праглядаць і чытаць электронныя кнігі, газеты, часопісы, блогі і іншыя лічбавыя медыяданыя праз бесправадную сетку<ref>{{cite web|url=http://blog.seattletimes.nwsource.com/brierdudley/2007/11/chatting_with_amazons_kindle_d.html|title=Kindle hacking, iPod parallels and a chat with the Kindle director|work=blog.seattletimes.nwsource.com|accessdate=08-11-2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101221083337/http://blog.seattletimes.nwsource.com/brierdudley/2007/11/chatting_with_amazons_kindle_d.html|archivedate=21 снежня 2010|url-status=}}</ref>. Апаратная платформа, распрацаваная кампаніяй Amazon.com, даччынай Lab126, пачыналася як адна прылада, але зараз уключае ў сябе цэлы рад мадэляў: «Kindle», «Kindle 2», «Kindle 3» (зараз «Kindle Keyboard»), «Kindle 4» і «Kindle DX», «Kindle 4 touch», «Kindle 5» і «Kindle Paperwhite», а таксама [[праграма|праграмы]] «Kindle for PC», «Kindle for iPhone», «Kindle for Mac», «Kindle for Android» і «Kindle for BlackBerry». Прылады Kindle маюць дысплеі на аснове тэхналогіі электронннага чарніла (E-Ink) — апошняе пакаленне (шостае) апрацоўвае 16 градацый рада для імітацыі чытання на паперы пры мінімальным энергаспажыванні. Kindle можа выкарыстоўвацца без персанальнага камп’ютара. Прылада дае доступ да сеткі [[Інтэрнэт]]. Канкурэнцыю Kindle складаюць іншыя прылады на аснове электроннай паперы: Sony Reader, Barnes & Noble Nook, PocketBook Reader, iRex iLiad і іншыя<ref>{{cite web|url=https://yavitrina.ru/article/7-luchshih-elektronnyh-knig-2021-goda|title=7 лучших электронных книг 2021 года|work=yavitrina.ru|accessdate=08-11-2021}}</ref>. Прашыўкі прылад Kindle заснаваны на ядры [[Linux]] для платформы ARM<ref>{{cite web|url=https://the-digital-reader.com/2016/05/19/oracle-gave-amazon-a-discount-on-java-to-keep-android-off-the-paperwhite-wait-what/|title=Oracle Gave Amazon a Discount on Java to Keep Android Off the Paperwhite – Wait, What?|work=the-digital-reader.com|accessdate=08-11-2021}}</ref>. == Крытыка == Amazon мае магчымасць па сваім меркаванні выдаляць кнігі, купленыя непасрэдна ў Amazon. Так, напрыклад, былі выдалены раманы [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] «Скотны двор» і «1984», на распаўсюд якіх кампанія не мела правоў (грошы вярнулі пакупнікам)<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/07/20/kindle/|title=Магазин Amazon удаленно стер книги Оруэлла с Kindle|work=lenta.ru|accessdate=08-11-2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/07/18/technology/companies/18amazon.html|title=Amazon Erases Orwell Books From Kindle|work=nytimes.com|accessdate=08-11-2021}}</ref>. == У культуры == Вакол гаджэта Kindle (мяркуючы па ўсім, Kindle 2) развіваецца сюжэт апавядання [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]] «Ур» («Ur»).<ref>Feleki D. N. Stephen King in the New Millennium: Gothic Mediations on New Writing Materialities. — Cambridge Scholars Publishing, 2018. — 255 p. — ISBN 978-1-5275-0407-3.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Amazon.com]] eiq7mk8wsyn6ildt98etpvt143zduym 5125668 5125667 2026-04-13T22:41:01Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5125668 wikitext text/x-wiki '''Amazon Kindle''' — серыя [[Электронны чытальнік|прылад для чытання электронных кніг]], якая выпускаецца кампаніяй [[Amazon.com|Amazon]]. Карістальнікі прылад могуць рабіць пакупкі, загружаць, праглядаць і чытаць электронныя кнігі, газеты, часопісы, блогі і іншыя лічбавыя медыяданыя праз бесправадную сетку<ref>{{cite web|url=http://blog.seattletimes.nwsource.com/brierdudley/2007/11/chatting_with_amazons_kindle_d.html|title=Kindle hacking, iPod parallels and a chat with the Kindle director|work=blog.seattletimes.nwsource.com|accessdate=08-11-2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101221083337/http://blog.seattletimes.nwsource.com/brierdudley/2007/11/chatting_with_amazons_kindle_d.html|archivedate=21 снежня 2010|url-status=}}</ref>. Апаратная платформа, распрацаваная кампаніяй Amazon.com, даччынай Lab126, пачыналася як адна прылада, але зараз уключае ў сябе цэлы рад мадэляў: «Kindle», «Kindle 2», «Kindle 3» (зараз «Kindle Keyboard»), «Kindle 4» і «Kindle DX», «Kindle 4 touch», «Kindle 5» і «Kindle Paperwhite», а таксама [[праграма|праграмы]] «Kindle for PC», «Kindle for iPhone», «Kindle for Mac», «Kindle for Android» і «Kindle for BlackBerry». Прылады Kindle маюць дысплеі на аснове тэхналогіі электронннага чарніла (E-Ink) — апошняе пакаленне (шостае) апрацоўвае 16 градацый рада для імітацыі чытання на паперы пры мінімальным энергаспажыванні. Kindle можа выкарыстоўвацца без персанальнага камп’ютара. Прылада дае доступ да сеткі [[Інтэрнэт]]. Канкурэнцыю Kindle складаюць іншыя прылады на аснове электроннай паперы: Sony Reader, Barnes & Noble Nook, PocketBook Reader, iRex iLiad і іншыя<ref>{{cite web|url=https://yavitrina.ru/article/7-luchshih-elektronnyh-knig-2021-goda|title=7 лучших электронных книг 2021 года|work=yavitrina.ru|accessdate=08-11-2021}}</ref>. Прашыўкі прылад Kindle заснаваны на ядры [[Linux]] для платформы ARM<ref>{{cite web|url=https://the-digital-reader.com/2016/05/19/oracle-gave-amazon-a-discount-on-java-to-keep-android-off-the-paperwhite-wait-what/|title=Oracle Gave Amazon a Discount on Java to Keep Android Off the Paperwhite – Wait, What?|work=the-digital-reader.com|accessdate=08-11-2021}}</ref>. == Крытыка == Amazon мае магчымасць па сваім меркаванні выдаляць кнігі, купленыя непасрэдна ў Amazon. Так, напрыклад, былі выдалены раманы [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] «Скотны двор» і «1984», на распаўсюд якіх кампанія не мела правоў (грошы вярнулі пакупнікам)<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/07/20/kindle/|title=Магазин Amazon удаленно стер книги Оруэлла с Kindle|work=lenta.ru|accessdate=08-11-2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/07/18/technology/companies/18amazon.html|title=Amazon Erases Orwell Books From Kindle|work=nytimes.com|accessdate=08-11-2021}}</ref>. == У культуры == Вакол гаджэта Kindle (мяркуючы па ўсім, Kindle 2) развіваецца сюжэт апавядання [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]] «Ур» («Ur»).<ref>Feleki D. N. Stephen King in the New Millennium: Gothic Mediations on New Writing Materialities. — Cambridge Scholars Publishing, 2018. — 255 p. — ISBN 978-1-5275-0407-3.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Amazon.com]] a3462qb5dfd5a1rh176i8qtom4k4m39 0 704650 5125794 5077961 2026-04-14T07:40:30Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Выніковае размеркаванне месцаў */ 5125794 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 12 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |разоў = 14 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = 120 |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022''' — 30-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(14 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 5. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА-РДВАР]] |- | 6. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 7. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Суворавец (Мінск)]] |- | 8. РДВАР-Зборная-2004 |- | 9. [[ГК Гомель|Гомель-2-СДЮШАР № 10]] |- | 10. ЦАР-БГК |- | 11. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка-2 (Магілёў)]] |- | 12. РЦАР |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/xxviii-chempionat-rb/ Сезон на сайце Беларускай федэрацыі гандбола] * [https://www.flashscore.ru/handball/belarus/division-1/standings/ Первый дивизион 2020/2021] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ История чемпионатов Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2022 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2022]] [[Катэгорыя:2021 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе]] i65tuekrgokyjpy5g8r4ky09dt4jpw1 14 708118 5125445 4119036 2026-04-13T14:20:01Z DzBar 156353 шаблон 5125445 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Песні паводле гадоў|2021]] [[Катэгорыя:Песні XXI стагоддзя|2021]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 2021 года]] {{Тэма паводле гадоў|Песні|2021|года}} te0le2tnji9iw3djqigr00nsazlt1d6 0 708647 5125674 5087606 2026-04-13T23:13:48Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле гарадоў Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Мінска]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125674 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Склад = Юрый Лугаўцоў (вакал, бас-гітара), Алег Савуцін (гітара) | Іншыя праекты = [[фарфоровые коты]] (Сайд-праект Юрыя Лугаўцова) | Гады = 2016 — нашы дні | Адкуль = [[Мінск]] | Жанры = [[пост-панк]], колдвейв і [[сінці-поп]] }} '''«Nürnberg»''' — [[Беларуская мова|беларускамоўны]] [[пост-панк]] гурт. Заснаваны ў 2016 годзе ў [[Мінск]]у.<ref>https://vk.com/nurnberg_band</ref> Удзельнікамі з’яўляюцца Юрый Лугаўцоў (вакал, бас-гітара) і Алег Савуцін (гітара). У звычайным жыцці Алег Савуцін працуе медыкам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=C1ecSkRvfwo</ref>. == Гісторыя == Удзельнікі гурта пазнаёміліся ў школе і ў асноўным выконвалі каверы. Аднак тэкст і музыка песні «Žorstka», былі напісаны яшчэ ў 2013 годзе, калі яны былі ў адзінаццатым класе. «Nürnberg» выступалі на фестывалях і канцэртах па ўсёй Беларусі, Польшчы, Расіі, Латвіі і Літве<ref>https://www.last.fm/ru/music/Nürnberg/+wiki</ref>. Першая дэма-версія была выпушчана ў жніўні 2017 года. У той час «Nürnberg» пачалі запісваць свой EP пад назвай «U nikudy», які быў выпушчаны 8 студзеня 2018 года<ref>https://vk.com/nurnberg_band?w=wall-127560993_74</ref>, а 17 студзеня нямецкі лэйбл Squall Recordings выдаў рэліз і на касетах<ref>https://vk.com/wall-127560993_85</ref>. 5 лістапада 2018 года гурт выпусціў дэбютны альбом — «Skryvaj»<ref>https://vk.com/nurnberg_band?w=wall-127560993_370</ref>. 4 снежня альбом выйшаў на касетах: на нямецкім лэйбле Squall Records, а таксама амерыканскім Death Shadow Records. CD-дыскі былі выдадзеныя расійскім Sierpien Records<ref>https://vk.com/wall-127560993_476</ref>. Партал [[Tuzin FM]] назваў гурт Адкрыццём 2018 года<ref>[https://old.tuzinfm.by/article/4260/hieroji-hodu-2018-pa-versiji-tuzinfm-pounyja-vyniki.html tuzinfm.by]</ref>. 20 красавіка 2020 года «Nürnberg» выпусцілі другі альбом, пад назвай «Paharda»<ref>https://vk.com/nurnberg_band?w=wall-127560993_1567</ref>. Запіс, звядзенне і майстарынг альбома ажыццяўляў Раман Камагорцаў, гітарыст калектыву «[[Molchat Doma]]»<ref name=":1" />. 15 студзеня 2021 года Death Shadow Records выдалі альбом на вініле<ref>https://vk.com/wall-127560993_2196</ref>. 1 студзеня 2021 года, часопіс Eatmusic напісаў, што гэты пост-панк калектыў заслугоўвае ўвагі<ref name=":1">https://eatmusic.ru/intervyu-nurnberg/</ref>. 1 лютага 2023 «Nürnberg» выпусцілі свой EP у новым гучанні пад назвай «Ahida»<ref>https://vk.com/wall-127560993_3193</ref>. == Музычны стыль == Удзельнікаў гурта натхняе шэрае наваколле і агульная стома. На думку Юрыя, яны не робяць чысты пост-панк і змешваюць яго з рознымі стылямі. Таксама, з яго слоў, на іх вельмі паўплывала нямецкая і польская [[новая хваля]], савецкія гурты, у прыватнасці «[[Кино]]», брытанская «[[The Cure]]» і іншыя<ref>https://eatmusic.ru/intervyu-nurnberg/</ref>. Добра выказваюцца пра гурты «[[Петля Пристрастия]]», «[[Molchat Doma|Молчат Дома]]» і «[[Skroź]]». У пачатку вельмі часта выконвалі каверы песень «[[Akute]]». Гурт спрабаваў знайсці барабаншчыка, аднак удзельнікам не спадабалася такое гучанне, замест гэтага яны выкарыстоўваюць драм машыну<ref name=":0" />. У назвах сваіх песень і альбомаў «Nürnberg» выкарыстоўваюць [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускую лацінку]]. Вокладку першага альбома ўпрыгожвае фатаграфія Анры-Карцье, які з’яўляецца адным з самых вядомых і ўплывовых фатографаў XX стагоддзя. Вокладка альбома «Paharda» выканана ў стылі [[Супрэматызм|супрэматызма]]. == Назва == Назва гурта паходзіць ад горада [[Нюрнберг]] і звязана з гісторыяй каранацыі [[Вітаўт]]а, вялікага князя [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага]]<ref name=":0" />. Прызначаная на 8 верасня 1430 цырымонія не адбылася, паколькі палякі не прапусцілі дэлегацыю, якая везла вырабленыя ў Нюрнбергу кароны Вітаўта і яго жонкі Ульяны. У кастрычніку ў [[Вільнюс|Вільні]], [[Ягайла]] прапаноўваў кампраміс, дапускаў каранацыю, з тым, каб пасля яго смерці карона караля літоўскага адыходзіла б да аднаго з сыноў Ягайлы. Апошнія лісты Вітаўта сведчаць аб тым, што ён згаджаўся на такое рашэнне. Аднак яго імкненне стаць каралём не ажыццявіліся: Вітаўт раптам памёр 27 кастрычніка 1430 г. у [[Тракай|Троках]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Skryvaj'' (2018) * ''Paharda'' (2020) * ''Adkaz'' (2024) '''Міні-альбомы''' * ''Demo'' (2017) * ''U nikudy'' (2018) * ''Ahida'' (2023) '''Сінглы''' * ''Mora'' (2019) * ''Kachanne'' (2021) * ''Kaniec'' (2022) * ''Znajomstva'' (максі-сінгл, 2023) '''Іншае''' * Paharda (Remixes) (2021) * U nikudy (Demo, 2017) * Skryvaj (Demo, 2018) * Mora (Acoustic, 2019) * Ahida (Remixes)(2023) * EU Tour 2024 Live (канцэртны альбом, 2025) ==Зноскі== {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Мінска]] 358mu7y2rgcefvd67vea6c8btryoadk 0 718530 5125385 5124288 2026-04-13T12:27:02Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Atudur263|Atudur263]]) і адноўлена версія 4198680, зробленая Artsiom91: go to Wikidata 5125385 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Карст''' ({{lang-de|Kaarst}}) — горад у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Паўночны Рэйн-Вестфалія]]. Падпарадкаваны [[адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|адміністрацыйнай акрузе Дзюсельдорф]]. Уваходзіць у склад раёна [[Рэйн-Нойс (раён)|Рэйн-Нойс]]. Насельніцтва — 41,9 тыс. чалавек (2009); у 2000 г. — 42,0 тысяч. Плошча — 37,48 км². Афіцыйны код — 05 1 62 016. Горад падзяляецца на 5 гарадскіх раёнаў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі]] gy3ib7ryret64ui8bh2h111p84ps6sv 0 720148 5125352 5123683 2026-04-13T12:01:06Z Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-21796-30|~2026-21796-30]]) і адноўлена версія 4915660, зробленая (удзельнік выдалены) 5125352 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Алі́на Ко́ўшык-Петшыкоўска''' (нар. [[26 кастрычніка]] [[1981]], [[Гродна]]) — беларуская [[Журналіст|журналістка]], грамадская і палітычная дзяячка. Прадстаўніца па нацыянальным адраджэнні ў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце]] [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (2022—2024). == Біяграфія == Нарадзілася ў Гродне. Скончыла [[гістарычны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]], атрымаўшы дыплом гісторыка і выкладчыцы англійскай мовы. Пазней скончыла аспірантуру [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці паліталогія і гісторыя, кірунак — Усходняя Еўропа. Жыве ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Трапіла на «[[Белсат]]», прайшоўшы адкрыты кастынг, калі канал толькі запускаўся. Была першай вядучай «Аб’ектыва» ў жывым эфіры, вяла міжнародную праграму «ПраСвет», стала аўтаркай ідэі кулінарнага шоу «Я не буду гэта есці». Да верасня 2022 года працавала на тэлеканале «Белсат», вяла інфармацыйны блок «Студыя „Белсат“». Сузанавальніца Цэнтра беларускай салідарнасці ў Варшаве і творчай пляцоўкі ІнБелКульт 2.0. У верасні 2022 года прызначаная прадстаўніцай па нацыянальным адраджэнні ў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце]] [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32036556.html|title = Былая вядоўца тэлеканалу «Белсат» Аліна Коўшык увайшла ў кабінэт Ціханоўскай|author = |authorlink = |date = 16-9-2022|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Ад 3 снежня 2024 года Аліна Коўшык стала галоўнай рэдактаркай «Белсата». == Сям’я == Замужам, сын Караль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Коўшык Аліна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] b89fh0tskbjf1aq4pek9tj1n4yr8enj 0 720548 5125361 5122770 2026-04-13T12:10:00Z M.L.Bot 261 5125361 wikitext text/x-wiki '''Радыёаматарства''' — рознабаковае тэхнічнае хобі, звязанае з канструяваннем і выкарыстаннем радыётэхнічных і электронных прылад. Пад радыёаматарствам разумеецца канструяванне, пабудова, мадыфікацыя рознай электроннай апаратуры. Таксама гэтым тэрмінам часта называюць [[Аматарская радыёсувязь|аматарскую радыёсувязь]] і радыёспорт. Радыёаматарства з’явілася неўзабаве пасля першых жа ўдалых эксперыментаў у вобласці бяздротавай сувязі. Радыёаматарства можа мець розную накіраванасць: * канструяванне і пабудова аматарскай прыёмаперадаючай апаратуры і антэн; * удзел у розных спаборніцтвах па радыёсувязі (гл. [[радыёспорт]]); * Прыём метэарадыё (NOAA), спадарожнікаў (SATCOM) * QSO (радыёкантакты) і калекцыянаванне картак-квітанцый (QSL-картак), якія дасылаюцца ў пацвярджэнне праведзеных радыёсувязей і/або дыпломаў, якія выдаюцца за правядзенне тых ці іншых сувязей; * пошук і правядзенне радыёсувязей з радыёаматарскімі станцыямі, якія працуюць з аддаленых месцаў або з месцаў, з якіх вельмі рэдка працуюць аматарскія радыёстанцыі (т.з. DXing); * праца нейкімі пэўнымі відамі радыёсувязі (тэлеграфія, тэлефанія з аднапалоснай або частотнай мадуляцыяй, тэлебачанне з павольнай разгорткай (SSTV), лічбавыя віды сувязі (RTTY, PSK, FT8)); * сувязь на УКХ з выкарыстаннем адлюстравання радыёхваль ад Месяца (EME), зон палярнага ззяння («Аўрора»), метэорных патокаў, або з рэтрансляцыяй праз радыёаматарскія ШСЗ; * праца малой магутнасцю перадатчыка (QRP) на найпрасцейшай апаратуры; * работа на рэтра-апаратуры, рэстаўрацыя і аднаўленне гістарычных узораў апаратуры радыёсувязі; * удзел у радыёэкспедыцыях — выхад у эфір з аддаленых і цяжкадаступных краін і мясцовасцей, дзе няма актыўных радыёаматараў. * радыёаматарскі [[пэйджынг]] ([[DAPNET]]) Акрамя таго, аматарскія радыёстанцыі і іх аператары абавязаны пры неабходнасці забяспечваць сувязь у надзвычайных сітуацыях, для чаго Міжнародны рэгламент<ref>[https://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFR.PDF Регламент радиосвязи. Статьи. Том 1. Издание 2012 года. Международный союз электросвязи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161213040849/http://www.itu.int/dms_pub/itu-s/oth/02/02/S02020000244501PDFR.PDF |date=13 снежня 2016 }}</ref> вызначае паняцце радыёаматарскай аварыйна-выратавальнай службы (англ. ARES — Amateur Radio Emergency Service). {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Гюнтер Г., Фукс Ф.'' Радиолюбитель. Пер. с нем. — М.:Госиздат, 1925 == Гл. таксама == * [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] * [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]] [[Катэгорыя:Радыёаматарства| ]] [[Катэгорыя:Радыётэхніка]] 77d5upswvt1sq29k15zozkw9o205b2a 0 724884 5125356 5123689 2026-04-13T12:05:55Z M.L.Bot 261 не трэба спяшацца дадаваць нешта ў Вікіпедыю, пакуль няма крыніцы, каб потым не рабіць шэрага змен 5125356 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Міхаіл Іванавіч Фурсанаў''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне электраэнергетыкі. [[Доктар тэхнічных навук]] (2003), [[прафесар]] (2007). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (спецыяльнасць «Электрычныя сістэмы і сеткі», 1972; аспірантура, спецыяльнасць «Электрычныя станцыі (электрычная частка), сеткі і сістэмы і кіраванне імі», 1980). Працаваў у Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце ([[Энергетычны факультэт БНТУ|энергетычны факультэт]], кафедра «Электрычныя сістэмы», загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: кіраванне стратамі электраэнергіі ў электрычных сетках энергасістэм. Памёр 3 красавіка 2026 года.{{крыніца?}} == Узнагароды == Нагрудны знак «Отличник энергетики Республики Беларусь» (1999, 2005), званне «Ганаровы работнік Беларускай энергасістэмы» (2009). == Бібліяграфія == * Методология и практика определения и анализа потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем : диссертация … доктора технических наук : 05.14.02 : защищена 28.06.2002 : утверждена 21.05.2003 / Фурсанов Михаил Иванович. — Минск, 2002. * Определение и анализ потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2006. * Методология и практика расчетов потерь электроэнергии в электрических сетях энергосистем / М. И. Фурсанов. — Минск, 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фурсанаў Міхаіл Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 2004. — Т. 18, кн. 1. — С. 465. * Фурсанов Михаил Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 401. * Фурсанов Михаил Иванович // Кто есть кто в энергетике Беларуси : энциклопедический справочник. — Минск, 2004. — С. 343. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-10}} {{DEFAULTSORT:Фурсанаў Міхаіл Іванавіч}} 8nlcfhq38i1i1eftgt59wavzot44mps 4 726458 5125750 4308016 2026-04-14T06:00:41Z Milana Borisova 166605 +[[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара/2025—2026|2025—2026]] 5125750 wikitext text/x-wiki Архіў запытаў на статус адміністратара: * [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара/2011—2012|2011—2012]] * [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара/2013—2022|2013—2022]] * [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара/2025—2026|2025—2026]] 4c4rqq5zisprru6z99t53dpbxaq0jqf 828 728828 5125373 5034220 2026-04-13T12:20:01Z Plaga med 116903 5125373 Scribunto text/plain local lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- make a language object for the local language; used here for languages and dates --[[--------------------------< S E T T I N G S >-------------------------------------------------------------- boolean settings used to control various things. these setting located here to make them easy to find ]] -- these settings local to this module only local local_digits_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local_digits'] from MediaWiki; manual fill required else; always false at en.wiki local local_date_names_from_mediawiki = false; -- for i18n; when true, module fills date_names['local']['long'] and date_names['local']['short'] from MediaWiki; -- manual translation required else; ; always false at en.wiki -- these settings exported to other modules local use_identifier_redirects = true; -- when true use redirect name for identifier label links; always true at en.wiki local local_lang_cat_enable = false; -- when true categorizes pages where |language=<local wiki's language>; always false at en.wiki local date_name_auto_xlate_enable = false; -- when true translates English month-names to the local-wiki's language month names; always false at en.wiki local date_digit_auto_xlate_enable = false; -- when true translates Western date digit to the local-wiki's language digits (date_names['local_digits']); always false at en.wiki local enable_sort_keys = true; -- when true module adds namespace sort keys to error and maintenance category links --[[--------------------------< U N C A T E G O R I Z E D _ N A M E S P A C E S >------------------------------ List of namespaces identifiers for namespaces that will not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default. For wikis that have a current version of Module:cs1 documentation support, this #invoke will return an unordered list of namespace names and their associated identifiers: {{#invoke:cs1 documentation support|uncategorized_namespace_lister|all=<anything>}} ]] uncategorized_namespaces_t = {[2]=true}; -- init with user namespace id for k, _ in pairs (mw.site.talkNamespaces) do -- add all talk namespace ids uncategorized_namespaces_t[k] = true; end local uncategorized_subpages = {'/[Ss]andbox', '/[Tt]estcases', '/[^/]*[Ll]og', '/[Aa]rchive'}; -- list of Lua patterns found in page names of pages we should not categorize --[[ at en.wiki Greek characters are used as sort keys for certain items in a category so that those items are placed at the end of a category page. See Wikipedia:Categorization#Sort_keys. That works well for en.wiki because English is written using the Latn script. This may not work well for other languages. At en.wiki it is desireable to place content from certain namespaces at the end of a category listing so the module adds sort keys to error and maintenance category links when rendering a cs1|2 template on a page in that namespace. i18n: if this does not work well for your language, set <enable_sort_keys> to false. ]] local name_space_sort_keys = { -- sort keys to be used with these namespaces: [4] = 'ω', -- wikipedia; omega [10] = 'τ', -- template; tau [118] = 'Δ', -- draft; delta ['other'] = 'ο', -- all other non-talk namespaces except main (article); omicron } --[[--------------------------< M E S S A G E S >-------------------------------------------------------------- Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] local messages = { ['agency'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is agency ['archived-dead'] = 'Архівавана з $1 $2', ['archived-live'] = '$1 з арыгінала $2', ['archived-unfit'] = 'Архівавана з арыгінала ', ['archived'] = 'Архівавана', ['by'] = '', -- contributions to authored works: introduction, foreword, afterword ['cartography'] = 'Картаграфія ад $1', ['editor'] = 'рэд.', ['editors'] = 'рэд-ры', ['edition'] = '($1&nbsp;ed.)', ['episode'] = 'Эпізод $1', ['et al'] = 'et&nbsp;al.', ['in'] = 'In', -- edited works ['inactive'] = 'неактыўны', ['inset'] = '$1 inset', ['interview'] = 'Інтэрв’ю з $1', ['mismatch'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> / <code class="cs1-code">&#124;$2=</code> mismatch', -- $1 is year param name; $2 is date param name ['newsgroup'] = '[[Usenet newsgroup|Newsgroup]]:&nbsp;$1', ['notitle'] = 'Няма загалоўка', -- for |title=(()) and (in the future) |title=none ['original'] = 'арыгінала', ['origdate'] = ' [$1]', ['published'] = ' (апублікавана $1)', ['retrieved'] = 'Праверана $1', ['season'] = 'Сезон $1', ['section'] = '§&nbsp;$1', ['sections'] = '§§&nbsp;$1', ['series'] = '$1 $2', -- $1 is sepc, $2 is series ['seriesnum'] = 'Series $1', ['translated'] = 'Перакладчык $1', ['type'] = ' ($1)', -- for titletype ['written'] = 'Напісана $1', ['vol'] = '$1 Vol.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; bold journal style volume is in presentation{} ['vol-no'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, no.&nbsp;$3', -- sepc, volume, issue (alternatively insert $1 after $2, but then we'd also have to change capitalization) ['issue'] = '$1 No.&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['art'] = '$1 Art.&nbsp;$2', -- $1 is sepc; for {{cite conference}} only ['vol-art'] = '$1 Vol.&nbsp;$2, art.&nbsp;$3', -- sepc, volume, article-number; for {{cite conference}} only ['j-vol'] = '$1 $2', -- sepc, volume; bold journal volume is in presentation{} ['j-issue'] = ' ($1)', ['j-article-num'] = ' $1', -- TODO: any punctuation here? static text? ['nopp'] = '$1 $2'; -- page(s) without prefix; $1 is sepc ['p-prefix'] = "$1 p.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['pp-prefix'] = "$1 pp.&nbsp;$2", -- $1 is sepc ['j-page(s)'] = ': $1', -- same for page and pages ['sheet'] = '$1 Старонка&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['sheets'] = '$1 Старонкі&nbsp;$2', -- $1 is sepc ['j-sheet'] = ': Старонка&nbsp;$1', ['j-sheets'] = ': Старонкі&nbsp;$1', ['language'] = '[$1]', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў CS1/2', ['help page label'] = 'даведка', -- categories ['cat wikilink'] = '[[Катэгорыя:$1]]', -- $1 is the category name ['cat wikilink sk'] = '[[Катэгорыя:$1|$2]]', -- $1 is the category name; $2 is namespace sort key [':cat wikilink'] = '[[:Катэгорыя:$1|спасылка]]', -- category name as maintenance message wikilink; $1 is the category name -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_ID_key'] = 'Ключ ID не падтрымліваецца: ', -- an ID key in id_handlers not found in ~/Identifiers func_map{} ['unknown_ID_access'] = 'Unrecognized ID access keyword: ', -- an ID access keyword in id_handlers not found in keywords_lists['id-access']{} ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare URL found but origin indicator is nil or empty', ['warning_msg_e'] = '<span style="color:#d33">Адзін або некалькі <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> шаблонаў маюць памылкі</span>; паведамленні могуць быць схаваны ([[:en:Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|даведка]]).'; -- $1 is template link ['warning_msg_m'] = '<span style="color:#3a3">Адзін або некалькі <code style="color: inherit; background: inherit; border: none; padding: inherit;">&#123;{$1}}</code> шаблонаў маюць тэхнічныя паведамленні</span>; паведамленні могуць быць схаваны ([[:en:Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display|даведка]]).'; -- $1 is template link } --[[--------------------------< C I T A T I O N _ C L A S S _ M A P >------------------------------------------ this table maps the value assigned to |CitationClass= in the cs1|2 templates to the canonical template name when the value assigned to |CitationClass= is different from the canonical template name. |CitationClass= values are used as class attributes in the <cite> tag that encloses the citation so these names may not contain spaces while the canonical template name may. These names are used in warning_msg_e and warning_msg_m to create links to the template's documentation when an article is displayed in preview mode. Most cs1|2 template |CitationClass= values at en.wiki match their canonical template names so are not listed here. ]] local citation_class_map_t = { -- TODO: if kept, these and all other config.CitationClass 'names' require some sort of i18n ['arxiv'] = 'arXiv', ['audio-visual'] = 'AV media', ['AV-media-notes'] = 'AV media notes', ['biorxiv'] = 'bioRxiv', ['citeseerx'] = 'CiteSeerX', ['encyclopaedia'] = 'encyclopedia', ['mailinglist'] = 'mailing list', ['medrxiv'] = 'medRxiv', ['pressrelease'] = 'press release', ['ssrn'] = 'SSRN', ['techreport'] = 'tech report', } --[=[-------------------------< E T _ A L _ P A T T E R N S >-------------------------------------------------- This table provides Lua patterns for the phrase "et al" and variants in name text (author, editor, etc.). The main module uses these to identify and emit the 'etal' message. ]=] local et_al_patterns = { "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][%.;,\"']*$", -- variations on the 'et al' theme "[;,]? *[\"']*%f[%a][Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll][Ii][AaIi][Ee]?[%.;,\"']*$", -- variations on the 'et alia', 'et alii' and 'et aliae' themes (false positive 'et aliie' unlikely to match) "[;,]? *%f[%a]and [Oo]thers", -- an alternative to et al. "%[%[ *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%]%]", -- a wikilinked form "%(%( *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *%)%)", -- a double-bracketed form (to counter partial removal of ((...)) syntax) "[%(%[] *[Ee][Tt]%.? *[Aa][Ll]%.? *[%)%]]", -- a bracketed form } --[[--------------------------< P R E S E N T A T I O N >------------------------ Fixed presentation markup. Originally part of citation_config.messages it has been moved into its own, more semantically correct place. ]] local presentation = { -- .citation-comment class is specified at Help:CS1_errors#Controlling_error_message_display ['hidden-error'] = '<span class="cs1-hidden-error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span class="cs1-visible-error citation-comment">$1</span>', ['hidden-maint'] = '<span class="cs1-maint citation-comment">$1</span>', ['accessdate'] = '<span class="reference-accessdate">$1$2</span>', -- to allow editors to hide accessdate using personal CSS ['bdi'] = '<bdi$1>$2</bdi>', -- bidirectional isolation used with |script-title= and the like ['cite'] = '<cite class="$1">$2</cite>'; -- for use when citation does not have a namelist and |ref= not set so no id="..." attribute ['cite-id'] = '<cite id="$1" class="$2">$3</cite>'; -- for use when when |ref= is set or when citation has a namelist ['format'] = ' <span class="cs1-format">($1)</span>', -- for |format=, |chapter-format=, etc. ['interwiki'] = ' <span class="cs1-format">[in $1]</span>', -- for interwiki-language-linked author, editor, etc ['interproj'] = ' <span class="cs1-format">[at $1]</span>', -- for interwiki-project-linked author, editor, etc (:d: and :s: supported; :w: ignored) -- various access levels, for |access=, |doi-access=, |arxiv=, ... -- narrow no-break space &#8239; may work better than nowrap CSS. Or not? Browser support? ['ext-link-access-signal'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', -- external link with appropriate lock icon ['free'] = {class='id-lock-free', title='Свабодны доступ'}, -- classes defined in Module:Citation/CS1/styles.css ['registration'] = {class='id-lock-registration', title='Патрабуецца бясплатная рэгістрацыя'}, ['limited'] = {class='id-lock-limited', title='Бясплатны доступ на абвежаваны пробны тэрмін, для рэгулярнага доступу патрабуецца падпіска'}, ['subscription'] = {class='id-lock-subscription', title='Патрабуецца платная падпіска'}, ['interwiki-icon'] = '<span class="$1" title="$2">$3</span>', ['class-wikisource'] = 'cs1-ws-icon', ['italic-title'] = "''$1''", ['kern-left'] = '<span class="cs1-kern-left"></span>$1', -- spacing to use when title contains leading single or double quote mark ['kern-right'] = '$1<span class="cs1-kern-right"></span>', -- spacing to use when title contains trailing single or double quote mark ['nowrap1'] = '<span class="nowrap">$1</span>', -- for nowrapping an item: <span ...>yyyy-mm-dd</span> ['nowrap2'] = '<span class="nowrap">$1</span> $2', -- for nowrapping portions of an item: <span ...>dd mmmm</span> yyyy (note white space) ['ocins'] = '<span title="$1" class="Z3988"></span>', ['parameter'] = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', ['ps_cs1'] = '.'; -- CS1 style postscript (terminal) character ['ps_cs2'] = ''; -- CS2 style postscript (terminal) character (empty string) ['quoted-text'] = '<q>$1</q>', -- for wrapping |quote= content ['quoted-title'] = '$1', ['sep_cs1'] = '.', -- CS1 element separator ['sep_cs2'] = ',', -- CS2 separator ['sep_nl'] = ';', -- CS1|2 style name-list separator between names is a semicolon ['sep_nl_and'] = ' і ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 2 items ['sep_nl_end'] = '; і ', -- used as last nl sep when |name-list-style=and and list has 3+ names ['sep_name'] = ', ', -- CS1|2 style last/first separator is <comma><space> ['sep_nl_vanc'] = ',', -- Vancouver style name-list separator between authors is a comma ['sep_name_vanc'] = ' ', -- Vancouver style last/first separator is a space ['sep_list'] = ', ', -- used for |language= when list has 3+ items except for last sep which uses sep_list_end ['sep_list_pair'] = ' і ', -- used for |language= when list has 2 items ['sep_list_end'] = ', і ', -- used as last list sep for |language= when list has 3+ items ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", -- for |trans-title= and |trans-quote= ['vol-bold'] = '$1 <b>$2</b>', -- sepc, volume; for bold journal cites; for other cites ['vol'] in messages{} } --[[--------------------------< A L I A S E S >--------------------------------- Aliases table for commonly passed parameters. Parameter names on the right side in the assignments in this table must have been defined in the Whitelist before they will be recognized as valid parameter names ]] local aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate', 'доступ'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Agency'] = 'agency', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArchiveFormat'] = 'archive-format', ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ArticleNumber'] = 'article-number', ['ASINTLD'] = 'asin-tld', ['At'] = 'at', -- Used by InternetArchiveBot ['Authors'] = {'people', 'credits'}, ['BookTitle'] = {'book-title', 'booktitle', 'загаловак кнігі', 'назва кнігі'}, ['Cartography'] = {'cartography', 'картаграфія'}, ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section', 'раздзел', 'артыкул', 'глава'}, ['ChapterFormat'] = {'chapter-format', 'contribution-format', 'entry-format', 'article-format', 'section-format'}; ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'contribution-url', 'entry-url', 'article-url', 'section-url'}, -- Used by InternetArchiveBot ['ChapterUrlAccess'] = {'chapter-url-access', 'contribution-url-access', 'entry-url-access', 'article-url-access', 'section-url-access'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Class'] = 'class', -- cite arxiv and arxiv identifier ['Collaboration'] = 'collaboration', ['Conference'] = {'conference', 'event'}, ['ConferenceFormat'] = 'conference-format', ['ConferenceURL'] = 'conference-url', -- Used by InternetArchiveBot ['Date'] = {'date', 'air-date', 'airdate', 'дата'}, -- air-date and airdate for cite episode and cite serial only ['Degree'] = 'degree', ['DF'] = 'df', ['DisplayAuthors'] = {'display-authors', 'display-subjects'}, ['DisplayContributors'] = 'display-contributors', ['DisplayEditors'] = 'display-editors', ['DisplayInterviewers'] = 'display-interviewers', ['DisplayTranslators'] = 'display-translators', ['Docket'] = 'docket', ['DoiBroken'] = 'doi-broken-date', ['Edition'] = 'edition', ['Embargo'] = 'pmc-embargo-date', ['Encyclopedia'] = {'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary', 'энцыклапедыя', 'слоўнік'}, -- cite encyclopedia only ['Episode'] = 'episode', -- cite serial only TODO: make available to cite episode? ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'lang', 'мова'}, ['MailingList'] = {'mailing-list', 'mailinglist'}, -- cite mailing list only ['Map'] = 'map', -- cite map only ['MapFormat'] = 'map-format', -- cite map only ['MapURL'] = {'map-url', 'mapurl'}, -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['MapUrlAccess'] = 'map-url-access', -- cite map only -- Used by InternetArchiveBot ['Minutes'] = 'minutes', ['Mode'] = 'mode', ['NameListStyle'] = 'name-list-style', ['Network'] = 'network', ['Newsgroup'] = 'newsgroup', -- cite newsgroup only ['NoPP'] = {'no-pp', 'nopp'}, ['NoTracking'] = {'no-tracking', 'template-doc-demo'}, ['Number'] = 'number', -- this case only for cite techreport ['OrigDate'] = {'orig-date', 'orig-year', 'origyear'}, ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'page', 'p', 'с', 'старонка', 'Старонка'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Pages'] = {'pages', 'pp', 'сс', 'старонкі', 'Старонкі'}, -- Used by InternetArchiveBot ['Periodical'] = {'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'website', 'work', 'часопіс', 'газета', 'сайт', 'выданне'}, ['Place'] = {'place', 'location', 'месца', 'месца выдання'}, ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publication-date', 'publicationdate'}, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace'}, ['PublisherName'] = {'publisher', 'institution', 'выдавец'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation', 'цытата'}, ['QuotePage'] = 'quote-page', ['QuotePages'] = 'quote-pages', ['Ref'] = 'ref', ['Scale'] = 'scale', ['ScriptChapter'] = {'script-chapter', 'script-contribution', 'script-entry', 'script-article', 'script-section'}, ['ScriptEncyclopedia'] = {'script-encyclopedia', 'script-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['ScriptMap'] = 'script-map', ['ScriptPeriodical'] = {'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-website', 'script-work'}, ['ScriptQuote'] = 'script-quote', ['ScriptTitle'] = 'script-title', -- Used by InternetArchiveBot ['Season'] = 'season', ['Sections'] = 'sections', -- cite map only ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesLink'] = {'series-link', 'serieslink'}, ['SeriesNumber'] = {'series-number', 'series-no'}, ['Sheet'] = 'sheet', -- cite map only ['Sheets'] = 'sheets', -- cite map only ['Station'] = 'station', ['Time'] = {'time', 'час'}, ['TimeCaption'] = 'time-caption', ['Title'] = {'title', 'загаловак', 'назва'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleLink'] = {'title-link', 'episode-link', 'episodelink'}, -- Used by InternetArchiveBot ['TitleNote'] = {'title-note', 'department'}, ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-article', 'trans-chapter', 'trans-contribution', 'trans-entry', 'trans-section'}, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptFormat'] = 'transcript-format', ['TranscriptURL'] = 'transcript-url', -- Used by InternetArchiveBot ['TransEncyclopedia'] = {'trans-encyclopedia', 'trans-encyclopaedia'}, -- cite encyclopedia only ['TransMap'] = 'trans-map', -- cite map only ['TransPeriodical'] = {'trans-journal', 'trans-magazine', 'trans-newspaper', 'trans-periodical', 'trans-website', 'trans-work'}, ['TransQuote'] = 'trans-quote', ['TransTitle'] = 'trans-title', -- Used by InternetArchiveBot ['URL'] = {'url', 'URL', 'спасылка'}, -- Used by InternetArchiveBot ['UrlAccess'] = 'url-access', -- Used by InternetArchiveBot ['UrlStatus'] = 'url-status', -- Used by InternetArchiveBot ['Vauthors'] = 'vauthors', ['Veditors'] = 'veditors', ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = {'year', 'год'}, ['AuthorList-First'] = {"first#", "author-first#", "author#-first", "author-given#", "author#-given", "subject-first#", "subject#-first", "subject-given#", "subject#-given", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"last#", "author-last#", "author#-last", "author-surname#", "author#-surname", "subject-last#", "subject#-last", "subject-surname#", "subject#-surname", "author#", 'host#', "subject#", "surname#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author-link#", "author#-link", "subject-link#", "subject#-link", "authorlink#", "author#link"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author-mask#", "author#-mask", "subject-mask#", "subject#-mask"}, ['ContributorList-First'] = {'contributor-first#', 'contributor#-first', 'contributor-given#', 'contributor#-given'}, ['ContributorList-Last'] = {'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', 'contributor#'}, ['ContributorList-Link'] = {'contributor-link#', 'contributor#-link'}, ['ContributorList-Mask'] = {'contributor-mask#', 'contributor#-mask'}, ['EditorList-First'] = {"editor-first#", "editor#-first", "editor-given#", "editor#-given"}, ['EditorList-Last'] = {"editor-last#", "editor#-last", "editor-surname#", "editor#-surname", "editor#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor-link#", "editor#-link"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor-mask#", "editor#-mask"}, ['InterviewerList-First'] = {'interviewer-first#', 'interviewer#-first', 'interviewer-given#', 'interviewer#-given'}, ['InterviewerList-Last'] = {'interviewer-last#', 'interviewer#-last', 'interviewer-surname#', 'interviewer#-surname', 'interviewer#'}, ['InterviewerList-Link'] = {'interviewer-link#', 'interviewer#-link'}, ['InterviewerList-Mask'] = {'interviewer-mask#', 'interviewer#-mask'}, ['TranslatorList-First'] = {'translator-first#', 'translator#-first', 'translator-given#', 'translator#-given'}, ['TranslatorList-Last'] = {'translator-last#', 'translator#-last', 'translator-surname#', 'translator#-surname', 'translator#'}, ['TranslatorList-Link'] = {'translator-link#', 'translator#-link'}, ['TranslatorList-Mask'] = {'translator-mask#', 'translator#-mask'}, } --[[--------------------------< P U N C T _ S K I P >--------------------------- builds a table of parameter names that the extraneous terminal punctuation check should not check. ]] local punct_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'BookTitle', 'Chapter', 'ScriptChapter', 'ScriptTitle', 'Title', 'TransChapter', 'Transcript', 'TransMap', 'TransTitle', -- title-holding parameters 'AuthorList-Mask', 'ContributorList-Mask', 'EditorList-Mask', 'InterviewerList-Mask', 'TranslatorList-Mask', -- name-list mask may have name separators 'PostScript', 'Quote', 'ScriptQuote', 'TransQuote', 'Ref', -- miscellaneous 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- URL-holding parameters } local url_meta_params = { -- table of aliases[] keys (meta parameters); each key has a table of parameter names for a value 'ArchiveURL', 'ChapterURL', 'ConferenceURL', 'ID', 'MapURL', 'TranscriptURL', 'URL', -- parameters allowed to hold urls 'Page', 'Pages', 'At', 'QuotePage', 'QuotePages', -- insource locators allowed to hold urls } local function build_skip_table (skip_t, meta_params) for _, meta_param in ipairs (meta_params) do -- for each meta parameter key local params = aliases[meta_param]; -- get the parameter or the table of parameters associated with the meta parameter name if 'string' == type (params) then skip_t[params] = 1; -- just a single parameter else for _, param in ipairs (params) do -- get the parameter name skip_t[param] = 1; -- add the parameter name to the skip table local count; param, count = param:gsub ('#', ''); -- remove enumerator marker from enumerated parameters if 0 ~= count then -- if removed skip_t[param] = 1; -- add param name without enumerator marker end end end end return skip_t; end local punct_skip = {}; local url_skip = {}; --[[--------------------------< S I N G L E - L E T T E R S E C O N D - L E V E L D O M A I N S >---------- this is a list of tlds that are known to have single-letter second-level domain names. This list does not include ccTLDs which are accepted in is_domain_name(). ]] local single_letter_2nd_lvl_domains_t = {'cash', 'company', 'foundation', 'media', 'org', 'today'}; --[[-----------< S P E C I A L C A S E T R A N S L A T I O N S >------------ This table is primarily here to support internationalization. Translations in this table are used, for example, when an error message, category name, etc., is extracted from the English alias key. There may be other cases where this translation table may be useful. ]] local is_Latn = 'A-Za-z\195\128-\195\150\195\152-\195\182\195\184-\198\191\199\132-\201\143\225\184\128-\225\187\191'; local special_case_translation = { ['AuthorList'] = 'authors list', -- used to assemble maintenance category names ['ContributorList'] = 'contributors list', -- translation of these names plus translation of the base maintenance category names in maint_cats{} table below ['EditorList'] = 'editors list', -- must match the names of the actual categories ['InterviewerList'] = 'interviewers list', -- this group or translations used by name_has_ed_markup() and name_has_mult_names() ['TranslatorList'] = 'translators list', -- Lua patterns to match pseudo-titles used by InternetArchiveBot and others as placeholder for unknown |title= value ['archived_copy'] = { -- used with CS1 maint: Archive[d] copy as title ['en'] = '^archived?%s+copy$', -- for English; translators: keep this because templates imported from en.wiki ['local'] = nil, -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language }, -- Lua patterns to match generic titles; usually created by bots or reference filling tools -- translators: replace ['local'] = nil with lowercase translation only when bots or tools create generic titles in your language -- generic titles and patterns in this table should be lowercase only -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic title in your language -- boolean 'true' for plain-text searches; 'false' for pattern searches ['generic_titles'] = { ['accept'] = { }, ['reject'] = { {['en'] = {'^wayback%s+machine$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'are you a robot', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'hugedomains.com', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?no +title[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'page not found', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'subscribe to read', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[{<]?unknown[>}%]%)]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'website is for sale', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^404', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'internet archive wayback machine', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'log into facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'login • instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'redirecting...', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'usurped title', true}, ['local'] = nil}, -- added by a GreenC bot {['en'] = {'webcite query result', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'wikiwix\'s cache', true}, ['local'] = nil}, } }, -- boolean 'true' for plain-text searches, search string must be lowercase only -- boolean 'false' for pattern searches -- leave ['local'] nil except when there is a matching generic name in your language ['generic_names'] = { ['accept'] = { {['en'] = {'%[%[[^|]*%(author%) *|[^%]]*%]%]', false}, ['local'] = nil}, }, ['reject'] = { {['en'] = {'about us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]dvisor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'allmusic', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Aa]uthor%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'business', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'cnn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'collaborator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contributor', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'contact us', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'directory', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%(%[][%(%[]%s*eds?%.?%s*[%)%]]?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'[,%.%s]%f[e]eds?%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^eds?[%.,;]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[%(%[]%s*[Ee][Dd][Ss]?%.?%s*[%)%]]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]dited%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a][Ee]ditors?%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f[%a]]Ee]mail%f[%A]', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'facebook', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'google', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'home page', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Ii]nc%.?$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'instagram', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'interviewer', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'linkedIn', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'^[Nn]ews$', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'pinterest', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'policy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'privacy', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'reuters', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'translator', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'tumblr', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'twitter', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'site name', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'statement', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'submitted', true}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'super.?user', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'%f['..is_Latn..'][Uu]ser%f[^'..is_Latn..']', false}, ['local'] = nil}, {['en'] = {'verfasser', true}, ['local'] = nil}, } } } --[[--------------------------< D A T E _ N A M E S >---------------------------------------------------------- This table of tables lists local language date names and fallback English date names. The code in Date_validation will look first in the local table for valid date names. If date names are not found in the local table, the code will look in the English table. Because citations can be copied to the local wiki from en.wiki, the English is required when the date-name translation function date_name_xlate() is used. In these tables, season numbering is defined by Extended Date/Time Format (EDTF) Specification (https://www.loc.gov/standards/datetime/) which became part of ISO 8601 in 2019. See '§Sub-year groupings'. The standard defines various divisions using numbers 21-41. CS1|2 only supports generic seasons. EDTF does support the distinction between north and south hemisphere seasons but CS1|2 has no way to make that distinction. 33-36 = Quarter 1, Quarter 2, Quarter 3, Quarter 4 (3 months each) The standard does not address 'named' dates so, for the purposes of CS1|2, Easter and Christmas are defined here as 98 and 99, which should be out of the ISO 8601 (EDTF) range of uses for a while. local_date_names_from_mediawiki is a boolean. When set to: true – module will fetch local month names from MediaWiki for both date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; this will unconditionally overwrite manual translations false – module will *not* fetch local month names from MediaWiki Caveat lector: There is no guarantee that MediaWiki will provide short month names. At your wiki you can test the results of the MediaWiki fetch in the debug console with this command (the result is alpha sorted): =mw.dumpObject (p.date_names['local']) While the module can fetch month names from MediaWiki, it cannot fetch the quarter, season, and named date names from MediaWiki. Those must be translated manually. ]] local local_date_names_from_mediawiki = false; -- when false, manual translation required for date_names['local']['long'] and date_names['local']['short']; overwrites manual translations -- when true, module fetches long and short month names from MediaWiki local date_names = { ['en'] = { -- English ['long'] = {['January'] = 1, ['February'] = 2, ['March'] = 3, ['April'] = 4, ['May'] = 5, ['June'] = 6, ['July'] = 7, ['August'] = 8, ['September'] = 9, ['October'] = 10, ['November'] = 11, ['December'] = 12}, ['short'] = {['Jan'] = 1, ['Feb'] = 2, ['Mar'] = 3, ['Apr'] = 4, ['May'] = 5, ['Jun'] = 6, ['Jul'] = 7, ['Aug'] = 8, ['Sep'] = 9, ['Oct'] = 10, ['Nov'] = 11, ['Dec'] = 12}, ['quarter'] = {['First Quarter'] = 33, ['Second Quarter'] = 34, ['Third Quarter'] = 35, ['Fourth Quarter'] = 36}, ['season'] = {['Winter'] = 24, ['Spring'] = 21, ['Summer'] = 22, ['Fall'] = 23, ['Autumn'] = 23}, ['named'] = {['Easter'] = 98, ['Christmas'] = 99}, }, -- when local_date_names_from_mediawiki = false ['local'] = { -- replace these English date names with the local language equivalents ['long'] = {['Студзень'] = 1, ['Люты'] = 2, ['Сакавік'] = 3, ['Красавік'] = 4, ['Май'] = 5, ['Травень'] = 5, ['Чэрвень'] = 6, ['Ліпень'] = 7, ['Жнівень'] = 8, ['Верасень'] = 9, ['Кастрычнік'] = 10, ['Лістапад'] = 11, ['Снежань'] = 12, ['студзеня'] = 1, ['лютага'] = 2, ['сакавіка'] = 3, ['красавіка'] = 4, ['мая'] = 5, ['траўня'] = 5, ['чэрвеня'] = 6, ['ліпеня'] = 7, ['жніўня'] = 8, ['верасня'] = 9, ['кастрычніка'] = 10, ['лістапада'] = 11, ['снежня'] = 12 }, ['short'] = {['Сту'] = 1, ['Лют'] = 2, ['Сак'] = 3, ['Кра'] = 4, ['Май'] = 5, ['Чэр'] = 6, ['Ліп'] = 7, ['Жні'] = 8, ['Вер'] = 9, ['Кас'] = 10, ['Ліс'] = 11, ['Сне'] = 12}, ['quarter'] = {['Першы квартал'] = 33, ['Другі квартал'] = 34, ['Трэці квартал'] = 35, ['Чацвёрты квартал'] = 36}, ['season'] = {['Зіма'] = 24, ['Вясна'] = 21, ['Лета'] = 22, ['Восень'] = 23}, ['named'] = {['Вялікдзень'] = 98, ['Раство'] = 99}, }, ['inv_local_long'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].long where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_short'] = {}, -- used in date reformatting & translation; copy of date_names['local'].short where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_quarter'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].quarter where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_season'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].season where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['inv_local_named'] = {}, -- used in date translation; copy of date_names['local'].named where k/v are inverted: [1]='<local name>' etc. ['local_digits'] = {['0'] = '0', ['1'] = '1', ['2'] = '2', ['3'] = '3', ['4'] = '4', ['5'] = '5', ['6'] = '6', ['7'] = '7', ['8'] = '8', ['9'] = '9'}, -- used to convert local language digits to Western 0-9 ['xlate_digits'] = {}, } if local_date_names_from_mediawiki then -- if fetching local month names from MediaWiki is enabled local long_t = {}; local short_t = {}; for i=1, 12 do -- loop 12x and local name = lang_obj:formatDate('F', '2022-' .. i .. '-1'); -- get long month name for each i long_t[name] = i; -- save it name = lang_obj:formatDate('M', '2022-' .. i .. '-1'); -- get short month name for each i short_t[name] = i; -- save it end date_names['local']['long'] = long_t; -- write the long table – overwrites manual translation date_names['local']['short'] = short_t; -- write the short table – overwrites manual translation end -- create inverted date-name tables for reformatting and/or translation for _, invert_t in pairs {{'long', 'inv_local_long'}, {'short', 'inv_local_short'}, {'quarter', 'inv_local_quarter'}, {'season', 'inv_local_season'}, {'named', 'inv_local_named'}} do for name, i in pairs (date_names['local'][invert_t[1]]) do -- this table is ['name'] = i date_names[invert_t[2]][i] = name; -- invert to get [i] = 'name' for conversions from ymd end end if local_digits_from_mediawiki then -- if fetching local digits from MediaWiki is enabled local digits_t = {}; for i=0, 9 do -- loop 10x and digits_t [lang_obj:formatNum (i)] = tostring (i); -- format the loop indexer as local lang table index and assign loop indexer (a string) as the value end date_names['local_digits'] = digits_t; end for ld, ed in pairs (date_names.local_digits) do -- make a digit translation table for simple date translation from en to local language using local_digits table date_names.xlate_digits [ed] = ld; -- en digit becomes index with local digit as the value end local df_template_patterns = { -- table of redirects to {{Use dmy dates}} and {{Use mdy dates}} '{{ *[Uu]se +(dmy) +dates *[|}]', -- 1159k -- sorted by approximate transclusion count '{{ *[Uu]se +(mdy) +dates *[|}]', -- 212k '{{ *[Uu]se +(MDY) +dates *[|}]', -- 788 '{{ *[Uu]se +(DMY) +dates *[|}]', -- 343 '{{ *([Mm]dy) *[|}]', -- 176 '{{ *[Uu]se *(dmy) *[|}]', -- 156 + 18 '{{ *[Uu]se *(mdy) *[|}]', -- 149 + 11 '{{ *([Dd]my) *[|}]', -- 56 '{{ *[Uu]se +(MDY) *[|}]', -- 5 '{{ *([Dd]MY) *[|}]', -- 3 '{{ *[Uu]se(mdy)dates *[|}]', -- 1 '{{ *[Uu]se +(DMY) *[|}]', -- 0 '{{ *([Mm]DY) *[|}]', -- 0 } local title_object = mw.title.getCurrentTitle(); local content; -- done this way so that unused templates appear in unused-template-reports; self-transcluded makes them look like they are used if 10 ~= title_object.namespace then -- all namespaces except Template content = title_object:getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 end local function get_date_format () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end for _, pattern in ipairs (df_template_patterns) do -- loop through the patterns looking for {{Use dmy dates}} or {{Use mdy dates}} or any of their redirects local start, _, match = content:find(pattern); -- match is the three letters indicating desired date format if match then local use_dates_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *[lsy][sy]?') then -- look for |cs1-dates=publication date length access-/archive-date length return match:lower() .. '-' .. use_dates_template:match ('| *cs1%-dates *= *([lsy][sy]?)'); else return match:lower() .. '-all'; -- no |cs1-dates= k/v pair; return value appropriate for use in |df= end end end end local global_df; -- TODO: add this to <global_cs1_config_t>? --[[-----------------< V O L U M E , I S S U E , P A G E S >------------------ These tables hold cite class values (from the template invocation) and identify those templates that support |volume=, |issue=, and |page(s)= parameters. Cite conference and cite map require further qualification which is handled in the main module. ]] local templates_using_volume = {'citation', 'audio-visual', 'book', 'conference', 'encyclopaedia', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'report', 'techreport', 'thesis'} local templates_using_issue = {'citation', 'conference', 'episode', 'interview', 'journal', 'magazine', 'map', 'news', 'podcast'} local templates_not_using_page = {'audio-visual', 'episode', 'mailinglist', 'newsgroup', 'podcast', 'serial', 'sign', 'speech'} --[[ These tables control when it is appropriate for {{citation}} to render |volume= and/or |issue=. The parameter names in the tables constrain {{citation}} so that its renderings match the renderings of the equivalent cs1 templates. For example, {{cite web}} does not support |volume= so the equivalent {{citation |website=...}} must not support |volume=. ]] local citation_no_volume_t = { -- {{citation}} does not render |volume= when these parameters are used 'website', 'mailinglist', 'script-website', } local citation_issue_t = { -- {{citation}} may render |issue= when these parameters are used 'journal', 'magazine', 'newspaper', 'periodical', 'work', 'script-journal', 'script-magazine', 'script-newspaper', 'script-periodical', 'script-work', } --[[ Patterns for finding extra text in |volume=, |issue=, |page=, |pages= ]] local vol_iss_pg_patterns = { good_ppattern = '^P[^%.PpGg]', -- OK to begin with uppercase P: P7 (page 7 of section P), but not p123 (page 123); TODO: this allows 'Pages' which it should not bad_ppatterns = { -- patterns for |page= and |pages= '^[Pp][PpGg]?%.?[ %d]', '^[Pp][Pp]?%.&nbsp;', -- from {{p.}} and {{pp.}} templates '^[Pp]ages?', '^[Pp]gs.?', }, vi_patterns_t = { -- combined to catch volume-like text in |issue= and issue-like text in |volume= '^volumes?', -- volume-like text '^vols?[%.:=]?', '^issues?', --issue-like text '^iss[%.:=]?', '^numbers?', '^nos?%A', -- don't match 'november' or 'nostradamus' '^nr[%.:=]?', '^n[%.:= ]', -- might be a valid issue without separator (space char is sep char here) '^n°', -- 'n' with degree sign (U+00B0) '^№', -- precomposed unicode numero character (U+2116) }, } --[[--------------------------< K E Y W O R D S >------------------------------- These tables hold keywords for those parameters that have defined sets of acceptable keywords. ]] --[[-------------------< K E Y W O R D S T A B L E >-------------------------- this is a list of keywords; each key in the list is associated with a table of synonymous keywords possibly from different languages. for I18N: add local-language keywords to value table; do not change the key. For example, adding the German keyword 'ja': ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y', 'ja'}, Because CS1|2 templates from en.wiki articles are often copied to other local wikis, it is recommended that the English keywords remain in these tables. ]] local keywords = { ['amp'] = {'&', 'amp', 'ampersand'}, -- |name-list-style= ['and'] = {'and', 'serial'}, -- |name-list-style= ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- |no-tracking=, |no-pp= -- Used by InternetArchiveBot ['afterword'] = {'afterword'}, -- |contribution= ['bot: unknown'] = {'bot: unknown'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['cs1'] = {'cs1'}, -- |mode= ['cs2'] = {'cs2'}, -- |mode= ['dead'] = {'dead', 'deviated'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['dmy'] = {'dmy'}, -- |df= ['dmy-all'] = {'dmy-all'}, -- |df= ['foreword'] = {'foreword'}, -- |contribution= ['free'] = {'free'}, -- |<id>-access= -- Used by InternetArchiveBot ['harv'] = {'harv'}, -- |ref=; this no longer supported; is_valid_parameter_value() called with <invert> = true ['introduction'] = {'introduction'}, -- |contribution= ['limited'] = {'limited'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['live'] = {'live'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['mdy'] = {'mdy'}, -- |df= ['mdy-all'] = {'mdy-all'}, -- |df= ['none'] = {'none'}, -- |postscript=, |ref=, |title=, |type= -- Used by InternetArchiveBot ['off'] = {'off'}, -- |title= (potentially also: |title-link=, |postscript=, |ref=, |type=) ['preface'] = {'preface'}, -- |contribution= ['registration'] = {'registration'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['subscription'] = {'subscription'}, -- |url-access= -- Used by InternetArchiveBot ['unfit'] = {'unfit'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['usurped'] = {'usurped'}, -- |url-status= -- Used by InternetArchiveBot ['vanc'] = {'vanc'}, -- |name-list-style= ['ymd'] = {'ymd'}, -- |df= ['ymd-all'] = {'ymd-all'}, -- |df= -- ['yMd'] = {'yMd'}, -- |df=; not supported at en.wiki -- ['yMd-all'] = {'yMd-all'}, -- |df=; not supported at en.wiki } --[[------------------------< X L A T E _ K E Y W O R D S >--------------------- this function builds a list, keywords_xlate{}, of the keywords found in keywords{} where the values from keywords{} become the keys in keywords_xlate{} and the keys from keywords{} become the values in keywords_xlate{}: ['affirmative'] = {'yes', 'true', 'y'}, -- in keywords{} becomes ['yes'] = 'affirmative', -- in keywords_xlate{} ['true'] = 'affirmative', ['y'] = 'affirmative', the purpose of this function is to act as a translator between a non-English keyword and its English equivalent that may be used in other modules of this suite ]] local function xlate_keywords () local out_table = {}; -- output goes here for k, keywords_t in pairs (keywords) do -- spin through the keywords table for _, keyword in ipairs (keywords_t) do -- for each keyword out_table[keyword] = k; -- create an entry in the output table where keyword is the key end end return out_table; end local keywords_xlate = xlate_keywords (); -- the list of translated keywords --[[----------------< M A K E _ K E Y W O R D S _ L I S T >--------------------- this function assembles, for parameter-value validation, the list of keywords appropriate to that parameter. keywords_lists{}, is a table of tables from keywords{} ]] local function make_keywords_list (keywords_lists) local out_table = {}; -- output goes here for _, keyword_list in ipairs (keywords_lists) do -- spin through keywords_lists{} and get a table of keywords for _, keyword in ipairs (keyword_list) do -- spin through keyword_list{} and add each keyword, ... table.insert (out_table, keyword); -- ... as plain text, to the output list end end return out_table; end --[[----------------< K E Y W O R D S _ L I S T S >----------------------------- this is a list of lists of valid keywords for the various parameters in [key]. Generally the keys in this table are the canonical en.wiki parameter names though some are contrived because of use in multiple differently named parameters: ['yes_true_y'], ['id-access']. The function make_keywords_list() extracts the individual keywords from the appropriate list in keywords{}. The lists in this table are used to validate the keyword assignment for the parameters named in this table's keys. ]] local keywords_lists = { ['yes_true_y'] = make_keywords_list ({keywords.affirmative}), ['contribution'] = make_keywords_list ({keywords.afterword, keywords.foreword, keywords.introduction, keywords.preface}), ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all']}), -- ['df'] = make_keywords_list ({keywords.dmy, keywords['dmy-all'], keywords.mdy, keywords['mdy-all'], keywords.ymd, keywords['ymd-all'], keywords.yMd, keywords['yMd-all']}), -- not supported at en.wiki ['mode'] = make_keywords_list ({keywords.cs1, keywords.cs2}), ['name-list-style'] = make_keywords_list ({keywords.amp, keywords['and'], keywords.vanc}), ['ref'] = make_keywords_list ({keywords.harv}), -- inverted check; |ref=harv no longer supported ['url-access'] = make_keywords_list ({keywords.subscription, keywords.limited, keywords.registration}), ['url-status'] = make_keywords_list ({keywords.dead, keywords.live, keywords.unfit, keywords.usurped, keywords['bot: unknown']}), ['id-access'] = make_keywords_list ({keywords.free}), } --[[--------------------------< C S 1 _ C O N F I G _ G E T >-------------------------------------------------- fetch and validate values from {{cs1 config}} template to fill <global_cs1_config_t> no error messages; when errors are detected, the parameter value from {{cs1 config}} is blanked. Supports all parameters and aliases associated with the metaparameters: DisplayAuthors, DisplayContributors, DisplayEditors, DisplayInterviewers, DisplayTranslators, NameListStyle, and Mode. The DisplayWhatever metaparameters accept numeric values only (|display-authors=etal and the like is not supported). ]] local global_cs1_config_t = {}; -- TODO: add value returned from get_date_format() to this table? local function get_cs1_config () if not content then -- nil content when we're in template return nil; -- auto-formatting does not work in Template space so don't set global_df end local start = content:find('{{ *[Cc][Ss]1 config *[|}]'); -- <start> is offset into <content> when {{cs1 config}} found; nil else if start then local cs1_config_template = content:match ('%b{}', start); -- get the whole template if not cs1_config_template then return nil; end local params_t = mw.text.split (cs1_config_template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', ''), '%s*|%s*'); -- remove '{{' and '}}'; make a sequence of parameter/value pairs (split on the pipe) table.remove (params_t, 1); -- remove the template name because it isn't a parameter/value pair local config_meta_params_t = {'DisplayAuthors', 'DisplayContributors', 'DisplayEditors', 'DisplayInterviewers', 'DisplayTranslators', 'NameListStyle', 'Mode'}; local meta_param_map_t = {}; -- list of accepted parameter names usable in {{cs1 config}} goes here for _, meta_param in ipairs (config_meta_params_t) do -- for i18n using <config_meta_params_t>, map template parameter names to their metaparameter equivalents if 'table' == type (aliases[meta_param]) then -- if <meta_param> is a sequence, for _, param in ipairs (aliases[meta_param]) do -- extract its contents meta_param_map_t[param] = meta_param; -- and add to <meta_param_map_t> end else meta_param_map_t[aliases[meta_param]] = meta_param; -- not a sequence so just add the parameter to <meta_param_map_t> end end local keywords_t = {}; -- map valid keywords to their associate metaparameter; reverse form of <keyword_lists[key] for these metaparameters for _, metaparam_t in ipairs ({{'NameListStyle', 'name-list-style'}, {'Mode', 'mode'}}) do -- only these metaparameter / keywords_lists key pairs for _, keyword in ipairs (keywords_lists[metaparam_t[2]]) do -- spin through the list of keywords keywords_t[keyword] = metaparam_t[1]; -- add [keyword] = metaparameter to the map end end for _, param in ipairs (params_t) do -- spin through the {{cs1 config}} parameters and fill <global_cs1_config_t> local k, v = param:match ('([^=]-)%s*=%s*(.+)'); -- <k> is the parameter name; <v> is parameter's assigned value if k then if k:find ('^display') then -- if <k> is one of the |display-<namelist>= parameters if v:match ('%d+') then -- the assigned value must be digits; doesn't accept 'etal' global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the display param and its value to globals table end else if keywords_t[v] == meta_param_map_t[k] then -- keywords_t[v] returns nil or the metaparam name; these must be the same global_cs1_config_t[meta_param_map_t[k]]=v; -- add the parameter and its value to globals table end end end end end end get_cs1_config (); -- fill <global_cs1_config_t> --[[---------------------< S T R I P M A R K E R S >---------------------------- Common pattern definition location for stripmarkers so that we don't have to go hunting for them if (when) MediaWiki changes their form. ]] local stripmarkers = { ['any'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-(%a+)%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127', -- capture returns name of stripmarker ['math'] = '\127[^\127]*UNIQ%-%-math%-[%a%d]+%-QINU[^\127]*\127' -- math stripmarkers used in coins_cleanup() and coins_replace_math_stripmarker() } --[[------------< I N V I S I B L E _ C H A R A C T E R S >--------------------- This table holds non-printing or invisible characters indexed either by name or by Unicode group. Values are decimal representations of UTF-8 codes. The table is organized as a table of tables because the Lua pairs keyword returns table data in an arbitrary order. Here, we want to process the table from top to bottom because the entries at the top of the table are also found in the ranges specified by the entries at the bottom of the table. Also here is a pattern that recognizes stripmarkers that begin and end with the delete characters. The nowiki stripmarker is not an error but some others are because the parameter values that include them become part of the template's metadata before stripmarker replacement. ]] local invisible_defs = { del = '\127', -- used to distinguish between stripmarker and del char zwj = '\226\128\141', -- used with capture because zwj may be allowed } local invisible_chars = { {'replacement', '\239\191\189'}, -- U+FFFD, EF BF BD {'zero width joiner', '('.. invisible_defs.zwj .. ')'}, -- U+200D, E2 80 8D; capture because zwj may be allowed {'zero width space', '\226\128\139'}, -- U+200B, E2 80 8B {'hair space', '\226\128\138'}, -- U+200A, E2 80 8A {'soft hyphen', '\194\173'}, -- U+00AD, C2 AD {'horizontal tab', '\009'}, -- U+0009 (HT), 09 {'line feed', '\010'}, -- U+000A (LF), 0A {'no-break space', '\194\160'}, -- U+00A0 (NBSP), C2 A0 {'carriage return', '\013'}, -- U+000D (CR), 0D {'stripmarker', stripmarkers.any}, -- stripmarker; may or may not be an error; capture returns the stripmaker type {'delete', '('.. invisible_defs.del .. ')'}, -- U+007F (DEL), 7F; must be done after stripmarker test; capture to distinguish isolated del chars not part of stripmarker {'C0 control', '[\000-\008\011\012\014-\031]'}, -- U+0000–U+001F (NULL–US), 00–1F (except HT, LF, CR (09, 0A, 0D)) {'C1 control', '[\194\128-\194\159]'}, -- U+0080–U+009F (XXX–APC), C2 80 – C2 9F -- {'Specials', '[\239\191\185-\239\191\191]'}, -- U+FFF9-U+FFFF, EF BF B9 – EF BF BF -- {'Private use area', '[\238\128\128-\239\163\191]'}, -- U+E000–U+F8FF, EE 80 80 – EF A3 BF -- {'Supplementary Private Use Area-A', '[\243\176\128\128-\243\191\191\189]'}, -- U+F0000–U+FFFFD, F3 B0 80 80 – F3 BF BF BD -- {'Supplementary Private Use Area-B', '[\244\128\128\128-\244\143\191\189]'}, -- U+100000–U+10FFFD, F4 80 80 80 – F4 8F BF BD } --[[ Indic script makes use of zero width joiner as a character modifier so zwj characters must be left in. This pattern covers all of the unicode characters for these languages: Devanagari 0900–097F – https://unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Devanagari extended A8E0–A8FF – https://unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf Bengali 0980–09FF – https://unicode.org/charts/PDF/U0980.pdf Gurmukhi 0A00–0A7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0A00.pdf Gujarati 0A80–0AFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0A80.pdf Oriya 0B00–0B7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0B00.pdf Tamil 0B80–0BFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0B80.pdf Telugu 0C00–0C7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0C00.pdf Kannada 0C80–0CFF – https://unicode.org/charts/PDF/U0C80.pdf Malayalam 0D00–0D7F – https://unicode.org/charts/PDF/U0D00.pdf plus the not-necessarily Indic scripts for Sinhala and Burmese: Sinhala 0D80-0DFF - https://unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Myanmar 1000-109F - https://unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf Myanmar extended A AA60-AA7F - https://unicode.org/charts/PDF/UAA60.pdf Myanmar extended B A9E0-A9FF - https://unicode.org/charts/PDF/UA9E0.pdf the pattern is used by has_invisible_chars() and coins_cleanup() ]] local indic_script = '[\224\164\128-\224\181\191\224\163\160-\224\183\191\225\128\128-\225\130\159\234\167\160-\234\167\191\234\169\160-\234\169\191]'; -- list of emoji that use a zwj character (U+200D) to combine with another emoji -- from: https://unicode.org/Public/emoji/15.1/emoji-zwj-sequences.txt; version: 15.1; 2023-06-05 -- table created by: [[:en:Module:Make emoji zwj table]] local emoji_t = { -- indexes are decimal forms of the hex values in U+xxxx [8596] = true, -- U+2194 ↔ left right arrow [8597] = true, -- U+2195 ↕ up down arrow [9760] = true, -- U+2620 ☠ skull and crossbones [9792] = true, -- U+2640 ♀ female sign [9794] = true, -- U+2642 ♂ male sign [9877] = true, -- U+2695 ⚕ staff of aesculapius [9878] = true, -- U+2696 ⚖ scales [9895] = true, -- U+26A7 ⚧ male with stroke and male and female sign [9992] = true, -- U+2708 ✈ airplane [10052] = true, -- U+2744 ❄ snowflake [10084] = true, -- U+2764 ❤ heavy black heart [10145] = true, -- U+27A1 ➡ black rightwards arrow [11035] = true, -- U+2B1B ⬛ black large square [127752] = true, -- U+1F308 🌈 rainbow [127787] = true, -- U+1F32B 🌫 fog [127806] = true, -- U+1F33E 🌾 ear of rice [127859] = true, -- U+1F373 🍳 cooking [127868] = true, -- U+1F37C 🍼 baby bottle [127876] = true, -- U+1F384 🎄 christmas tree [127891] = true, -- U+1F393 🎓 graduation cap [127908] = true, -- U+1F3A4 🎤 microphone [127912] = true, -- U+1F3A8 🎨 artist palette [127979] = true, -- U+1F3EB 🏫 school [127981] = true, -- U+1F3ED 🏭 factory [128102] = true, -- U+1F466 👦 boy [128103] = true, -- U+1F467 👧 girl [128104] = true, -- U+1F468 👨 man [128105] = true, -- U+1F469 👩 woman [128139] = true, -- U+1F48B 💋 kiss mark [128165] = true, -- U+1F4A5 💥 collision symbol [128168] = true, -- U+1F4A8 💨 dash symbol [128171] = true, -- U+1F4AB 💫 dizzy symbol [128187] = true, -- U+1F4BB 💻 personal computer [128188] = true, -- U+1F4BC 💼 brief case [128293] = true, -- U+1F525 🔥 fire [128295] = true, -- U+1F527 🔧 wrench [128300] = true, -- U+1F52C 🔬 microscope [128488] = true, -- U+1F5E8 🗨 left speech bubble [128640] = true, -- U+1F680 🚀 rocket [128658] = true, -- U+1F692 🚒 fire engine [129001] = true, -- U+1F7E9 🟩 large green square [129003] = true, -- U+1F7EB 🟫 large brown square [129309] = true, -- U+1F91D 🤝 handshake [129455] = true, -- U+1F9AF 🦯 probing cane [129456] = true, -- U+1F9B0 🦰 emoji component red hair [129457] = true, -- U+1F9B1 🦱 emoji component curly hair [129458] = true, -- U+1F9B2 🦲 emoji component bald [129459] = true, -- U+1F9B3 🦳 emoji component white hair [129466] = true, -- U+1F9BA 🦺 safety vest [129468] = true, -- U+1F9BC 🦼 motorized wheelchair [129469] = true, -- U+1F9BD 🦽 manual wheelchair [129489] = true, -- U+1F9D1 🧑 adult [129490] = true, -- U+1F9D2 🧒 child [129657] = true, -- U+1FA79 🩹 adhesive bandage [129778] = true, -- U+1FAF2 🫲 leftwards hand } --[[----------------------< L A N G U A G E S U P P O R T >------------------- These tables and constants support various language-specific functionality. ]] --local this_wiki_code = mw.getContentLanguage():getCode(); -- get this wiki's language code local this_wiki_code = lang_obj:getCode(); -- get this wiki's language code if string.match (mw.site.server, 'wikidata') then this_wiki_code = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('int', {'lang'}); -- on Wikidata so use interface language setting instead end local mw_languages_by_tag_t = mw.language.fetchLanguageNames (this_wiki_code, 'all'); -- get a table of language tag/name pairs known to Wikimedia; used for interwiki tests local mw_languages_by_name_t = {}; for k, v in pairs (mw_languages_by_tag_t) do -- build a 'reversed' table name/tag language pairs know to MediaWiki; used for |language= v = mw.ustring.lower (v); -- lowercase for tag fetch; get name's proper case from mw_languages_by_tag_t[<tag>] if mw_languages_by_name_t[v] then -- when name already in the table if 2 == #k or 3 == #k then -- if tag does not have subtags mw_languages_by_name_t[v] = k; -- prefer the shortest tag for this name end else -- here when name not in the table mw_languages_by_name_t[v] = k; -- so add name and matching tag end end local inter_wiki_map = {}; -- map of interwiki prefixes that are language-code prefixes for k, v in pairs (mw.site.interwikiMap ('local')) do -- spin through the base interwiki map (limited to local) if mw_languages_by_tag_t[v["prefix"]] then -- if the prefix matches a known language tag inter_wiki_map[v["prefix"]] = true; -- add it to our local map end end --[[--------------------< S C R I P T _ L A N G _ C O D E S >------------------- This table is used to hold ISO 639-1 two-character and ISO 639-3 three-character language codes that apply only to |script-title= and |script-chapter= ]] local script_lang_codes = { 'ab', 'am', 'ar', 'be', 'bg', 'bn', 'bo', 'bs', 'dv', 'dz', 'el', 'fa', 'gu', 'he', 'hi', 'hy', 'ja', 'ka', 'kk', 'km', 'kn', 'ko', 'ku', 'ky', 'lo', 'mk', 'ml', 'mn', 'mni', 'mr', 'my', 'ne', 'or', 'ota', 'pa', 'ps', 'ru', 'sd', 'si', 'sr', 'syc', 'ta', 'te', 'tg', 'th', 'ti', 'tt', 'ug', 'uk', 'ur', 'uz', 'yi', 'yue', 'zh' }; --[[---------------< L A N G U A G E R E M A P P I N G >---------------------- These tables hold language information that is different (correct) from MediaWiki's definitions For each ['<tag>'] = 'language name' in lang_code_remap{} there must be a matching ['language name'] = {'language name', '<tag>'} in lang_name_remap{} lang_tag_remap{}: key is always lowercase ISO 639-1, -2, -3 language tag or a valid lowercase IETF language tag value is properly spelled and capitalized language name associated with <tag> only one language name per <tag>; key/value pair must have matching entry in lang_name_remap{} lang_name_remap{}: key is always lowercase language name value is a table the holds correctly spelled and capitalized language name [1] and associated tag [2] (tag must match a tag key in lang_tag_remap{}) may have multiple keys referring to a common preferred name and tag; For example: ['kolsch'] and ['kölsch'] both refer to 'Kölsch' and 'ksh' ]] local lang_tag_remap = { -- used for |language= and |script-title= / |script-chapter= ['als'] = 'Tosk Albanian', -- MediaWiki returns Alemannisch ['bh'] = 'Bihari', -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bla'] = 'Blackfoot', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['bn'] = 'Bengali', -- MediaWiki returns Bangla ['ca-valencia'] = 'Valencian', -- IETF variant of Catalan ['fkv'] = 'Kven', -- MediaWiki returns Kvensk ['gsw'] = 'Swiss German', ['ilo'] = 'Ilocano', -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['ksh'] = 'Kölsch', -- MediaWiki: Colognian; use IANA/ISO 639 preferred name ['ksh-x-colog'] = 'Colognian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Colognian; IETF private code created at Module:Lang/data ['mis-x-ripuar'] = 'Ripuarian', -- override MediaWiki ksh; no IANA/ISO 639 code for Ripuarian; IETF private code created at Module:Lang/data ['nan-tw'] = 'Taiwanese Hokkien', -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese and support en.wiki preferred name ['sr-ec'] = 'Serbian (Cyrillic script)', -- MediaWiki returns српски (ћирилица) ['sr-el'] = 'Serbian (Latin script)', -- MediaWiki returns srpski (latinica) } local lang_name_remap = { -- used for |language=; names require proper capitalization; tags must be lowercase ['alemannic'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- ISO 639-2, -3 alternate for Swiss German; MediaWiki mediawiki returns Alemannic for gsw; en.wiki preferred name ['alemannisch'] = {'Swiss German', 'gsw'}, -- not an ISO or IANA language name; MediaWiki uses 'als' as a subdomain name for Alemannic Wikipedia: als.wikipedia.org ['bangla'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki returns Bangla (the endonym) but we want Bengali (the exonym); here we remap ['bengali'] = {'Bengali', 'bn'}, -- MediaWiki doesn't use exonym so here we provide correct language name and 639-1 code ['bhojpuri'] = {'Bhojpuri', 'bho'}, -- MediaWiki uses 'bh' as a subdomain name for Bhojpuri Wikipedia: bh.wikipedia.org ['bihari'] = {'Bihari', 'bh'}, -- MediaWiki replaces 'Bihari' with 'Bhojpuri' so 'Bihari' cannot be found ['blackfoot'] = {'Blackfoot', 'bla'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Siksika; use en.wiki preferred name ['colognian'] = {'Colognian', 'ksh-x-colog'}, -- MediaWiki preferred name for ksh ['ilocano'] = {'Ilocano', 'ilo'}, -- MediaWiki/IANA/ISO 639: Iloko; use en.wiki preferred name ['kolsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name (use non-diacritical o instead of umlaut ö) ['kölsch'] = {'Kölsch', 'ksh'}, -- use IANA/ISO 639 preferred name ['kven'] = {'Kven', 'fkv'}, -- Unicode CLDR have decided not to support English language name for these two... ['kvensk'] = {'Kven', 'fkv'}, -- ...they say to refer to IANA registry for English names ['ripuarian'] = {'Ripuarian', 'mis-x-ripuar'}, -- group of dialects; no code in MediaWiki or in IANA/ISO 639 ['serbian (cyrillic script)'] = {'Serbian (Cyrillic script)', 'sr-cyrl'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-ec ['serbian (latin script)'] = {'Serbian (Latin script)', 'sr-latn'}, -- special case to get correct tag when |language=sr-el ['swiss german'] = {'Swiss German', 'gsw'}, ['taiwanese hokkien'] = {'Taiwanese Hokkien', 'nan-tw'}, -- make room for MediaWiki/IANA/ISO 639 nan: Min Nan Chinese ['tosk albanian'] = {'Tosk Albanian', 'als'}, -- MediaWiki replaces 'Tosk Albanian' with 'Alemannisch' so 'Tosk Albanian' cannot be found ['valencian'] = {'Valencian', 'ca-valencia'}, -- variant of Catalan; categorizes as Valencian } --[[---------------< P R O P E R T I E S _ C A T E G O R I E S >---------------- Properties categories. These are used for investigating qualities of citations. ]] local prop_cats = { ['foreign-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is foreign-language name, $2 is ISO639-1 code ['foreign-lang-source-2'] = 'CS1 foreign language sources (ISO 639-2)|$1', -- |language= category; a cat for ISO639-2 languages; $1 is the ISO 639-2 code used as a sort key ['local-lang-source'] = 'CS1 $1-language sources ($2)', -- |language= categories; $1 is local-language name, $2 is ISO639-1 code; not emitted when local_lang_cat_enable is false ['location-test'] = 'CS1 location test', ['long-vol'] = 'CS1: long volume value', -- probably temporary cat to identify scope of |volume= values longer than 4 characters ['script'] = 'CS1 uses $1-language script ($2)', -- |script-title=xx: has matching category; $1 is language name, $2 is ISO639-1 code ['tracked-param'] = 'CS1 tracked parameter: $1', -- $1 is base (enumerators removed) parameter name ['year-range-abbreviated'] = 'CS1: abbreviated year range', -- probably temporary cat to identify scope of |date=, |year= values using YYYY–YY form } --[[-------------------< T I T L E _ T Y P E S >-------------------------------- Here we map a template's CitationClass to TitleType (default values for |type= parameter) ]] local title_types = { ['AV-media-notes'] = 'Media notes', ['document'] = 'Document', ['interview'] = 'Interview', ['mailinglist'] = 'Mailing list', ['map'] = 'Map', ['podcast'] = 'Podcast', ['pressrelease'] = 'Press release', ['report'] = 'Report', ['speech'] = 'Speech', ['techreport'] = 'Technical report', ['thesis'] = 'Thesis', } --[[--------------------------< B U I L D _ K N O W N _ F R E E _ D O I _ R E G I S T R A N T S _ T A B L E >-- build a table of doi registrants known to be free-to-read In a doi, the registrant ID is the series of digits between the '10.' and the first '/': in doi 10.1100/sommat, 1100 is the registrant ID see §3.2.2 DOI prefix of the Doi Handbook p. 43 https://www.doi.org/doi-handbook/DOI_Handbook_Final.pdf#page=43 ]] local function build_free_doi_registrants_table() local registrants_t = {}; for _, v in ipairs ({ '1045', '1074', '1096', '1100', '1155', '1186', '1194', '1371', '1629', '1989', '1999', '2147', '2196', '3285', '3389', '3390', '3748', '3814', '3847', '3897', '4061', '4089', '4103', '4172', '4175', '4249', '4236', '4239', '4240', '4251', '4252', '4253', '4254', '4291', '4292', '4329', '4330', '4331', '5194', '5210', '5306', '5312', '5313', '5314', '5315', '5316', '5317', '5318', '5319', '5320', '5321', '5334', '5402', '5409', '5410', '5411', '5412', '5492', '5493', '5494', '5495', '5496', '5497', '5498', '5499', '5500', '5501', '5527', '5528', '5662', '6064', '6219', '7167', '7217', '7287', '7482', '7490', '7554', '7717', '7759', '7766', '11131', '11569', '11647', '11648', '12688', '12703', '12715', '12998', '13105', '14256', '14293', '14303', '15215', '15347', '15412', '15560', '16995', '17645', '19080', '19173', '20944', '21037', '21468', '21767', '22261', '22323', '22459', '24105', '24196', '24966', '26775', '30845', '32545', '35711', '35712', '35713', '35995', '36648', '37126', '37532', '37871', '47128', '47622', '47959', '52437', '52975', '53288', '54081', '54947', '55667', '55914', '57009', '58647', '59081', }) do registrants_t[v] = true; -- build a k/v table of known free-to-read doi registrants end return registrants_t; end --[[===================<< E R R O R M E S S A G I N G >>====================== ]] --[[----------< E R R O R M E S S A G E S U P P L I M E N T S >------------- I18N for those messages that are supplemented with additional specific text that describes the reason for the error TODO: merge this with special_case_translations{}? ]] local err_msg_supl = { ['char'] = 'invalid character', -- |isbn=, |sbn= ['check'] = 'checksum', -- |isbn=, |sbn= ['flag'] = 'flag', -- |archive-url= ['form'] = 'invalid form', -- |isbn=, |sbn= ['group'] = 'invalid group id', -- |isbn= ['initials'] = 'initials', -- Vancouver ['invalid language code'] = 'invalid language code', -- |script-<param>= ['journal'] = 'journal', -- |bibcode= ['length'] = 'length', -- |isbn=, |bibcode=, |sbn= ['liveweb'] = 'liveweb', -- |archive-url= ['missing comma'] = 'missing comma', -- Vancouver ['missing prefix'] = 'missing prefix', -- |script-<param>= ['missing title part'] = 'missing title part', -- |script-<param>= ['name'] = 'name', -- Vancouver ['non-Latin char'] = 'non-Latin character', -- Vancouver ['path'] = 'path', -- |archive-url= ['prefix'] = 'invalid prefix', -- |isbn= ['punctuation'] = 'punctuation', -- Vancouver ['save'] = 'save command', -- |archive-url= ['suffix'] = 'suffix', -- Vancouver ['timestamp'] = 'timestamp', -- |archive-url= ['unknown language code'] = 'unknown language code', -- |script-<param>= ['value'] = 'value', -- |bibcode= ['year'] = 'year', -- |bibcode= } --[[--------------< E R R O R _ C O N D I T I O N S >--------------------------- Error condition table. This table has two sections: errors at the top, maintenance at the bottom. Maint 'messaging' does not have a 'message' (message=nil) The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors TODO: rename error_conditions{} to something more generic; create separate error and maint tables inside that? ]] local error_conditions = { err_accessdate_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;access-date=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'Памылкі CS1: access-date без URL', hidden = false }, err_apostrophe_markup = { message = 'Курсіў або паўтлусты шрыфт недапушчальны ў: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'apostrophe_markup', category = 'Памылкі CS1: разметка', hidden = false }, err_archive_date_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>', anchor = 'archive_date_missing_url', category = 'Памылкі CS1: archive-url', hidden = false }, err_archive_date_url_ts_mismatch = { message = 'Неадпаведнасць часу ў <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code> / <code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code>; прапануецца $1', anchor = 'archive_date_url_ts_mismatch', category = 'Памылкі CS1: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_date = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;archive-date=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'Памылкі CS1: archive-url', hidden = false }, err_archive_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'Памылкі CS1: archive-url', hidden = false }, err_archive_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;archive-url=</code> некарэктны: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'archive_url', category = 'Памылкі CS1: archive-url', hidden = false }, err_arxiv_missing = { message = 'Патрабуецца <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code>', anchor = 'arxiv_missing', category = 'Памылкі CS1: arXiv', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_asintld_missing_asin = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> requires <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'asintld_missing_asin', category = 'Памылкі CS1: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_arxiv = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;arxiv=</code>', anchor = 'bad_arxiv', category = 'Памылкі CS1: arXiv', hidden = false }, err_bad_asin = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;asin=</code>', anchor = 'bad_asin', category ='Памылкі CS1: ASIN', hidden = false }, err_bad_asin_tld = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;asin-tld=</code>', anchor = 'bad_asin_tld', category ='Памылкі CS1: ASIN TLD', hidden = false }, err_bad_bibcode = { message = 'Праверце <code class="cs1-code">&#124;bibcode=</code> $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_bibcode', category = 'Памылкі CS1: bibcode', hidden = false }, err_bad_biorxiv = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code>', anchor = 'bad_biorxiv', category = 'Памылкі CS1: bioRxiv', hidden = false }, err_bad_citeseerx = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code>', anchor = 'bad_citeseerx', category = 'Памылкі CS1: citeseerx', hidden = false }, err_bad_date = { message = 'Праверце значэнне даты ў: $1', -- $1 is a parameter name list anchor = 'bad_date', category = 'Памылкі CS1: даты', hidden = false }, err_bad_doi = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', anchor = 'bad_doi', category = 'Памылкі CS1: DOI', hidden = false }, err_bad_hdl = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;hdl=</code>', anchor = 'bad_hdl', category = 'Памылкі CS1: HDL', hidden = false }, err_bad_isbn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;isbn=</code>: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_isbn', category = 'Памылкі CS1: ISBN', hidden = false }, err_bad_ismn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;ismn=</code>', anchor = 'bad_ismn', category = 'Памылкі CS1: ISMN', hidden = false }, err_bad_issn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;$1issn=</code>', -- $1 is 'e' or '' for eissn or issn anchor = 'bad_issn', category = 'Памылкі CS1: ISSN', hidden = false }, err_bad_jfm = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;jfm=</code>', anchor = 'bad_jfm', category = 'Памылкі CS1: JFM', hidden = false }, err_bad_jstor = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;jstor=</code>', anchor = 'bad_jstor', category = 'Памылкі CS1: JSTOR', hidden = false }, err_bad_lccn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;lccn=</code>', anchor = 'bad_lccn', category = 'Памылкі CS1: LCCN', hidden = false }, err_bad_medrxiv = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code>', anchor = 'bad_medrxiv', category = 'Памылкі CS1: medRxiv', hidden = false }, err_bad_mr = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;mr=</code>', anchor = 'bad_mr', category = 'Памылкі CS1: MR', hidden = false }, err_bad_oclc = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;oclc=</code>', anchor = 'bad_oclc', category = 'Памылкі CS1: OCLC', hidden = false }, err_bad_ol = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;ol=</code>', anchor = 'bad_ol', category = 'Памылкі CS1: OL', hidden = false }, err_bad_osti = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;osti=</code>', anchor = 'bad_osti', category = 'Памылкі CS1: OSTI', hidden = false }, err_bad_paramlink = { -- for |title-link=, |author/editor/translator-link=, |series-link=, |episode-link= message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_paramlink', category = 'Памылкі CS1: спасылка для параметра', hidden = false }, err_bad_pmc = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', anchor = 'bad_pmc', category = 'Памылкі CS1: PMC', hidden = false }, err_bad_pmid = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;pmid=</code>', anchor = 'bad_pmid', category = 'Памылкі CS1: PMID', hidden = false }, err_bad_rfc = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;rfc=</code>', anchor = 'bad_rfc', category = 'Памылкі CS1: RFC', hidden = false }, err_bad_s2cid = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;s2cid=</code>', anchor = 'bad_s2cid', category = 'Памылкі CS1: S2CID', hidden = false }, err_bad_sbn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;sbn=</code>: $1', -- $1 is error message detail anchor = 'bad_sbn', category = 'Памылкі CS1: SBN', hidden = false }, err_bad_ssrn = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code>', anchor = 'bad_ssrn', category = 'Памылкі CS1: SSRN', hidden = false }, err_bad_url = { message = 'Праверце значэнне $1', -- $1 is parameter name anchor = 'bad_url', category = 'Памылкі CS1: URL', hidden = false }, err_bad_usenet_id = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;message-id=</code>', anchor = 'bad_message_id', category = 'Памылкі CS1: message-id', hidden = false }, err_bad_zbl = { message = 'Праверце значэнне <code class="cs1-code">&#124;zbl=</code>', anchor = 'bad_zbl', category = 'Памылкі CS1: Zbl', hidden = false }, err_bare_url_missing_title = { message = 'Адсутнічае загаловак у $1', -- $1 is parameter name anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'Памылкі CS1: голы URL', hidden = false }, err_biorxiv_missing = { message = 'Не хапае <code class="cs1-code">&#124;biorxiv=</code>', anchor = 'biorxiv_missing', category = 'Памылкі CS1: bioRxiv', -- same as bad bioRxiv hidden = false }, err_chapter_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ігнараваны', -- $1 is parameter name anchor = 'chapter_ignored', category = 'Памылкі CS1: ігнаруецца chapter', hidden = false }, err_citation_missing_title = { message = 'Адсутнічае або пусты <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'citation_missing_title', category = 'Памылкі CS1: не хапае назвы', hidden = false }, err_citeseerx_missing = { message = 'Не хапае <code class="cs1-code">&#124;citeseerx=</code>', anchor = 'citeseerx_missing', category = 'Памылкі CS1: citeseerx', -- same as bad citeseerx hidden = false }, err_cite_web_url = { -- this error applies to cite web and to cite podcast message = 'Адсутнічае або пусты <code class="cs1-code">&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'Памылкі CS1: не хапае URL', hidden = false }, err_class_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;class=</code> ігнараваны', anchor = 'class_ignored', category = 'Памылкі CS1: клас', hidden = false }, err_contributor_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> ігнараваны', anchor = 'contributor_ignored', category = 'Памылкі CS1: укладальнік', hidden = false }, err_contributor_missing_required_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;contributor=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'contributor_missing_required_param', category = 'Памылкі CS1: укладальнік', hidden = false }, err_deprecated_params = { message = 'Шаблон цытавання ўжывае састарэлы параметр <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'deprecated_params', category = 'Памылкі CS1: састарэлыя параметры', hidden = false }, err_disp_name = { message = 'Памылковы <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name; $2 is the assigned value anchor = 'disp_name', category = 'Памылкі CS1: display-names', hidden = false, }, err_doibroken_missing_doi = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;doi=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'doibroken_missing_doi', category = 'Памылкі CS1: DOI', hidden = false }, err_embargo_missing_pmc = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;pmc=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'embargo_missing_pmc', category = 'Памылкі CS1: PMC embargo', hidden = false }, err_empty_citation = { message = 'Пустое цытаванне', anchor = 'empty_citation', category = 'Памылкі CS1: пустое цытаванне', hidden = false }, err_etal = { message = 'Непасрэднае ўжыванне et al. у: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'explicit_et_al', category = 'Памылкі CS1: непасрэднае ўжыванне et al.', hidden = false }, err_extra_text_edition = { message = '<code class="cs1-code">&#124;edition=</code> мае залішні тэкст', anchor = 'extra_text_edition', category = 'Памылкі CS1: залішні тэкст: edition', hidden = false, }, err_extra_text_issue = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> мае залішні тэкст', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_issue', category = 'Памылкі CS1: залішні тэкст: issue', hidden = false, }, err_extra_text_pages = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> мае залішні тэкст', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_pages', category = 'Памылкі CS1: залішні тэкст: pages', hidden = false, }, err_extra_text_volume = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> мае залішні тэкст', -- $1 is parameter name anchor = 'extra_text_volume', category = 'Памылкі CS1: залішні тэкст: volume', hidden = true, }, err_first_missing_last = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> не мае <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is first alias, $2 is matching last alias anchor = 'first_missing_last', category = 'Памылкі CS1: не хапае назвы', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_format_missing_url = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is format parameter $2 is url parameter anchor = 'format_missing_url', category = 'Памылкі CS1: format без URL', hidden = false }, err_generic_name = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> мае агульную назву', -- $1 is parameter name anchor = 'generic_name', category = 'Памылкі CS1: агульная назва', hidden = false, }, err_generic_title = { message = 'Шаблон цытавання ўжывае агульны загаловак', anchor = 'generic_title', category = 'Памылкі CS1: агульны загаловак', hidden = false, }, err_invalid_param_val = { message = 'Няправільны <code class="cs1-code">&#124;$1=$2</code>', -- $1 is parameter name $2 is parameter value anchor = 'invalid_param_val', category = 'Памылкі CS1: няправільнае значэнне параметра', hidden = false }, err_invisible_char = { message = '$1 у $2 на пазіцыі $3', -- $1 is invisible char $2 is parameter name $3 is position number anchor = 'invisible_char', category = 'Памылкі CS1: нябачныя сімвалы', hidden = false }, err_medrxiv_missing = { message = 'Не хапае <code class="cs1-code">&#124;medrxiv=</code>', anchor = 'medrxiv_missing', category = 'Памылкі CS1: medRxiv', -- same as bad medRxiv hidden = false }, err_missing_name = { message = 'Не хапае <code class="cs1-code">&#124;$1$2=</code>', -- $1 is modified NameList; $2 is enumerator anchor = 'missing_name', category = 'Памылкі CS1: не хапае назвы', -- author, contributor, editor, interviewer, translator hidden = false }, err_missing_periodical = { message = 'Шаблон цытавання $1 патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical periodical parameter name for cite $1 anchor = 'missing_periodical', category = 'Памылкі CS1: не хапае перыядычнага выдання', hidden = true }, err_missing_pipe = { message = 'Не хапае вертыкальнай рыскі ў: <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'missing_pipe', category = 'Памылкі CS1: не хапае вертыкальнай рыскі', hidden = false }, err_missing_publisher = { message = 'Шаблон цытавання $1 патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>', -- $1 is cs1 template name; $2 is canonical publisher parameter name for cite $1 anchor = 'missing_publisher', category = 'Памылкі CS1: не зададзены publisher', hidden = false }, err_numeric_names = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> складаецца з лічбаў', -- $1 is parameter name', anchor = 'numeric_names', category = 'Памылкі CS1: лічбы замест імя', hidden = false, }, err_param_access_requires_param = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1-access=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_access_requires_param', category = 'Памылкі CS1: param-access', hidden = false }, err_param_has_ext_link = { message = 'Вонкавая спасылка ў <code class="cs1-code">$1</code>', -- $1 is parameter name anchor = 'param_has_ext_link', category = 'Памылкі CS1: вонкавыя спасылкі', hidden = false }, err_parameter_ignored = { message = 'Невядомы параметр <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ігнараваны', -- $1 is parameter name anchor = 'parameter_ignored', category = 'Памылкі CS1: непадтрыманыя параметры', hidden = false }, err_parameter_ignored_suggest = { message = 'Невядомы параметр <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ігнараваны (прапануецца <code class="cs1-code">&#124;$2=</code>)', -- $1 is unknown parameter $2 is suggested parameter name anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'Памылкі CS1: непадтрыманыя параметры', hidden = false }, err_periodical_ignored = { message = '<code class="cs1-code">&#124;$1=</code> ігнараваны', -- $1 is parameter name anchor = 'periodical_ignored', category = 'Памылкі CS1: праігнараваны параметр periodical', hidden = false }, err_redundant_parameters = { message = 'Пададзена больш чым адно значэнне $1 specified', -- $1 is error message detail anchor = 'redundant_parameters', category = 'Памылкі CS1: дубляваны параметр', hidden = false }, err_script_parameter = { message = 'Няправільны <code class="cs1-code">&#124;$1=</code>: $2', -- $1 is parameter name $2 is script language code or error detail anchor = 'script_parameter', category = 'Памылкі CS1: параметры скрыпта', hidden = false }, err_ssrn_missing = { message = 'Не хапае <code class="cs1-code">&#124;ssrn=</code>', anchor = 'ssrn_missing', category = 'Памылкі CS1: SSRN', -- same as bad arxiv hidden = false }, err_text_ignored = { message = 'Тэкст "$1" ігнараваны', -- $1 is ignored text anchor = 'text_ignored', category = 'Памылкі CS1: безыменны параметр', hidden = false }, err_trans_missing_title = { message = '<code class="cs1-code">&#124;trans-$1=</code> патрабуе <code class="cs1-code">&#124;$1=</code> або <code class="cs1-code">&#124;script-$1=</code>', -- $1 is base parameter name anchor = 'trans_missing_title', category = 'Памылкі CS1: перакладзены загаловак', hidden = false }, err_param_unknown_empty = { message = 'Шаблон цытавання мае пусты невядомы параметр: $1', -- $1 is empty unknown param anchor = 'param_unknown_empty', category = 'Памылкі CS1: пустыя невядомыя параметры', hidden = false }, err_param_unknown_empty_many = { message = 'Шаблон цытавання мае пустыя невядомыя параметры: $1', -- $1 is empty unknown param list anchor = 'param_unknown_empty', category = 'Памылкі CS1: пустыя невядомыя параметры', hidden = false }, err_vancouver = { message = 'Памылка ванкуверскага стылю: $1 у назве $2', -- $1 is error detail, $2 is the nth name anchor = 'vancouver', category = 'Памылкі CS1: ванкуверскі стыль', hidden = false }, err_wikilink_in_url = { message = 'Канфлікт вікіспасылкі з URL', -- uses ndash anchor = 'wikilink_in_url', category = 'Памылкі CS1: вікіспасылкі ва URL', -- uses ndash hidden = false }, --[[--------------------------< M A I N T >------------------------------------- maint messages do not have a message (message = nil); otherwise the structure is the same as error messages ]] maint_archived_copy = { message = nil, anchor = 'archived_copy', category = 'Папярэджанні CS1: архіўная копія як загаловак', hidden = true, }, maint_bibcode = { message = nil, anchor = 'bibcode', category = 'Папярэджанні CS1: bibcode', hidden = true, }, maint_location_no_publisher = { -- cite book, conference, encyclopedia; citation as book cite or encyclopedia cite message = nil, anchor = 'location_no_publisher', category = 'Папярэджанні CS1: месца без выдавецтва', hidden = true, }, maint_bot_unknown = { message = nil, anchor = 'bot:_unknown', category = 'Папярэджанні CS1: бот: невядомы статус арыгінальнага URL', hidden = true, }, maint_date_auto_xlated = { -- date auto-translation not supported by en.wiki message = nil, anchor = 'date_auto_xlated', category = 'Папярэджанні CS1: аўтаперакладзеная дата', hidden = true, }, maint_date_format = { message = nil, anchor = 'date_format', category = 'Папярэджанні CS1: фармат даты', hidden = true, }, maint_date_year = { message = nil, anchor = 'date_year', category = 'Папярэджанні CS1: date і year', hidden = true, }, maint_doi_ignore = { message = nil, anchor = 'doi_ignore', category = 'Папярэджанні CS1: ігнараваныя памылкі DOI', hidden = true, }, maint_doi_inactive = { message = nil, anchor = 'doi_inactive', category = 'Папярэджанні CS1: неактыўны DOI', hidden = true, }, maint_doi_inactive_dated = { message = nil, anchor = 'doi_inactive_dated', category = 'Папярэджанні CS1: неактыўны DOI з $2$3$1', -- $1 is year, $2 is month-name or empty string, $3 is space or empty string hidden = true, }, maint_doi_unflagged_free = { message = nil, anchor = 'doi_unflagged_free', category = 'Папярэджанні CS1: непазначаны свабодны DOI', hidden = true, }, maint_extra_punct = { message = nil, anchor = 'extra_punct', category = 'Папярэджанні CS1: залішняя пунктуацыя', hidden = true, }, maint_isbn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_isbn_err', category = 'Папярэджанні CS1: ігнараваныя памылкі ISBN', hidden = true, }, maint_issn_ignore = { message = nil, anchor = 'ignore_issn', category = 'Папярэджанні CS1: ігнараваныя памылкі ISSN', hidden = true, }, maint_jfm_format = { message = nil, anchor = 'jfm_format', category = 'Папярэджанні CS1: фармат JFM', hidden = true, }, maint_location = { message = nil, anchor = 'location', category = 'Папярэджанні CS1: месца', hidden = true, }, maint_mr_format = { message = nil, anchor = 'mr_format', category = 'Папярэджанні CS1: фармат MR', hidden = true, }, maint_mult_names = { message = nil, anchor = 'mult_names', category = 'Папярэджанні CS1: розныя назвы: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_numeric_names = { message = nil, anchor = 'numeric_names', category = 'Папярэджанні CS1: лічбавыя назвы: $1', -- $1 is '<name>s list'; gets value from special_case_translation table hidden = true, }, maint_others = { message = nil, anchor = 'others', category = 'Папярэджанні CS1: іншае', hidden = true, }, maint_others_avm = { message = nil, anchor = 'others_avm', category = 'Папярэджанні CS1: іншае ў cite AV media (notes)', hidden = true, }, maint_overridden_setting = { message = nil, anchor = 'overridden', category = 'Папярэджанні CS1: пераазначэнне настройкі', hidden = true, }, maint_pmc_embargo = { message = nil, anchor = 'embargo', category = 'Папярэджанні CS1: PMC embargo expired', hidden = true, }, maint_pmc_format = { message = nil, anchor = 'pmc_format', category = 'Папярэджанні CS1: фармат PMC', hidden = true, }, maint_postscript = { message = nil, anchor = 'postscript', category = 'Папярэджанні CS1: postscript', hidden = true, }, maint_ref_duplicates_default = { message = nil, anchor = 'ref_default', category = 'Папярэджанні CS1: ref паўтарае значэнне па змоўчанні', hidden = true, }, maint_unfit = { message = nil, anchor = 'unfit', category = 'Папярэджанні CS1: unfit URL', hidden = true, }, maint_unknown_lang = { message = nil, anchor = 'unknown_lang', category = 'Папярэджанні CS1: невядомая мова', hidden = true, }, maint_untitled = { message = nil, anchor = 'untitled', category = 'Папярэджанні CS1: перыядычнае выданне без загалоўка', hidden = true, }, maint_url_status = { message = nil, anchor = 'url_status', category = 'Папярэджанні CS1: url-status', hidden = true, }, maint_zbl = { message = nil, anchor = 'zbl', category = 'Папярэджанні CS1: Zbl', hidden = true, }, } --[[--------------------------< I D _ L I M I T S _ D A T A _ T >---------------------------------------------- fetch id limits for certain identifiers from c:Data:CS1/Identifier limits.tab. This source is a json tabular data file maintained at wikipedia commons. Convert the json format to a table of k/v pairs. The values from <id_limits_data_t> are used to set handle.id_limit. ]] local id_limits_data_t = {}; for _, limit_t in ipairs (mw.ext.data.get ("CS1/Identifier limits.tab").data) do id_limits_data_t[limit_t[1]] = limit_t[2]; -- <limit[1]> is identifier; <limit[2]> is upper limit for that identifier end --[[--------------------------< I D _ H A N D L E R S >-------------------------------------------------------- The following contains a list of values for various defined identifiers. For each identifier we specify a variety of information necessary to properly render the identifier in the citation. parameters: a list of parameter aliases for this identifier; first in the list is the canonical form link: Wikipedia article name redirect: a local redirect to a local Wikipedia article name; at en.wiki, 'ISBN (identifier)' is a redirect to 'International Standard Book Number' q: Wikidata q number for the identifier label: the label preceding the identifier; label is linked to a Wikipedia article (in this order): redirect from id_handlers['<id>'].redirect when use_identifier_redirects is true Wikidata-supplied article name for the local wiki from id_handlers['<id>'].q local article name from id_handlers['<id>'].link prefix: the first part of a URL that will be concatenated with a second part which usually contains the identifier suffix: optional third part to be added after the identifier encode: true if URI should be percent-encoded; otherwise false COinS: identifier link or keyword for use in COinS: for identifiers registered at info-uri.info use: info:.... where '...' is the appropriate identifier label for identifiers that have COinS keywords, use the keyword: rft.isbn, rft.issn, rft.eissn for |asin= and |ol=, which require assembly, use the keyword: url for others make a URL using the value in prefix/suffix and #label, use the keyword: pre (not checked; any text other than 'info', 'rft', or 'url' works here) set to nil to leave the identifier out of the COinS separator: character or text between label and the identifier in the rendered citation id_limit: for those identifiers with established limits, this property holds the upper limit access: use this parameter to set the access level for all instances of this identifier. the value must be a valid access level for an identifier (see ['id-access'] in this file). custom_access: to enable custom access level for an identifier, set this parameter to the parameter that should control it (normally 'id-access') ]] local id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'eprint'}, link = 'arXiv', redirect = 'arXiv (ідэнтыфікатар)', q = 'Q118398', label = 'arXiv', prefix = 'https://arxiv.org/abs/', encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', access = 'free', -- free to read }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', redirect = 'ASIN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q1753278', label = 'ASIN', prefix = 'https://www.amazon.', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode'}, link = 'Bibcode', redirect = 'Bibcode (ідэнтыфікатар)', q = 'Q25754', label = 'Bibcode', prefix = 'https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', custom_access = 'bibcode-access', }, ['BIORXIV'] = { parameters = {'biorxiv'}, link = 'bioRxiv', redirect = 'bioRxiv (ідэнтыфікатар)', q = 'Q19835482', label = 'bioRxiv', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['CITESEERX'] = { parameters = {'citeseerx'}, link = 'CiteSeerX', redirect = 'CiteSeerX (ідэнтыфікатар)', q = 'Q2715061', label = 'CiteSeerX', prefix = 'https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['DOI'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = { 'doi', 'DOI'}, link = 'Лічбавы ідэнтыфікатар аб’екта', redirect = 'doi (ідэнтыфікатар)', q = 'Q25670', label = 'doi', prefix = 'https://doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, custom_access = 'doi-access', }, ['EISSN'] = { parameters = {'eissn', 'EISSN'}, link = 'International Standard Serial Number#Electronic ISSN', redirect = 'eISSN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q46339674', label = 'eISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.eissn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['HDL'] = { parameters = { 'hdl', 'HDL' }, link = 'Handle System', redirect = 'hdl (ідэнтыфікатар)', q = 'Q3126718', label = 'hdl', prefix = 'https://hdl.handle.net/', COinS = 'info:hdl', separator = ':', encode = true, custom_access = 'hdl-access', }, ['ISBN'] = { -- Used by InternetArchiveBot parameters = {'isbn', 'ISBN'}, link = 'Міжнародны стандартны кніжны нумар', redirect = 'ISBN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q33057', label = 'ISBN', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISMN'] = { parameters = {'ismn', 'ISMN'}, link = 'International Standard Music Number', redirect = 'ISMN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q1666938', label = 'ISMN', prefix = '', -- not currently used; COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', redirect = 'ISSN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q131276', label = 'ISSN', prefix = 'https://www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', redirect = 'JFM (ідэнтыфікатар)', q = '', label = 'JFM', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', redirect = 'JSTOR (ідэнтыфікатар)', q = 'Q1420342', label = 'JSTOR', prefix = 'https://www.jstor.org/stable/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', custom_access = 'jstor-access', }, ['LCCN'] = { parameters = {'lccn', 'LCCN'}, link = 'Library of Congress Control Number', redirect = 'LCCN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q620946', label = 'LCCN', prefix = 'https://lccn.loc.gov/', COinS = 'info:lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MEDRXIV'] = { parameters = {'medrxiv'}, link = 'medRxiv', redirect = 'medRxiv (ідэнтыфікатар)', q = 'Q58465838', label = 'medRxiv', prefix = 'https://www.medrxiv.org/content/', COinS = 'pre', -- use prefix value access = 'free', -- free to read encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'mr', 'MR'}, link = 'Mathematical Reviews', redirect = 'MR (ідэнтыфікатар)', q = 'Q211172', label = 'MR', prefix = 'https://mathscinet.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'oclc', 'OCLC'}, link = 'OCLC', redirect = 'OCLC (ідэнтыфікатар)', q = 'Q190593', label = 'OCLC', prefix = 'https://www.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OCLC or 0, }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', redirect = 'OL (ідэнтыфікатар)', q = 'Q1201876', label = 'OL', prefix = 'https://openlibrary.org/', COinS = 'url', separator = '&nbsp;', encode = true, custom_access = 'ol-access', }, ['OSTI'] = { parameters = {'osti', 'OSTI'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', redirect = 'OSTI (ідэнтыфікатар)', q = 'Q2015776', label = 'OSTI', prefix = 'https://www.osti.gov/biblio/', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.OSTI or 0, custom_access = 'osti-access', }, ['PMC'] = { parameters = {'pmc', 'PMC'}, link = 'PubMed Central', redirect = 'PMC (ідэнтыфікатар)', q = 'Q229883', label = 'PMC', prefix = 'https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = '', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['PMID'] = { parameters = {'pmid', 'PMID'}, link = 'PubMed Identifier', redirect = 'PMID (ідэнтыфікатар)', q = 'Q2082879', label = 'PMID', prefix = 'https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.PMID or 0, }, ['RFC'] = { parameters = {'rfc', 'RFC'}, link = 'Request for Comments', redirect = 'RFC (ідэнтыфікатар)', q = 'Q212971', label = 'RFC', prefix = 'https://tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.RFC or 0, access = 'free', -- free to read }, ['SBN'] = { parameters = {'sbn', 'SBN'}, link = 'Standard Book Number', -- redirect to International_Standard_Book_Number#History redirect = 'SBN (ідэнтыфікатар)', label = 'SBN', prefix = 'Special:BookSources/0-', -- prefix has leading zero necessary to make 9-digit sbn a 10-digit isbn COinS = nil, -- nil because we can't use pre or rft or info: separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'ssrn', 'SSRN'}, link = 'Social Science Research Network', redirect = 'SSRN (ідэнтыфікатар)', q = 'Q7550801', label = 'SSRN', prefix = 'https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.SSRN or 0, custom_access = 'ssrn-access', }, ['S2CID'] = { parameters = {'s2cid', 'S2CID'}, link = 'Semantic Scholar', redirect = 'S2CID (ідэнтыфікатар)', q = 'Q22908627', label = 'S2CID', prefix = 'https://api.semanticscholar.org/CorpusID:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = false, separator = '&nbsp;', id_limit = id_limits_data_t.S2CID or 0, custom_access = 's2cid-access', }, ['USENETID'] = { parameters = {'message-id'}, link = 'Usenet', redirect = 'Usenet (ідэнтыфікатар)', q = 'Q193162', label = 'Usenet:', prefix = 'news:', encode = false, COinS = 'pre', -- use prefix value separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'zbl', 'ZBL' }, link = 'Zentralblatt MATH', redirect = 'Zbl (ідэнтыфікатар)', q = 'Q190269', label = 'Zbl', prefix = 'https://zbmath.org/?format=complete&q=an:', COinS = 'pre', -- use prefix value encode = true, separator = '&nbsp;', }, } --[[--------------------------< E X P O R T S >--------------------------------- ]] return { use_identifier_redirects = use_identifier_redirects, -- booleans defined in the settings at the top of this module local_lang_cat_enable = local_lang_cat_enable, date_name_auto_xlate_enable = date_name_auto_xlate_enable, date_digit_auto_xlate_enable = date_digit_auto_xlate_enable, enable_sort_keys = enable_sort_keys, -- tables and variables created when this module is loaded global_df = get_date_format (), -- this line can be replaced with "global_df = 'dmy-all'," to have all dates auto translated to dmy format. global_cs1_config_t = global_cs1_config_t, -- global settings from {{cs1 config}} punct_skip = build_skip_table (punct_skip, punct_meta_params), url_skip = build_skip_table (url_skip, url_meta_params), known_free_doi_registrants_t = build_free_doi_registrants_table(), name_space_sort_keys = name_space_sort_keys, aliases = aliases, special_case_translation = special_case_translation, date_names = date_names, err_msg_supl = err_msg_supl, error_conditions = error_conditions, editor_markup_patterns = editor_markup_patterns, et_al_patterns = et_al_patterns, id_handlers = id_handlers, keywords_lists = keywords_lists, keywords_xlate = keywords_xlate, stripmarkers = stripmarkers, invisible_chars = invisible_chars, invisible_defs = invisible_defs, indic_script = indic_script, emoji_t = emoji_t, maint_cats = maint_cats, messages = messages, presentation = presentation, prop_cats = prop_cats, script_lang_codes = script_lang_codes, lang_tag_remap = lang_tag_remap, lang_name_remap = lang_name_remap, this_wiki_code = this_wiki_code, title_types = title_types, uncategorized_namespaces = uncategorized_namespaces_t, uncategorized_subpages = uncategorized_subpages, templates_using_volume = templates_using_volume, templates_using_issue = templates_using_issue, templates_not_using_page = templates_not_using_page, vol_iss_pg_patterns = vol_iss_pg_patterns, single_letter_2nd_lvl_domains_t = single_letter_2nd_lvl_domains_t, inter_wiki_map = inter_wiki_map, mw_languages_by_tag_t = mw_languages_by_tag_t, mw_languages_by_name_t = mw_languages_by_name_t, citation_class_map_t = citation_class_map_t, citation_issue_t = citation_issue_t, citation_no_volume_t = citation_no_volume_t, } pwgtkhu8id74fin5tz1zmmlkuz4w9w7 4 728988 5125502 5123524 2026-04-13T15:11:52Z Plaga med 116903 /* Notice of removal of local oversighters */ Адказ 5125502 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> kzarcnfoglvdp5g65t2yy7jum8mxwsd 5125517 5125502 2026-04-13T16:03:04Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Notice of removal of local oversighters */ Адказ 5125517 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> t2suey9w5bhk1nr66ezegar3nouaslx 4 729023 5125575 5125090 2026-04-13T18:20:52Z Антон 740 76022 /* За */ +1 5125575 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) hao38ewmbwuqakwxyheuvovw0xjbehd 5125739 5125575 2026-04-14T05:46:44Z Milana Borisova 166605 +[[/2025—2026|2025—2026]] 5125739 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 0p7qa259z0dy1urtd91bhi476y32e23 5125741 5125739 2026-04-14T05:48:09Z Milana Borisova 166605 У архіў 5125741 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === kct30oce9c06n2jfjnthvi3y6pivs65 5125744 5125741 2026-04-14T05:50:04Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/Milana Borisova|Milana Borisova]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5125744 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) hao38ewmbwuqakwxyheuvovw0xjbehd 5125745 5125744 2026-04-14T05:50:24Z Mitte27 34973 Адкат праўкі [[Special:Diff/5125744|5125744]] аўтарства [[Special:Contributions/Железный капут|Железный капут]] ([[User talk:Железный капут|размовы]]) 5125745 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === kct30oce9c06n2jfjnthvi3y6pivs65 5125747 5125745 2026-04-14T05:56:53Z Milana Borisova 166605 /* За */ Адказ 5125747 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) *:<nowiki>{{за}}</nowiki>. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === hqcurnxfkjh5t6m6x7n6idb9k9tggyy 5125748 5125747 2026-04-14T05:57:13Z Milana Borisova 166605 /* За */ 5125748 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === mcvfcyfrijtmjydri2xju9igoxeu8y0 5125749 5125748 2026-04-14T05:59:13Z Milana Borisova 166605 /* За */ 5125749 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма і вельмі шмат отпатрулируемых правак. [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === g1aav8b3a9nftkh6j052qsrq9th74ti 5125913 5125749 2026-04-14T11:44:43Z Tomasz Bladyniec 6463 /* За */ 5125913 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) ** Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма і вельмі шмат отпатрулируемых правак. [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 14:44, 14 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === msgry4bd27l5rrdsounizp9qtnsvdgx 0 729515 5125743 4313136 2026-04-14T05:49:00Z Rymchonak 22863 дапаўненне 5125743 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джордж Рычард Беймер''' ({{lang-en|George Richard Beymer}}; нар. {{ДН|20|2|1938}}, Авока, Аява, [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]]. Шырока вядомы як выканаўца ролі Тоні ў кінаверсіі культавага брадвейскага мюзікла «[[Вестсайдская гісторыя (фільм)|Вестсайдская гісторыя]]» (1961), а таксама па ролі Пітэра ў фільме «Дзённік Ганны Франк» (1959), радавога 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі ў фільме «Самы доўгі дзень» (1962), Бэна Хорна ў тэлесерыяле «[[Твін Пікс]]» (1990) і яго працягу. == Фільмаграфія == * (1953) «[[Вакзал Тэрміні (фільм)|Вакзал Тэрміні]]» — ''Пол'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беймер Рычард}} [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] a3f47v2ykc1vsl7l53a6cq4uoj9t2h5 0 740282 5125758 4564431 2026-04-14T06:54:01Z Rymchonak 22863 5125758 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эдвардс}} {{Асоба}} '''Блейк Эдвардс''' ({{lang-en|Blake Edwards}}, сапраўднае імя ''Уільям Блейк Крамп'' ({{lang-en|William Blake Crump}}), {{ДН|26|7|1922}} — {{ДС|15|12|2010}}) — амерыканскі кінарэжысёр і сцэнарыст. Муж актрысы [[Джулі Эндрус]]. Блейк Эдвардс набыў вядомасць у асноўным дзякуючы папулярным камедыям 1960-х і 1970-х гадоў з цыкла «Ружовая пантэра», з іх галоўным героем — няўдачлівым інспектарам Клуза ў выкананні цудоўнага коміка [[Пітэр Селерс|Пітэра Селерса]], каскадам трукаў і каскадам трукаў. Аднак творчасць Эдвардса мае нашмат шырэйшы дыяпазон. Уладальнік ганаровага «Оскара» 2004 года, а таксама прэмій «Сатурн», «[[Сезар]]», Сан-Себасцьянскага МКФ і інш. == Фільмаграфія == * (1963) «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} q35hvsy96x38mj9uf6mcckwfcne1kc9 0 740565 5125569 5074428 2026-04-13T18:08:07Z Pabojnia 135280 /* Спіс */ афармленне 5125569 wikitext text/x-wiki Гэта спіс відэагульняў, якія прадаліся найбольшай колькасцю адзінак па ўсім свеце. Самай прадаванай [[Камп’ютарная гульня|відэагульнёй]] на сённяшні дзень з’яўляецца «[[Minecraft]]», гульня-{{Не перакладзена 5|Нелінейнасць (камп’ютарныя гульні)|пясочніца|ru|Нелинейность (компьютерные игры)}}, выпушчаная «[[Mojang Studios]]» у траўні [[2009 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2009 года]] для [[Персанальны камп’ютар|ПК]], [[Мабільны тэлефон|мабільных]] і [[Гульнявая прыстаўка|кансольных платформаў]], была прададзеная тыражом больш 238 мільёнаў копій на ўсіх платформах. «[[Grand Theft Auto V]]» і «Tetris» ад [[Electronic Arts|EA]] — адзіныя іншыя вядомыя відэагульні, якія разышліся тыражом больш за 100 мільёнаў копій. Самай прадаванай гульнёй на адной платформе з’яўляецца «{{Не перакладзена 5|Wii Sports|Wii Sports|ru|Wii Sports}}», з амаль 83 мільёнамі продажаў для кансолі «[[Wii]]». Сярод 50 самых прадаваных відэагульняў у гэтым спісе больш за палову былі распрацаваны або апублікаваны кампаніяй «[[Nintendo]]», уключаючы чатыры з першай дзясяткі; чатыры гульні «Nintendo» былі апублікаваны сумесна з іх даччынай кампаніяй «Pokémon Company». Іншыя выдаўцы, якія шматкроць ўвайшлі ў топ-50, уключаюць «[[Activision]]» і «{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}}» з пяццю гульнямі кожны, «Electronic Arts» з трыма гульнямі і «{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Namco Bandai|ru|Bandai Namco Entertainment}}» з двума гульнямі. «{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}}» з’яўляецца распрацоўшчыкам з найбольшай колькасцю гульняў у топ-50, з трынаццаццю гульнямі ў спісе, за якім ідзе «{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}}» з шасцю гульнямі «{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}». Самая старая гульня ў топ-50 — «[[Pac-Man]]», выпушчаная ў траўні 1980 года, а самая апошняя — «[[Animal Crossing: New Horizons]]», выпушчаная ў сакавіку 2020 года. Гульні, аб якіх паведамляецца па колькасці гульцоў, а не па афіцыйных дадзеных аб продажах, такім як зарэгістраваныя ўліковыя запісы, падпіскі або бясплатнае валоданне, замест гэтага ўключаюцца ў спіс самых папулярных відэагульняў па колькасці гульцоў. == Спіс == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Назва ! scope="col" |Продажы ! scope="col" |Серыя ! scope="col" |Платформа(-ы) ! scope="col" |Дата выхаду ! scope="col" |Распрацоўнік(-і) ! scope="col" |Выдавец(-ы) ! scope="col" class="unsortable" |Нататкі |- |«[[Minecraft]]» |238 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Minecraft (франшыза)|Minecraft|ru|Minecraft (франшиза)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2011|11|18}} |[[Mojang Studios]] |[[Xbox Game Studios]] | align="center" |<ref name="Minecraft">{{Cite web |url = https://www.gamespot.com/articles/minecraft-reached-140-million-monthly-users-and-generated-over-350-million-to-date/1100-6490962/ |title = Minecraft Reached 140 Million Monthly Users And Generated Over $350 Million To Date |website = GameSpot |date = 2021-05-03 |access-date = 2021-08-08 |last1 = Winslow |first1 = Jeremy |archive-date = 2021-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210602213054/https://www.gamespot.com/articles/minecraft-reached-140-million-monthly-users-and-generated-over-350-million-to-date/1100-6490962/ |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web |title = Minecraft Franchise Fact Sheet |url = https://news.xbox.com/en-us/wp-content/uploads/sites/2/2021/04/Minecraft-Franchise-Fact-Sheet_April-2021.pdf |access-date = 2021-08-09 |website = Xbox.com |date = April 2021 |archive-date = 2021-08-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210809155838/https://news.xbox.com/en-us/wp-content/uploads/sites/2/2021/04/Minecraft-Franchise-Fact-Sheet_April-2021.pdf |url-status = live }}</ref> |- |«[[Grand Theft Auto V]]» |180 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Grand Theft Auto|Grand Theft Auto|ru|Grand Theft Auto}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2013|09|17}} |[[Rockstar North]] |{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}} | align="center" |<ref name="RockstarMay2023">{{Cite web |last=Gutierrez |first=Luis Joshua|title=GTA Sells 5M Copies In Past 3 Months, Jumps To 180 Million In Total Sales |url=https://www.gamespot.com/articles/gta-sells-5m-copies-in-past-3-months-jumps-to-180-million-in-total-sales/1100-6514297/ |date=May 17, 2023 |access-date=May 18, 2023 |website=GameSpot |language=en-US}}</ref> |- |«[[Тэтрыс]] (EA)» |132 000 000 |«[[Тэтрыс]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|1984|06|06}} |[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | align="center" |<ref>{{Cite news |title=EA Launches New Tetris® Game on the App Store Today |url=https://www.businesswire.com/news/home/20111201006159/en/EA-Launches-New-Tetris%C2%AE-Game-App-Store |access-date=22 March 2020 |work={{Не перакладзена 5|Business Wire|Business Wire|ru|Business Wire}} |date=1 December 2011 |archive-date=March 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322021405/https://www.businesswire.com/news/home/20111201006159/en/EA-Launches-New-Tetris%C2%AE-Game-App-Store |url-status=live }}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Wii Sports|Wii Sports|ru|Wii Sports}}» |82 900 000 |«Wii» |[[Wii]] |{{Dts|2006|11|19}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii">{{Cite web |url = https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/wii.html |title = Sales Data – Top Selling Title Sales Units – Wii Software |website = [[Nintendo]] |date = March 31, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171219181140/https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/wii.html |archive-date = December 19, 2017 |access-date = May 10, 2022 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|PUBG: Battlegrounds|PUBG: Battlegrounds|ru|PUBG: Battlegrounds}}» |75 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Krafton|Krafton|ru|Krafton}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2017|12|20}} |PUBG Corporation |PUBG Corporation | align="center" |<ref>{{Cite web |lang = en |url = https://www.theverge.com/2021/12/9/22821220/pubg-playerunknowns-battlegrounds-free-to-play-release-date |title = The original PUBG is going free-to-play |first = Jay |last = Peters |website = The Verge |date = 2021-12-09 |access-date = 2022-02-01 |archive-date = 2022-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220201120543/https://www.theverge.com/2021/12/9/22821220/pubg-playerunknowns-battlegrounds-free-to-play-release-date |url-status = live }}</ref> |- |«[[Mario Kart 8|Mario Kart 8 / Deluxe]]» |62 250 000 |«{{Не перакладзена 5|Mario Kart|Mario Kart|ru|Mario Kart}}» |[[Wii U]] / [[Nintendo Switch]] |{{Dts|2014|05|29}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |{{Efn|«[[Mario Kart 8]]» — 8,46 мільёнаў<ref name="nintendowiiu">{{Cite web |url=https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/wiiu.html |title=Sales Data – Top Selling Title Sales Units – Wii U Software |website=[[Nintendo]] |date=31 March 2022 |access-date=10 May 2022 |url-status=live |archive-date=June 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004457/https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/wiiu.html }}</ref> і «Mario Kart 8 Deluxe» — 53,79 мільёнаў копій<ref name="nintendoswitch">{{Cite web |url=https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/index.html |title=Sales Data – Top Selling Title Sales Units |website=[[Nintendo]] |date=31 March 2022 |access-date=10 May 2022 |url-status=live |archive-date=January 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130072006/http://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/index.html }}</ref>.}} |- |«[[Super Mario Bros.]]» |58 000 000 |«Super Mario» |Мультыплатформавы |{{Dts|1985|09|13}} |Nintendo R&D4 |[[Nintendo]] | align="center" |{{Efn|«Super Mario Bros.» прадаўся тыражом больш за 50 мільёнаў копій па ўсім свеце да 1996 года<ref>{{Cite web |title=The History of Mario: A look in Mario's roots may help gamers see Nintendo's famous mascot within a bigger framework |url=https://www.ign.com/articles/1996/10/01/the-history-of-mario |archive-url=https://web.archive.org/web/20020311212658/http://ign64.ign.com/articles/060/060310p1.html |access-date=22 February 2021 |website=[[IGN]] |date=September 30, 1996 |url-status=live |archive-date=2002-03-11 |quote=Nintendo's first U.S. home videogame console, the Nintendo Entertainment System (NES) was released in 1985 with Mario starring in Super Mario Bros. The legendary title has gone on to sell more than 50 million units worldwide.}}</ref>, 660 тысяч копій былі прададзеныя пазней на [[Wii]]<ref name="vc">{{Cite news |last1=Hatfield |first1=Daemon |title=WiiWare, Virtual Console Sales Exposed |url=https://ign.com/articles/2010/02/23/wiiware-virtual-console-sales-exposed |access-date=January 27, 2019 |work=[[IGN]] |date=February 23, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323023814/https://www.ign.com/articles/2010/02/23/wiiware-virtual-console-sales-exposed |archive-date=March 23, 2019 |url-status=live}}</ref>, версія «{{Не перакладзена 5|Super Mario Bros. Deluxe|Super Mario Bros. Deluxe|ru|Super Mario Bros. Deluxe}}» была прададзена тыражом 5,07 мільёнаў копій на {{Не перакладзена 5|Game Boy Color|Game Boy Color|ru|Game Boy Color}}, а порт на «Classic NES Series» прадаўся тыражом 2,27 мільёна копій на [[Game Boy Advance]]<ref name="whitepaper">{{Cite book |title=2004 CESAゲーム白書 (2004 CESA Games White Paper) |date=July 2004 |isbn=4-902346-04-4 |pages=58–63 |publisher=Computer Entertainment Supplier's Association }}</ref>.}} |- |«{{Не перакладзена 5|Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2|ru|Red Dead Redemption 2}}» |53 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Red Dead|Red Dead|ru|Red Dead}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2018|10|26}} |[[Rockstar North]] |{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}} | align="center" |<ref name="RockstarMay2023" /> |- |«[[Вядзьмар 3: Дзікае Паляванне]] / {{Не перакладзена 5|Вядзьмар 3: Дзікае Паляванне — Каменныя сэрцы|Каменныя сэрцы|ru|Ведьмак 3: Дикая Охота — Каменные сердца}} / {{Не перакладзена 5|Вядзьмар 3: Дзікае Паляванне — Кроў і віно|Кроў і віно|ru|Ведьмак 3: Дикая Охота — Кровь и вино}}» |50 000 000 |«The Witcher» |Мультыплатформавы |{{Dts|2015|05|19}} |{{Не перакладзена 5|CD Projekt RED|CD Projekt RED|ru|CD Projekt RED}} |{{Не перакладзена 5|CD Projekt|CD Projekt|ru|CD Projekt}} | align="center" |<ref>{{Cite web |last=Dinsdale |first=Ryan |date=May 29, 2023 |title=CD Projekt IR (Investor Relations) reports that the Witcher 3: Wild Hunt has surpassed 50 million copies sold|url=https://twitter.com/CDPROJEKTRED_IR/status/1663203765187485705 |website=Twitter |access-date=May 29, 2023 |archive-date=May 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529175701/https://twitter.com/CDPROJEKTRED_IR/status/1663203765187485705 |url-status=live }}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Red і Blue|Pokémon Red / Green / Blue|ru|Pokémon Red и Blue}} / {{Не перакладзена 5|Pokémon Yellow|Yellow|ru|Pokémon Yellow}}» |47 520 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |[[Game Boy]] / {{Не перакладзена 5|Game Boy Color|Color|ru|Game Boy Color}} |{{Dts|1996|02|27}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] | align="center" |{{Efn|Версіі «{{Не перакладзена 5|Pokémon Red і Blue|Red, Green і Blue|ru|Pokémon Red и Blue}}» прадаліся тыражом 31,38 мільёнаў копій, а версія «{{Не перакладзена 5|Pokémon Yellow|Yellow|ru|Pokémon Yellow}}» — 14,64 мільёнаў копій на [[Game Boy]]<ref>{{Cite news |url=http://www.huffingtonpost.com/gobankingratebuls/pokken-tournament-and-pok_b_9501260.html |title='Pokken Tournament' and Pokemon's $1.5 Billion Brand |work={{Не перакладзена 5|HuffPost|HuffPost|ru|HuffPost}} |publisher=[[AOL]] |date=March 19, 2017 |access-date=April 25, 2017 |archive-date=February 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218180223/https://www.huffpost.com/entry/pokken-tournament-and-pok_b_9501260 |url-status=live }}</ref><ref name="pokemon2">{{Cite book |date=October 6, 2016 |title=Top 10 of Everything 2017 |url=https://books.google.com/books?id=Vu-pCwAAQBAJ&pg=PT115 |location=London, England |publisher=Hachette Book Group |page=115 |isbn=978-0-600-63374-7 |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426062609/https://books.google.co.uk/books?id=Vu-pCwAAQBAJ&pg=PT115&lpg=PT115 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}</ref>, і ўсе версіі былі прададзены агульным тыражом 1,5{{Прабелы}}мільёна адзінак на Nintendo 3DS Virtual Console.<ref>{{Cite news |title=Financial Results Briefing for Fiscal Year Ended March 2016 |url=https://www.nintendo.co.jp/ir/en/events/160428/03.html |access-date=January 27, 2019 |publisher=[[Nintendo]] |date=April 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171031123226/https://www.nintendo.co.jp/ir/en/events/160428/03.html |archive-date=October 31, 2017 |url-status=live }}</ref>}} |- |«{{Не перакладзена 5|Terraria|Terraria|ru|Terraria}}» |44 500 000 |«Terraria» |Мультыплатформавы |{{Dts|2011|05|16}} |{{Не перакладзена 5|Re-Logic|Re-Logic|ru|Re-Logic}} |{{Не перакладзена 5|Re-Logic|Re-Logic|ru|Re-Logic}} / {{Не перакладзена 5|505 Games|505 Games|ru|505 Games}} | align="center" |<ref>{{Cite web |url = https://forums.terraria.org/index.php?threads%2Fterraria-state-of-the-game-may-2022.112582%2F#pc |title = Terraria State of the Game - May 2022 |website = Terraria Forums |date = May 23, 2022 |access-date = 2022-07-31 |archive-date = 2022-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220527111607/https://forums.terraria.org/index.php?threads%2Fterraria-state-of-the-game-may-2022.112582%2F#pc |url-status = live }}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Wii Fit|Wii Fit|ru|Wii Fit}} / {{Не перакладзена 5|Wii Fit Plus|Plus|ru|Wii Fit Plus}}» |43 800 000 |«Wii» |Wii |{{Dts|2007|12|01}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii" /> |- |«[[Тэтрыс]] (1989)» |43 000 000 |«[[Тэтрыс]]» |[[Game Boy]] / [[Nintendo Entertainment System]] |{{Dts|1989|06|14}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Research & Development 1|Nintendo R&D1|ru|Nintendo Research & Development 1}} |[[Nintendo]] | align="center" |{{Efn|«Tetris (Game Boy)» прадаўся тыражом 35 мільёнаў картрыджаў<ref name="tetris1">{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10877456/Tetris-at-30-a-history-of-the-worlds-most-successful-game.html |title=Tetris at 30: a history of the world's most successful game |last=Sparkes |first=Matthew |website=[[The Daily Telegraph]] |date=June 6, 2014 |access-date=April 26, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427004705/http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10877456/Tetris-at-30-a-history-of-the-worlds-most-successful-game.html |archive-date=April 27, 2017 |url-status=live }}</ref>, «Tetris (NES)» прадаўся тыражом 8 мільёнаў картрыджаў<ref>{{Cite episode | title = Tetris: From Russia With Love | url = http://www.bbc.co.uk/programmes/b0074pz0 | series = BBC Four | credits = Director/Producer: Magnus Temple; Executive Producer: Nick Southgate | network = [[BBC]] | station = {{Не перакладзена 5|BBC Four|BBC Four|ru|BBC Four}} | date = 2004 | time = 51:23 | quote = The real winners were Nintendo. To date, Nintendo dealers across the world have sold 8 million Tetris cartridges on the Nintendo Entertainment system. | access-date = May 12, 2020 | archive-date = January 1, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160101183339/http://www.bbc.co.uk/programmes/b0074pz0 | url-status = live }}</ref>.}} |- |«[[Animal Crossing: New Horizons]]» |42 210 000 |«{{Не перакладзена 5|Animal Crossing|Animal Crossing|ru|Animal Crossing}}» |[[Nintendo Switch]] |{{Dts|2020|03|20}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Planning & Development|Nintendo EPD|ru|Nintendo Entertainment Planning & Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendoswitch" /> |- |«[[Pac-Man]]» |42 071 635 |«Pac-Man» |Мультыплатформавы |{{Dts|1980|05|22}} |{{Не перакладзена 5|Namco|Namco|ru|Namco}} |{{Не перакладзена 5|Namco|Namco|ru|Namco}} | align="center" | |- |«[[Mario Kart Wii]]» |37 380 000 |«{{Не перакладзена 5|Mario Kart|Mario Kart|ru|Mario Kart}}» |Wii |{{Dts|2008|04|10}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Wii Sports Resort|Wii Sports Resort|ru|Wii Sports Resort}}» |33 140 000 |«Wii» |Wii |{{Dts|2009|06|25}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii" /> |- |«{{Не перакладзена 5|New Super Mario Bros.|New Super Mario Bros.|ru|New Super Mario Bros.}}» |30 800 000 |«[[Super Mario Bros.]]» |[[Nintendo DS]] |{{Dts|2006|05|15}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendods">{{Cite web |url = https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/ds.html |title = Sales Data – Top Selling Title Sales Units – Nintendo DS Software |website = [[Nintendo]] |date = March 31, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170425225159/https://www.nintendo.co.jp/ir/en/finance/software/ds.html |archive-date = April 25, 2017 |access-date = May 10, 2022 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|New Super Mario Bros. Wii|New Super Mario Bros. Wii|ru|New Super Mario Bros. Wii}}» |30 320 000 |«[[Super Mario Bros.]]» |Wii |{{Dts|2009|11|11}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii" /> |- |«[[Call of Duty: Modern Warfare]]» | rowspan="4" |30 000 000 |«[[Call of Duty]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|2019|10|25}} |[[Infinity Ward]] |[[Activision]] | align="center" |<ref name="cod2019">{{Cite web |url = https://comicbook.com/gaming/news/call-of-duty-modern-warfare-sells-30-million-copies/ |title = Call of Duty: Modern Warfare Sells 30 Million Copies |website = ComicBook.com |date = September 2, 2020 |access-date = September 3, 2020 |archive-date = 2020-09-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200902020221/https://comicbook.com/gaming/news/call-of-duty-modern-warfare-sells-30-million-copies/ |url-status = live }}</ref> |- |«[[Diablo III]] / {{Не перакладзена 5|Diablo III: Reaper of Souls|Reaper of Souls|ru|Diablo III: Reaper of Souls}}» |«{{Не перакладзена 5|Diablo (серыя гульняў)|Diablo|ru|Diablo (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2012|05|16}} |[[Blizzard Entertainment]] |[[Blizzard Entertainment]] | align="center" |<ref>{{Cite web |url = http://www.polygon.com/2015/8/4/9097497/diablo-3-sales-30-million-units |title = Diablo 3 lifetime sales top 30 million units |first = Samit |last = Sarker |website = {{Не перакладзена 5|Polygon|Polygon|ru|Polygon}} |date = August 4, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150806163842/http://www.polygon.com/2015/8/4/9097497/diablo-3-sales-30-million-units |archive-date = August 6, 2015 |access-date = August 5, 2015 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Human: Fall Flat|Human: Fall Flat|ru|Human: Fall Flat}}» | |Мультыплатформавы |{{Dts|2016|07|22}} |No Brakes Games |{{Не перакладзена 5|Curve Digital|Curve Digital|ru|Curve Digital}} | align="center" |<ref>{{Cite web |url = https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/385642/HUMAN_FALL_FLAT_CELEBRATES_30_MILLION_COPIES_ON_5TH_ANNIVERSARY_AND_ANNOUNCES_NEW_LABORATORY_LEVEL.php |title = Human: Fall Flat celebrates 30 million copies on 5th anniversary and announces new laboratory level |website = {{Не перакладзена 5|Game Developer|Game Developer|ru|Game Developer}} |date = July 22, 2021 |access-date = July 26, 2021 |archive-date = 2021-07-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210724091254/https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/385642/HUMAN_FALL_FLAT_CELEBRATES_30_MILLION_COPIES_ON_5TH_ANNIVERSARY_AND_ANNOUNCES_NEW_LABORATORY_LEVEL.php |url-status = live }}</ref> |- |«[[The Elder Scrolls V: Skyrim]]» |«{{Не перакладзена 5|The Elder Scrolls|The Elder Scrolls|ru|The Elder Scrolls}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2011|11|11}} |[[Bethesda Game Studios]] |[[Bethesda Softworks]] | align="center" |<ref name="skyrim">{{Cite web |url = https://www.rollingstone.com/culture/features/skyrim-creator-todd-howard-talks-switch-vr-and-elder-scrolls-wait-w451796 |title = 'Skyrim' Creator on Why We'll Have to Wait for Another 'Elder Scrolls' |last = Suellentrop |first = Chris |magazine = [[Rolling Stone]] |date = November 21, 2016 |access-date = April 26, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170426152126/http://www.rollingstone.com/culture/features/skyrim-creator-todd-howard-talks-switch-vr-and-elder-scrolls-wait-w451796 |archive-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Gold і Silver|Pokémon Gold / Silver|ru|Pokémon Gold и Silver}} / {{Не перакладзена 5|Pokémon Crystal|Crystal|ru|Pokémon Crystal}}» |29 490 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |{{Не перакладзена 5|Game Boy Color|Game Boy Color|ru|Game Boy Color}} |{{Dts|1999|11|21}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] | align="center" | |- |«[[Duck Hunt]]» |28 300 000 | |NES |{{Dts|1984|04|21}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Research & Development 1|Nintendo R&D1|ru|Nintendo Research & Development 1}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="duckhunt">{{Cite web |url = http://www.complex.com/pop-culture/2013/04/the-best-video-games-to-come-out-every-year-since-the-atari-2600/duck-hunt |title = 1984: Duck Hunt – The Best Selling Video Game Of Every Year Since 1977 |first = Hanuman |last = Welch |website = {{Не перакладзена 5|Complex|Complex|ru|Complex}} |date = April 23, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170424174120/http://www.complex.com/pop-culture/2013/04/the-best-video-games-to-come-out-every-year-since-the-atari-2600/duck-hunt |archive-date = April 24, 2017 |access-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild|ru|The Legend of Zelda: Breath of the Wild}}» |28 240 000 |«{{Не перакладзена 5|The Legend of Zelda|The Legend of Zelda|ru|The Legend of Zelda}}» |Wii U / Switch |{{Dts|2017|03|03}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Planning & Development|Nintendo EPD|ru|Nintendo Entertainment Planning & Development}} |[[Nintendo]] | align="center" | |- |«{{Не перакладзена 5|Super Smash Bros. Ultimate|Super Smash Bros. Ultimate|ru|Super Smash Bros. Ultimate}}» |28 170 000 |«{{Не перакладзена 5|Super Smash Bros.|Super Smash Bros.|ru|Super Smash Bros.}}» |Nintendo Switch |{{Dts|2018|12|07}} |{{Не перакладзена 5|Bandai Namco Entertainment|Bandai Namco Entertainment|ru|Bandai Namco Entertainment}} / Sora Ltd. |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendoswitch" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Wii Play|Wii Play|ru|Wii Play}}» |28 020 000 |«Wii» |Wii |{{Dts|2006|12|02}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendowii" /> |- |«{{Не перакладзена 5|The Walking Dead: The Game|The Walking Dead: The Game|ru|The Walking Dead: The Game}}» |28 000 000 |«{{Не перакладзена 5|The Walking Dead (серыя гульняў)|The Walking Dead|ru|The Walking Dead (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2012|04|24}} |{{Не перакладзена 5|Telltale|Telltale|ru|Telltale}} |{{Не перакладзена 5|Telltale|Telltale|ru|Telltale}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2019/12/13/telltale-games-shut-down-and-revival-explained|title=Telltale Games' Shut Down and 'Revival,' Explained|first=Matt|last=Kim|website=IGN|date=December 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814061205/https://www.ign.com/articles/2019/12/13/telltale-games-shut-down-and-revival-explained|archive-date=August 14, 2022|access-date=August 14, 2022|url-status=live}}</ref> |- |«[[Grand Theft Auto: San Andreas]]» |27 500 000 |«{{Не перакладзена 5|Grand Theft Auto|Grand Theft Auto|ru|Grand Theft Auto}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2004|10|26}} |[[Rockstar North]] |{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}} | align="center" |<ref name="sanandreas">{{Cite web |url = http://www.itv.com/news/2013-09-13/a-brief-history-of-the-grand-theft-auto-series/ |title = From 1997– 2013: How the Grand Theft Auto series has evolved |website = ITV |date = September 13, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150213204138/http://www.itv.com/news/2013-09-13/a-brief-history-of-the-grand-theft-auto-series/ |archive-date = February 13, 2015 |access-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«[[Super Mario World]]» |26 662 500 |«[[Super Mario Bros.]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|1990|11|21}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" | |- |«[[Call of Duty: Modern Warfare 3]]» |26 500 000 |«[[Call of Duty (серыя гульняў)|Call of Duty]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|2011|11|08}} |[[Infinity Ward]] / {{Не перакладзена 5|Sledgehammer Games|Sledgehammer Games|ru|Sledgehammer Games}} |[[Activision]] | align="center" |<ref name="callofduty">{{Cite web |url = http://microsites.ign.com/call-of-duty-a-short-history/ |title = Call of Duty: A Short History |website = [[IGN]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20160303172825/http://microsites.ign.com/call-of-duty-a-short-history/ |archive-date = March 3, 2016 |access-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Call of Duty: Black Ops|Call of Duty: Black Ops|ru|Call of Duty: Black Ops}}» |26 200 000 |«[[Call of Duty (серыя гульняў)|Call of Duty]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|2010|11|09}} |[[Treyarch]] |[[Activision]] | align="center" |<ref name="callofduty" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Borderlands 2|Borderlands 2|ru|Borderlands 2}}» |26 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Borderlands (серыя гульняў)|Borderlands|ru|Borderlands (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2012|09|18}} |{{Не перакладзена 5|Gearbox Software|Gearbox Software|ru|Gearbox Software}} |{{Не перакладзена 5|2K (кампанія)|2K|ru|2K (компания)}} | align="center" |<ref name="Borderlands 2">{{Cite web |url = https://ir.take2games.com/static-files/76f4bbac-7caf-4a5c-978c-26947aa09610 |title = Take-Two Interactive February 2022 Investor Slides |website = Take-Two Interactive Investors |date = February 7, 2022 |format = PDF |archive-date = 2022-02-07 |access-date = February 8, 2022 |page = 15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220207235448/https://ir.take2games.com/static-files/76f4bbac-7caf-4a5c-978c-26947aa09610 |url-status = live }}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Sun і Moon|Pokémon Sun / Moon|ru|Pokémon Sun и Moon}} / {{Не перакладзена 5|Pokémon Ultra Sun і Ultra Moon|Ultra Sun / Ultra Moon|ru|Pokémon Ultra Sun и Ultra Moon}}» |25 370 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |[[Nintendo 3DS]] |{{Dts|2016|11|18}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] / {{Не перакладзена 5|The Pokémon Company|The Pokémon Company|ru|The Pokémon Company}} | align="center" | |- |«{{Не перакладзена 5|Grand Theft Auto IV|Grand Theft Auto IV|ru|Grand Theft Auto IV}}» |25 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Grand Theft Auto|Grand Theft Auto|ru|Grand Theft Auto}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2008|04|29}} |[[Rockstar North]] |{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}} | align="center" |<ref name="gtaiv">{{Cite web |url = https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/gaming/gta-5-has-already-beaten-gta-4s-lifetime-sales-8863784.html |title = GTA 5 has already beaten GTA 4's lifetime sales |last = Vincent |first = James |website = [[The Independent]] |date = October 7, 2013 |access-date = April 26, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170426152753/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/gaming/gta-5-has-already-beaten-gta-4s-lifetime-sales-8863784.html |archive-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Diamond і Pearl|Pokémon Diamond / Pearl|ru|Pokémon Diamond и Pearl}} / {{Не перакладзена 5|Pokémon Platinum|Platinum|ru|Pokémon Platinum}}» |24 730 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |Nintendo DS |{{Dts|2006|09|28}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] / {{Не перакладзена 5|The Pokémon Company|The Pokémon Company|ru|The Pokémon Company}} | align="center" | |- |«[[Super Mario Bros. 3]]» |24 430 000 |«{{Не перакладзена 5|Super Mario (серыя гульняў)|Super Mario|ru|Super Mario (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|1988|10|23}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" | |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Sword і Shield|Pokémon Sword / Shield|ru|Pokémon Sword и Shield}}» |24 270 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |Nintendo Switch |{{Dts|2019|11|15}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] / {{Не перакладзена 5|The Pokémon Company|The Pokémon Company|ru|The Pokémon Company}} | align="center" |<ref name="nintendoswitch" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Call of Duty: Black Ops II|Call of Duty: Black Ops II|ru|Call of Duty: Black Ops II}}» |24 200 000 |«[[Call of Duty (серыя гульняў)|Call of Duty]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|2012|11|12}} |[[Treyarch]] |[[Activision]] | align="center" |<ref name="callofduty" /> |- |«{{Не перакладзена 5|FIFA 18|FIFA 18|ru|FIFA 18}}» | rowspan="2" |24 000 000 |«{{Не перакладзена 5|FIFA (серыя гульняў)|FIFA|ru|FIFA (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|2017|09|29}} |{{Не перакладзена 5|EA Vancouver|EA Vancouver|ru|EA Vancouver}} |{{Не перакладзена 5|EA Sports|EA Sports|ru|EA Sports}} | align="center" |<ref name="fifa">{{Cite web |url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2018-09-05-fifa-18-sells-over-24-million-copies |title = FIFA 18 sells over 24 million copies |last = Vincent |first = James |website = Gamesindustry.biz |date = September 5, 2018 |access-date = September 5, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180905225433/https://www.gamesindustry.biz/articles/2018-09-05-fifa-18-sells-over-24-million-copies |archive-date = September 5, 2018 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Kinect Adventures!|Kinect Adventures!|ru|Kinect Adventures!}}» | |[[Xbox 360]] |{{Dts|2010|11|04}} |Good Science Studio |[[Xbox Game Studios]] | align="center" |<ref name="kinect">{{Cite web |url = http://www.businessinsider.com/why-microsoft-xbox-kinect-didnt-take-off-2015-9 |title = The downfall of Kinect: Why Microsoft gave up on its most promising product |first = Matt |last = Weinberger |website = {{Не перакладзена 5|Business Insider|Business Insider|ru|Business Insider}} |date = September 9, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170513011308/http://www.businessinsider.com/why-microsoft-xbox-kinect-didnt-take-off-2015-9 |archive-date = May 13, 2017 |access-date = April 26, 2017 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Sonic the Hedgehog (16 біт)|Sonic the Hedgehog|ru|Sonic the Hedgehog (16 бит)}}» |23 982 960 |«{{Не перакладзена 5|Sonic the Hedgehog (серыя гульняў)|Sonic the Hedgehog|ru|Sonic the Hedgehog (серия игр)}}» |Мультыплатформавы |{{Dts|1991|06|23}} |{{Не перакладзена 5|Sonic Team|Sonic Team|ru|Sonic Team}} |[[Sega]] | align="center" | |- |«{{Не перакладзена 5|Nintendogs|Nintendogs|ru|Nintendogs}}» |23 960 000 | |Nintendo DS |{{Dts|2005|04|21}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendods" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Mario Kart DS|Mario Kart DS|ru|Mario Kart DS}}» |23 600 000 |«{{Не перакладзена 5|Mario Kart|Mario Kart|ru|Mario Kart}}» |Nintendo DS |{{Dts|2005|11|14}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendods" /> |- |«[[Super Mario Odyssey]]» |23 500 000 |«[[Super Mario Bros.]]» |Nintendo Switch |{{Dts|2017|10|27}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Planning & Development|Nintendo EPD|ru|Nintendo Entertainment Planning & Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="nintendoswitch" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Red Dead Redemption|Red Dead Redemption|ru|Red Dead Redemption}}» |23 000 000 |«{{Не перакладзена 5|Red Dead|Red Dead|ru|Red Dead}}» |[[PlayStation 3]] / [[Xbox 360]] |{{Dts|2010|05|18}} |{{Не перакладзена 5|Rockstar San Diego|Rockstar San Diego|ru|Rockstar San Diego}} |{{Не перакладзена 5|Rockstar Games|Rockstar Games|ru|Rockstar Games}} | align="center" |<ref name="Rockstar Q2 2021">{{Cite web |url = https://www.gamespot.com/articles/gta-5-sells-155-million-copies-ahead-of-ps5-and-xbox-series-x-s-launch-in-2022/1100-6497675/ |title = GTA 5 Sells 155 Million Copies Ahead Of PS5 And Xbox Series X&#124;S Launch In 2022 |first = Eddie |last = Makuch |website = {{Не перакладзена 5|GameSpot|GameSpot|ru|GameSpot}} |date = November 3, 2021 |publisher = Red Ventures |archive-url = https://web.archive.org/web/20211103234204/https://www.gamespot.com/articles/gta-5-sells-155-million-copies-ahead-of-ps5-and-xbox-series-x-s-launch-in-2022/1100-6497675/ |archive-date = November 3, 2021 |access-date = November 4, 2021 |url-status = live}}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Super Mario 64|Super Mario 64|ru|Super Mario 64}} / DS» |22 960 000 |«[[Super Mario Bros.]]» |{{Не перакладзена 5|Nintendo 64|Nintendo 64|ru|Nintendo 64}} / [[Nintendo DS]] |{{Dts|1996|06|23}} / {{Dts|2004|11|21}} |{{Не перакладзена 5|Nintendo Entertainment Analysis and Development|Nintendo EAD|ru|Nintendo Entertainment Analysis and Development}} |[[Nintendo]] | align="center" |<ref name="supermariotitles">{{Cite web |url = http://www.gizmodo.co.uk/2015/09/30-best-selling-super-mario-games-of-all-time-on-the-plumbers-30th-birthday/ |title = 30 Best-Selling Super Mario Games of All Time on the Plumber's 30th Birthday |last = O'Malley |first = James |website = {{Не перакладзена 5|Gizmodo|Gizmodo|ru|Gizmodo}} |publisher = Univision Communications |date = September 11, 2015 |access-date = April 25, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200908004707/http://www.gizmodo.co.uk/2015/09/30-best-selling-super-mario-games-of-all-time-on-the-plumbers-30th-birthday/ |archive-date = September 8, 2020 |url-status = dead }}</ref> |- |«{{Не перакладзена 5|Call of Duty: Modern Warfare 2 (2009)|Call of Duty: Modern Warfare 2|ru|Call of Duty: Modern Warfare 2 (2009)}}» |22 700 000 |«[[Call of Duty (серыя гульняў)|Call of Duty]]» |Мультыплатформавы |{{Dts|2009|11|10}} |[[Infinity Ward]] |[[Activision]] | align="center" |<ref name="callofduty" /> |- |«{{Не перакладзена 5|Pokémon Ruby і Sapphire|Pokémon Ruby / Sapphire|ru|Pokémon Ruby и Sapphire}} / {{Не перакладзена 5|Pokémon Emerald|Emerald|ru|Pokémon Emerald}}» |22 540 000 |«{{Не перакладзена 5|Pokémon (серыя гульняў)|Pokémon|ru|Pokémon (серия игр)}}» |[[Game Boy Advance]] |{{Dts|2002|11|21}} |{{Не перакладзена 5|Game Freak|Game Freak|ru|Game Freak}} |[[Nintendo]] / {{Не перакладзена 5|The Pokémon Company|The Pokémon Company|ru|The Pokémon Company}} | align="center" | |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.ign.com/articles/best-selling-video-games-of-all-time-grand-theft-auto-minecraft-tetris The 10 Best-Selling Video Games of All Time] * [https://www.pastemagazine.com/games/best-selling-games/the-best-selling-videogames-of-all-time-1 The 20 Best-Selling Videogames of All Time] * [https://www.hp.com/gb-en/shop/tech-takes/top-50-best-selling-video-games-all-time The Top 50 Best-Selling Video Games of All Time] * [https://www.usatoday.com/story/tech/gaming/2019/07/05/most-popular-video-games-of-all-time/39651661/ From Tetris to Call of Duty: The most popular video games of all time] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спісы:Культура]] [[Катэгорыя:Спісы праграмнага забеспячэння]] [[Катэгорыя:Спісы камп’ютарных гульняў]] feh9axf576rilgdd377jspy7w218hcf 0 741537 5125367 5123507 2026-04-13T12:14:51Z M.L.Bot 261 афармленне 5125367 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковы кіраўнік = П. А. Міхайлаў, В. Д. Старычонак | Вядомыя вучні = С. У. Шахоўская, В. М. Лухверчык }} '''Дзмітрый Васільевіч Дзятко''' ({{ВД-Прэамбула}}) − беларускі мовазнавец і педагог. [[Доктар філалагічных навук]] (2023), [[прафесар]] (2023). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] (БДПУ) у 2003 годзе. Спецыяліст у галіне беларускай мовы і літаратуры, сусветнай і айчыннай культуры. Вучыўся ў [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|П. А. Міхайлава]], [[Эвеліна Данілаўна Блінава|Э. Д. Блінавай]], [[Н. В. Гаўрош]], [[Алесь Каўрус|А. А. Каўруса]], [[М. С. Яўневіч]]а, [[Т. М. Трыпуціна]]й, [[Аляксей Уладзіміравіч Рагуля|А. У. Рагулі]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], [[І. Р. Углік]]а, [[Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч|У. А. Васілевіча]]. Выпускнік аспірантуры БДПУ (у форме саіскальніцтва, 2007) і дактарантуры БДПУ (2021). Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Фарміраванне і склад беларускай матэматычнай тэрміналогіі» (абаронена ў 2007 годзе ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі; апаніравалі [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А. М. Булыка]] і [[Г. Ф. Вештарт]]). Тэма доктарскай дысертацыі: «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: генезіс, структура, тыпалогія» (абаронена ў 2022 г. у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; апаніравалі А. А. Барковіч, І. А. Гапоненка, Я. Я. Іваноў). Заснавальнік тэорыі беларускай лінгвістычнай тэрмінаграфіі. Член [[Рэспубліканская тэрміналагічная камісія пры НАН Беларусі|Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі]]<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.iml.basnet.by/node/7|title=Рэспубліканская тэрміналагiчная камiсiя пры НАН Беларусi {{!}} Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|website=www.iml.basnet.by|access-date=2025-03-22}}</ref>. == Педагагічная праца == З 2003 года працуе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка. З 2009 г. да 2018 г. — загадчык кафедры беларускага мовазнаўства. З 2018 г. — загадчык кафедры мовазнаўства і лінгвадыдактыкі. Выкладае дысцыпліны «Агульнае мовазнаўства», «Уводзіны ў мовазнаўства», «Беларускае мовазнаўства», «Гісторыя лінгвістыкі», «Стараславянская мова», «Гісторыя беларускай мовы», «Метадалогія лінгвістычных вучэнняў», «Асновы лінгвістычных даследаванняў» і іншыя. У 2009 годзе прысвоена вучонае званне дацэнта, у 2023 — прафесара. Стажыраваўся ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (Беларусь), [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] (Расія), [[Універсітэт Канстанціна Філосафа ў Нітры|Універсітэце імя Канстанціна Філосафа]] (Славакія), [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава]] (Віцебск) і іншых. == Навуковае прадстаўніцтва == * навуковы кансультант часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»; * член рэдкалегіі часопіса «Весці БДПУ. Серыя 1»<ref>{{Cite web|url=https://by.bspu.by/index.php/chasopis-vestsi-bdpu|title=Часопіс "Весці БДПУ"|website=by.bspu.by|access-date=2024-05-27}}</ref>; * член рэдкалегіі часопіса «Slavica Nitriensia»<ref>{{Cite web|url=http://www.krus.ff.ukf.sk/index.php/slavica-nitriensia|title=Oddelenie rusistiky KSF - Slavica Nitriensia|website=www.krus.ff.ukf.sk|access-date=2024-05-27|archive-date=18 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618132845/http://www.krus.ff.ukf.sk/index.php/slavica-nitriensia|url-status=dead}}</ref> (Славакія); * член рэдкалегіі часопіса «Сибскрипт»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sibscript.ru/jour/index|title=СибСкрипт|website=www.sibscript.ru|access-date=2024-05-27}}</ref> (РФ); * навуковы рэцэнзент часопіса «ECNU Review of Education»<ref>{{Cite web|url=http://www.roe.ecnu.edu.cn/|title=ECNU Review of Education|website=www.roe.ecnu.edu.cn|access-date=2024-05-27}}</ref> (КНР); * член навуковага савета энцыклапедыі «Культура Беларусі»; == Навуковыя інтарэсы == Спецыяліст у галіне беларускай лексікаграфіі і тэрмінаграфіі, тэрміназнаўства, гісторыі мовазнаўства, сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Распрацаваў новы інтэрдысцыплінарны напрамак — тэорыю сістэмнай арганізацыі і параметрызацыі беларускай лінг­ві­стыч­най тэрмінасферы, прапанаваў і абгрунтаваў канцэпцыю вывучэння і апі­сан­ня беларускага металінгвістычнага канты­ну­ума. Аўтар больш за 350 навуковых публікацый<ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.ru/citations?user=wURiM7UAAAAJ&hl=ru|title=Дзмітрый Васільевіч Дзятко|website=scholar.google.ru|accessdate=2023-06-18}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == * «[https://elib.bspu.by/handle/doc/1041 Беларуская матэматычная тэрміналогія: станаўленне, структура, функцыянаванне: манаграфія]» (Мн., 2009, 192 с.); * «[https://elib.bsu.by/handle/123456789/44613 Беларускае мовазнаўства: дысертацыі па беларускай мове, абароненыя ў Рэспубліцы Беларусь (1990—2011 гг.): навуковы даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230619221528/https://elib.bsu.by/handle/123456789/44613 |date=19 чэрвеня 2023 }}» (сааўт. С. У. Шахоўская; Мн., 2011, 400 с.); * «Мовазнаўцы: нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі» (сааўт. П. А. Міхайлаў; Мн., 2017, 496 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: манаграфія» (Мн., 2022, 340 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: генезіс, структура, тыпалогія: манаграфія» (2-е выд., дап.: Рыга, 2022, 739 с.; 3-е выд., перапрац. і дап.: Рыга, 2022, 773 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: слоўнік» (Мн., 2022, 206 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: манаграфія» (Рыга, 2023, 780 с.); * «Сучасная беларуская літаратурная мова: падручнік» (нав. рэдактар; Мн., 2024, 588 с.). * «Беларуская мова. Прафесійная лексіка: вучэбны дапаможнік» (рэд.; Мн., 2025) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзятко Дзмітрый Васільевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] qw29ugbksbsz6593nhon7ddwzmamlk0 828 747809 5125363 5125150 2026-04-13T12:12:07Z Plaga med 116903 5125363 Scribunto text/plain require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; --[[--------------------------< А Р Г У М Е Н Т Ы _ П А _ З М А Ў Ч А Н Н І >------------------------------------------------------ табліца для ўказання пачатковых значэнняў. ]] local args_default = { group = '', bracket_left = '', bracket_right = '', bracket_year_left = '', bracket_year_right = '', postscript = '', page = '', pages = '', location = '', page_sep = ", p.&nbsp;", pages_sep = ", pp.&nbsp;", ref = '', template = 'harv', -- калі назва шаблона не ўказана ў {{#invoke:}}, выкарыстоўваць гэта }; --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ М Э Т Ы >------------------------------------------------------ шукае anchor_id (спіс імёнаў CITEREF і год або тэкст з |ref=) у anchor_id_list амылка 'няма мэты' (no target) можа быць схаваная з дапамогай |ignore-err=yes, калі мэта не можа быць знойдзена, таму што мэта знаходзіцца ўнутры шаблона, які абгортвае іншы шаблон; памылка 'некалькі мэт' (multiple targets) не можа быць схаваная ]] local function target_check (anchor_id, args) local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; local anchor_id_list_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor_id_list'); local anchor_id_list = anchor_id_list_module.anchor_id_list; local article_whitelist = anchor_id_list_module.article_whitelist; local template_list = anchor_id_list_module.template_list; local citeref_patterns = anchor_id_list_module.citeref_patterns or {} local whitelist_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local whitelist = whitelist_module.whitelist; local tally = anchor_id_list[anchor_id]; -- nil, калі anchor_id няма ў спісе; у адваротным выпадку — падлік local msg; local category; if not tally then if args.ignore then return ''; -- калі ignore мае значэнне true, то няма ні паведамлення, ні катэгорыі end if article_whitelist and article_whitelist[anchor_id] then -- калі ёсць лакальны белы спіс артыкула і ідэнтыфікатар якара знаходзіцца ў ім return ''; -- гатова end local wl_anchor_id = anchor_id; -- копія для змянення, каб выкарыстоўваць як індэкс для белага спіса if args.year then -- для ідэнтыфікатараў якароў, створаных гэтым шаблонам (не ў |ref=), якія маюць дату if args.year:match ('%d%l$') or -- выкарыстоўвае значэнне даты, каб вызначыць, ці неабходна выдаліць ўдакладняльнік args.year:match ('n%.d%.%l$') or args.year:match ('nd%l$') then wl_anchor_id = wl_anchor_id:gsub ('%l$', ''); -- выдаляе ўдакладняльнік end end local t_tbl = whitelist[wl_anchor_id]; -- атрымлівае спіс шаблонаў, звязаных з гэтым ідэнтыфікатарам якара if t_tbl then -- калі ідэнтыфікатар якара не ў белым спісе, t_tbl мае значэнне nil for _, t in ipairs (t_tbl) do -- перабірае спіс шаблонаў, звязаных з гэтым ідэнтыфікатарам якара if template_list[t] then -- калі звязаны шаблон знойдзены ў спісе шаблонаў у артыкуле return ''; -- ідэнтыфікатар якара знаходзіцца ў белым спісе, і артыкул мае адпаведны шаблон, таму памылкі няма end end end for _, pattern in ipairs(citeref_patterns) do -- загружае шаблоны пошуку для шаблонаў-абгортак на гэтай старонцы if anchor_id:match(pattern) then -- перабірае спецыяльныя шаблоны пошуку і спрабуе знайсці супадзенне return '' end end msg = 'няма мэты: ' .. anchor_id; -- anchor_id не знойдзены mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- не ствараць паведамленне пра памылку ў прасторы імёнаў шаблонаў return '' end category = '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі адсутнасці якара для шаблонаў Harv і Sfn]]'; elseif 1 < tally then msg = 'некалькі мэт (' .. tally .. '×): ' .. anchor_id; -- больш за адзін anchor_id у гэтым артыкуле mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- не ствараць паведамленне пра памылку ў прасторы імёнаў шаблонаў return '' end category = 0 == namespace and '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шматлікіх якароў у шаблонах Harv і Sfn]]' or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў return '<span class="error harv-error" style="display: inline; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' памылка: ' .. msg .. ' ([[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn|даведка]])</span>' .. category; end -- category = 0 == namespace and '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn]]' or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў category = 0 == namespace and category or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў -- адлюстраванне на аснове args.show (па змаўчанні не адлюстроўваецца) local display = args.show and 'inline' or 'none' return msg and '<span class="error harv-error" style="display: '..display..'; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' error: ' .. msg .. ' ([[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn|даведка]])</span>' .. category or ''; end --[[--------------------------< I S _ Y E A R >---------------------------------------------------------------- ацэньвае параметр, каб праверыць, ці адпавядае ён адной з гэтых формаў з удакладняльнікам у выглядзе літары ніжняга рэгістра або без яго: YYYY n.d. nd c. YYYY YYYY–YYYY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) YYYY–YY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) вяртае true, калі параметр мае распазнаную форму; у адваротным выпадку — false ]] local patterns_date= { '^%d%d%d%d?%l?$', '^n%.d%.%l?$', '^nd%l?$', '^c%. %d%d%d%d?%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%l?$', } local function is_year (param, args) args.year = ''; -- выкарыстоўваецца для памылкі harv; for _, pattern in ipairs (patterns_date) do if mw.ustring.match (param, pattern) then args.year = param; -- выкарыстоўваецца для памылкі harv; return true; end end end --[[--------------------------< Я Д Р О >---------------------------------------------------------------------- вяртае якарную спасылку (CITEREF), сфарміраваную з аднаго-чатырох імёнаў аўтараў, года і размяшчэння ў крыніцы (|p=, |pp=, loc=) ]] local function core( args ) local result; local err_msg = '' if args.P5 ~= '' then if is_year (args.P5, args) then result = table.concat ({args.P1, ' et al. ', args.bracket_year_left, args.P5, args.bracket_year_right}); else args.P5 = ''; -- калі P5 не з’яўляецца годам, не ўключаць у якар result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- і не адлюстроўваць яго end elseif args.P4 ~= '' then if is_year (args.P4, args) then result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' &amp; ', args.P3, ' ', args.bracket_year_left, args.P4, args.bracket_year_right}); -- тры імёны і год else result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- чатыры імёны end elseif args.P3 ~= '' then if is_year (args.P3, args) then result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2, ' ', args.bracket_year_left, args.P3, args.bracket_year_right}); -- два імёны і год else result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' ', ' &amp; ', args.P3}); -- тры імёны end elseif args.P2 ~= '' then if is_year (args.P2, args) then result = table.concat ({args.P1, ' ', args.bracket_year_left, args.P2, args.bracket_year_right}); -- адно імя і год else result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2}); -- два імёны end else result = args.P1; -- адно імя end -- калі вынік "аўтар-дата" заканчваецца кропкай (звычайна калі апошні пазіцыйны параметр утрымлівае 'n.d.') -- і калі няма размяшчэння ў крыніцы (няма |p=, |pp= або |loc=) -- і калі першы або адзіны сімвал у args.postscript — гэта кропка -- выдаляе кропку ў канцы выніку "аўтар-дата" -- кропка ў канцы выніку "аўтар-дата" будзе пазней заменена змесцівам args.postscript (звычайна кропкай) if ('.' == result:sub(-1)) and ('.' == args.postscript:sub(1)) and ('' == args.page) and ('' == args.pages) and ('' == args.location) then result = result:gsub ('%.$', ''); end if args.ref ~= 'none' then local anchor_id; if args.ref ~= '' then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (args.ref); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); else anchor_id = mw.uri.anchorEncode (table.concat ({'CITEREF', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5})); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); end end if args.page ~= '' then result = table.concat ({result, args.page_sep, args.page}); elseif args.pages ~= ''then result = table.concat ({result, args.pages_sep, args.pages}); end if args.location ~= '' then result = table.concat ({result, ', ', args.location}); end result = table.concat ({args.bracket_left, result, args.bracket_right, args.postscript}):gsub ('%s+', ' '); -- выдаляе лішнія прабелы return result .. err_msg; end --[[--------------------------< З _ Д Э Ф І С А _ Ў _ П Р А Ц Я Ж Н І К >-------------------------------------------------- Пераўтварае дэфіс у працяжнік пры пэўных умовах. Дэфіс павінен раздзяляць падобныя элементы; розныя элементы вяртаюцца без змяненняў. Змяняюцца наступныя формы: літара - літара (A - B) лічба - лічба (4-5) лічба раздзяляльнік лічба - лічба раздзяляльнік лічба (4.1-4.5 або 4-1-4-5) літаралічба - літаралічба (A1-A5) (падтрымліваецца неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай – a.1-a.5 або a-1-a-5) лічбалітара - лічбалітара (5a - 5d) (падтрымліваецца неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай – 5.a-5.d або 5-a-5-d) любыя іншыя формы вяртаюцца без змяненняў. str можа быць спісам, падзеленым коскамі або кропкай з коскай Гэты код скапіяваны з Module:Citation/CS1. Адзінае змяненне — патрабаванне Module:Citation/CS1/Utilities, каб ён меў доступ да функцый is_set() і has_accept_as_written() ]] local function hyphen_to_dash( str ) local utilities = require ('Module:Citation/CS1/Utilities'); -- адзінае змяненне, каб гэтая функцыя мела доступ да is_set() і has_accept_as_written() if not utilities.is_set (str) then return str; end local accept; -- Boolean (лагічнае значэнне) str = str:gsub ('&[nm]dash;', {['&ndash;'] = '–', ['&mdash;'] = '—'}); -- замяняе сутнасці &mdash; і &ndash; на іхнія сімвалы; кропка з коскай псуе text.split str = str:gsub ('&#45;', '-'); -- замяняе лікавую сутнасць HTML на сімвал дэфіса str = str:gsub ('&nbsp;', ' '); -- замяняе сутнасць &nbsp; на звычайны сімвал прабелу з клавіятуры local out = {}; local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*'); -- разбівае str па косках або кропках з коскай, калі яны ёсць for _, item in ipairs (list) do -- для кожнага элемента ў спісе item, accept = utilities.has_accept_as_written (item); -- выдаляе разметку accept-this-as-written ("прымаць-як-напісана"), калі яна абгортвае ўвесь элемент if not accept and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- калі дыяпазон праз дэфіс або мае як раздзяляльнікі кароткія або доўгія працяжнікі if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- літаралічба дэфіс літаралічба (неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- лічбалітара дэфіс лічбалітара (неабавязковы раздзяляльнік паміж лічбай і літарай) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- лічба раздзяляльнік лічба дэфіс лічба раздзяляльнік лічба item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- лічба дэфіс лічба item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- літара дэфіс літара item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2'); -- замяняе дэфіс, выдаляе лішнія прабелы else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–'); -- для дыяпазонаў, падзеленых кароткім або доўгім працяжнікам, замяняе доўгі на кароткі, выдаляе лішнія прабелы end end table.insert (out, item); -- дадае (магчыма, зменены) элемент у выніковую табліцу end local temp_str = ''; -- аб’ядноўвае выніковую табліцу ў радок, падзелены коскамі temp_str, accept = utilities.has_accept_as_written (table.concat (out, ', ')); -- выдаляе разметку accept-this-as-written ("прымаць-як-напісана"), калі яна абгортвае ўвесь аб'яднаны вынік if accept then temp_str = utilities.has_accept_as_written (str); -- калі глабальная разметка выдалена, вяртае зыходны str; робіць гэта такім чынам, каб схаваць другое лагічнае значэнне (boolean), якое вяртаецца return temp_str; else return temp_str; -- у адваротным выпадку вяртае сабраны temp_str end end --[[--------------------------< А Т Р Ы М А Н Н Е _ А Р Г У М Е Н Т А Ў >--------------------------------------------------------- Паколькі ўсе шаблоны маюць агульны набор параметраў, выкарыстоўваецца адна агульная функцыя для атрымання гэтых параметраў з фрэйма і бацькоўскага фрэйма. ]] local function args_fetch (frame, ps) local args = args_default; -- стварае копію табліцы па змаўчанні local pframe = frame:getParent(); -- паказвае на табліцу параметраў шаблона for k, v in pairs (frame.args) do -- перавызначае значэнні па змаўчанні значэннямі, указанымі ў #invoke:, калі такія ёсць args[k] = v; end args.postscript = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or ps; if 'none' == args.postscript then args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; args.page = pframe.args.p or pframe.args.page or ''; args.pages = pframe.args.pp or pframe.args.pages or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args.at or pframe.args.loc or ''; args.ref = pframe.args.ref or pframe.args.Ref or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args['ignore-false-positive']) or ('yes' == pframe.args['ignore-err']); for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- перабірае пяць пазіцыйных параметраў і абразае прабелы, калі яны зададзены, у адваротным выпадку — пусты радок args[v] = (pframe.args[i] and mw.text.trim (pframe.args[i])) or ''; end if args.P5 and not is_year (args.P5, args) then local i = 6; -- ініцыялізуе індэксатар шостым пазіцыйным параметрам while pframe.args[i] do -- у выпадку, калі аўтараў занадта шмат, перабірае аўтараў у пошуках года local v = mw.text.trim (pframe.args[i]); -- абразае прабелы if is_year (v, args) then -- калі гэта год args.P5 = v; -- перазапісвае тое, што было ў args.P5, годам break; -- і спыняе пошук end i = i + 1; -- павялічвае індэкс end end return args; end --[[--------------------------< Г А Р В А Р Д С К А Я _ Ц Ы Т А Т А >---------------------------------------------- агульная кропка ўваходу для: {{harvard citation}}, ён жа {{harv}} {{Harvard citation no brackets}}, ён жа {{harvnb}} {{harvcol}} {{harvcolnb}} {{harvcoltxt}} {{Harvard citation text}}, ён жа {{harvtxt}} {{Harvp}} Адметныя асаблівасці (дужкі і раздзяляльнікі старонак) пазначаюцца ў {{#invoke}} гэтага модуля ў адпаведных шаблонах. ]] local function harvard_citation (frame) local args = args_fetch (frame, ''); -- атрымлівае параметры шаблона і выкліку; пасляслоўе (postscript) па змаўчанні — пусты радок return core (args); end --[[--------------------------< А Ч Ы С Т К А _ U R L >------------------------------------------------------------ выкарыстоўваецца ў sfn() і sfnm(). Гэтая функцыя выпраўляе праблему з гаджэтам усплывальных падказак для зносак, калі падказка не адлюстроўваецца, калі лакатар у крыніцы (|p=, |pp=, |loc=) мае вонкавую вікі-спасылку, якая ўтрымлівае сімвал # выдаляе зарэзерваваныя сімвалы uri з url-адрасоў у параметрах |p=, |pp= і |loc=. Зарэзерваваныя сімвалы: !#$&'()*+,/:;=?@[] ]] local function strip_url (pages) local escaped_uri; if not pages or ('' == pages) then return pages; end for uri in pages:gmatch ('%[(%a[%w%+%.%-]*://%S+)') do -- для кожнай вонкавай спасылкі атрымлівае uri escaped_uri = uri:gsub ("([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ); -- захоўвае копію з экранаванымі сімваламі шаблонаў lua uri = uri:gsub ("[!#%$&'%(%)%*%+,/:;=%?@%[%]%.%%]", ''); -- выдаляе зарэзерваваныя сімвалы і '%', таму што '%20' (сімвал прабелу) з’яўляецца 'няправільным індэксам захопу' ('invalid capture index') у lua pages = pages:gsub (escaped_uri, uri, 1); -- замяняе зыходны uri на вычышчаную версію end return pages; end --[[--------------------------< S F N >------------------------------------------------------------------------ кропка ўваходу для {{sfn}} і {{sfnp}} ]] local function sfn (frame) local args = args_fetch (frame, '.'); -- атрымлівае параметры шаблона і выкліку; пасляслоўе па змаўчанні — кропка local result = core (args); -- стварае якар CITEREF -- збірае ўсё разам, а затым выдаляе лішнія прабелы local name = table.concat ({'FOOTNOTE', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5, strip_url (args.page), strip_url (args.pages), strip_url (args.location)}):gsub ('%s+', ' '); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N M >---------------------------------------------------------------------- агульная кропка ўваходу для {{sfnm}} і {{sfnmp}} Адметныя асаблівасці (дужкі) пазначаюцца ў {{#invoke}} гэтага модуля ў адпаведных шаблонах. ]] local function sfnm (frame) local args = args_default; -- стварае копію табліцы па змаўчанні local pframe = frame:getParent(); -- паказвае на табліцу параметраў шаблона local n = 1; -- індэкс крыніцы; гэта 'n' у na1, ny і г.д. local first_pnum = 1; -- першы з пары пазіцыйных параметраў local second_pnum = 2; -- другі з пары пазіцыйных параметраў local last_ps = 0; -- індэкс апошняй крыніцы з зададзеным |nps= local last_index = 0; -- індэкс апошняй крыніцы; яны выкарыстоўваюцца, каб вызначыць, што з |ps= або |nps= завершыць увесь рэндэрынг local out = {}; -- табліца для захоўвання адрэндэраных крыніц local footnote = {'FOOTNOTE'}; -- усе даныя аўтара, даты, размяшчэння ў крыніцы становяцца часткай id зноскі; дадаюцца па ходзе for k, v in pairs (frame.args) do -- перавызначае значэнні па змаўчанні значэннямі, указанымі ў #invoke:, калі такія ёсць args[k] = v; end while true do if not pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] and not pframe.args[first_pnum] then break; -- няма na1 або адпаведнага пазіцыйнага параметра, таму гатова end if pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] then -- ці выкарыстоўвае гэтая крыніца імянаваныя параметры? for _, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- ініцыялізуе для гэтай крыніцы args[v] = ''; end for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- здабывае параметры аўтара і года для гэтай крыніцы args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'a', i})] or ''; -- спроба прызначыць імя аўтара if '' == args[v] then -- калі не было імя аўтара args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'y'})] or ''; -- спроба прызначыць год break; -- гатова з аўтарам/датай для гэтай крыніцы end end else -- гэтая крыніца выкарыстоўвае пазіцыйныя параметры args.P1 = mw.text.trim (pframe.args[first_pnum]); -- так, падтрымліваецца толькі адзін аўтар args.P2 = (pframe.args[second_pnum] and mw.text.trim (pframe.args[second_pnum])) or ''; -- калі аўтар пазіцыйны, год таксама павінен быць пазіцыйным for _, v in ipairs ({'P3', 'P4', 'P5'}) do -- ачышчае астатнія для гэтай крыніцы args[v] = ''; end first_pnum = first_pnum + 2; -- крыніца павінна выкарыстоўваць пазіцыйнага аўтара і пазіцыйны год second_pnum = first_pnum + 1; -- павялічвае іх для магчымай наступнай пазіцыйнай крыніцы end args.postscript = pframe.args[table.concat ({n, 'ps'})] or ''; if 'none' == args.postscript then -- гэта для сумяшчальнасці з іншымі шаблонамі зносак; нічога не робіць args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; -- група зносак args.ref = pframe.args[table.concat ({n, 'ref'})] or ''; -- альтэрнатыўная зноска для гэтай крыніцы args.page = pframe.args[table.concat ({n, 'p'})] or ''; -- размяшчэнні ў крыніцы для гэтай крыніцы args.pages = pframe.args[table.concat ({n, 'pp'})] or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args[table.concat ({n, 'loc'})] or pframe.args[table.concat ({n, 'at'})] or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-false-positive'})]) or ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-err'})]); table.insert (out, core (args)); -- захоўвае рэндэрынг гэтай крыніцы for k, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- стварае ідэнтыфікатар ЗНОСКІ (FOOTNOTE) if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, args[v]); end end for k, v in ipairs ({'page', 'pages', 'location'}) do -- гэта робіцца асобна, каб мы маглі выдаліць зарэзерваваныя сімвалы uri з нумароў старонак з вонкавымі спасылкамі if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, strip_url (args[v])) end end last_index = n; -- сцяжкі, якія выкарыстоўваюцца для выбару канчатковага пасляслоўя (postscript) з nps або з end_ps if '' ~= args.postscript then last_ps = n; end n = n+1; -- павялічвае для наступнага end local name = table.concat (footnote):gsub ('%s+', ' '); -- збірае зноску разам і выдаляе лішнія прабелы args.end_ps = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or '.'; -- гэта пасляслоўе (postscript) для ўсяго агулам, а не для асобных крыніц if 'none' == args.end_ps then -- не з’яўляецца арыгінальным значэннем параметра sfnm; дададзена для сумяшчальнасці з іншымі шаблонамі зносак args.end_ps = ''; end local result = table.concat ({table.concat (out, '; '), (last_index == last_ps) and '' or args.end_ps}); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N R E F >------------------------------------------------------------------ рэалізуе {{sfnref}} ]] local function sfnref (frame) local args = getArgs (frame); local out = {}; for i=1, 5 do -- атрымлівае першыя пяць аргументаў, калі ёсць пяць аргументаў if args[i] then out[i] = args[i]; else break; -- менш за 5 аргументаў, выхад end end if 5 == #out then -- калі мы ўбачылі пяць аргументаў, іх можа быць больш local i = 6; -- ініцыялізуе індэксатар шостым пазіцыйным параметрам while args[i] do -- у выпадку, калі аўтараў занадта шмат, перабірае аўтараў у пошуках года if is_year (args[i], args) then -- калі гэта год out[5] = args[i]; -- перазапісвае тое, што было ў args[5], годам break; -- і спыняе пошук end i = i + 1; -- павялічвае індэкс end end return mw.uri.anchorEncode ('CITEREF' .. table.concat (out)); end --[[--------------------------< Э К С П А Р Т А В А Н Ы Я Ф У Н К Ц Ы І >------------------------------------------ ]] return { harvard_citation = harvard_citation, sfn = sfn, sfnm = sfnm, sfnref = sfnref, target_check = target_check, }; cetncxeefa8do5s1pyiasb3sr1qgj0y 5125368 5125363 2026-04-13T12:15:04Z Plaga med 116903 Абараніў «[[Модуль:Footnotes]]»: Старонка з высокай наведвальнасцю ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца)) 5125363 Scribunto text/plain require('strict'); local getArgs = require ('Module:Arguments').getArgs; --[[--------------------------< А Р Г У М Е Н Т Ы _ П А _ З М А Ў Ч А Н Н І >------------------------------------------------------ табліца для ўказання пачатковых значэнняў. ]] local args_default = { group = '', bracket_left = '', bracket_right = '', bracket_year_left = '', bracket_year_right = '', postscript = '', page = '', pages = '', location = '', page_sep = ", p.&nbsp;", pages_sep = ", pp.&nbsp;", ref = '', template = 'harv', -- калі назва шаблона не ўказана ў {{#invoke:}}, выкарыстоўваць гэта }; --[[--------------------------< П Р А В Е Р К А _ М Э Т Ы >------------------------------------------------------ шукае anchor_id (спіс імёнаў CITEREF і год або тэкст з |ref=) у anchor_id_list амылка 'няма мэты' (no target) можа быць схаваная з дапамогай |ignore-err=yes, калі мэта не можа быць знойдзена, таму што мэта знаходзіцца ўнутры шаблона, які абгортвае іншы шаблон; памылка 'некалькі мэт' (multiple targets) не можа быць схаваная ]] local function target_check (anchor_id, args) local namespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace; local anchor_id_list_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor_id_list'); local anchor_id_list = anchor_id_list_module.anchor_id_list; local article_whitelist = anchor_id_list_module.article_whitelist; local template_list = anchor_id_list_module.template_list; local citeref_patterns = anchor_id_list_module.citeref_patterns or {} local whitelist_module = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local whitelist = whitelist_module.whitelist; local tally = anchor_id_list[anchor_id]; -- nil, калі anchor_id няма ў спісе; у адваротным выпадку — падлік local msg; local category; if not tally then if args.ignore then return ''; -- калі ignore мае значэнне true, то няма ні паведамлення, ні катэгорыі end if article_whitelist and article_whitelist[anchor_id] then -- калі ёсць лакальны белы спіс артыкула і ідэнтыфікатар якара знаходзіцца ў ім return ''; -- гатова end local wl_anchor_id = anchor_id; -- копія для змянення, каб выкарыстоўваць як індэкс для белага спіса if args.year then -- для ідэнтыфікатараў якароў, створаных гэтым шаблонам (не ў |ref=), якія маюць дату if args.year:match ('%d%l$') or -- выкарыстоўвае значэнне даты, каб вызначыць, ці неабходна выдаліць ўдакладняльнік args.year:match ('n%.d%.%l$') or args.year:match ('nd%l$') then wl_anchor_id = wl_anchor_id:gsub ('%l$', ''); -- выдаляе ўдакладняльнік end end local t_tbl = whitelist[wl_anchor_id]; -- атрымлівае спіс шаблонаў, звязаных з гэтым ідэнтыфікатарам якара if t_tbl then -- калі ідэнтыфікатар якара не ў белым спісе, t_tbl мае значэнне nil for _, t in ipairs (t_tbl) do -- перабірае спіс шаблонаў, звязаных з гэтым ідэнтыфікатарам якара if template_list[t] then -- калі звязаны шаблон знойдзены ў спісе шаблонаў у артыкуле return ''; -- ідэнтыфікатар якара знаходзіцца ў белым спісе, і артыкул мае адпаведны шаблон, таму памылкі няма end end end for _, pattern in ipairs(citeref_patterns) do -- загружае шаблоны пошуку для шаблонаў-абгортак на гэтай старонцы if anchor_id:match(pattern) then -- перабірае спецыяльныя шаблоны пошуку і спрабуе знайсці супадзенне return '' end end msg = 'няма мэты: ' .. anchor_id; -- anchor_id не знойдзены mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- не ствараць паведамленне пра памылку ў прасторы імёнаў шаблонаў return '' end category = '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі адсутнасці якара для шаблонаў Harv і Sfn]]'; elseif 1 < tally then msg = 'некалькі мэт (' .. tally .. '×): ' .. anchor_id; -- больш за адзін anchor_id у гэтым артыкуле mw.log(msg) if namespace == 10 and not args.show then -- не ствараць паведамленне пра памылку ў прасторы імёнаў шаблонаў return '' end category = 0 == namespace and '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шматлікіх якароў у шаблонах Harv і Sfn]]' or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў return '<span class="error harv-error" style="display: inline; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' памылка: ' .. msg .. ' ([[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn|даведка]])</span>' .. category; end -- category = 0 == namespace and '[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn]]' or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў category = 0 == namespace and category or ''; -- дадаваць у катэгорыю толькі ў прасторы артыкулаў -- адлюстраванне на аснове args.show (па змаўчанні не адлюстроўваецца) local display = args.show and 'inline' or 'none' return msg and '<span class="error harv-error" style="display: '..display..'; font-size:100%"> ' .. args.template .. ' error: ' .. msg .. ' ([[:Катэгорыя:Вікіпедыя:Памылкі шаблонаў Harv і Sfn|даведка]])</span>' .. category or ''; end --[[--------------------------< I S _ Y E A R >---------------------------------------------------------------- ацэньвае параметр, каб праверыць, ці адпавядае ён адной з гэтых формаў з удакладняльнікам у выглядзе літары ніжняга рэгістра або без яго: YYYY n.d. nd c. YYYY YYYY–YYYY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) YYYY–YY (раздзяляльнік — кароткі працяжнік) вяртае true, калі параметр мае распазнаную форму; у адваротным выпадку — false ]] local patterns_date= { '^%d%d%d%d?%l?$', '^n%.d%.%l?$', '^nd%l?$', '^c%. %d%d%d%d?%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?$', '^%d%d%d%d–%d%d%l?$', } local function is_year (param, args) args.year = ''; -- выкарыстоўваецца для памылкі harv; for _, pattern in ipairs (patterns_date) do if mw.ustring.match (param, pattern) then args.year = param; -- выкарыстоўваецца для памылкі harv; return true; end end end --[[--------------------------< Я Д Р О >---------------------------------------------------------------------- вяртае якарную спасылку (CITEREF), сфарміраваную з аднаго-чатырох імёнаў аўтараў, года і размяшчэння ў крыніцы (|p=, |pp=, loc=) ]] local function core( args ) local result; local err_msg = '' if args.P5 ~= '' then if is_year (args.P5, args) then result = table.concat ({args.P1, ' et al. ', args.bracket_year_left, args.P5, args.bracket_year_right}); else args.P5 = ''; -- калі P5 не з’яўляецца годам, не ўключаць у якар result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- і не адлюстроўваць яго end elseif args.P4 ~= '' then if is_year (args.P4, args) then result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' &amp; ', args.P3, ' ', args.bracket_year_left, args.P4, args.bracket_year_right}); -- тры імёны і год else result = table.concat ({args.P1, ' et al.'}); -- чатыры імёны end elseif args.P3 ~= '' then if is_year (args.P3, args) then result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2, ' ', args.bracket_year_left, args.P3, args.bracket_year_right}); -- два імёны і год else result = table.concat ({args.P1, ', ', args.P2, ' ', ' &amp; ', args.P3}); -- тры імёны end elseif args.P2 ~= '' then if is_year (args.P2, args) then result = table.concat ({args.P1, ' ', args.bracket_year_left, args.P2, args.bracket_year_right}); -- адно імя і год else result = table.concat ({args.P1, ' &amp; ', args.P2}); -- два імёны end else result = args.P1; -- адно імя end -- калі вынік "аўтар-дата" заканчваецца кропкай (звычайна калі апошні пазіцыйны параметр утрымлівае 'n.d.') -- і калі няма размяшчэння ў крыніцы (няма |p=, |pp= або |loc=) -- і калі першы або адзіны сімвал у args.postscript — гэта кропка -- выдаляе кропку ў канцы выніку "аўтар-дата" -- кропка ў канцы выніку "аўтар-дата" будзе пазней заменена змесцівам args.postscript (звычайна кропкай) if ('.' == result:sub(-1)) and ('.' == args.postscript:sub(1)) and ('' == args.page) and ('' == args.pages) and ('' == args.location) then result = result:gsub ('%.$', ''); end if args.ref ~= 'none' then local anchor_id; if args.ref ~= '' then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (args.ref); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); else anchor_id = mw.uri.anchorEncode (table.concat ({'CITEREF', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5})); err_msg = target_check (anchor_id, args); result = table.concat ({'[[#', anchor_id, '|', result, ']]'}); end end if args.page ~= '' then result = table.concat ({result, args.page_sep, args.page}); elseif args.pages ~= ''then result = table.concat ({result, args.pages_sep, args.pages}); end if args.location ~= '' then result = table.concat ({result, ', ', args.location}); end result = table.concat ({args.bracket_left, result, args.bracket_right, args.postscript}):gsub ('%s+', ' '); -- выдаляе лішнія прабелы return result .. err_msg; end --[[--------------------------< З _ Д Э Ф І С А _ Ў _ П Р А Ц Я Ж Н І К >-------------------------------------------------- Пераўтварае дэфіс у працяжнік пры пэўных умовах. Дэфіс павінен раздзяляць падобныя элементы; розныя элементы вяртаюцца без змяненняў. Змяняюцца наступныя формы: літара - літара (A - B) лічба - лічба (4-5) лічба раздзяляльнік лічба - лічба раздзяляльнік лічба (4.1-4.5 або 4-1-4-5) літаралічба - літаралічба (A1-A5) (падтрымліваецца неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай – a.1-a.5 або a-1-a-5) лічбалітара - лічбалітара (5a - 5d) (падтрымліваецца неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай – 5.a-5.d або 5-a-5-d) любыя іншыя формы вяртаюцца без змяненняў. str можа быць спісам, падзеленым коскамі або кропкай з коскай Гэты код скапіяваны з Module:Citation/CS1. Адзінае змяненне — патрабаванне Module:Citation/CS1/Utilities, каб ён меў доступ да функцый is_set() і has_accept_as_written() ]] local function hyphen_to_dash( str ) local utilities = require ('Module:Citation/CS1/Utilities'); -- адзінае змяненне, каб гэтая функцыя мела доступ да is_set() і has_accept_as_written() if not utilities.is_set (str) then return str; end local accept; -- Boolean (лагічнае значэнне) str = str:gsub ('&[nm]dash;', {['&ndash;'] = '–', ['&mdash;'] = '—'}); -- замяняе сутнасці &mdash; і &ndash; на іхнія сімвалы; кропка з коскай псуе text.split str = str:gsub ('&#45;', '-'); -- замяняе лікавую сутнасць HTML на сімвал дэфіса str = str:gsub ('&nbsp;', ' '); -- замяняе сутнасць &nbsp; на звычайны сімвал прабелу з клавіятуры local out = {}; local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*'); -- разбівае str па косках або кропках з коскай, калі яны ёсць for _, item in ipairs (list) do -- для кожнага элемента ў спісе item, accept = utilities.has_accept_as_written (item); -- выдаляе разметку accept-this-as-written ("прымаць-як-напісана"), калі яна абгортвае ўвесь элемент if not accept and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- калі дыяпазон праз дэфіс або мае як раздзяляльнікі кароткія або доўгія працяжнікі if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- літаралічба дэфіс літаралічба (неабавязковы раздзяляльнік паміж літарай і лічбай) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- лічбалітара дэфіс лічбалітара (неабавязковы раздзяляльнік паміж лічбай і літарай) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- лічба раздзяляльнік лічба дэфіс лічба раздзяляльнік лічба item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- лічба дэфіс лічба item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- літара дэфіс літара item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2'); -- замяняе дэфіс, выдаляе лішнія прабелы else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–'); -- для дыяпазонаў, падзеленых кароткім або доўгім працяжнікам, замяняе доўгі на кароткі, выдаляе лішнія прабелы end end table.insert (out, item); -- дадае (магчыма, зменены) элемент у выніковую табліцу end local temp_str = ''; -- аб’ядноўвае выніковую табліцу ў радок, падзелены коскамі temp_str, accept = utilities.has_accept_as_written (table.concat (out, ', ')); -- выдаляе разметку accept-this-as-written ("прымаць-як-напісана"), калі яна абгортвае ўвесь аб'яднаны вынік if accept then temp_str = utilities.has_accept_as_written (str); -- калі глабальная разметка выдалена, вяртае зыходны str; робіць гэта такім чынам, каб схаваць другое лагічнае значэнне (boolean), якое вяртаецца return temp_str; else return temp_str; -- у адваротным выпадку вяртае сабраны temp_str end end --[[--------------------------< А Т Р Ы М А Н Н Е _ А Р Г У М Е Н Т А Ў >--------------------------------------------------------- Паколькі ўсе шаблоны маюць агульны набор параметраў, выкарыстоўваецца адна агульная функцыя для атрымання гэтых параметраў з фрэйма і бацькоўскага фрэйма. ]] local function args_fetch (frame, ps) local args = args_default; -- стварае копію табліцы па змаўчанні local pframe = frame:getParent(); -- паказвае на табліцу параметраў шаблона for k, v in pairs (frame.args) do -- перавызначае значэнні па змаўчанні значэннямі, указанымі ў #invoke:, калі такія ёсць args[k] = v; end args.postscript = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or ps; if 'none' == args.postscript then args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; args.page = pframe.args.p or pframe.args.page or ''; args.pages = pframe.args.pp or pframe.args.pages or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args.at or pframe.args.loc or ''; args.ref = pframe.args.ref or pframe.args.Ref or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args['ignore-false-positive']) or ('yes' == pframe.args['ignore-err']); for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- перабірае пяць пазіцыйных параметраў і абразае прабелы, калі яны зададзены, у адваротным выпадку — пусты радок args[v] = (pframe.args[i] and mw.text.trim (pframe.args[i])) or ''; end if args.P5 and not is_year (args.P5, args) then local i = 6; -- ініцыялізуе індэксатар шостым пазіцыйным параметрам while pframe.args[i] do -- у выпадку, калі аўтараў занадта шмат, перабірае аўтараў у пошуках года local v = mw.text.trim (pframe.args[i]); -- абразае прабелы if is_year (v, args) then -- калі гэта год args.P5 = v; -- перазапісвае тое, што было ў args.P5, годам break; -- і спыняе пошук end i = i + 1; -- павялічвае індэкс end end return args; end --[[--------------------------< Г А Р В А Р Д С К А Я _ Ц Ы Т А Т А >---------------------------------------------- агульная кропка ўваходу для: {{harvard citation}}, ён жа {{harv}} {{Harvard citation no brackets}}, ён жа {{harvnb}} {{harvcol}} {{harvcolnb}} {{harvcoltxt}} {{Harvard citation text}}, ён жа {{harvtxt}} {{Harvp}} Адметныя асаблівасці (дужкі і раздзяляльнікі старонак) пазначаюцца ў {{#invoke}} гэтага модуля ў адпаведных шаблонах. ]] local function harvard_citation (frame) local args = args_fetch (frame, ''); -- атрымлівае параметры шаблона і выкліку; пасляслоўе (postscript) па змаўчанні — пусты радок return core (args); end --[[--------------------------< А Ч Ы С Т К А _ U R L >------------------------------------------------------------ выкарыстоўваецца ў sfn() і sfnm(). Гэтая функцыя выпраўляе праблему з гаджэтам усплывальных падказак для зносак, калі падказка не адлюстроўваецца, калі лакатар у крыніцы (|p=, |pp=, |loc=) мае вонкавую вікі-спасылку, якая ўтрымлівае сімвал # выдаляе зарэзерваваныя сімвалы uri з url-адрасоў у параметрах |p=, |pp= і |loc=. Зарэзерваваныя сімвалы: !#$&'()*+,/:;=?@[] ]] local function strip_url (pages) local escaped_uri; if not pages or ('' == pages) then return pages; end for uri in pages:gmatch ('%[(%a[%w%+%.%-]*://%S+)') do -- для кожнай вонкавай спасылкі атрымлівае uri escaped_uri = uri:gsub ("([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ); -- захоўвае копію з экранаванымі сімваламі шаблонаў lua uri = uri:gsub ("[!#%$&'%(%)%*%+,/:;=%?@%[%]%.%%]", ''); -- выдаляе зарэзерваваныя сімвалы і '%', таму што '%20' (сімвал прабелу) з’яўляецца 'няправільным індэксам захопу' ('invalid capture index') у lua pages = pages:gsub (escaped_uri, uri, 1); -- замяняе зыходны uri на вычышчаную версію end return pages; end --[[--------------------------< S F N >------------------------------------------------------------------------ кропка ўваходу для {{sfn}} і {{sfnp}} ]] local function sfn (frame) local args = args_fetch (frame, '.'); -- атрымлівае параметры шаблона і выкліку; пасляслоўе па змаўчанні — кропка local result = core (args); -- стварае якар CITEREF -- збірае ўсё разам, а затым выдаляе лішнія прабелы local name = table.concat ({'FOOTNOTE', args.P1, args.P2, args.P3, args.P4, args.P5, strip_url (args.page), strip_url (args.pages), strip_url (args.location)}):gsub ('%s+', ' '); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N M >---------------------------------------------------------------------- агульная кропка ўваходу для {{sfnm}} і {{sfnmp}} Адметныя асаблівасці (дужкі) пазначаюцца ў {{#invoke}} гэтага модуля ў адпаведных шаблонах. ]] local function sfnm (frame) local args = args_default; -- стварае копію табліцы па змаўчанні local pframe = frame:getParent(); -- паказвае на табліцу параметраў шаблона local n = 1; -- індэкс крыніцы; гэта 'n' у na1, ny і г.д. local first_pnum = 1; -- першы з пары пазіцыйных параметраў local second_pnum = 2; -- другі з пары пазіцыйных параметраў local last_ps = 0; -- індэкс апошняй крыніцы з зададзеным |nps= local last_index = 0; -- індэкс апошняй крыніцы; яны выкарыстоўваюцца, каб вызначыць, што з |ps= або |nps= завершыць увесь рэндэрынг local out = {}; -- табліца для захоўвання адрэндэраных крыніц local footnote = {'FOOTNOTE'}; -- усе даныя аўтара, даты, размяшчэння ў крыніцы становяцца часткай id зноскі; дадаюцца па ходзе for k, v in pairs (frame.args) do -- перавызначае значэнні па змаўчанні значэннямі, указанымі ў #invoke:, калі такія ёсць args[k] = v; end while true do if not pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] and not pframe.args[first_pnum] then break; -- няма na1 або адпаведнага пазіцыйнага параметра, таму гатова end if pframe.args[table.concat ({n, 'a1'})] then -- ці выкарыстоўвае гэтая крыніца імянаваныя параметры? for _, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- ініцыялізуе для гэтай крыніцы args[v] = ''; end for i, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- здабывае параметры аўтара і года для гэтай крыніцы args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'a', i})] or ''; -- спроба прызначыць імя аўтара if '' == args[v] then -- калі не было імя аўтара args[v] = pframe.args[table.concat ({n, 'y'})] or ''; -- спроба прызначыць год break; -- гатова з аўтарам/датай для гэтай крыніцы end end else -- гэтая крыніца выкарыстоўвае пазіцыйныя параметры args.P1 = mw.text.trim (pframe.args[first_pnum]); -- так, падтрымліваецца толькі адзін аўтар args.P2 = (pframe.args[second_pnum] and mw.text.trim (pframe.args[second_pnum])) or ''; -- калі аўтар пазіцыйны, год таксама павінен быць пазіцыйным for _, v in ipairs ({'P3', 'P4', 'P5'}) do -- ачышчае астатнія для гэтай крыніцы args[v] = ''; end first_pnum = first_pnum + 2; -- крыніца павінна выкарыстоўваць пазіцыйнага аўтара і пазіцыйны год second_pnum = first_pnum + 1; -- павялічвае іх для магчымай наступнай пазіцыйнай крыніцы end args.postscript = pframe.args[table.concat ({n, 'ps'})] or ''; if 'none' == args.postscript then -- гэта для сумяшчальнасці з іншымі шаблонамі зносак; нічога не робіць args.postscript = ''; end args.group = pframe.args.group or ''; -- група зносак args.ref = pframe.args[table.concat ({n, 'ref'})] or ''; -- альтэрнатыўная зноска для гэтай крыніцы args.page = pframe.args[table.concat ({n, 'p'})] or ''; -- размяшчэнні ў крыніцы для гэтай крыніцы args.pages = pframe.args[table.concat ({n, 'pp'})] or ''; args.pages = ('' ~= args.pages) and hyphen_to_dash (args.pages) or ''; args.location = pframe.args[table.concat ({n, 'loc'})] or pframe.args[table.concat ({n, 'at'})] or ''; args.ignore = ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-false-positive'})]) or ('yes' == pframe.args[table.concat ({n, 'ignore-err'})]); table.insert (out, core (args)); -- захоўвае рэндэрынг гэтай крыніцы for k, v in ipairs ({'P1', 'P2', 'P3', 'P4', 'P5'}) do -- стварае ідэнтыфікатар ЗНОСКІ (FOOTNOTE) if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, args[v]); end end for k, v in ipairs ({'page', 'pages', 'location'}) do -- гэта робіцца асобна, каб мы маглі выдаліць зарэзерваваныя сімвалы uri з нумароў старонак з вонкавымі спасылкамі if '' ~= args[v] then table.insert (footnote, strip_url (args[v])) end end last_index = n; -- сцяжкі, якія выкарыстоўваюцца для выбару канчатковага пасляслоўя (postscript) з nps або з end_ps if '' ~= args.postscript then last_ps = n; end n = n+1; -- павялічвае для наступнага end local name = table.concat (footnote):gsub ('%s+', ' '); -- збірае зноску разам і выдаляе лішнія прабелы args.end_ps = pframe.args.postscript or pframe.args.ps or '.'; -- гэта пасляслоўе (postscript) для ўсяго агулам, а не для асобных крыніц if 'none' == args.end_ps then -- не з’яўляецца арыгінальным значэннем параметра sfnm; дададзена для сумяшчальнасці з іншымі шаблонамі зносак args.end_ps = ''; end local result = table.concat ({table.concat (out, '; '), (last_index == last_ps) and '' or args.end_ps}); return frame:extensionTag ({name='ref', args={group=args.group, name=name}, content=result}); end --[[--------------------------< S F N R E F >------------------------------------------------------------------ рэалізуе {{sfnref}} ]] local function sfnref (frame) local args = getArgs (frame); local out = {}; for i=1, 5 do -- атрымлівае першыя пяць аргументаў, калі ёсць пяць аргументаў if args[i] then out[i] = args[i]; else break; -- менш за 5 аргументаў, выхад end end if 5 == #out then -- калі мы ўбачылі пяць аргументаў, іх можа быць больш local i = 6; -- ініцыялізуе індэксатар шостым пазіцыйным параметрам while args[i] do -- у выпадку, калі аўтараў занадта шмат, перабірае аўтараў у пошуках года if is_year (args[i], args) then -- калі гэта год out[5] = args[i]; -- перазапісвае тое, што было ў args[5], годам break; -- і спыняе пошук end i = i + 1; -- павялічвае індэкс end end return mw.uri.anchorEncode ('CITEREF' .. table.concat (out)); end --[[--------------------------< Э К С П А Р Т А В А Н Ы Я Ф У Н К Ц Ы І >------------------------------------------ ]] return { harvard_citation = harvard_citation, sfn = sfn, sfnm = sfnm, sfnref = sfnref, target_check = target_check, }; cetncxeefa8do5s1pyiasb3sr1qgj0y 828 747813 5125364 4602523 2026-04-13T12:12:27Z Plaga med 116903 5125364 Scribunto text/plain require('strict'); local data = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor id list/data'); local whitelist = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local Lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- used by template_list_add() to uppercase first letter of template name TODO: better way to do that? local volumes_by_templates = { ['Cite web'] = true, } local refonly_templates = { ['Cite web'] = true, } local cyrillic_templates = { ['Кніга'] = true, ['Публікацыя'] = true, ['Артыкул'] = true, } local redirects_date = { ['date'] = true, ['datetomos'] = true, ['formatdate'] = true, ['isotodmymdy'] = true, ['isotomos'] = true, } local redirects_patent = { -- special case cs1-like templates because uses different parameters for name and date in anchor ID ['Cite patent'] = true, ['Citeref patent'] = true, ['Ref patent'] = true, } local redirects_sfnref = { ['sfnref'] = true, ['harvid'] = true, } local redirects_h = { ['h'] = true, } local aliases_author = { -- these use pseudo-patterns in the same way as cs1|2; '#' represents 1 or more enumerator digits 'last#', 'author#', 'surname#', 'author-last#', 'author#-last', 'subject#', 'host#', } local aliases_contributor = { 'contributor#', 'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', } local aliases_editor = { 'editor#', 'editor-last#', 'editor#-last', 'editor-surname#', 'editor#-surname', } local aliases_harvc_author = { 'last#', 'author#', } local aliases_inventor = { -- cite patent 'inventor#', 'inventor-last#', 'inventor#-last', 'inventor-surname#', 'inventor#-surname', 'invent#', 'invent-#', } local alias_patterns_date = { -- normal lua patterns for most cs1|2-like templates '|%s*year%s*=%s*', '|%s*date%s*=%s*', '|%s*publication%-?date%s*=%s*', '|%s*air%-?date%s*=%s*', '|%s*год%s*=%s*', '|%s*дата%s*=%s*', } local alias_patterns_harvc_date = { -- normal lua patterns for harvc template '|%s*anchor%-year%s*=%s*', '|%s*year%s*=%s*', } local alias_patterns_patent_date = { -- normal lua patterns for cite patent templates '|%s*issue%-date%s*=%s*', '|%s*gdate%s*=%s*', '|%s*publication%-date%s*=%s*', '|%s*pubdate%s*=%s*', } local patterns_date = { -- normal lua patterns -- '(%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?)$', -- YYYY–YYYY four-digit year range at end (Season YYYY–YYYY); with or without dab '(%d%d%d%d)%D+(%d%d%d%d%l?)$', -- any range with four-digit years; with or without dab; not two captures '^(%d%d%d%d–%d%d%l?)$', -- YYYY–YY two-digit year range; with or without dab '^(c%. %d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit circa year; with or without dab '(%d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit year at end of date (dmy or mdy); with or without dab '^(%d%d%d%d?%l?)', -- three- or four-digit year at beginning of date (ymd or YYYY); with or without dab '^(n%.d%.%l?)$', -- 'no date' with dots; with or without dab '^(nd%l?)$', -- 'no date' without dots; with or without dab } local patterns_tags = { '<nowiki>.-</nowiki>', '<!%-%-.-%-%->', '<pre>.-</pre>', '<syntaxhighlight.->.-</syntaxhighlight>', '<source.->.-</source>', -- deprecated alias of syntaxhighlight tag } local template_skip = { -- templates to be skipped for whatever reason; mostly because they resemble cs1-like templates ['Citation-attribution'] = true, } local Article_content; local anchor_id_list = {}; -- exported tables local template_list = {}; local article_whitelist = {}; --[[--------------------------< A R T I C L E _ C O N T E N T _ G E T >---------------------------------------- get article content, remove certain html-like tags and their content so that this code doesn't include any citation templates inside the tags as valid tagets; they are not. ]] local function article_content_get () if not Article_content then Article_content = mw.title.getCurrentTitle():getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 for _, tag in ipairs (patterns_tags) do Article_content = Article_content:gsub (tag, ''); -- remove certain html-like tags and their content end end end --[[--------------------------< S F N R E F _ G E T >---------------------------------------------------------- make an anchor id from the contents of {{sfnref}} or {{harvid}}. this function assumes that {{sfnref}} and {{harvid}} are correctly formed. ]] local function sfnref_get (template) template = template:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters local anchor_id = {}; local max_param_count = 7; if redirects_sfnref[parts[1]:lower()] then anchor_id[1] = 'CITEREF'; elseif redirects_h[parts[1]:lower()] then anchor_id[1] = 'CITEREF'; max_param_count = 4; else return nil; -- not an sfnref or harvid template end local i = 2; -- indexer into parts{} table local j = 2; -- indexer into anchor_id{} table which already has 'CITEREF' at [1] while parts[i] and max_param_count > j do -- loop through what should be just positional parameters for names and year (2-6 four names and a date) if not parts[i]:find ('=') then -- look for equal sign (named paraneter in a template that doesn't support named parameters) anchor_id[j] = parts[i]; -- positional parameters are saved j = j+1; -- bump the anchor_id{} indexer end i = i+ 1; -- bump the parts{} indexer end return table.concat (anchor_id, ''); end --[[--------------------------< D A T E _ G E T >-------------------------------------------------------------- extract year from one of |year=, |date=, |publicationdate=, or |publication-date in that order. Does not error check (that is left to the cs1|2 templates to do) also gets date from |<date alias>={{date|...}} ]] local function date_get (template, aliases) local rvalue; for _, pattern in ipairs (aliases) do -- spin through the date alias patterns rvalue = tostring(template):match (pattern); -- is this |<date alias>= used (tostring() because something makes match() think template is a table) if rvalue then rvalue = tostring(template):match (pattern .. '(%b{})'); -- is rvalue a template? if rvalue then rvalue = rvalue:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (rvalue, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters if redirects_date[parts[1]:lower()] then -- if parts[1] names {{date}} or redirect rvalue = parts[2]; -- assume that date template is properly formed, first positional parameter is the date else return ''; -- |date= holds some other template than {{date}} or redirect end else rvalue = template:match (pattern .. '([^|}]+)'); if rvalue then -- if rvalue is something rvalue = mw.text.trim (rvalue); -- trim it end if not rvalue or '' == rvalue then -- if rvale was nothing or trimed to nothing rvalue = nil; -- ensure that it is unset so we can try the next parameter in the list end end if rvalue then local date1, date12 = rvalue:match ('(%d%d%d%d), (%d%d%d%d%l?)$'); if date1 and date12 then return table.concat ({date1, ', ', date12}); else date1, date12 = rvalue:match ('(%d%d%d%d)—(%d%d%d%d%l?)$'); if date1 and date12 then return table.concat ({date1, '—', date12}); end end for _, pattern in ipairs (patterns_date) do -- spin through the recognized date formats -- date = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern local date, date2 = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern; <date2> gets second year in any range if date then if date2 then -- when a second year date = table.concat ({date, '–', date2}); -- build a date range end return date; -- matched so return; end end break; -- found a date but it was malformed so abandon end end end return ''; -- no date param or date param doesn't hold a recognized date; empty string for concatenation end --[[--------------------------< V N A M E S _ G E T >---------------------------------------------------------- extract names from |vauthors= or |veditors=; there is no |vcontributors= parameter. splits the v parameter value at the comma; correctly handles accept-as-witten markup when used to wrap a comma- separated names (corporate) ]] local function vnames_get (params, vparam) local vnames = {}; -- first four author or editor names go here local split = {}; -- temp table to assist in decoding accept-as-witten-markup if params[vparam] then -- test for |vauthors= or |veditor= split = mw.text.split (params[vparam], '%s*,%s*'); -- this will separate portions of ((Black, Brown, White, an Co.)) local i = 1; -- an indexer while split[i] do if split[i]:match ('^%(%(.*[^%)][^%)]$') then -- first segment of comma-separated accept-as-witten; this segment has the opening doubled parens local name = split[i]; i=i+1; -- bump indexer to next segment while split[i] do name = name .. ', ' .. split[i]; -- concatenate with previous segments if split[i]:match ('^.*%)%)$') then -- if this table member has the closing doubled parens break; -- and done reassembling so end i=i+1; -- bump indexer end table.insert (vnames, name); -- and add accept-as-witten name to the vnames table else table.insert (vnames, split[i]); -- and add name to the vnames table end i=i+1; -- bump indexer if 5 == i then break; end -- limit to four names end for i, vname in ipairs (vnames) do if not vname:match ('%(%(.-%)%)') then -- without accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('(.-)%s+%u+$', '%1'); -- extract and save surname(s) end end for i, vname in ipairs (vnames) do -- repeat, this time for accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove markup if present and save the whole name end end return 0 ~= #vnames and table.concat (vnames) or nil -- return a concatenation of the vnames; nil else end --[[--------------------------< N A M E S _ G E T >------------------------------------------------------------ cs1|2 makes anchor id from contributor, author, or editor name-lists in that order get the names from the cs1|2 template; if there are no contributor names, try author names, then try editor names. returns concatenated names in enumeration order when successful; nil else empty name (nameholding parameter n is present without value) and missing name (nameholding parameter n is not present) are included as empty string with all other names ]] local function names_get (params, aliases_list) local names = {}; -- first four author or editor names go here local enum_alias; -- alias with '#' replaced with a digit for enum=1, 4 do -- four names only for i, alias in ipairs (aliases_list) do if not names[enum] then -- hanven't found a previous alias with this [enum]? see if we can find this alias with this enum enum_alias = alias:gsub ('#', enum); -- replace '#' to make 'lastn' if 1 == enum then -- because |last= and last1= are exact aliases if params[enum_alias] then -- test |last1= first names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last1= break; -- next enum else enum_alias = alias:gsub ('#', ''); -- replace '#' to make 'last' if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last= break; -- next enum end end else -- here for enum 2, 3, 4 if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |lastn= break; -- next enum end end end end end for enum=1, 4 do -- spin through the names table and local name = names[enum]; if not name then -- when nameholding parameter n is not present (nil) name = ''; -- convert to empty string for concatenation end name = name:gsub('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove accept-as-written markup if present names[enum] = name; -- save the modified name end local name_str = table.concat (names); -- concatenate the names return '' ~= name_str and name_str or nil; -- return the concatenation if not empty string; nil else end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ S T R I P >-------------------------------------------------- removes the citation or havrc template's {{ and }} markup then removes, in whole, any templates found inside the citation or harvc template. Templates are not allowed in parameters that are made part of COinS metadata; yet, they will appear. cs1|2 does not see the template markup but instead sees the result of the template as html. cs1|2 strips the html which leaves the displayed value for the anchor id. We can't do that here so, because templates aren't allowed in parameters, we simply discard any templates found in the cs1|2 template. this may leave a |lastn= parameter empty which will be treated as if it were really empty as cs1|2 do (three authors, |last2= empty -> CITEREFLast1Last3YYYY (the harv and sfn render: 'Last1, & Last3 YYYY' with CITEREFLast1Last3YYYY). ]] local function template_strip (template) template = template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} (cs1|2 template delimiters with trailing/leading whitespace) template = template:gsub ('%b{}', ''); -- remove any templates from the cs1|2 template return template; end --[[--------------------------< E S C A P E _ L U A _ M A G I C _ C H A R S >---------------------------------- Returns a string where all of lua's magic characters have been escaped. This is important because functions like string.gsub() treat their pattern and replace strings as patterns, not literal strings. ]] local function escape_lua_magic_chars (argument) argument = argument:gsub("%%", "%%%%"); -- replace % with %% argument = argument:gsub("([%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1"); -- replace all other lua magic pattern characters return argument; end --[=[-------------------------< W I K I L I N K _ S T R I P >-------------------------------------------------- Wikilink markup does not belong in an anchor id and can / does confuse the code that parses apart citation and harvc templates so here we remove any wiki markup: [[link|label]] -> label [[link]] -> link ]=] local function wikilink_strip (template) for wikilink in template:gmatch ('%[%b[]%]') do -- get a wikilink template = template:gsub ('%[%b[]%]', '__57r1P__', 1); -- install a marker if wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]') then wikilink = wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]'); -- extract label from complex [[link|label]] wikilink else wikilink = wikilink:match ('%[%[(.-)%]%]'); -- extract link from simple [[link]] wikilinks end wikilink = escape_lua_magic_chars (wikilink); -- in case there are lua magic characters in wikilink template = template:gsub ('__57r1P__', wikilink, 1); -- replace the marker with the appropriate text end return template; end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ N A M E _ G E T >-------------------------------------------- return the citation or harvc template's name; convert to lower case and trim leading and trailing whitespace; when the template is a sandbox the subpage portion of the template name is omitted from the returned template name {{Cite book/new |...}} returns cite book ]] local function template_name_get (template) -- local template_name = template:match ('^{{%s*([^/|}]+)'); -- get template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox; parser functions local template_name = template:match ('^{{%s*([^|}]+)'); -- get template name; parser functions if not template_name or template_name:match ('^#') then -- parser functions, magic words don't count as templates return nil; -- could not get template name from (possibly corrupt) template; extraneous opening { mid template can cause this; end; template_name = template_name:gsub ('%s*$', ''); -- trim trailing whitespace; leading whitespace already removed return Lang_obj:ucfirst (template_name); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ P A R A M S _ G E T >---------------------------------------- parse apart a template's parameters and store in the params table where key is the parameter's name and value is the parameter's value; empty parameters are not saved ]] local function template_params_get (template, params_t) template = wikilink_strip (template); -- because piped wikilinks confuse code that builds params_t{} and because wikilinks not allowed in an anchor id -- strip templates after getting |ref= value because |ref={{sfnref}} and |ref={{harvid}} are allowed template = template_strip (template); -- because template markup can confuse code that builds params_t{} and because templates in name parameters are not allowed local i = 0; local temp_t = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); --split on the pipe for _, param in ipairs (temp_t) do if param:find ('=', 1, true) then -- a named parameter? local k, v = param:match ('%s*([^=]-)%s*=%s*([^|}]+)'); if v then -- there must be a value if '' ~= v and not v:match ('^%s$') then -- skip when value is empty string or only whitespace params_t[k] = mw.text.trim (v); -- add trimmed value else end end else params_t[i] = param i = i + 1 end end end --[[--------------------------< C I T E R E F _ M A K E _ H A R V C >------------------------------------------ makes anchor_id from {{harvc}} or redirects ]] local function anchor_id_make_harvc (template) local date = date_get (template, alias_patterns_harvc_date); -- get date; done here because might be in {{date}}; return date if valid; empty string else local anchor_id; local params = {}; -- table of harvc parameters local id; -- custom anchor id for this {{harvc}} template id = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); -- in case |id={{sfnref}}; done here because templates will be stripped template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values; this strips wikilinks and templates if id then -- when set is {{sfnref}} or {{harvid}} template return sfnref_get (id); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else end if params.id then -- custom anchor for this {{harvc}} template (text) return params.id; -- |id= value as written end anchor_id = names_get (params, aliases_harvc_author); -- get the harvc contributor names if anchor_id then -- if names were gotten return 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end return nil; -- no names; no anchor_id end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ W R A P P E R >---------------------------------- for wrapper templates inspect externally visible |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from whitelist defaults; override defaults from externally visible template parameters |ref=harv - same as empty or missing |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_wrapper (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local name_default; local date_default; local vol; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end date = date_get (template, alias_patterns_date); -- get date; done here because might be in {{date}} -- if '' == date then -- date = whitelist.wrapper_templates[template_name][2] or ''; -- no externally visible date so get default date -- end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the wrapper template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values if whitelist.wrapper_templates[template_name][1] then -- is this wrapper a simple-default wrapper? name_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][1]; -- get the default names date_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][2]; -- get the default date else local volumeParam = whitelist.wrapper_templates[template_name]['volumeParam'] or 1; vol = params['volume'] or params[volumeParam] or params['том'] or 'default'; if not whitelist.wrapper_templates[template_name][vol] then -- make sure this volume exists vol = 'default'; -- doesn't exist, use default volume end name_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][vol][1]; -- get the default names date_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][vol][2]; -- get the default date end if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors') or -- |veditors= name_default; -- default names from whitelist -- whitelist.wrapper_templates[template_name][1]; -- default names from whitelist if '' == date then -- if date not provided in the template date = date_default; -- use the default date from whitelist end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref then -- |ref=none return nil; -- anchor id expicitly suppressed elseif params[1] or params['том'] or (whitelist.wrapper_templates[template_name][3]) then -- беларускамоўныя шаблоны, дзе ref працуе інакш if '' == date then -- if date not provided in the template date = date_default; -- use the default date from whitelist end anchor_id = 'CITEREF' .. ref .. date; -- ref лічыцца як замест аўтара else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ C S 1 2 >---------------------------------------- for cs1|2 template and cs1-like templates inspect |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from template parameters; all cs1|2 create CITEREF anchor IDs |ref=harv - get names and date from template parameters |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_cs12 (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end if redirects_patent[template_name] then date = date_get (template, alias_patterns_patent_date); -- get date; done here because might be in {{date}} else date = date_get (template, alias_patterns_date); end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the cs1|2 template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values if not ref then -- |ref= not set, might be cite LSA which doesn't support |ref= if 'cite lsa' == template_name then return 'CITEREF' .. (params.last or '') .. (params.year or ''); -- cite LSA always creates an anchor id using only |last= and |year= (no aliases) end end if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty if redirects_patent[template_name] then -- if this is a cite patent template anchor_id = names_get (params, aliases_inventor); -- inventor names only else -- cs1|2 template anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors'); -- |veditors= end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref and not redirects_patent[template_name] then -- |ref=none; not supported by cite patent return nil; -- anchor id expicitly suppressed elseif cyrillic_templates[template_name] then anchor_id ='CITEREF' .. ref .. date; -- |ref=<text> для шаблонаў {{кніга}} і {{публікацыя}} працуе як адзін з параметраў {{sfnref}} elseif refonly_templates[template_name] then anchor_id ='CITEREF' .. ref; -- |ref=<text> для шаблона {{cite web}} працуе як адзін з параметраў {{sfnref}}, але без даты else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< L I S T _ A D D >-------------------------------------------------------------- adds an <item> to <list> table; for anchor IDs, the boolean <encode> argument must be set true; no return value ]] local function list_add (item, list, encode) if item then -- if there was an item if encode then -- for anchor IDs ... item = mw.uri.anchorEncode (item); -- encode to remove wikimarkup, convert spaces to underscores etc end if not list[item] then -- if not already saved list[item] = 1; -- save it else -- here when this item already saved list[item] = list[item] + 1; -- to indicate that there are multiple items end end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ A N C H O R >------------------------------------ make anchor IDs from {{anchor}}; there may be more than one because {{anchor}} is not limited to the number of anchors it may hold. ]] local function anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list) template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = wikilink_strip (template); -- strip any wikilink markup (there shouldn't be any but just in case) local params = {}; local anchor_id; for param in template:gmatch ('%b{}') do -- loop through the template; remove and save templates (presumed to be sfnref or harvid) table.insert (params, param); -- save it template = template:gsub ('%b{}', '', 1); -- remove it from source template end for _, t in ipairs (params) do -- spin through the templates in params anchor_id = sfnref_get (t); -- attempt to decode {{sfnref}} and {{harvid}} if anchor_id then -- nil when not {{sfnref}} or {{harvid}} list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end template = template:gsub ('|%s*|', '|'); -- when pipe follows pipe with or without white space, remove extraneous pipe template = template:gsub ('^|', ''):gsub('|$', ''); -- remove extraneous leading and trailing pipes params = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters for _, t in ipairs (params) do -- spin through the anchor IDs anchor_id = mw.text.trim (t); -- trim white space if '' ~= anchor_id then -- should always have something list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ L I S T _ A D D >-------------------------------------------- makes a list of templates use in the article. ]] local function template_list_add (template) local template = template:match ('{{%s*(.-)[|}]'); -- keep the case of the template - this is different from template_name_get() if template and not template:match ('^#') then -- found a template or magic word; ignore magic words template=mw.text.trim (template); -- trim whitespace template = Lang_obj:ucfirst (template); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? list_add (template, template_list); -- add to list with (unused) tally end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ L I S T _ M A K E >---------------------------------------- makes a list of anchor ids from cs1|2, cs1|2-like, vcite xxx, harvc, anchor, wikicite templates Because cs1|2 wrapper templates can, and often do, hide the author and date parameters inside the wrapper, these parameters are not available in the article's wikisource so {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates that link correctly to those wrapper templates will incorrectly show error messages. Use |ignore-err=yes in the {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates to supress the error message. creates a list of templates used in the article for use with the whitelist creates a list of article-local whitelisted anchor IDs from {{sfn whitelist}} ]] local function anchor_id_list_make () article_content_get (); -- attempt to get this article's content if '' == Article_content then -- when there is no article content return ''; -- no point in continuing end local template; -- place to hold the template that we found local template_name; local anchor_id; -- place to hold an anchor id as it is extracted / decoded local find_pattern = '%f[{]{{[^{]'; local tstart, tend = Article_content:find (find_pattern); -- find the first template; do not find template variables: {{{template var|}}} while tstart do template = Article_content:match ('%b{}', tstart); -- get the whole template if not template then break; -- template is nil for some reason (last template missing closing }} for example) so declare ourselves done end template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox template_list_add (template); -- add this template's name to the list if data.known_templates_cs12 [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true) elseif data.known_templates_vcite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the vcite template if ref then -- |ref={{template}} anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); else local params = {}; template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values anchor_id = params['ref']; -- when both set, vcite uses value from |ref= if not anchor_id and params['harvid'] then anchor_id = 'CITEREF' .. params['harvid']; -- in vcite, |harvid= auto-adds 'CITEREF' prefix to the value in |harvid= end list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_harvc [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_harvc (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif data.known_templates_wikicite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} if ref then anchor_id = sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then anchor_id = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- plain-text elseif template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})') then ref = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); anchor_id = 'Reference-' .. sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)') then anchor_id = 'Reference-' .. template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)'); -- plain-text else anchor_id = nil; -- no matches, ensure that anchor_id has no value end if anchor_id then list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_anchor [template_name] then anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list); -- extract anchor ids from this template if any elseif data.known_templates_h [template_name] then anchor_id = sfnref_get (template); -- attempt to decode {{sfnref}} and {{harvid}} if anchor_id then -- nil when not {{sfnref}} or {{harvid}} list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end elseif data.known_templates_sfn_whitelist [template_name] then template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = mw.text.trim (template, '%s|'); -- trim leading trailing white space and pipes template = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- make a table of the template's parameters for _, anchor_id in ipairs (template) do -- spin through this template's parameter if '' ~= anchor_id and not article_whitelist[anchor_id] then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (anchor_id) article_whitelist[anchor_id] = 1; -- add to the whitelist end end elseif template_name and whitelist.wrapper_templates[template_name] then anchor_id = anchor_id_make_wrapper (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif template_name and template_name:match ('^Cit[ea]') then -- not known, not known wrapper; last gasp, try as cs1-like anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end tstart, tend = Article_content:find (find_pattern, tend); -- search for another template; begin at end of last search end mw.logObject (anchor_id_list, 'anchor_id_list'); mw.logObject (template_list, 'template_list'); mw.logObject (article_whitelist, 'article_whitelist'); return anchor_id_list; end --[[--------------------------< E X P O R T E D _ T A B L E S >------------------------------------------------ ]] local function citeref_patterns_make() local citeref_patterns = {} local template_patterns = whitelist.wrapper_template_patterns if not template_patterns then return citeref_patterns end for _, p in ipairs(template_patterns) do for _, t in ipairs(p[1]) do if template_list[t] then for _, pat in ipairs(p[2]) do table.insert(citeref_patterns, pat) end break end end end return citeref_patterns end return { anchor_id_list = anchor_id_list_make(), article_whitelist = article_whitelist, template_list = template_list, citeref_patterns = citeref_patterns_make(), } 9rtj6md3pc7v1wkymcw7rrmltpgkezx 5125369 5125364 2026-04-13T12:15:26Z Plaga med 116903 Абараніў «[[Модуль:Footnotes/anchor id list]]»: Старонка з высокай наведвальнасцю ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца)) 5125364 Scribunto text/plain require('strict'); local data = mw.loadData ('Module:Footnotes/anchor id list/data'); local whitelist = mw.loadData ('Module:Footnotes/whitelist'); local Lang_obj = mw.language.getContentLanguage(); -- used by template_list_add() to uppercase first letter of template name TODO: better way to do that? local volumes_by_templates = { ['Cite web'] = true, } local refonly_templates = { ['Cite web'] = true, } local cyrillic_templates = { ['Кніга'] = true, ['Публікацыя'] = true, ['Артыкул'] = true, } local redirects_date = { ['date'] = true, ['datetomos'] = true, ['formatdate'] = true, ['isotodmymdy'] = true, ['isotomos'] = true, } local redirects_patent = { -- special case cs1-like templates because uses different parameters for name and date in anchor ID ['Cite patent'] = true, ['Citeref patent'] = true, ['Ref patent'] = true, } local redirects_sfnref = { ['sfnref'] = true, ['harvid'] = true, } local redirects_h = { ['h'] = true, } local aliases_author = { -- these use pseudo-patterns in the same way as cs1|2; '#' represents 1 or more enumerator digits 'last#', 'author#', 'surname#', 'author-last#', 'author#-last', 'subject#', 'host#', } local aliases_contributor = { 'contributor#', 'contributor-last#', 'contributor#-last', 'contributor-surname#', 'contributor#-surname', } local aliases_editor = { 'editor#', 'editor-last#', 'editor#-last', 'editor-surname#', 'editor#-surname', } local aliases_harvc_author = { 'last#', 'author#', } local aliases_inventor = { -- cite patent 'inventor#', 'inventor-last#', 'inventor#-last', 'inventor-surname#', 'inventor#-surname', 'invent#', 'invent-#', } local alias_patterns_date = { -- normal lua patterns for most cs1|2-like templates '|%s*year%s*=%s*', '|%s*date%s*=%s*', '|%s*publication%-?date%s*=%s*', '|%s*air%-?date%s*=%s*', '|%s*год%s*=%s*', '|%s*дата%s*=%s*', } local alias_patterns_harvc_date = { -- normal lua patterns for harvc template '|%s*anchor%-year%s*=%s*', '|%s*year%s*=%s*', } local alias_patterns_patent_date = { -- normal lua patterns for cite patent templates '|%s*issue%-date%s*=%s*', '|%s*gdate%s*=%s*', '|%s*publication%-date%s*=%s*', '|%s*pubdate%s*=%s*', } local patterns_date = { -- normal lua patterns -- '(%d%d%d%d–%d%d%d%d%l?)$', -- YYYY–YYYY four-digit year range at end (Season YYYY–YYYY); with or without dab '(%d%d%d%d)%D+(%d%d%d%d%l?)$', -- any range with four-digit years; with or without dab; not two captures '^(%d%d%d%d–%d%d%l?)$', -- YYYY–YY two-digit year range; with or without dab '^(c%. %d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit circa year; with or without dab '(%d%d%d%d?%l?)$', -- three- or four-digit year at end of date (dmy or mdy); with or without dab '^(%d%d%d%d?%l?)', -- three- or four-digit year at beginning of date (ymd or YYYY); with or without dab '^(n%.d%.%l?)$', -- 'no date' with dots; with or without dab '^(nd%l?)$', -- 'no date' without dots; with or without dab } local patterns_tags = { '<nowiki>.-</nowiki>', '<!%-%-.-%-%->', '<pre>.-</pre>', '<syntaxhighlight.->.-</syntaxhighlight>', '<source.->.-</source>', -- deprecated alias of syntaxhighlight tag } local template_skip = { -- templates to be skipped for whatever reason; mostly because they resemble cs1-like templates ['Citation-attribution'] = true, } local Article_content; local anchor_id_list = {}; -- exported tables local template_list = {}; local article_whitelist = {}; --[[--------------------------< A R T I C L E _ C O N T E N T _ G E T >---------------------------------------- get article content, remove certain html-like tags and their content so that this code doesn't include any citation templates inside the tags as valid tagets; they are not. ]] local function article_content_get () if not Article_content then Article_content = mw.title.getCurrentTitle():getContent() or ''; -- get the content of the article or ''; new pages edited w/ve do not have 'content' until saved; ve does not preview; phab:T221625 for _, tag in ipairs (patterns_tags) do Article_content = Article_content:gsub (tag, ''); -- remove certain html-like tags and their content end end end --[[--------------------------< S F N R E F _ G E T >---------------------------------------------------------- make an anchor id from the contents of {{sfnref}} or {{harvid}}. this function assumes that {{sfnref}} and {{harvid}} are correctly formed. ]] local function sfnref_get (template) template = template:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters local anchor_id = {}; local max_param_count = 7; if redirects_sfnref[parts[1]:lower()] then anchor_id[1] = 'CITEREF'; elseif redirects_h[parts[1]:lower()] then anchor_id[1] = 'CITEREF'; max_param_count = 4; else return nil; -- not an sfnref or harvid template end local i = 2; -- indexer into parts{} table local j = 2; -- indexer into anchor_id{} table which already has 'CITEREF' at [1] while parts[i] and max_param_count > j do -- loop through what should be just positional parameters for names and year (2-6 four names and a date) if not parts[i]:find ('=') then -- look for equal sign (named paraneter in a template that doesn't support named parameters) anchor_id[j] = parts[i]; -- positional parameters are saved j = j+1; -- bump the anchor_id{} indexer end i = i+ 1; -- bump the parts{} indexer end return table.concat (anchor_id, ''); end --[[--------------------------< D A T E _ G E T >-------------------------------------------------------------- extract year from one of |year=, |date=, |publicationdate=, or |publication-date in that order. Does not error check (that is left to the cs1|2 templates to do) also gets date from |<date alias>={{date|...}} ]] local function date_get (template, aliases) local rvalue; for _, pattern in ipairs (aliases) do -- spin through the date alias patterns rvalue = tostring(template):match (pattern); -- is this |<date alias>= used (tostring() because something makes match() think template is a table) if rvalue then rvalue = tostring(template):match (pattern .. '(%b{})'); -- is rvalue a template? if rvalue then rvalue = rvalue:gsub ('{{%s*(.-)%s*}}', '%1'); -- strip bounding template markup and trim local parts = mw.text.split (rvalue, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters if redirects_date[parts[1]:lower()] then -- if parts[1] names {{date}} or redirect rvalue = parts[2]; -- assume that date template is properly formed, first positional parameter is the date else return ''; -- |date= holds some other template than {{date}} or redirect end else rvalue = template:match (pattern .. '([^|}]+)'); if rvalue then -- if rvalue is something rvalue = mw.text.trim (rvalue); -- trim it end if not rvalue or '' == rvalue then -- if rvale was nothing or trimed to nothing rvalue = nil; -- ensure that it is unset so we can try the next parameter in the list end end if rvalue then local date1, date12 = rvalue:match ('(%d%d%d%d), (%d%d%d%d%l?)$'); if date1 and date12 then return table.concat ({date1, ', ', date12}); else date1, date12 = rvalue:match ('(%d%d%d%d)—(%d%d%d%d%l?)$'); if date1 and date12 then return table.concat ({date1, '—', date12}); end end for _, pattern in ipairs (patterns_date) do -- spin through the recognized date formats -- date = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern local date, date2 = rvalue:match (pattern); -- attempt to extract year portion according to the pattern; <date2> gets second year in any range if date then if date2 then -- when a second year date = table.concat ({date, '–', date2}); -- build a date range end return date; -- matched so return; end end break; -- found a date but it was malformed so abandon end end end return ''; -- no date param or date param doesn't hold a recognized date; empty string for concatenation end --[[--------------------------< V N A M E S _ G E T >---------------------------------------------------------- extract names from |vauthors= or |veditors=; there is no |vcontributors= parameter. splits the v parameter value at the comma; correctly handles accept-as-witten markup when used to wrap a comma- separated names (corporate) ]] local function vnames_get (params, vparam) local vnames = {}; -- first four author or editor names go here local split = {}; -- temp table to assist in decoding accept-as-witten-markup if params[vparam] then -- test for |vauthors= or |veditor= split = mw.text.split (params[vparam], '%s*,%s*'); -- this will separate portions of ((Black, Brown, White, an Co.)) local i = 1; -- an indexer while split[i] do if split[i]:match ('^%(%(.*[^%)][^%)]$') then -- first segment of comma-separated accept-as-witten; this segment has the opening doubled parens local name = split[i]; i=i+1; -- bump indexer to next segment while split[i] do name = name .. ', ' .. split[i]; -- concatenate with previous segments if split[i]:match ('^.*%)%)$') then -- if this table member has the closing doubled parens break; -- and done reassembling so end i=i+1; -- bump indexer end table.insert (vnames, name); -- and add accept-as-witten name to the vnames table else table.insert (vnames, split[i]); -- and add name to the vnames table end i=i+1; -- bump indexer if 5 == i then break; end -- limit to four names end for i, vname in ipairs (vnames) do if not vname:match ('%(%(.-%)%)') then -- without accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('(.-)%s+%u+$', '%1'); -- extract and save surname(s) end end for i, vname in ipairs (vnames) do -- repeat, this time for accept-this-value-as-written markup vnames[i] = vname:gsub ('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove markup if present and save the whole name end end return 0 ~= #vnames and table.concat (vnames) or nil -- return a concatenation of the vnames; nil else end --[[--------------------------< N A M E S _ G E T >------------------------------------------------------------ cs1|2 makes anchor id from contributor, author, or editor name-lists in that order get the names from the cs1|2 template; if there are no contributor names, try author names, then try editor names. returns concatenated names in enumeration order when successful; nil else empty name (nameholding parameter n is present without value) and missing name (nameholding parameter n is not present) are included as empty string with all other names ]] local function names_get (params, aliases_list) local names = {}; -- first four author or editor names go here local enum_alias; -- alias with '#' replaced with a digit for enum=1, 4 do -- four names only for i, alias in ipairs (aliases_list) do if not names[enum] then -- hanven't found a previous alias with this [enum]? see if we can find this alias with this enum enum_alias = alias:gsub ('#', enum); -- replace '#' to make 'lastn' if 1 == enum then -- because |last= and last1= are exact aliases if params[enum_alias] then -- test |last1= first names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last1= break; -- next enum else enum_alias = alias:gsub ('#', ''); -- replace '#' to make 'last' if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |last= break; -- next enum end end else -- here for enum 2, 3, 4 if params[enum_alias] then names[enum] = params[enum_alias]; -- found so save the value assigned to |lastn= break; -- next enum end end end end end for enum=1, 4 do -- spin through the names table and local name = names[enum]; if not name then -- when nameholding parameter n is not present (nil) name = ''; -- convert to empty string for concatenation end name = name:gsub('%(%((.-)%)%)', '%1'); -- remove accept-as-written markup if present names[enum] = name; -- save the modified name end local name_str = table.concat (names); -- concatenate the names return '' ~= name_str and name_str or nil; -- return the concatenation if not empty string; nil else end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ S T R I P >-------------------------------------------------- removes the citation or havrc template's {{ and }} markup then removes, in whole, any templates found inside the citation or harvc template. Templates are not allowed in parameters that are made part of COinS metadata; yet, they will appear. cs1|2 does not see the template markup but instead sees the result of the template as html. cs1|2 strips the html which leaves the displayed value for the anchor id. We can't do that here so, because templates aren't allowed in parameters, we simply discard any templates found in the cs1|2 template. this may leave a |lastn= parameter empty which will be treated as if it were really empty as cs1|2 do (three authors, |last2= empty -> CITEREFLast1Last3YYYY (the harv and sfn render: 'Last1, & Last3 YYYY' with CITEREFLast1Last3YYYY). ]] local function template_strip (template) template = template:gsub ('^{{%s*', ''):gsub ('%s*}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} (cs1|2 template delimiters with trailing/leading whitespace) template = template:gsub ('%b{}', ''); -- remove any templates from the cs1|2 template return template; end --[[--------------------------< E S C A P E _ L U A _ M A G I C _ C H A R S >---------------------------------- Returns a string where all of lua's magic characters have been escaped. This is important because functions like string.gsub() treat their pattern and replace strings as patterns, not literal strings. ]] local function escape_lua_magic_chars (argument) argument = argument:gsub("%%", "%%%%"); -- replace % with %% argument = argument:gsub("([%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1"); -- replace all other lua magic pattern characters return argument; end --[=[-------------------------< W I K I L I N K _ S T R I P >-------------------------------------------------- Wikilink markup does not belong in an anchor id and can / does confuse the code that parses apart citation and harvc templates so here we remove any wiki markup: [[link|label]] -> label [[link]] -> link ]=] local function wikilink_strip (template) for wikilink in template:gmatch ('%[%b[]%]') do -- get a wikilink template = template:gsub ('%[%b[]%]', '__57r1P__', 1); -- install a marker if wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]') then wikilink = wikilink:match ('%[%[.-|(.-)%]%]'); -- extract label from complex [[link|label]] wikilink else wikilink = wikilink:match ('%[%[(.-)%]%]'); -- extract link from simple [[link]] wikilinks end wikilink = escape_lua_magic_chars (wikilink); -- in case there are lua magic characters in wikilink template = template:gsub ('__57r1P__', wikilink, 1); -- replace the marker with the appropriate text end return template; end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ N A M E _ G E T >-------------------------------------------- return the citation or harvc template's name; convert to lower case and trim leading and trailing whitespace; when the template is a sandbox the subpage portion of the template name is omitted from the returned template name {{Cite book/new |...}} returns cite book ]] local function template_name_get (template) -- local template_name = template:match ('^{{%s*([^/|}]+)'); -- get template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox; parser functions local template_name = template:match ('^{{%s*([^|}]+)'); -- get template name; parser functions if not template_name or template_name:match ('^#') then -- parser functions, magic words don't count as templates return nil; -- could not get template name from (possibly corrupt) template; extraneous opening { mid template can cause this; end; template_name = template_name:gsub ('%s*$', ''); -- trim trailing whitespace; leading whitespace already removed return Lang_obj:ucfirst (template_name); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ P A R A M S _ G E T >---------------------------------------- parse apart a template's parameters and store in the params table where key is the parameter's name and value is the parameter's value; empty parameters are not saved ]] local function template_params_get (template, params_t) template = wikilink_strip (template); -- because piped wikilinks confuse code that builds params_t{} and because wikilinks not allowed in an anchor id -- strip templates after getting |ref= value because |ref={{sfnref}} and |ref={{harvid}} are allowed template = template_strip (template); -- because template markup can confuse code that builds params_t{} and because templates in name parameters are not allowed local i = 0; local temp_t = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); --split on the pipe for _, param in ipairs (temp_t) do if param:find ('=', 1, true) then -- a named parameter? local k, v = param:match ('%s*([^=]-)%s*=%s*([^|}]+)'); if v then -- there must be a value if '' ~= v and not v:match ('^%s$') then -- skip when value is empty string or only whitespace params_t[k] = mw.text.trim (v); -- add trimmed value else end end else params_t[i] = param i = i + 1 end end end --[[--------------------------< C I T E R E F _ M A K E _ H A R V C >------------------------------------------ makes anchor_id from {{harvc}} or redirects ]] local function anchor_id_make_harvc (template) local date = date_get (template, alias_patterns_harvc_date); -- get date; done here because might be in {{date}}; return date if valid; empty string else local anchor_id; local params = {}; -- table of harvc parameters local id; -- custom anchor id for this {{harvc}} template id = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); -- in case |id={{sfnref}}; done here because templates will be stripped template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values; this strips wikilinks and templates if id then -- when set is {{sfnref}} or {{harvid}} template return sfnref_get (id); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else end if params.id then -- custom anchor for this {{harvc}} template (text) return params.id; -- |id= value as written end anchor_id = names_get (params, aliases_harvc_author); -- get the harvc contributor names if anchor_id then -- if names were gotten return 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end return nil; -- no names; no anchor_id end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ W R A P P E R >---------------------------------- for wrapper templates inspect externally visible |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from whitelist defaults; override defaults from externally visible template parameters |ref=harv - same as empty or missing |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_wrapper (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local name_default; local date_default; local vol; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end date = date_get (template, alias_patterns_date); -- get date; done here because might be in {{date}} -- if '' == date then -- date = whitelist.wrapper_templates[template_name][2] or ''; -- no externally visible date so get default date -- end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the wrapper template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values if whitelist.wrapper_templates[template_name][1] then -- is this wrapper a simple-default wrapper? name_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][1]; -- get the default names date_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][2]; -- get the default date else local volumeParam = whitelist.wrapper_templates[template_name]['volumeParam'] or 1; vol = params['volume'] or params[volumeParam] or params['том'] or 'default'; if not whitelist.wrapper_templates[template_name][vol] then -- make sure this volume exists vol = 'default'; -- doesn't exist, use default volume end name_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][vol][1]; -- get the default names date_default = whitelist.wrapper_templates[template_name][vol][2]; -- get the default date end if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors') or -- |veditors= name_default; -- default names from whitelist -- whitelist.wrapper_templates[template_name][1]; -- default names from whitelist if '' == date then -- if date not provided in the template date = date_default; -- use the default date from whitelist end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref then -- |ref=none return nil; -- anchor id expicitly suppressed elseif params[1] or params['том'] or (whitelist.wrapper_templates[template_name][3]) then -- беларускамоўныя шаблоны, дзе ref працуе інакш if '' == date then -- if date not provided in the template date = date_default; -- use the default date from whitelist end anchor_id = 'CITEREF' .. ref .. date; -- ref лічыцца як замест аўтара else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ C S 1 2 >---------------------------------------- for cs1|2 template and cs1-like templates inspect |ref= to decide what to do: |ref= - empty or missing: get names and date from template parameters; all cs1|2 create CITEREF anchor IDs |ref=harv - get names and date from template parameters |ref={{SfnRef|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{sfnref}} positional parameters |ref={{Harvid|name|name|name|name|year}} - assemble an anchor id from {{harvid}} positional parameters |ref=none - skip; do nothing because an anchor id intentionally suppressed; TODO: keep with a type code of '0'? |ref=<text> - save param value because may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter or {{harvc}} |id= parameter ]] local function anchor_id_make_cs12 (template) local ref; -- content of |ref= local template_name; -- name of the template local anchor_id; -- the assembled anchor id from this template local date; local params = {}; -- table of template parameters template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox if not template_name or template_skip[template_name] then return nil; -- could not extract template name from (possibly corrupted) template (extraneous opening { in the template will cause this) end if redirects_patent[template_name] then date = date_get (template, alias_patterns_patent_date); -- get date; done here because might be in {{date}} else date = date_get (template, alias_patterns_date); end ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the cs1|2 template if not ref then if template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then -- |ref={{template}} not found; if there is a |ref= param with an assigned value ref = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- get the value; whitespace is a 'value' if ref then -- nil when |ref=|... or when |ref=}} (no spaces between assignment operator and pipe or closing brace) ref = mw.text.trim (ref); -- something, could be just whitespace, so trim leading / trailing whitespace if '' == ref then -- trimming a string of whitespace makes an empty string ref = nil; -- make empty ref same as missing ref end end end end template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values if not ref then -- |ref= not set, might be cite LSA which doesn't support |ref= if 'cite lsa' == template_name then return 'CITEREF' .. (params.last or '') .. (params.year or ''); -- cite LSA always creates an anchor id using only |last= and |year= (no aliases) end end if 'harv' == ref or not ref then -- |ref=harv specified or |ref= missing or empty if redirects_patent[template_name] then -- if this is a cite patent template anchor_id = names_get (params, aliases_inventor); -- inventor names only else -- cs1|2 template anchor_id = names_get (params, aliases_contributor) or -- get contributor, author, or editor names names_get (params, aliases_author) or vnames_get (params, 'vauthors') or -- |vauthors= names_get (params, aliases_editor) or vnames_get (params, 'veditors'); -- |veditors= end if anchor_id then -- if names were gotten anchor_id = 'CITEREF' .. anchor_id .. date; end elseif ref:match ('%b{}') then -- ref holds a template anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else elseif 'none' == ref and not redirects_patent[template_name] then -- |ref=none; not supported by cite patent return nil; -- anchor id expicitly suppressed elseif cyrillic_templates[template_name] then anchor_id ='CITEREF' .. ref .. date; -- |ref=<text> для шаблонаў {{кніга}} і {{публікацыя}} працуе як адзін з параметраў {{sfnref}} elseif refonly_templates[template_name] then anchor_id ='CITEREF' .. ref; -- |ref=<text> для шаблона {{cite web}} працуе як адзін з параметраў {{sfnref}}, але без даты else anchor_id = ref; -- |ref=<text> may match an anchor id override value in {{harv}} template |ref= parameter end return anchor_id; -- anchor_id text; nil else end --[[--------------------------< L I S T _ A D D >-------------------------------------------------------------- adds an <item> to <list> table; for anchor IDs, the boolean <encode> argument must be set true; no return value ]] local function list_add (item, list, encode) if item then -- if there was an item if encode then -- for anchor IDs ... item = mw.uri.anchorEncode (item); -- encode to remove wikimarkup, convert spaces to underscores etc end if not list[item] then -- if not already saved list[item] = 1; -- save it else -- here when this item already saved list[item] = list[item] + 1; -- to indicate that there are multiple items end end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ M A K E _ A N C H O R >------------------------------------ make anchor IDs from {{anchor}}; there may be more than one because {{anchor}} is not limited to the number of anchors it may hold. ]] local function anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list) template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = wikilink_strip (template); -- strip any wikilink markup (there shouldn't be any but just in case) local params = {}; local anchor_id; for param in template:gmatch ('%b{}') do -- loop through the template; remove and save templates (presumed to be sfnref or harvid) table.insert (params, param); -- save it template = template:gsub ('%b{}', '', 1); -- remove it from source template end for _, t in ipairs (params) do -- spin through the templates in params anchor_id = sfnref_get (t); -- attempt to decode {{sfnref}} and {{harvid}} if anchor_id then -- nil when not {{sfnref}} or {{harvid}} list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end template = template:gsub ('|%s*|', '|'); -- when pipe follows pipe with or without white space, remove extraneous pipe template = template:gsub ('^|', ''):gsub('|$', ''); -- remove extraneous leading and trailing pipes params = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- split at the pipe and remove extraneous space characters for _, t in ipairs (params) do -- spin through the anchor IDs anchor_id = mw.text.trim (t); -- trim white space if '' ~= anchor_id then -- should always have something list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end end end --[[--------------------------< T E M P L A T E _ L I S T _ A D D >-------------------------------------------- makes a list of templates use in the article. ]] local function template_list_add (template) local template = template:match ('{{%s*(.-)[|}]'); -- keep the case of the template - this is different from template_name_get() if template and not template:match ('^#') then -- found a template or magic word; ignore magic words template=mw.text.trim (template); -- trim whitespace template = Lang_obj:ucfirst (template); -- first character in template name must be uppercase (same as canonical template name) TODO: better way to do this? list_add (template, template_list); -- add to list with (unused) tally end end --[[--------------------------< A N C H O R _ I D _ L I S T _ M A K E >---------------------------------------- makes a list of anchor ids from cs1|2, cs1|2-like, vcite xxx, harvc, anchor, wikicite templates Because cs1|2 wrapper templates can, and often do, hide the author and date parameters inside the wrapper, these parameters are not available in the article's wikisource so {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates that link correctly to those wrapper templates will incorrectly show error messages. Use |ignore-err=yes in the {{harv}}, {{sfn}}, and {{harvc}} templates to supress the error message. creates a list of templates used in the article for use with the whitelist creates a list of article-local whitelisted anchor IDs from {{sfn whitelist}} ]] local function anchor_id_list_make () article_content_get (); -- attempt to get this article's content if '' == Article_content then -- when there is no article content return ''; -- no point in continuing end local template; -- place to hold the template that we found local template_name; local anchor_id; -- place to hold an anchor id as it is extracted / decoded local find_pattern = '%f[{]{{[^{]'; local tstart, tend = Article_content:find (find_pattern); -- find the first template; do not find template variables: {{{template var|}}} while tstart do template = Article_content:match ('%b{}', tstart); -- get the whole template if not template then break; -- template is nil for some reason (last template missing closing }} for example) so declare ourselves done end template_name = template_name_get (template); -- get first char uppercase trimmed template name; ignore subpages ~/new, ~/sandbox template_list_add (template); -- add this template's name to the list if data.known_templates_cs12 [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true) elseif data.known_templates_vcite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} because we will strip templates from the vcite template if ref then -- |ref={{template}} anchor_id = sfnref_get (ref); -- returns content of {{sfnref}} or {{harvid}}; nil else list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); else local params = {}; template_params_get (template, params); -- build a table of template parameters and their values anchor_id = params['ref']; -- when both set, vcite uses value from |ref= if not anchor_id and params['harvid'] then anchor_id = 'CITEREF' .. params['harvid']; -- in vcite, |harvid= auto-adds 'CITEREF' prefix to the value in |harvid= end list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_harvc [template_name] then anchor_id = anchor_id_make_harvc (template); -- extract an anchor id from this template list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif data.known_templates_wikicite [template_name] then local ref = template:match ('|%s*ref%s*=%s*(%b{})'); -- first look for |ref={{sfnref}} or |ref={{harvid}} if ref then anchor_id = sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)') then anchor_id = template:match ('|%s*ref%s*=([^|}]+)'); -- plain-text elseif template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})') then ref = template:match ('|%s*id%s*=%s*(%b{})'); anchor_id = 'Reference-' .. sfnref_get (ref); elseif template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)') then anchor_id = 'Reference-' .. template:match ('|%s*id%s*=([^|}]+)'); -- plain-text else anchor_id = nil; -- no matches, ensure that anchor_id has no value end if anchor_id then list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end elseif data.known_templates_anchor [template_name] then anchor_id_make_anchor (template, anchor_id_list); -- extract anchor ids from this template if any elseif data.known_templates_h [template_name] then anchor_id = sfnref_get (template); -- attempt to decode {{sfnref}} and {{harvid}} if anchor_id then -- nil when not {{sfnref}} or {{harvid}} list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); -- add anchor ID to the list end elseif data.known_templates_sfn_whitelist [template_name] then template = template:gsub ('^{{[^|]+|', ''):gsub ('}}$', '', 1); -- remove outer {{ and }} and template name template = mw.text.trim (template, '%s|'); -- trim leading trailing white space and pipes template = mw.text.split (template, '%s*|%s*'); -- make a table of the template's parameters for _, anchor_id in ipairs (template) do -- spin through this template's parameter if '' ~= anchor_id and not article_whitelist[anchor_id] then anchor_id = mw.uri.anchorEncode (anchor_id) article_whitelist[anchor_id] = 1; -- add to the whitelist end end elseif template_name and whitelist.wrapper_templates[template_name] then anchor_id = anchor_id_make_wrapper (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); elseif template_name and template_name:match ('^Cit[ea]') then -- not known, not known wrapper; last gasp, try as cs1-like anchor_id = anchor_id_make_cs12 (template); -- extract an anchor id from this template if possible list_add (anchor_id, anchor_id_list, true); end tstart, tend = Article_content:find (find_pattern, tend); -- search for another template; begin at end of last search end mw.logObject (anchor_id_list, 'anchor_id_list'); mw.logObject (template_list, 'template_list'); mw.logObject (article_whitelist, 'article_whitelist'); return anchor_id_list; end --[[--------------------------< E X P O R T E D _ T A B L E S >------------------------------------------------ ]] local function citeref_patterns_make() local citeref_patterns = {} local template_patterns = whitelist.wrapper_template_patterns if not template_patterns then return citeref_patterns end for _, p in ipairs(template_patterns) do for _, t in ipairs(p[1]) do if template_list[t] then for _, pat in ipairs(p[2]) do table.insert(citeref_patterns, pat) end break end end end return citeref_patterns end return { anchor_id_list = anchor_id_list_make(), article_whitelist = article_whitelist, template_list = template_list, citeref_patterns = citeref_patterns_make(), } 9rtj6md3pc7v1wkymcw7rrmltpgkezx 828 747819 5125371 5122507 2026-04-13T12:15:51Z Plaga med 116903 Абараніў «[[Модуль:Footnotes/whitelist]]»: Старонка з высокай наведвальнасцю ([Правіць=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца) [Перанесці=Толькі аўтапацверджаныя ўдзельнікі] (бясконца)) 5122507 Scribunto text/plain --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ D E F A U L T S >---------------------------- A list of wrapper templates by their canonical names – spelling and capitalization is important. Each wrapper template has a table of two values: [1] is the wrapper's default name-list as it is used in an anchor ID; [2] is the default year. This table is indexed indirectly through the wrapper_templates table. This table is not available externally. ]] local wrapper_template_defaults = { -- keys are canonical template names ['Cite EB1911'] = {'Chisholm', '1911'}, -- tables with default name and default year ['MathWorld'] = {'MathWorld', '', 1}, ['Беларусь1995'] = {'Беларусь', '1995', 1}, ['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'] = {'БП', '1994', 1}, ['Древний город на Случи'] = {'Древний город на Случи', '1985', 1}, ['Лакотка2003'] = {'', '2003', 1}, ['Нарачанка і яе берагі2013'] = {'Нарачанка_і_яе_берагі', '2013', 1}, ['Памяць. Смаргонскі_раён2004'] = {'Памяць._Смаргонскі_раён', '2004', 1}, ['Праваслаўныя храмы на Беларусі2001'] = {'Праваслаўныя храмы на Беларусі', '2001', 1}, ['РСКД'] = {'Любкер', '1885', 1}, ['Цвелёв1976'] = {'', '1976', 1}, ['ЭСБЭ'] = {'ЭСБЭ', '1890—1907', 1}, } --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E _ D E F A U L T S _ V O L >-------------------- For wrapper templates that use |volume= to specify default name (often editor names) and year. Wrapper templates are indexed by their canonical names – spelling and capitalization is important. Each wrapper template has a table of values for every volume. Volumes may be indexed by Arabic or Roman numerals. Each volume index has a table of twp values" [1] is the wrapper's default name-list as it is used in an anchor ID; [2] is the default year. Each wrapper template in this table must have a ['default'] key for those occasions when |volume= is omitted or empty. This table is indexed indirectly through the wrapper_templates table. This table is not available externally. ]] local wrapper_template_defaults_vol = { -- primary keys are canonical template names; TODO: do these keys have to be canonical template names? ['Cite Catholic Encyclopedia'] = { -- secondary keys are volume ['1'] = {'', '1907'}, ['2'] = {'', '1907'}, ['3'] = {'', '1908'}, ['4'] = {'', '1908'}, ['5'] = {'', '1909'}, ['6'] = {'', '1909'}, ['7'] = {'', '1910'}, ['8'] = {'', '1910'}, ['9'] = {'', '1910'}, ['10'] = {'', '1911'}, ['11'] = {'', '1911'}, ['12'] = {'', '1911'}, ['13'] = {'', '1912'}, ['14'] = {'', '1912'}, ['15'] = {'', '1912'}, ['default'] = {'', '1913'}, }, ['Dzieje rezydencji'] = { ['1'] = {'Dzieje rezydencji', '1991'}, ['2'] = {'Dzieje rezydencji', '1993'}, ['3'] = {'Dzieje rezydencji', '1992'}, ['4'] = {'Dzieje rezydencji', '1993'}, ['5'] = {'Dzieje rezydencji', '1994'}, ['6'] = {'Dzieje rezydencji', '1995'}, ['7'] = {'Dzieje rezydencji', '1995'}, ['8'] = {'Dzieje rezydencji', '1996'}, ['9'] = {'Dzieje rezydencji', '1996'}, ['10'] = {'Dzieje rezydencji', '1996'}, ['11'] = {'Dzieje rezydencji', '1997'}, ['default'] = {'Dzieje rezydencji', '1991—1997'}, }, ['PLRE'] = { ['1'] = {'PLRE', '1971'}, ['2'] = {'PLRE', '1980'}, ['3'] = {'PLRE', '1992'}, ['3A'] = {'PLRE', '1992'}, ['3a'] = {'PLRE', '1992'}, ['3B'] = {'PLRE', '1992'}, ['3b'] = {'PLRE', '1992'}, ['default'] = {'PLRE', '1971—1992'}, ['volumeParam'] = 2, }, ['SgKP'] = { ['1'] = {'SgKP', '1880'}, ['1к'] = {'SgKP', '1880'}, ['I'] = {'SgKP', '1880'}, ['2'] = {'SgKP', '1881'}, ['2к'] = {'SgKP', '1881'}, ['II'] = {'SgKP', '1881'}, ['3'] = {'SgKP', '1882'}, ['3к'] = {'SgKP', '1882'}, ['III'] = {'SgKP', '1882'}, ['4'] = {'SgKP', '1883'}, ['4к'] = {'SgKP', '1883'}, ['IV'] = {'SgKP', '1883'}, ['5'] = {'SgKP', '1884'}, ['5к'] = {'SgKP', '1884'}, ['V'] = {'SgKP', '1884'}, ['6'] = {'SgKP', '1885'}, ['6к'] = {'SgKP', '1885'}, ['VI'] = {'SgKP', '1885'}, ['7'] = {'SgKP', '1886'}, ['7к'] = {'SgKP', '1886'}, ['VII'] = {'SgKP', '1886'}, ['8'] = {'SgKP', '1887'}, ['8к'] = {'SgKP', '1887'}, ['VIII'] = {'SgKP', '1887'}, ['9'] = {'SgKP', '1888'}, ['9к'] = {'SgKP', '1888'}, ['IX'] = {'SgKP', '1888'}, ['10'] = {'SgKP', '1889'}, ['10к'] = {'SgKP', '1889'}, ['X'] = {'SgKP', '1889'}, ['11'] = {'SgKP', '1890'}, ['11к'] = {'SgKP', '1890'}, ['XI'] = {'SgKP', '1890'}, ['12'] = {'SgKP', '1892'}, ['12к'] = {'SgKP', '1892'}, ['XII'] = {'SgKP', '1892'}, ['13'] = {'SgKP', '1893'}, ['13к'] = {'SgKP', '1893'}, ['XIII'] = {'SgKP', '1893'}, ['14'] = {'SgKP', '1895'}, ['14к'] = {'SgKP', '1895'}, ['XIV'] = {'SgKP', '1895'}, ['15-1'] = {'SgKP', '1900'}, ['15-1к'] = {'SgKP', '1900'}, ['XV-I'] = {'SgKP', '1900'}, ['XV_cz.1'] = {'SgKP', '1900'}, ['15-2'] = {'SgKP', '1902'}, ['15-2к'] = {'SgKP', '1902'}, ['XV-II'] = {'SgKP', '1902'}, ['XV_cz.2'] = {'SgKP', '1902'}, ['default'] = {'SgKP', '1880–1902'}, }, ['Urzędnicy WKL'] = { ['1'] = {'Urzędnicy WKL', '2004'}, ['I'] = {'Urzędnicy WKL', '2004'}, ['2'] = {'Urzędnicy WKL', '2009'}, ['II'] = {'Urzędnicy WKL', '2009'}, ['3'] = {'Urzędnicy WKL', '2015'}, ['III'] = {'Urzędnicy WKL', '2015'}, ['4'] = {'Urzędnicy WKL', '2003'}, ['IV'] = {'Urzędnicy WKL', '2003'}, ['5'] = {'Urzędnicy WKL', '2018'}, ['V'] = {'Urzędnicy WKL', '2018'}, ['8'] = {'Urzędnicy WKL', '2020'}, ['VIII'] = {'Urzędnicy WKL', '2020'}, ['9'] = {'Urzędnicy WKL', '2019'}, ['IX'] = {'Urzędnicy WKL', '2019'}, ['default'] = {'Urzędnicy WKL', ''}, }, ['Археалогія Беларусі'] = { ['1'] = {'Археалогія Беларусі', '2009'}, ['2'] = {'Археалогія Беларусі', '2011'}, ['default'] = {'Археалогія Беларусі', ''}, }, ['Беларускі фальклор'] = { ['1'] = {'Беларускі фальклор', '2005'}, ['2'] = {'Беларускі фальклор', '2006'}, ['default'] = {'1992—1995', ''}, }, ['Беларускія пісьменнікі'] = { ['1'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1992'}, ['2'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1993'}, ['3'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1994'}, ['4'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1994'}, ['5'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1995'}, ['6'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1995'}, ['default'] = {'Беларускія пісьменнікі', '1992—1995'}, ['volumeParam'] = 1, [3]=1 }, ['Белорусская ССР. Краткая энциклопедия'] = { ['1'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1979'}, ['2'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1979'}, ['3'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1980'}, ['4'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1981'}, ['5'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1982'}, ['default'] = {'Белорусская ССР. Краткая энциклопедия', '1979—1982'}, }, ['БелСЭ'] = { ['1'] = {'БелСЭ', '1969'}, ['1к'] = {'БелСЭ', '1969'}, ['2'] = {'БелСЭ', '1970'}, ['2к'] = {'БелСЭ', '1970'}, ['3'] = {'БелСЭ', '1971'}, ['3к'] = {'БелСЭ', '1971'}, ['4'] = {'БелСЭ', '1971'}, ['4к'] = {'БелСЭ', '1971'}, ['5'] = {'БелСЭ', '1972'}, ['5к'] = {'БелСЭ', '1972'}, ['6'] = {'БелСЭ', '1972'}, ['6к'] = {'БелСЭ', '1972'}, ['7'] = {'БелСЭ', '1973'}, ['7к'] = {'БелСЭ', '1973'}, ['8'] = {'БелСЭ', '1975'}, ['8к'] = {'БелСЭ', '1975'}, ['9'] = {'БелСЭ', '1973'}, ['9к'] = {'БелСЭ', '1973'}, ['10'] = {'БелСЭ', '1974'}, ['10к'] = {'БелСЭ', '1974'}, ['11'] = {'БелСЭ', '1974'}, ['11к'] = {'БелСЭ', '1974'}, ['12'] = {'БелСЭ', '1975'}, ['12к'] = {'БелСЭ', '1975'}, ['default'] = {'БелСЭ', '1969–1975'}, }, ['БелЭн'] = { ['1'] = {'БелЭн', '1996'}, ['1к'] = {'БелЭн', '1996'}, ['2'] = {'БелЭн', '1996'}, ['2к'] = {'БелЭн', '1996'}, ['3'] = {'БелЭн', '1996'}, ['3к'] = {'БелЭн', '1996'}, ['4'] = {'БелЭн', '1997'}, ['4к'] = {'БелЭн', '1997'}, ['5'] = {'БелЭн', '1997'}, ['5к'] = {'БелЭн', '1997'}, ['6'] = {'БелЭн', '1998'}, ['6к'] = {'БелЭн', '1998'}, ['7'] = {'БелЭн', '1998'}, ['7к'] = {'БелЭн', '1998'}, ['8'] = {'БелЭн', '1999'}, ['8к'] = {'БелЭн', '1999'}, ['9'] = {'БелЭн', '1999'}, ['9к'] = {'БелЭн', '1999'}, ['10'] = {'БелЭн', '2000'}, ['10к'] = {'БелЭн', '2000'}, ['11'] = {'БелЭн', '2000'}, ['11к'] = {'БелЭн', '2000'}, ['12'] = {'БелЭн', '2001'}, ['12к'] = {'БелЭн', '2001'}, ['13'] = {'БелЭн', '2001'}, ['13к'] = {'БелЭн', '2001'}, ['14'] = {'БелЭн', '2002'}, ['14к'] = {'БелЭн', '2002'}, ['15'] = {'БелЭн', '2002'}, ['15к'] = {'БелЭн', '2002'}, ['16'] = {'БелЭн', '2003'}, ['16к'] = {'БелЭн', '2003'}, ['17'] = {'БелЭн', '2003'}, ['17к'] = {'БелЭн', '2003'}, ['18-1'] = {'БелЭн', '2004'}, ['18-1к'] = {'БелЭн', '2004'}, ['18-2'] = {'БелЭн', '2004'}, ['18-2к'] = {'БелЭн', '2004'}, ['default'] = {'БелЭн', '1996–2004'}, }, ['БРЭ'] = { ['Расія'] = {'БРЭ', '2004'}, ['1'] = {'БРЭ', '2005'}, ['2'] = {'БРЭ', '2005'}, ['3'] = {'БРЭ', '2005'}, ['4'] = {'БРЭ', '2006'}, ['5'] = {'БРЭ', '2006'}, ['6'] = {'БРЭ', '2006'}, ['7'] = {'БРЭ', '2007'}, ['8'] = {'БРЭ', '2007'}, ['9'] = {'БРЭ', '2007'}, ['10'] = {'БРЭ', '2008'}, ['11'] = {'БРЭ', '2008'}, ['12'] = {'БРЭ', '2008'}, ['13'] = {'БРЭ', '2009'}, ['14'] = {'БРЭ', '2009'}, ['15'] = {'БРЭ', '2010'}, ['16'] = {'БРЭ', '2010'}, ['17'] = {'БРЭ', '2011'}, ['18'] = {'БРЭ', '2011'}, ['19'] = {'БРЭ', '2012'}, ['20'] = {'БРЭ', '2012'}, ['21'] = {'БРЭ', '2013'}, ['22'] = {'БРЭ', '2013'}, ['23'] = {'БРЭ', '2013'}, ['24'] = {'БРЭ', '2014'}, ['25'] = {'БРЭ', '2014'}, ['26'] = {'БРЭ', '2014'}, ['27'] = {'БРЭ', '2015'}, ['28'] = {'БРЭ', '2015'}, ['29'] = {'БРЭ', '2015'}, ['30'] = {'БРЭ', '2015'}, ['31'] = {'БРЭ', '2016'}, ['32'] = {'БРЭ', '2016'}, ['33'] = {'БРЭ', '2017'}, ['34'] = {'БРЭ', '2017'}, ['35'] = {'БРЭ', '2017'}, ['default'] = {'БРЭ', '2004—2017'}, ['volumeParam'] = 2, [3]=1 }, ['ВСЭ'] = { ['1'] = {'ВСЭ', '1969'}, ['2'] = {'ВСЭ', '1970'}, ['3'] = {'ВСЭ', '1970'}, ['4'] = {'ВСЭ', '1971'}, ['5'] = {'ВСЭ', '1971'}, ['6'] = {'ВСЭ', '1971'}, ['7'] = {'ВСЭ', '1972'}, ['8'] = {'ВСЭ', '1972'}, ['9'] = {'ВСЭ', '1972'}, ['10'] = {'ВСЭ', '1972'}, ['11'] = {'ВСЭ', '1973'}, ['12'] = {'ВСЭ', '1973'}, ['13'] = {'ВСЭ', '1973'}, ['14'] = {'ВСЭ', '1973'}, ['15'] = {'ВСЭ', '1974'}, ['16'] = {'ВСЭ', '1974'}, ['17'] = {'ВСЭ', '1974'}, ['18'] = {'ВСЭ', '1974'}, ['19'] = {'ВСЭ', '1975'}, ['20'] = {'ВСЭ', '1975'}, ['21'] = {'ВСЭ', '1975'}, ['22'] = {'ВСЭ', '1975'}, ['23'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['24а'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['24А'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['24a'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['24A'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['25'] = {'ВСЭ', '1976'}, ['24b'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['24B'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['24б'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['24Б'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['26'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['27'] = {'ВСЭ', '1977'}, ['28'] = {'ВСЭ', '1978'}, ['29'] = {'ВСЭ', '1978'}, ['30'] = {'ВСЭ', '1978'}, ['default'] = {'ВСЭ', '1969—1978'}, ['volumeParam'] = 2, [3]=1 }, ['ВСЭ1'] = { ['I'] = {'ВСЭ', '1926'}, ['II'] = {'ВСЭ', '1926'}, ['III'] = {'ВСЭ', '1926'}, ['IV'] = {'ВСЭ', '1926'}, ['V'] = {'ВСЭ', '1927'}, ['VI'] = {'ВСЭ', '1927'}, ['VII'] = {'ВСЭ', '1927'}, ['VIII'] = {'ВСЭ', '1927'}, ['IX'] = {'ВСЭ', '1928'}, ['X'] = {'ВСЭ', '1928'}, ['XI'] = {'ВСЭ', '1930'}, ['XII'] = {'ВСЭ', '1928'}, ['XIII'] = {'ВСЭ', '1929'}, ['XIV'] = {'ВСЭ', '1929'}, ['XV'] = {'ВСЭ', '1929'}, ['XVI'] = {'ВСЭ', '1929'}, ['XVII'] = {'ВСЭ', '1930'}, ['XVIII'] = {'ВСЭ', '1930'}, ['XIX'] = {'ВСЭ', '1930'}, ['XX'] = {'ВСЭ', '1930'}, ['XXI'] = {'ВСЭ', '1931'}, ['XXII'] = {'ВСЭ', '1935'}, ['XXIII'] = {'ВСЭ', '1931'}, ['XXIV'] = {'ВСЭ', '1932'}, ['LXIV'] = {'ВСЭ', '1933'}, ['default'] = {'ВСЭ', '1926—1947'} }, ['ГВБ'] = { ['Гомельская-1'] = {'ГВБ', '2004'}, ['1-1'] = {'ГВБ', '2004'}, ['1-1к'] = {'ГВБ', '2004'}, ['Гомельская-2'] = {'ГВБ', '2005'}, ['2-2'] = {'ГВБ', '2005'}, ['2-2к'] = {'ГВБ', '2005'}, ['Брэсцкая-1'] = {'ГВБ', '2006'}, ['3-1'] = {'ГВБ', '2006'}, ['3-1к'] = {'ГВБ', '2006'}, ['Брэсцкая-2'] = {'ГВБ', '2007'}, ['4-2'] = {'ГВБ', '2007'}, ['4-2к'] = {'ГВБ', '2007'}, ['Магілёўская-1'] = {'ГВБ', '2008'}, ['5-1'] = {'ГВБ', '2008'}, ['5-1к'] = {'ГВБ', '2008'}, ['Магілёўская-2'] = {'ГВБ', '2009'}, ['6-2'] = {'ГВБ', '2009'}, ['6-2к'] = {'ГВБ', '2009'}, ['Магілёўская-3'] = {'ГВБ', '2009'}, ['7-3'] = {'ГВБ', '2009'}, ['7-3к'] = {'ГВБ', '2009'}, ['Мінская-1'] = {'ГВБ', '2010'}, ['8-1'] = {'ГВБ', '2010'}, ['8-1к'] = {'ГВБ', '2010'}, ['Мінская-2'] = {'ГВБ', '2011'}, ['8-2'] = {'ГВБ', '2011'}, ['8-2к'] = {'ГВБ', '2011'}, ['Мінская-3'] = {'ГВБ', '2012'}, ['8-3'] = {'ГВБ', '2012'}, ['8-3к'] = {'ГВБ', '2012'}, ['Мінская-4'] = {'ГВБ', '2013'}, ['8-4'] = {'ГВБ', '2013'}, ['8-4к'] = {'ГВБ', '2013'}, ['Мінская-5'] = {'ГВБ', '2014'}, ['8-5'] = {'ГВБ', '2014'}, ['8-5к'] = {'ГВБ', '2014'}, ['Гродзенская-1'] = {'ГВБ', '2015'}, ['9-1'] = {'ГВБ', '2015'}, ['9-1к'] = {'ГВБ', '2015'}, ['Гродзенская-2'] = {'ГВБ', '2016'}, ['9-2'] = {'ГВБ', '2016'}, ['9-2к'] = {'ГВБ', '2016'}, ['Гродзенская-3'] = {'ГВБ', '2017'}, ['9-3'] = {'ГВБ', '2017'}, ['9-3к'] = {'ГВБ', '2017'}, ['Віцебская-1'] = {'ГВБ', '2018'}, ['10-1'] = {'ГВБ', '2018'}, ['10-1к'] = {'ГВБ', '2018'}, ['Віцебская-2'] = {'ГВБ', '2019'}, ['10-2'] = {'ГВБ', '2019'}, ['10-2к'] = {'ГВБ', '2019'}, ['Віцебская-3'] = {'ГВБ', '2019'}, ['10-3'] = {'ГВБ', '2019'}, ['10-3к'] = {'ГВБ', '2019'}, ['Віцебская-4'] = {'ГВБ', '2020'}, ['10-4'] = {'ГВБ', '2020'}, ['10-4к'] = {'ГВБ', '2020'}, ['Віцебская-5'] = {'ГВБ', '2021'}, ['10-5'] = {'ГВБ', '2021'}, ['10-5к'] = {'ГВБ', '2021'}, ['default'] = {'ГВБ', '2004–2021'}, }, ['Гербоўнік беларускай шляхты'] = { ['1'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2002'}, ['А'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2002'}, ['2'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2007'}, ['Б'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2007'}, ['3'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2014'}, ['В'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2014'}, ['4'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2016'}, ['Г'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2016'}, ['5'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2018'}, ['Д'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2018'}, ['6'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['Е'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['Ё'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['Ж'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['7'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['З'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['І'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2020'}, ['8-1'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2022'}, ['Каборды — Карэцкія'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2022'}, ['default'] = {'Гербоўнік беларускай шляхты', '2002—'}, }, ['Гиляров'] = { ['1'] = {'Гиляров', '1986'}, ['2'] = {'Гиляров', '1989'}, ['default'] = {'Гиляров', '1986'}, }, ['ГістМагЯўр'] = { ['1'] = {'ГістМагЯўр', '2002'}, ['default'] = {'ГістМагЯўр', '2002'}, }, ['Губанов и др.'] = { ['1'] = {'Губанов и др.', '2002'}, ['2'] = {'Губанов и др.', '2003'}, ['3'] = {'Губанов и др.', '2004'}, ['default'] = {'Губанов и др.', '2002'}, }, ['Дрэвы і хмызнякі СССР'] = { ['1'] = {'', '1949'}, ['2'] = {'', '1951'}, ['3'] = {'', '1954'}, ['4'] = {'', '1958'}, ['5'] = {'', '1960'}, ['6'] = {'', '1962'}, ['default'] = {'', ''}, }, ['Збор помнікаў…'] = { ['1'] = {'Збор помнікаў…', '1984'}, ['1к'] = {'Збор помнікаў…', '1984'}, ['Брэсцкая'] = {'Збор помнікаў…', '1984'}, ['2'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['2к'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['Віцебская'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['3'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['3к'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['Гомельская'] = {'Збор помнікаў…', '1985'}, ['4'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['4к'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['Гродзенская'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['5'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['5к'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['Магілёўская'] = {'Збор помнікаў…', '1986'}, ['6'] = {'Збор помнікаў…', '1988'}, ['6к'] = {'Збор помнікаў…', '1988'}, ['Мінск'] = {'Збор помнікаў…', '1988'}, ['7-1'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['7-1к'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['Мінская-1'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['7-2'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['7-2к'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['Мінская-2'] = {'Збор помнікаў…', '1987'}, ['8'] = {'Збор помнікаў…', '1990'}, ['8к'] = {'Збор помнікаў…', '1990'}, ['Брестская'] = {'Збор помнікаў…', '1990'}, ['default'] = {'Збор помнікаў…', '1984—1988'}, }, ['КНЭ'] = { ['1'] = {'КНЭ, том I', '2004'}, ['I'] = {'КНЭ, том I', '2004'}, ['2'] = {'КНЭ, том II', '2005'}, ['II'] = {'КНЭ, том II', '2005'}, ['3'] = {'КНЭ, том III', '2005'}, ['III'] = {'КНЭ, том III', '2005'}, ['4'] = {'КНЭ, том IV', '2006'}, ['IV'] = {'КНЭ, том IV', '2006'}, ['5'] = {'КНЭ, том V', '2006'}, ['V'] = {'КНЭ, том V', '2006'}, ['default'] = {'КНЭ', ''}, }, ['Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР'] = { ['1'] = {'', '1950'}, ['2'] = {'', '1951'}, ['3'] = {'', '1956'}, ['default'] = {'', ''}, }, ['Ландау, Лифшиц: Квантовая механика'] = { ['1963'] = {'', '1963'}, ['1974'] = {'', '1974'}, ['1989'] = {'', '1989'}, ['2001'] = {'', '2001'}, ['2004'] = {'', '2004'}, ['default'] = {'', ''}, }, ['Маракоў_літаратары_навукоўцы'] = { ['1'] = {'Маракоў', '2003'}, ['2'] = {'Маракоў', '2003'}, ['3-1'] = {'Маракоў', '2004'}, ['3-2'] = {'Маракоў', '2005'}, ['3-3'] = {'Маракоў', '2005'}, ['4-1'] = {'Маракоў', '2007'}, ['4-2'] = {'Маракоў', '2007'}, ['default'] = {'Маракоў', '2003—2007'}, }, ['Маракоў_праваслаўныя_святары'] = { ['1'] = {'Маракоў', '2007'}, ['2'] = {'Маракоў', '2007'}, ['default'] = {'Маракоў', ''}, }, ['Мифы народов мира'] = { ['1'] = {'Мифы народов мира', '1991'}, ['2'] = {'Мифы народов мира', '1992'}, ['default'] = {'Мифы народов мира', '1991—1992'}, }, ['Музыкальная энциклопедия'] = { ['1'] = {'', '1973'}, ['2'] = {'', '1974'}, ['3'] = {'', '1976'}, ['4'] = {'', '1978'}, ['5'] = {'', '1981'}, ['6'] = {'', '1982'}, ['default'] = {'', '1973—1982'}, }, ['Памяць. Буда-Кашалёўскі раён'] = { ['1'] = {'Памяць. Буда-Кашалёўскі раён', '2001'}, ['2'] = {'Памяць. Буда-Кашалёўскі раён', '2002'}, ['default'] = {'Памяць. Буда-Кашалёўскі раён', '2001—2002'}, }, ['Памяць. Верхнядзвінскі раён'] = { ['1'] = {'Памяць. Верхнядзвінскі раён', '1999'}, ['2'] = {'Памяць. Верхнядзвінскі раён', '2000'}, ['default'] = {'Памяць. Верхнядзвінскі раён', ''}, }, ['Памяць. Лагойскі раён'] = { ['1'] = {'Памяць. Лагойскі раён', '2003'}, ['2'] = {'Памяць. Лагойскі раён', '2004'}, ['default'] = {'Памяць. Лагойскі раён', '2003—2004'}, }, ['Памяць. Мінск'] = { ['1'] = {'Памяць. Мінск', '2001'}, ['2'] = {'Памяць. Мінск', '2002'}, ['3'] = {'Памяць. Мінск', '2004'}, ['4'] = {'Памяць. Мінск', '2005'}, ['5-1'] = {'Памяць. Мінск', '2006'}, ['5-2'] = {'Памяць. Мінск', '2007'}, ['default'] = {'Памяць. Мінск', '2001—2007'}, }, ['ПЭ'] = { ['0'] = {'ПЭ', '2000'}, ['1'] = {'ПЭ', '2000'}, ['2'] = {'ПЭ', '2001'}, ['3'] = {'ПЭ', '2001'}, ['4'] = {'ПЭ', '2002'}, ['5'] = {'ПЭ', '2002'}, ['6'] = {'ПЭ', '2003'}, ['7'] = {'ПЭ', '2004'}, ['8'] = {'ПЭ', '2004'}, ['9'] = {'ПЭ', '2005'}, ['10'] = {'ПЭ', '2006'}, ['11'] = {'ПЭ', '2006'}, ['12'] = {'ПЭ', '2006'}, ['13'] = {'ПЭ', '2006'}, ['14'] = {'ПЭ', '2007'}, ['15'] = {'ПЭ', '2007'}, ['16'] = {'ПЭ', '2007'}, ['17'] = {'ПЭ', '2008'}, ['18'] = {'ПЭ', '2008'}, ['19'] = {'ПЭ', '2008'}, ['20'] = {'ПЭ', '2009'}, ['21'] = {'ПЭ', '2009'}, ['22'] = {'ПЭ', '2009'}, ['23'] = {'ПЭ', '2010'}, ['24'] = {'ПЭ', '2010'}, ['25'] = {'ПЭ', '2011'}, ['26'] = {'ПЭ', '2011'}, ['27'] = {'ПЭ', '2011'}, ['28'] = {'ПЭ', '2012'}, ['29'] = {'ПЭ', '2012'}, ['30'] = {'ПЭ', '2012'}, ['31'] = {'ПЭ', '2013'}, ['32'] = {'ПЭ', '2013'}, ['33'] = {'ПЭ', '2013'}, ['34'] = {'ПЭ', '2014'}, ['35'] = {'ПЭ', '2014'}, ['36'] = {'ПЭ', '2014'}, ['37'] = {'ПЭ', '2015'}, ['38'] = {'ПЭ', '2015'}, ['39'] = {'ПЭ', '2015'}, ['40'] = {'ПЭ', '2015'}, ['41'] = {'ПЭ', '2016'}, ['42'] = {'ПЭ', '2016'}, ['43'] = {'ПЭ', '2016'}, ['44'] = {'ПЭ', '2016'}, ['45'] = {'ПЭ', '2017'}, ['46'] = {'ПЭ', '2017'}, ['47'] = {'ПЭ', '2017'}, ['48'] = {'ПЭ', '2017'}, ['49'] = {'ПЭ', '2018'}, ['50'] = {'ПЭ', '2018'}, ['51'] = {'ПЭ', '2018'}, ['52'] = {'ПЭ', '2018'}, ['53'] = {'ПЭ', '2019'}, ['54'] = {'ПЭ', '2019'}, ['55'] = {'ПЭ', '2019'}, ['56'] = {'ПЭ', '2019'}, ['57'] = {'ПЭ', '2020'}, ['58'] = {'ПЭ', '2020'}, ['59'] = {'ПЭ', '2020'}, ['60'] = {'ПЭ', '2020'}, ['61'] = {'ПЭ', '2021'}, ['62'] = {'ПЭ', '2021'}, ['63'] = {'ПЭ', '2021'}, ['64'] = {'ПЭ', '2022'}, ['default'] = {'ПЭ', '2000—'}, ['volumeParam'] = 3 }, ['СВЭ'] = { ['1'] = {'СВЭ', '1976'}, ['2'] = {'СВЭ', '1979'}, ['3'] = {'СВЭ', '1979'}, ['4'] = {'СВЭ', '1979'}, ['5'] = {'СВЭ', '1978'}, ['6'] = {'СВЭ', '1978'}, ['7'] = {'СВЭ', '1980'}, ['8'] = {'СВЭ', '1976'}, ['default'] = {'СВЭ', '1976—1980'}, }, ['СГЭ'] = { ['1'] = {'СГЭ', '1961'}, ['2'] = {'СГЭ', '1962'}, ['3'] = {'СГЭ', '1963'}, ['4'] = {'СГЭ', '1963'}, ['5'] = {'СГЭ', '1964'}, ['6'] = {'СГЭ', '1965'}, ['7'] = {'СГЭ', '1965'}, ['8'] = {'СГЭ', '1965'}, ['9'] = {'СГЭ', '1966'}, ['10'] = {'СГЭ', '1967'}, ['11'] = {'СГЭ', '1968'}, ['12'] = {'СГЭ', '1969'}, ['13'] = {'СГЭ', '1971'}, ['14'] = {'СГЭ', '1973'}, ['15'] = {'СГЭ', '1974'}, ['16'] = {'СГЭ', '1976'}, ['default'] = {'СГЭ', '1961—1976'}, ['volumeParam'] = 3 }, ['Старажытныя ліцвіны'] = { ['1'] = {'Старажытныя ліцвіны', '2001'}, ['2'] = {'Старажытныя ліцвіны', '2003'}, ['3'] = {'Старажытныя ліцвіны', '2010'}, ['4'] = {'Старажытныя ліцвіны', '2014'}, ['default'] = {'Старажытныя ліцвіны', '2001'}, }, ['ТСБМ'] = { ['1'] = {'ТСБМ', '1977'}, ['2'] = {'ТСБМ', '1978'}, ['3'] = {'ТСБМ', '1979'}, ['4'] = {'ТСБМ', '1980'}, ['5-1'] = {'ТСБМ', '1983'}, ['5-2'] = {'ТСБМ', '1984'}, ['default'] = {'ТСБМ', '1977—1984'}, }, ['Физическая энциклопедия'] = { ['1'] = {'Физическая энциклопедия', '1988'}, ['2'] = {'Физическая энциклопедия', '1990'}, ['3'] = {'Физическая энциклопедия', '1992'}, ['4'] = {'Физическая энциклопедия', '1994'}, ['5'] = {'Физическая энциклопедия', '1999'}, ['default'] = {'Физическая энциклопедия', '1988—1999'}, }, ['Флора СССР'] = { ['1'] = {'Флора СССР, т. 1', '1934'}, ['2'] = {'Флора СССР, т. 2', '1934'}, ['3'] = {'Флора СССР, т. 3', '1935'}, ['4'] = {'Флора СССР, т. 4', '1935'}, ['5'] = {'Флора СССР, т. 5', '1936'}, ['6'] = {'Флора СССР, т. 6', '1936'}, ['7'] = {'Флора СССР, т. 7', '1937'}, ['8'] = {'Флора СССР, т. 8', '1939'}, ['9'] = {'Флора СССР, т. 9', '1939'}, ['10'] = {'Флора СССР, т. 10', '1941'}, ['11'] = {'Флора СССР, т. 11', '1945'}, ['12'] = {'Флора СССР, т. 12', '1946'}, ['13'] = {'Флора СССР, т. 13', '1948'}, ['14'] = {'Флора СССР, т. 14', '1949'}, ['15'] = {'Флора СССР, т. 15', '1949'}, ['16'] = {'Флора СССР, т. 16', '1950'}, ['17'] = {'Флора СССР, т. 17', '1951'}, ['18'] = {'Флора СССР, т. 18', '1952'}, ['19'] = {'Флора СССР, т. 19', '1953'}, ['20'] = {'Флора СССР, т. 20', '1954'}, ['21'] = {'Флора СССР, т. 21', '1954'}, ['22'] = {'Флора СССР, т. 22', '1955'}, ['23'] = {'Флора СССР, т. 23', '1958'}, ['24'] = {'Флора СССР, т. 24', '1957'}, ['25'] = {'Флора СССР, т. 25', '1959'}, ['26'] = {'Флора СССР, т. 26', '1961'}, ['27'] = {'Флора СССР, т. 27', '1962'}, ['28'] = {'Флора СССР, т. 28', '1963'}, ['29'] = {'Флора СССР, т. 29', '1964'}, ['30'] = {'Флора СССР, т. 30', '1960'}, ['default'] = {'', ''}, }, ['Химическая энциклопедия'] = { ['1'] = {'', '1988'}, ['2'] = {'', '1990'}, ['3'] = {'', '1992'}, ['4'] = {'', '1995'}, ['5'] = {'', '1998'}, ['default'] = {'', '1988—1998'}, }, ['ЭГБ'] = { ['1'] = {'ЭГБ', '1993'}, ['1к'] = {'ЭГБ', '1993'}, ['2'] = {'ЭГБ', '1994'}, ['2к'] = {'ЭГБ', '1994'}, ['3'] = {'ЭГБ', '1996'}, ['3к'] = {'ЭГБ', '1996'}, ['4'] = {'ЭГБ', '1997'}, ['4к'] = {'ЭГБ', '1997'}, ['5'] = {'ЭГБ', '1999'}, ['5к'] = {'ЭГБ', '1999'}, ['6-1'] = {'ЭГБ', '2001'}, ['6-1к'] = {'ЭГБ', '2001'}, ['6-2'] = {'ЭГБ', '2003'}, ['6-2к'] = {'ЭГБ', '2003'}, ['default'] = {'ЭГБ', '1993–2003'}, }, ['ЭКБ'] = { ['1'] = {'ЭКБ', '2010'}, ['I'] = {'ЭКБ', '2010'}, ['2'] = {'ЭКБ', '2011'}, ['II'] = {'ЭКБ', '2011'}, ['3'] = {'ЭКБ', '2012'}, ['III'] = {'ЭКБ', '2012'}, ['4'] = {'ЭКБ', '2013'}, ['IV'] = {'ЭКБ', '2013'}, ['5'] = {'ЭКБ', '2014'}, ['V'] = {'ЭКБ', '2014'}, ['6'] = {'ЭКБ', '2015'}, ['VI'] = {'ЭКБ', '2015'}, ['default'] = {'ЭКБ', '2010–2015'}, }, ['ЭЛМБ'] = { ['1'] = {'ЭЛМБ', '1984'}, ['2'] = {'ЭЛМБ', '1985'}, ['3'] = {'ЭЛМБ', '1986'}, ['4'] = {'ЭЛМБ', '1986'}, ['5'] = {'ЭЛМБ', '1987'}, ['default'] = {'ЭЛМБ', '1984–1987'}, }, ['ЭнцВКЛ'] = { ['1'] = {'ЭнцВКЛ', '2005'}, ['2'] = {'ЭнцВКЛ', '2005'}, ['3'] = {'ЭнцВКЛ', '2010'}, ['default'] = {'ЭнцВКЛ', '2005–2010'}, }, ['Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'] = { ['Мінск'] = {'Минск: Энциклопедический справочник', '1983'}, ['Брэст'] = {'Брест : Энциклопедический справочник', '1987'}, ['Віцебск'] = {'Витебск: Энциклопедический справочник', '1988'}, ['Гродна'] = {'Гродно: Энциклопедический справочник', '1989'}, ['Магілёў'] = {'Могилёв. Энциклопедический справочник', '1989'}, ['Гомель'] = {'Гомель. Энциклопедический справочник', '1991'}, ['default'] = {'Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі', '1983–1991'}, }, ['ЭПБ'] = { ['1'] = {'ЭПБ', '1983'}, ['1к'] = {'ЭПБ', '1983'}, ['2'] = {'ЭПБ', '1983'}, ['2к'] = {'ЭПБ', '1983'}, ['3'] = {'ЭПБ', '1984'}, ['3к'] = {'ЭПБ', '1984'}, ['4'] = {'ЭПБ', '1985'}, ['4к'] = {'ЭПБ', '1985'}, ['5'] = {'ЭПБ', '1986'}, ['5к'] = {'ЭПБ', '1986'}, ['default'] = {'ЭПБ', '1983–1986'}, }, ['ЭСБМ'] = { ['1'] = {'ЭСБМ', '1978'}, ['2'] = {'ЭСБМ', '1980'}, ['3'] = {'ЭСБМ', '1985'}, ['4'] = {'ЭСБМ', '1988'}, ['5'] = {'ЭСБМ', '1989'}, ['6'] = {'ЭСБМ', '1990'}, ['7'] = {'ЭСБМ', '1991'}, ['8'] = {'ЭСБМ', '1993'}, ['9'] = {'ЭСБМ', '2004'}, ['10'] = {'ЭСБМ', '2005'}, ['11'] = {'ЭСБМ', '2006'}, ['12'] = {'ЭСБМ', '2008'}, ['13'] = {'ЭСБМ', '2010'}, ['14'] = {'ЭСБМ', '2017'}, ['default'] = {'ЭСБМ', '1978–'}, }, } --[[--------------------------< W R A P P E R _ T E M P L A T E S >-------------------------------------------- A list of wrapper templates and their redirects – spelling and capitalization is important; first character is always uppercase. Each wrapper template gets its value from a k/v pair in the wrapper_template_defaults table. article reader queries this table to see if template_name is a wrapper template ]] local wrapper_templates = { -- keys are names of wrapper templates and their redirects ['Cite Catholic Encyclopedia'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], -- canonical name ['CathEncy'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], -- redirects ['Cite CE1913'] = wrapper_template_defaults_vol['Cite Catholic Encyclopedia'], -- redirects ['Cite EB1911'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], -- canonical ['Крыніцы/Брытаніка 1911'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], -- redirects ['Крыніцы/ЭБ-1911'] = wrapper_template_defaults['Cite EB1911'], -- redirects ['MathWorld'] = wrapper_template_defaults['MathWorld'], -- canonical ['PLRE'] = wrapper_template_defaults_vol['PLRE'], -- canonical ['ВРЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['БРЭ'], -- canonical ['БРЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['БРЭ'], -- redirects ['Bigenc.ru'] = wrapper_template_defaults_vol['БРЭ'], -- redirects ['ВСЭ3'] = wrapper_template_defaults_vol['ВСЭ'], -- canonical ['БСЭ3'] = wrapper_template_defaults_vol['ВСЭ'], -- redirects ['ВТ-БСЭ1'] = wrapper_template_defaults_vol['ВСЭ1'], -- canonical ['ВТ-РСКД'] = wrapper_template_defaults['РСКД'], -- canonical ['ЗлакіСССР'] = wrapper_template_defaults['Цвелёв1976'], -- canonical ['З КНЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['КНЭ'], -- canonical ['Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі'] = wrapper_template_defaults_vol['Губанов и др.'], -- canonical ['ІВРСР'] = wrapper_template_defaults_vol['Губанов и др.'], -- redirects ['Кніга:Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР'], -- canonical ['КормРастСССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР'], -- redirects ['Кніга:Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М.: Квантовая механика'] = wrapper_template_defaults_vol['Ландау, Лифшиц: Квантовая механика'], -- canonical ['Кніга:Флора СССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Флора СССР'], -- canonical ['Флора СССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Флора СССР'], -- redirects ['ФлораСССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Флора СССР'], -- redirects ['Кніга:ФлораСССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Флора СССР'], -- redirects ['Крыніцы/Флора СССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Флора СССР'], -- redirects ['Крыніцы/Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej'] = wrapper_template_defaults_vol['Dzieje rezydencji'], -- canonical ['Крыніцы/Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego'] = wrapper_template_defaults_vol['Urzędnicy WKL'], -- canonical ['Крыніцы/Археалогія Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Археалогія Беларусі'], -- canonical ['Крыніцы/Беларускі фальклор'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускі фальклор'], -- canonical ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'] = wrapper_template_defaults['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'], -- canonical ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік'] = wrapper_template_defaults['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'], -- redirects ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917-1990)'] = wrapper_template_defaults['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'], -- redirects ['Крыніцы/БП 1917-90'] = wrapper_template_defaults['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'], -- redirects ['Крыніцы/БП 1917/90'] = wrapper_template_defaults['Беларускія пісьменнікі (1917—1990)'], -- redirects ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- canonical ['Крыніцы/БП (1992-95)'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- redirects ['Крыніцы/БП, 1992-95'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- redirects ['Крыніцы/БП'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- redirects ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі, 1992—1995'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- redirects ['Крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік'] = wrapper_template_defaults_vol['Беларускія пісьменнікі'], -- redirects ['Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)'] = wrapper_template_defaults['Беларусь1995'], -- canonical ['Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік, 1995'] = wrapper_template_defaults['Беларусь1995'], ['Літаратура/Беларусь: энцыклапедычны даведнік, 1995'] = wrapper_template_defaults['Беларусь1995'], ['Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия'] = wrapper_template_defaults_vol['Белорусская ССР. Краткая энциклопедия'], -- canonical ['Крыніцы/БелСЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['БелСЭ'], -- canonical ['Крыніцы/БелЭн'] = wrapper_template_defaults_vol['БелЭн'], -- canonical ['Крыніцы/БЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['БелЭн'], -- redirects ['БелЭн'] = wrapper_template_defaults_vol['БелЭн'], -- redirects ['Літаратура/БелЭн'] = wrapper_template_defaults_vol['БелЭн'], -- redirects ['Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь'] = wrapper_template_defaults_vol['Гиляров'], -- canonical ['Крыніцы/БЭС'] = wrapper_template_defaults_vol['Гиляров'], -- redirects ['Кніга:Біялагічны энцыклапедычны слоўнік'] = wrapper_template_defaults_vol['Гиляров'], -- redirects ['Крыніцы/БіЭ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- canonical ['ВТ-ЭСБЕ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭСБЕ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['Крыніцы/ВТ-ЭСБЕ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['Літаратура/ЭСБЕ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['Крыніцы/БіЕ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['БіЭ'] = wrapper_template_defaults['ЭСБЭ'], -- redirects ['Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ГВБ'], -- canonical ['Крыніцы/ГВБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ГВБ'], -- redirects ['Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ГВБ'], -- redirects ['Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага'] = wrapper_template_defaults_vol['SgKP'], -- canonical ['Крыніцы/SgKP'] = wrapper_template_defaults_vol['SgKP'], -- redirects ['Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага'] = wrapper_template_defaults_vol['SgKP'], -- redirects ['SgKP'] = wrapper_template_defaults_vol['SgKP'], -- redirects ['SKP'] = wrapper_template_defaults_vol['SgKP'], -- redirects ['Крыніцы/Гербоўнік беларускай шляхты'] = wrapper_template_defaults_vol['Гербоўнік беларускай шляхты'], -- canonical ['Крыніцы/Гісторыя Магілёўскага яўрэйства'] = wrapper_template_defaults_vol['ГістМагЯўр'], -- canonical ['Крыніцы/Древний город на Случи'] = wrapper_template_defaults['Древний город на Случи'], -- canonical ['Крыніцы/Горад на Случы'] = wrapper_template_defaults['Древний город на Случи'], -- redirects ['Крыніцы/Дрэвы і хмызнякі СССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Дрэвы і хмызнякі СССР'], -- canonical ['ДзікСССР'] = wrapper_template_defaults_vol['Дрэвы і хмызнякі СССР'], -- redirects ['Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Збор помнікаў…'], -- canonical ['Крыніцы/Збор помнікаў'] = wrapper_template_defaults_vol['Збор помнікаў…'], -- redirects ['Крыніцы/ЗП'] = wrapper_template_defaults_vol['Збор помнікаў…'], -- redirects ['Крыніцы/Лакотка. Драўлянае сакральна-манументальнае дойлідства Беларусі'] = wrapper_template_defaults['Лакотка2003'], -- canonical ['Крыніцы/Драўлянае сакральна-манументальнае дойлідства Беларусі'] = wrapper_template_defaults['Лакотка2003'], -- redirects ['Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- canonical ['Крыніцы/Маракоў'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, працаўнікі адукацыі, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794-1991'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, працаўнікі адукацыі, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794-1991'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_літаратары_навукоўцы'], -- redirects ['Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_праваслаўныя_святары'], -- canonical ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары Беларусі, 1917-1967'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_праваслаўныя_святары'], -- redirects ['Крыніцы/Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- і царкоўна-служкі Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Маракоў_праваслаўныя_святары'], -- redirects ['Крыніцы/Музыкальная энциклопедия'] = wrapper_template_defaults_vol['Музыкальная энциклопедия'], -- canonical ['Крыніцы/Мифы народов мира: Энциклопедия'] = wrapper_template_defaults_vol['Мифы народов мира'], -- canonical ['Крыніцы/Міфы народаў свету. Энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['Мифы народов мира'], -- redirects ['МНМ'] = wrapper_template_defaults_vol['Мифы народов мира'], -- redirects ['Крыніцы/Нарачанка і яе берагі'] = wrapper_template_defaults['Нарачанка і яе берагі2013'], -- canonical ['Крыніцы/Памяць/Буда-Кашалёўскі раён'] = wrapper_template_defaults_vol['Памяць. Буда-Кашалёўскі раён'], -- canonical ['Крыніцы/Памяць/Верхнядзвінскі раён'] = wrapper_template_defaults_vol['Памяць. Верхнядзвінскі раён'], -- canonical ['Крыніцы/Памяць/Лагойскі раён'] = wrapper_template_defaults_vol['Памяць. Лагойскі раён'], -- canonical ['Крыніцы/Памяць/Мінск'] = wrapper_template_defaults_vol['Памяць. Мінск'], -- canonical ['Літаратура/Памяць/Мінск'] = wrapper_template_defaults_vol['Памяць. Мінск'], -- redirects ['Крыніцы/Памяць/Смаргонскі раён'] = wrapper_template_defaults['Памяць. Смаргонскі_раён2004'], -- canonical ['Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)'] = wrapper_template_defaults['Праваслаўныя храмы на Беларусі2001'], -- canonical ['Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі'] = wrapper_template_defaults['Праваслаўныя храмы на Беларусі2001'], ['Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001'] = wrapper_template_defaults['Праваслаўныя храмы на Беларусі2001'], ['Крыніцы/Савецкая ваенная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['СВЭ'], -- canonical ['Кніга:Савецкая ваенная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['СВЭ'], -- redirects ['Крыніцы/Савецкая гістарычная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['СГЭ'], -- canonical ['Савецкая гістарычная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['СГЭ'], -- redirects ['Крыніцы/СГЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['СГЭ'], -- redirects ['Крыніцы/Старажытныя ліцвіны'] = wrapper_template_defaults_vol['Старажытныя ліцвіны'], -- canonical ['Крыніцы/ТСБМ'] = wrapper_template_defaults_vol['ТСБМ'], -- canonical ['Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)'] = wrapper_template_defaults_vol['ТСБМ'],-- redirects ['Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84)'] = wrapper_template_defaults_vol['ТСБМ'],-- redirects ['Крыніцы/ФЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['Физическая энциклопедия'], -- canonical ['Кніга:Фізічная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['Физическая энциклопедия'], -- redirects ['Крыніцы/Химическая энциклопедия'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- canonical ['Крыніцы/ХЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- redirects ['Кніга:Химическая энциклопедия'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- redirects ['Кніга:ХЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- redirects ['Крыніцы/ХимЭнц'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- redirects ['Крыніцы/ХімЭнц'] = wrapper_template_defaults_vol['Химическая энциклопедия'], -- redirects ['Крыніцы/ЭГБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭГБ'], -- canonical ['Крыніцы/Энцыклапедыя гісторыі Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭГБ'], -- redirects ['Літаратура/ЭГБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭГБ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭКБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭКБ'], -- canonical ['Крыніцы/ЭнцВКЛ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭнцВКЛ'], -- canonical ['Крыніцы/ЭВКЛ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭнцВКЛ'], -- redirects ['Літаратура/ЭВКЛ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭнцВКЛ'], -- redirects ['Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'], -- canonical ['Крыніцы/ЭДГБ'] = wrapper_template_defaults_vol['Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'], -- redirects ['Крыніцы/MnES1983'] = wrapper_template_defaults_vol['Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'], -- redirects ['MnES1983'] = wrapper_template_defaults_vol['Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі'], -- redirects ['Крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭЛМБ'], -- canonical ['Крыніцы/ЭЛіМ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭЛМБ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭЛіМБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭЛМБ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭЛіМБел'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭЛМБ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭЛМБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭЛМБ'], -- redirects ['Крыніцы/ЭПБ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭПБ'], -- canonical ['Крыніцы/Энцыклапедыя прыроды Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭПБ'], -- redirects ['Літаратура/Энцыклапедыя прыроды Беларусі'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭПБ'], -- redirects ['Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭСБМ'], -- canonical ['Крыніцы/Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭСБМ'], -- redirects ['Літаратура/ЭСБМ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭСБМ'], -- redirects ['Літаратура/ЭСБМ'] = wrapper_template_defaults_vol['ЭСБМ'], -- redirects ['Праваслаўная энцыклапедыя'] = wrapper_template_defaults_vol['ПЭ'], -- canonical ['ПЭ'] = wrapper_template_defaults_vol['ПЭ'], -- redirects ['Pravenc.ru'] = wrapper_template_defaults_vol['ПЭ'], -- redirects } --[[--------------------------< T E M P L A T E _ N A M E S >-------------------------------------------------- This table holds the names of templates and the names of their redirects. Template names must be written exactly as they are named at their templatespace page. This same also applies to redirects. The indexes in this table are not critical but should be short and concise. ]] local template_names = { ['ODB'] = {'Крыніцы/ODB', 'Кніга:ODB'}, ['Tolkien,_Unfinished_Tales1980'] = {'Кніга Няскончаныя паданні', 'Крыніцы/Няскончаныя паданні'}, ['Архитекторы Беларуси'] = {'Крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары', 'Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары'}, ['Архітэктура Беларусі1993'] = {'Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік', 'Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)', 'Крыніцы/Архітэктура Беларусі, 1993', 'Крыніцы/Дойлідства Беларусі', 'Літаратура/Архітэктура Беларусі (1993)', 'Крыніцы/Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік', 'Літаратура/Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік'}, ['Беларуская міфалогія'] = {'Крыніцы/Беларуская міфалогія', 'Крыніцы/Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік (Мінск, 2004)'}, ['Блакітная1994'] = {'Крыніцы/Блакітная', 'Літаратура/Блакітная кніга Беларусі', 'Крыніцы/Блакітная кніга Беларусі'}, ['Большая политехническая энциклопедия'] = {'Крыніцы/Большая политехническая энциклопедия', 'Крыніцы/БПЭ'}, ['БСГН2003'] = {'Крыніцы/Большой словарь географических названий', 'Крыніцы/БСГН'}, ['БСМ'] = {'Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў, 1938-1998', 'Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў: энцыклапедычны даведнік', 'Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў', 'Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік', 'Крыніцы/БСМ', 'Крыніцы/Беларускі Саюз Мастакоў', 'Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў, 1938–1998', 'Крыніцы/БСМ (1938—1998)'}, ['ВСМ2010'] = {'Крыніцы/Все страны мира от А до Я', 'Крыніцы/ВСМ'}, ['ВМС для юношества'] = {'Крыніцы/Военно-морской словарь для юношества (1988)', 'Крыніцы/ВМС для юношества (1988)'}, ['ВЭС1983'] = {'Крыніцы/Военный энциклопедический словарь (1983)', 'Крыніцы/ВЭС (1983)', 'ВЭС-83', 'Крыніцы/ВЭС-83'}, ['ВЭС1986'] = {'Крыніцы/Военный энциклопедический словарь (1986)', 'Крыніцы/ВЭС (1986)'}, ['ВЭС2007'] = {'Крыніцы/Военный энциклопедический словарь (2007)', 'Крыніцы/ВЭС (2007)'}, ['Габрусь2001'] = {'Крыніцы/Мураваныя харалы', 'Крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока (2001)', 'Крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока', 'Крыніцы/Габрусь. Мураваныя харалы беларускага барока'}, ['Габрусь2007'] = {'Крыніцы/Саборы помняць усё', 'Крыніцы/Габрусь. Саборы помняць усё'}, ['Географические названия мира2002'] = {'Крыніцы/Географические названия мира', 'Крыніцы/ГНМ (2002)'}, ['Геральдыка беларускіх местаў'] = {'Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў', 'Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў', 'Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў'}, ['Глінскі2016'] = {'Крыніцы/Глінскі. Князі Друцкія-Любецкія ў канцы XVI–XVII ст.: радавод, маёмаснае становішча, грамадска-палітычная дзейнасць', 'Крыніцы/Глінскі. Князі Друцкія-Любецкія ў канцы XVI –XVII ст.: радавод, маёмаснае становішча, грамадска-палітычная дзейнасць'}, ['ГНР2008'] = {'Крыніцы/Географические названия России', 'Крыніцы/ГНР (2008)'}, ['Города России'] = {'Крыніцы/Города России: энциклопедия', 'Крыніцы/Города России (1998)'}, ['ГЭС1983'] = {'Крыніцы/Географический энциклопедический словарь', 'Крыніцы/ГЭС', 'Крыніцы/ГЭС (1983)'}, ['ГЭС1988'] = {'Крыніцы/Географический энциклопедический словарь. Понятия и термины', 'Крыніцы/ГЭС. Понятия и термины', 'Крыніцы/ГЭС (1988)'}, ['ГЭС1989'] = {'Крыніцы/Географический энциклопедический словарь (1989)', 'Крыніцы/ГЭС (1989)'}, ['Декоративные растения СССР'] = {'Крыніцы/Декоративные растения СССР', 'Крыніцы/ДР СССР'}, ['Дзесяць вякоў'] = {'Крыніцы/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)', 'Крыніцы/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі, 1997'}, ['Долготович2008'] = {'Крыніцы/Почётные граждане белорусских городов', 'Крыніцы/ПГБГ'}, ['Доўнар2007'] = {'Крыніцы/Гісторыя дзяржавы і права Беларусі', 'Крыніцы/Доўнар 2007'}, ['ДПР_СССР1976'] = {'Крыніцы/Дикорастущие полезные растения СССР', 'ДкрСССР', 'Крыніцы/Дзікарослыя карысныя расліны СССР', 'Крыніцы/ДПР СССР'}, ['Жывёльны свет'] = {'Крыніцы/Жывёльны свет: Тэматычны слоўнік', 'Крыніцы/Жывёльны свет'}, ['ИЭС1991'] = {'Крыніцы/Іслам: Энцыклапедычны слоўнік', 'ИЭС1991'}, ['Ишлинский2000'] = {'Крыніцы/Новый политехнический словарь', 'Крыніцы/НПС (2000)'}, ['Кізіма2003'] = {'Крыніцы/Гісторыя Беларусі: Курс лекцый', 'Крыніцы/КізЛянцСамГБкл2003'}, ['Кон2003'] = {'Крыніцы/Кон: Месяцавае святло на світанку', 'Кон: Месяцовае святло на світанку', 'Кніга:Кон І. С.: Месяцовае святло на світанку', 'Крыніцы/Кон: Месяцовае святло на світанку', 'Месяцовае святло на світанку', 'Месяцавае святло на світанку'}, ['КСБТ'] = {'Крыніцы/Краткий словарь ботанических терминов', 'Крыніцы/КСБТ'}, ['Кулагін2000'] = {'Крыніцы/Эклектыка. Архітэктура Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX ст.', 'Крыніцы/Эклектыка (Кулагін)'}, ['Кулагін2001'] = {'Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)', 'Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі, 2001', 'Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі'}, ['Кулагін2008'] = {'Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)', 'Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі, 2008', 'Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі'}, ['КСФТ1979'] = {'Крыніцы/КСФТ', 'Крыніцы/Краткий словарь физических терминов'}, ['ЛітЭС'] = {'Крыніцы/Литературный энциклопедический словарь', 'Крыніцы/ЛітЭС', 'Крыніцы/ЛитЭС'}, ['Матэматычная_энцыклапедыя2001'] = {'Крыніцы/Матэматычная энцыклапедыя', 'Крыніцы/Матэматычная энцыклапедыя (Мінск, 2001)', 'Крыніцы/МатЭн (2001)'}, ['МатЭС1988'] = {'Крыніцы/Математический энциклопедический словарь', 'Крыніцы/МатЭС'}, ['Минские губернаторы'] = {'Крыніцы/Мінскія губернатары, віцэ-губернатары і губернскія маршалкі дваранства (1793–1917) : біяграфічны даведнік', 'Крыніцы/Мінскія губернатары'}, ['Монастыри восточной и западной традиций'] = {'Крыніцы/Монастыри восточной и западной традиций', 'Крыніцы/Кляштары ўсходняй і заходняй традыцый'}, ['Найдзюк, Касяк1993'] = {'Крыніцы/Беларусь учора і сяньня', 'Крыніцы/Беларусь учора і сяння'}, ['Несцярчук2002'] = {'Крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў', 'Крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны X—XX стагоддзяў', 'Крыніцы/Несцярчук. Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны'}, ['ОВРБ'] = {'Крыніцы/Определитель высших растений Беларуси', 'Крыніцы/ОВРБ'}, ['Памяць. Дзяржынскі раён'] = {'Крыніцы/Памяць/Дзяржынскі раён', 'Крыніцы/Памяць/Койданаўскі раён'}, ['Праваслаўныя храмы Беларусі (2007)'] = {'Крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі (2007)', 'Крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі', 'Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2007)'}, ['Савецкі_раён2004'] = {'Крыніцы/Савецкі раён', 'Кніга:Савецкі раён'}, ['СИРБ'] = {'Крыніцы/Современное искусство Республики Беларусь', 'Крыніцы/СИРБ'}, ['СНГОСНГ'] = {'Крыніцы/Крыніцы/Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ', 'Крыніцы/СНГОСНГ'}, ['Соркіна2010'] = {'Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)', 'Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010'}, ['СЭС'] = {'Крыніцы/Сельскохозяственный энциклопедический словарь', 'Крыніцы/СЭС'}, ['ТСБЛМ2002'] = {'Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (2002)', 'Крыніцы/ТСБЛМ (2002)'}, ['ТСБЛМ2016'] = {'Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы', 'Крыніцы/ТСБЛМ (2016)'}, ['Туристская_энциклопедия2007'] = {'Крыніцы/ТурЭнцБел-2007', 'Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі', 'Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі'}, ['УИЭ2000'] = {'Крыніцы/Уральская историческая энциклопедия', 'Крыніцы/УИЭ'}, ['УРЕ'] = {'Крыніцы/Украінская савецкая энцыклапедыя', 'УСЭ', 'УРЕ'}, ['Федорук2000'] = {'Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края', 'Крыніцы/Старинные усадьбы Минского края', 'Крыніцы/Старадаўнія сядзібы Мінскага края'}, ['Федорук2006'] = {'Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины', 'Крыніцы/Старинные усадьбы Берестейщины', 'Крыніцы/Старадаўнія сядзібы Берасцейшчыны'}, ['Физика1998'] = {'Крыніцы/Физика. Большой энциклопедический словарь', 'Крыніцы/Физика. БЭС'}, ['ФЭС1983'] = {'Крыніцы/Физический энциклопедический словарь', 'Крыніцы/ФЭС'}, ['Цітоў1999'] = {'Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)', 'Крыніцы/Цітоў 1999', 'Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)', 'Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі, 1999'}, ['Чернавин_В._Н.1989'] = {'Крыніцы/Военно-морской словарь', 'Крыніцы/ВМС Чарнавіна'}, ['Швед2007'] = {'Крыніцы/Швед. Масоны і ложы на землях Беларусі', 'Крыніцы/Масоны і ложы на землях Беларусі'}, ['Шыбека1994'] = {'Крыніцы/Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада (1994)', 'Крыніцы/Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада, 1994'}, ['ЭГС2011'] = {'Крыніцы/ЭГС', 'Крыніцы/Энциклопедический географический словарь'}, ['Этнаграфія_Беларусі1989'] = {'Крыніцы/Этнаграфія Беларусі', 'Крыніцы/Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя'}, ['Яшкін1971'] = {'Крыніцы/Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія.', 'Крыніцы/Беларускія геаграфічныя назвы', 'Крыніцы/БГН'}, } --[[--------------------------< W H I T E L I S T >------------------------------------------------------------ This is a list of anchor IDs known to be associated with specific wrapper templates. The anchor ID serves as an index into the table. The assigned value is another table that lists the associated template and any redirects. Except for year disambiguators, anchor IDs must have the same form as the anchor creator makes; must be the anchor-encoded form. Remove the year disambiguator. Template names must be written exactly as they are named at their templatespace page. This same also applies to redirects. Module:Footnotes reads the template names left to right so most-commonly-used template or redirect name should appear first. When there are more than one name and when those templates have various anchor IDs the template namelist should be added to the template_names{} table. Note that references to Template:EB1911 are listed under "E" in the alphabetical list below to keep them organized. ]] local whitelist = { ----------< A - Z >---------- ['CITEREFJohnsen1995'] = {'Крыніцы/Джонсен 1995'}, ['CITEREFKazhdan1991'] = template_names['ODB'], ['CITEREFTolkien,_Unfinished_Tales1980'] = template_names['Tolkien,_Unfinished_Tales1980'], ['CITEREFWinnicki2005'] = {'Крыніцы/Нарысы койданаўскія (2005)'}, ['CITEREFWolff1895'] = {'Крыніцы/Wolff-1895'}, ----------< А >---------- ['CITEREFАвиация1994'] = {'Крыніцы/Авиация: Энциклопедия'}, ['CITEREFАли-заде,_А._А.2007'] = {'ІЭС+2007'}, ['CITEREFАрхеалогія_і_нумізматыка_Беларусі1993'] = {'Крыніцы/Археалогія і нумізматыка Беларусі'}, ['CITEREFАрхитекторы_Беларуси2014'] = template_names['Архитекторы Беларуси'], ['CITEREFАрхітэктура_Беларусі1993'] = template_names['Архітэктура Беларусі1993'], ['CITEREFАрхітэктары_Савецкай_Беларусі1991'] = {'Крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі'}, ----------< Б >---------- ['CITEREFБалет1981'] = {'Крыніцы/Балет: энциклопедия'}, ['CITEREFБеларуская_міфалогія2004'] = template_names['Беларуская міфалогія'], ['CITEREFБеларуская_мова1994'] = {'Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя'}, ['CITEREFБлакітная1994'] = template_names['Блакітная1994'], ['CITEREFБПЭ2011'] = template_names['Большая политехническая энциклопедия'], ['CITEREFБСГН2003'] = template_names['БСГН2003'], ['CITEREFБСМ1998'] = template_names['БСМ'], ----------< В >---------- ['CITEREFВаловічы2014'] = {'Крыніцы/Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII стст.'}, ['CITEREFВМС_для_юношества1988'] = template_names['ВМС для юношества'], ['CITEREFВольф1885'] = {'Крыніцы/ВольфСДВКЛ'}, ['CITEREFВСМ2010'] = template_names['ВСМ2010'], ['CITEREFВЭС1983'] = template_names['ВЭС1983'], ['CITEREFВЭС1986'] = template_names['ВЭС1986'], ['CITEREFВЭС2007'] = template_names['ВЭС2007'], ----------< Г >---------- ['CITEREFГабрусь2001'] = template_names['Габрусь2001'], ['CITEREFГабрусь2007'] = template_names['Габрусь2007'], ['CITEREFГеографические_названия_мира2002'] = template_names['Географические названия мира2002'], ['CITEREFГеральдыка_беларускіх_местаў1998'] = template_names['Геральдыка беларускіх местаў'], ['CITEREFГККРБ2009'] = {'Крыніцы/ГККРБ-2009'}, ['CITEREFГлінскі2016'] = template_names['Глінскі2016'], ['CITEREFГНР2008'] = template_names['ГНР2008'], ['CITEREFГорода_России1998'] = template_names['Города России'], ['CITEREFГЭС1983'] = template_names['ГЭС1983'], ['CITEREFГЭС1988'] = template_names['ГЭС1988'], ['CITEREFГЭС1989'] = template_names['ГЭС1989'], ----------< Д >---------- ['CITEREFДайліда2019'] = {'Крыніцы/Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага (2019)'}, ['CITEREFДзесяць_вякоў1997'] = template_names['Дзесяць вякоў'], ['CITEREFДолготович2008'] = template_names['Долготович2008'], ['CITEREFДоўнар2007'] = template_names['Доўнар2007'], ['CITEREFДПР_СССР1976'] = template_names['ДПР_СССР1976'], ['CITEREFДР_СССР1986'] = template_names['Декоративные растения СССР'], ['CITEREFДРСМ2014'] = {'Крыніцы/ДРСМ'}, ['CITEREFДэмакратычная_апазыцыя_Беларусі1999'] = {'Крыніцы/Дэмакратычная апазіцыя Беларусі (1956—1991)'}, ----------< Ж >---------- ['CITEREFЖывёльны_свет1999'] = template_names['Жывёльны свет'], ----------< З >---------- ['CITEREFЗамки_Беларуси2002'] = {'Крыніцы/Замкі Беларусі'}, ----------< И >---------- ['CITEREFИслам:_ЭС1991'] = template_names['ИЭС1991'], ['CITEREFИшлинский2000'] = template_names['Ишлинский2000'], ----------< К >---------- ['CITEREFКазак2001'] = {'Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік'}, ['CITEREFКапков_С._В.2006'] = {'Крыніцы/Энциклопедия отечественной мультипликации'}, ['CITEREFКино1987'] = {'Крыніцы/Кино. Энциклопедический словарь'}, ['CITEREFКиселевский1967'] = {'Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь'}, ['CITEREFКізіма2003'] = template_names['Кізіма2003'], ['CITEREFКон2003'] = template_names['Кон2003'], ['CITEREFКСБТ1993'] = template_names['КСБТ'], ['CITEREFКулагін2000'] = template_names['Кулагін2000'], ['CITEREFКулагін2001'] = template_names['Кулагін2001'], ['CITEREFКулагін2008'] = template_names['Кулагін2008'], ['CITEREFКурловіч_М._М.1993'] = {'Крыніцы/Геаграфічныя паняцці і тэрміны'}, ['CITEREFКСФТ1979'] = template_names['КСФТ1979'], ----------< Л >---------- ['CITEREFЛазука2015'] = {'Крыніцы/Лазука. Слуцкія паясы і еўрапейскі тэкстыль XVIII стагоддзя'}, ['CITEREFЛён2009'] = {'Крыніцы/Лён'}, ['CITEREFЛиддел_Гарт2009'] = {'Кніга:Бэзіл Лідл Гарт:1914'}, ['CITEREFЛітЭС1987'] = template_names['ЛітЭС'], ----------< М >---------- ['CITEREFМакромицеты1978'] = {'Крыніцы/Макромицеты'}, ['CITEREFМарозаў2022'] = {'Крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага'}, ['CITEREFМатэматычная_энцыклапедыя2001'] = template_names['Матэматычная_энцыклапедыя2001'], ['CITEREFМатЭС1988'] = template_names['МатЭС1988'], ['CITEREFМельнікаў2005'] = {'Крыніцы/Мельнікаў 2005'}, ['CITEREFМинские_губернаторы2016'] = template_names['Минские губернаторы'], ['CITEREFМонастыри_восточной_и_западной_традиций2002'] = template_names['Монастыри восточной и западной традиций'], ['CITEREFМузыкальный_энциклопедический_словарь1990'] = {'Крыніцы/Музыкальный энциклопедический словарь'}, ['CITEREFМяцельскі2003'] = {'Крыніцы/Старадаўні Крычаў'}, ['CITEREFМяцельскі2014'] = {'Крыніцы/Мсціслаўскае княства і ваяводства'}, ----------< Н >---------- ['CITEREFНайдзюк,_Касяк1993'] = template_names['Найдзюк, Касяк1993'], ['CITEREFНащокина2005'] = {'Кніга:Нашчокіна М.У.: Архітэктары маскоўскага мадэрну'}, ['CITEREFНаумчик_В._Н.2010'] = {'Крыніцы/Физика: словарь-справочник для школьников'}, ['CITEREFНесцярчук2002'] = template_names['Несцярчук2002'], ----------< О >---------- ['CITEREFОВРБ1999'] = template_names['ОВРБ'], ['CITEREFООПТ_России'] = {'ООПТ России'}, ['CITEREFОрганы_государственного_управления_БССР1968'] = {'Крыніцы/Органы управления БССР'}, ----------< П >---------- ['CITEREFПазняк1985'] = {'Крыніцы/Рэха даўняга часу'}, ['CITEREFПамяць._Баранавічы_і_Баранавіцкі_раён2000'] = {'Крыніцы/Памяць/Баранавічы і Баранавіцкі раён'}, ['CITEREFПамяць._Браслаўскі_раён1998'] = {'Крыніцы/Памяць/Браслаўскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Дзяржынскі_раён2004'] = template_names['Памяць. Дзяржынскі раён'], ['CITEREFПамяць._Дзятлаўскі_раён1997'] = {'Крыніцы/Памяць/Дзятлаўскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Заслаўе2000'] = {'Крыніцы/Памяць/Заслаўе'}, ['CITEREFПамяць._Круглянскі_раён1996'] = {'Крыніцы/Памяць/Круглянскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Крупскі_раён1999'] = {'Крыніцы/Памяць/Крупскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Лёзненскі_раён1992'] = {'Крыніцы/Памяць/Лёзненскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Нясвіжскі_раён2001'] = {'Крыніцы/Памяць/Нясвіжскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Уздзенскі_раён2003'] = {'Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Ушацкі_раён2003'] = {'Крыніцы/Памяць/Ушацкі раён'}, ['CITEREFПамяць._Чэрвеньскі_раён2000'] = {'Крыніцы/Памяць/Чэрвеньскі раён'}, ['CITEREFПамяць._Шчучынскі_раён2001'] = {'Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён'}, ['CITEREFПлотнікаў,_Антанюк2003'] = {'Крыніцы/Лінгвістычны кампендыум'}, ['CITEREFПолехов2015'] = {'Крыніцы/Спадчыннікі Вітаўта (2015)'}, ['CITEREFПраваслаўныя_храмы_Беларусі2007'] = template_names['Праваслаўныя храмы Беларусі (2007)'], ----------< Р >---------- ['CITEREFРаслінны_свет2001'] = {'Крыніцы/Раслінны свет: Тэматычны слоўнік'}, ['CITEREFРэлігія_і_царква_на_Беларусі2001'] = {'Крыніцы/Рэлігія і царква на Беларусі'}, ----------< С >---------- ['CITEREFСавецкі_раён2004'] = template_names['Савецкі_раён2004'], ['CITEREFСанько,_Саверчанка2002'] = {'Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі'}, ['CITEREFСанкт-Петербург._Петроград._Ленинград1992'] = {'Крыніцы/Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград'}, ['CITEREFСИРБ2018'] = template_names['СИРБ'], ['CITEREFСкарына:_Творы1990'] = {'Крыніцы/СкарынаТв'}, ['CITEREFСНГОСНГ1999'] = template_names['СНГОСНГ'], ['CITEREFСоркіна2010'] = template_names['Соркіна2010'], ['CITEREFСправочник_о_местах_принудительного_содержания2001'] = {'Крыніцы/Даведнік пра месцы прымусовага ўтрымання грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі Беларусі 1941-1944'}, ['CITEREFССГН2006'] = {'ССГН'}, ['CITEREFСучасная_беларуская_скульптура2012'] = {'Крыніцы/Сучасная беларуская скульптура. XXI стагоддзе'}, ['CITEREFСХРБ2014'] = {'Крыніцы/СХРБ 2014'}, ['CITEREFСХРБ2017'] = {'Крыніцы/СХРБ 2017'}, ['CITEREFСХРБ2018'] = {'Крыніцы/СХРБ 2018'}, ['CITEREFСХРБ2019'] = {'Крыніцы/СХРБ 2019'}, ['CITEREFСЭС1989'] = template_names['СЭС'], ----------< Т >---------- ['CITEREFТСБЛМ2002'] = template_names['ТСБЛМ2002'], ['CITEREFТСБЛМ2016'] = template_names['ТСБЛМ2016'], ['CITEREFТуристская_энциклопедия2007'] = template_names['Туристская_энциклопедия2007'], ----------< У >---------- ['CITEREFУИЭ2000'] = template_names['УИЭ2000'], ['CITEREFУкраїнська_радянська_енциклопедія1974–1985'] = template_names['УРЕ'], ['CITEREFУлащик1985'] = {'Крыніцы/Улашчык 1985'}, ['CITEREFУсціновіч2011'] = {'Крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён'}, ----------< Ф >---------- ['CITEREFФБЛМ1989'] = {'Крыніцы/Падлужны. Фанетыка беларускай літаратурнай мовы'}, ['CITEREFФедорук1989'] = {'Крыніцы/Федарук. Садова-паркавае мастацтва Беларусі'}, ['CITEREFФедорук2000'] = template_names['Федорук2000'], ['CITEREFФедорук2006'] = template_names['Федорук2006'], ['CITEREFФизика1998'] = template_names['Физика1998'], ['CITEREFФотокинотехника1981'] = {'Крыніцы/Фотокинотехника'}, ['CITEREFФЭС1983'] = template_names['ФЭС1983'], ----------< Х >---------- ['CITEREFХімічны_слоўнік_навучэнца2003'] = {'Крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца'}, ----------< Ц >---------- ['CITEREFЦітоў1999'] = template_names['Цітоў1999'], ----------< Ч >---------- ['CITEREFЧернавин_В._Н.1989'] = template_names['Чернавин_В._Н.1989'], ----------< Ш >---------- ['CITEREFШвед2007'] = template_names['Швед2007'], ['CITEREFШыбека1994'] = template_names['Шыбека1994'], ----------< Ю >---------- ['CITEREFЭГС2011'] = template_names['ЭГС2011'], ['CITEREFЭтнаграфія_Беларусі1989'] = template_names['Этнаграфія_Беларусі1989'], ----------< Ю >---------- ['CITEREFЮрэвіч2012'] = {'Крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум'}, ----------< Я >---------- ['CITEREFЯкуніна1960'] = {'Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы'}, ['CITEREFЯшкін_І._Я.1971'] = template_names['Яшкін1971'], } --[[--------------------------< E X P O R T E D T A B L E S >------------------------------------------------ ]] return { whitelist = whitelist, wrapper_templates = wrapper_templates, } dhvvyswzmg72hmrzg6cwudqp975gf0b 0 751450 5125401 5124262 2026-04-13T12:50:57Z M.L.Bot 261 афармленне 5125401 wikitext text/x-wiki '''Шэ́лтан''' ({{lang-en|Shelton}}) — англійскае прозвішча. == Вядомыя асоб == * [[Бэн Шэлтан]] (нар. 2002) — амерыканскі тэнісіст. * [[Дзі Джэй Шэлтан]] (нар. 1991) — амерыканскі баскетбаліст. * [[Марлі Шэлтан]] (нар. 1974) — амерыканская актрыса. {{спіс цёзак2}} bvv63t4ybzg47n88pezqy6mgwmkijey 100 753022 5125514 5125075 2026-04-13T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5125514 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Інакенцій Пятровіч Герасімаў|2026-04-13T10:56:20Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Ізраіль Аўсеевіч Урман|2026-04-13T06:09:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Кузьміч Падлоў|2026-04-12T18:56:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Маеўскі|2026-04-11T17:42:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Hello, World (фотаздымак)|2026-04-11T17:04:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім|2026-04-11T10:57:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім|2026-04-11T10:45:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларуска-татарскае пісьменства|2026-04-10T10:07:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сцяпан Пятровіч Шавыроў|2026-04-10T06:11:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 43ggq9puql0fy7qi2oi0ehd9w6g5bbe 100 753274 5125513 5124666 2026-04-13T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5125513 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Томская вуліца (Мінск)|2026-04-13T13:46:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Богра|2026-04-13T12:47:04Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Бугры (горад)|2026-04-13T12:25:03Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Леондынг|2026-04-13T12:06:56Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Айя (мыс)|2026-04-13T11:28:23Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Інакенцій Пятровіч Герасімаў|2026-04-13T10:56:20Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Леанішкі (Віленскі раён)|2026-04-11T10:35:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пятрулішкі|2026-04-11T10:03:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Масцішкі|2026-04-11T09:29:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая Касіна|2026-04-10T21:24:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Малынь (Маскоўская вобласць)|2026-04-08T17:16:37Z|Brololwi}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4gbkw0ateglx29b8vcghctbelog5bq3 100 753287 5125510 5125072 2026-04-13T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5125510 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мінская хваля|2026-04-13T14:51:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ашмянская друкарня|2026-04-13T14:38:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Томская вуліца (Мінск)|2026-04-13T13:46:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Андрэй Курчаў|2026-04-13T09:41:55Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксандр Адамовіч (імам)|2026-04-13T08:06:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізраіль Аўсеевіч Урман|2026-04-13T06:09:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Самуіл Хусэйнавіч Александровіч|2026-04-12T19:21:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Кузьміч Падлоў|2026-04-12T18:56:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іосіф Стэфанавіч Малевіч|2026-04-12T18:29:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Юр’евіч Гарбачоў|2026-04-12T12:16:57Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Турцэвічы (род)|2026-04-12T09:13:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Маеўскі|2026-04-11T17:42:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|2026-04-11T08:48:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд|2026-04-11T08:15:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў|2026-04-11T08:01:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> otrq0bszjgiczvknj1dojicnxmqk480 0 755206 5125856 5065602 2026-04-14T09:03:05Z Slavazai1973 60865 5125856 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |трэнерскія клубы = {{спартыўная кар’ера |2007—2008|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[БНТУ (баскетбольны клуб)|БНТУ]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2015—2020|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |з 2023|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| }}}} '''Андрэй Васільевіч Клемезь''' (нар. {{ДН|16|3|1969}}, [[Волжскі (горад)|Волжскі]], [[Валгаградская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — беларускі [[Баскетбол|баскетбаліст]], трэнер. Атакуючы абаронца. Майстар спорту СССР, член моладзевай зборнай СССР<ref>{{Cite web |url=http://svetlogorsk.by/ru/pages/social/sport/luchshie-sportsmeny/ |title=Лучшие спортсмены |access-date=28 снежня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231228125858/http://svetlogorsk.by/ru/pages/social/sport/luchshie-sportsmeny/ |archivedate=28 снежня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Баскетболам пачаў займацца ў 1980 годзе ў г. [[Светлагорск]]у. Выхаванец светлагорскай СДзЮШАР № 1<ref>[https://belarus.basketball/federatsiya/shkoly/gomelskaya-obl/sdyushor-1-g-svetlogorsk ГУ «ДЕТСКО-ЮНОШЕСКАЯ СПОРТИВНАЯ ШКОЛА № 1 СВЕТЛОГОРСКОГО РАЙОНА»]</ref>. Першы трэнер — Мікалай Іванавіч Зарубаў<ref>[https://www.instagram.com/p/Ci16gDlMhgn/ Легенды рядом! Представляем Вам нашего тренера: Клемезь Андрей Васильевич]</ref>. У 14 гадоў быў залічаны ў Рэспубліканскую школу-інтэрнат спартыўнага профілю г. [[Мінск]]а, дзе фармавалася юнацкая зборная каманда БССР па баскетболе. Прафесійная спартыўная кар’ера пачалася з 1984 года ў камандзе [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]]<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/90018/ АНДРЕЙ КЛЕМЕЗЬ. ВСТРЕТИЛСЯ С СЫНОМ ЧЕРЕЗ ВОСЕМНАДЦАТЬ ЛЕТ]</ref>. У 2007—2008 гадах быў асістэнтам галоўнага трэнера мужчынскай баскетбольнай каманды «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|БНТУ-Мінская вобласць]]». З 2015 па 2020 год працаваў трэнерам жаночай каманды «Гарызонт». У 2023 годзе стаў галоўным трэнерам мужчынскай зборнай U-14<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/7676-andrej-klemez-glavnyj-trener-muzhskoj-sbornoj-u-14 АНДРЕЙ КЛЕМЕЗЬ — ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР МУЖСКОЙ СБОРНОЙ U-14]</ref>. У жніўні 2025 года прызначаны галоўным трэнерам [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскай зборнай Беларусі (U-18)]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8548-ispolkom-bfb-shablon-na-budushchee ИСПОЛКОМ БФБ. ОПРЕДЕЛЕНЫ ДАТЫ ПРОВЕДЕНИЯ ТУРНИРОВ СЕЗОНА 2025/2026 И ТРЕНЕРСКИЕ ШТАБЫ НАЦКОМАНД]</ref>. Пад яго кіраўніцтвам зборная юнакоў 2009 года нараджэння перамагла ў Кубку Фенікса-2023/24<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7909-sbornaya-yunoshej-u-14-chempion-kubka-feniksa-sezona-2023-2024 СБОРНАЯ ЮНОШЕЙ U-14 – ЧЕМПИОН КУБКА ФЕНИКСА СЕЗОНА 2023-2024]</ref>, у Кубку Перамогі-2024<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7982-kubok-pobedy-sbornaya-yunoshej-belarusi-u-15-pobeditel-mezhdunarodnogo-turnira КУБОК ПОБЕДЫ. СБОРНАЯ ЮНОШЕЙ БЕЛАРУСИ U-15 – ПОБЕДИТЕЛЬ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА]</ref> і 2025<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8443-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-16-pobeditel-mezhdunarodnogo-turnira-kubok-pobedy-2025 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-16 - ПОБЕДИТЕЛЬ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА «КУБОК ПОБЕДЫ–2025»]</ref>, стала пераможцам (2024, 2025)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8231-u-belorusskikh-sbornykh-zoloto-i-serebro-xxvii-mezhdunarodnogo-turnira-pamyati-vladimira-ryzhenkova У БЕЛОРУССКИХ СБОРНЫХ – ЗОЛОТО И СЕРЕБРО XXVII МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА ПАМЯТИ ВЛАДИМИРА РЫЖЕНКОВА]</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8674-u-belorusskikh-sbornykh-zoloto-i-serebro-xxvii-mezhdunarodnogo-turnira-pamyati-vladimira-ryzhenkova-2 У БЕЛОРУССКИХ СБОРНЫХ – ЗОЛОТО И БРОНЗА XXVIII МЕЖДУНАРОДНЫХ СОРЕВНОВАНИЙ ПАМЯТИ ВЛАДИМИРА РЫЖЕНКОВА]</ref> і сярэбраным прызёрам (2023)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7765-belorusskie-sbornye-serebryanye-prizery-xxvi-mezhdunarodnogo-turnira-pamyati-vladimira-ryzhenkova БЕЛОРУССКИЕ СБОРНЫЕ – СЕРЕБРЯНЫЕ ПРИЗЕРЫ XXVI МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА ПАМЯТИ ВЛАДИМИРА РЫЖЕНКОВА]</ref> Міжнароднага турніру памяці Уладзіміра Рыжанкова. У перыяд з 1993 па 2001 год уваходзіў у склад нацыянальнай зборнай каманды Рэспублікі Беларусь па баскетболе. 7 красавіка 1996 года ў гульні [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] — [[Рубон (баскетбольны клуб)|«Шыком-Лакаматыў» (Віцебск)]] усталяваў рэкорд выніковасці ў чэмпіянатах Беларусі — 66 ачкоў (рэкорд не адноўлены да цяперашняга часу)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/94435/ КОРОТКО О ГЛАВНОМ. КЛЕМЕЗЯ НЕ ОБОШЛИ]</ref>. == Кар’ера == * 1984—1988 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] * 1988—1989 — СКА (Кіеў) * 1989—1994 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] * 1994—1995 — Шахцёр (Чарамхова, Расія)<ref>[https://www.sports.ru/basketball/blogs/1529254.html 1994-95 «Шахтер»: через тернии — к ЦСКА]</ref> * 1995 — [[Аўтадор (баскетбольны клуб)|Аўтадарожнік (Саратаў, Расія)]] * 1995—1996 — ЦСК ВПС (Самара, Расія) * 1996 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] * 1996 — Вахастаў (Жыліна, Славакія) * 1996—1997 — [[Асторыя Быдгашч|Асторыя (Быдгашч, Польшча)]] * 1997 — Аўтазаводзец-РВАР (Мінск) (''у Кубку Беларусі'') * 1997—1998 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]] * 1999 — [[Хімкі (баскетбольны клуб)|Хімкі (Маскоўская вобласць, Расія)]]<ref>[https://russiabasket.ru/games/717391?apiUrl=https://org.infobasket.su&lang=ru#protocol 25.09.1999 Арсенал (Тула) — Химки (Московская область)]</ref> * 1999—2000 — Самара (Расія) * 2000—2001 — [[Гродна-93]] * 2002—2003 — [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ (Мінск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|2000]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/131064 Профіль на сайце РФБ] * [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/7676-andrej-klemez-glavnyj-trener-muzhskoj-sbornoj-u-14 АНДРЕЙ КЛЕМЕЗЬ — ГЛАВНЫЙ ТРЕНЕР МУЖСКОЙ СБОРНОЙ U-14] * [https://www.sb.by/articles/v-odnu-korzinu-mozhno-popast-dvazhdy.html Андрей Клемезь: я бы с радостью пошел детским тренером, но никто не звал] * [https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ 27 лет назад мужская сборная Беларуси не пустила Литву на Евробаскет. Вы знали об этом?] {{Бібліяінфармацыя}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{DEFAULTSORT:Клемезь Андрэй Васільевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Хімкаў» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Самары» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры РДВАР]] dsvqqptpb75u9dltisxmenu2o42tyac 0 756534 5125438 4982675 2026-04-13T14:06:48Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Анімэ 2022 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125438 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} {{Nihongo|'''«Судзумэ зачыняе дзверы»'''|すずめの戸締まり}} — поўнаметражны [[анімэ]]-фільм ад рэжысёра і сцэнарыста [[Макота Сінкай|Макота Сінкая]], створаны кампаніяй CoMix Wave Films. Праца над фільмам пачалася ў 2020 годзе і праходзіла пры ўдзеле аніматараў, якія раней за ўжо супрацоўнічалі з Сінкаем{{Пераход|#Создание}}. Кінатэатральны рэліз адбыўся ў Японіі 11 лістапада 2022 года<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://suzume-tojimari-movie.jp/news.html#2022040901|title=新ビジュアル解禁＆公開日決定|date=2022-04-09|publisher=suzume-tojimari-movie.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410061815/https://suzume-tojimari-movie.jp/news.html#2022040901|archive-date=10 красавіка 2022|access-date=2022-04-10|url-status=live}}</ref>, 23 лютага 2023 года фільм паказалі на [[Берлінскі кінафестываль 2023|73-м Берлінскім кінафестывале]]<ref>{{Cite web|url=https://www.berlinale.de/en/2023/programme/202307156.html|title=Berlinale Programme — Suzume|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222134141/https://www.berlinale.de/en/2023/programme/202307156.html|archive-date=2023-02-22|access-date=2023-03-07|url-status=live}}</ref>. == Сюжэт == Праз некаторы час, вярнуўшыся ў свой родны горад на Кюсю, Судзумэ ідзе ў школу. Да свайго здзіўлення, яна зноў сутыкаецца з Сотай на тым жа месцы, дзе яны ўпершыню сустрэліся. Каб выратаваць яго, яна вырашае знайсці гэтыя канкрэтныя дзверы ў сваім родным горадзе ў [[Тахоку|рэгіёне Тахоку]], які быў разбураны падчас [[Землетрасенне ў Японіі (2011)|землятрасення і цунамі ў 2011 годзе]], калі Судзумэ страціла і сваю маці, і свой дом. На шляху Судзумэ сутыкаецца з сябрам Соты, Тамоя Сэрыдзавай, які хоча дапамагчы ёй знайсці Соту, разам з цёткай Судзумэ, Тамакі, якая шукала Судзумэ, каб забраць яе з сабой на Кюсю. Судзумэ адмаўляецца вяртацца, таму Тамакі таксама далучаецца да падарожжа ў Тахоку з Сэрыдзавай за рулём. Падчас прыпынку на шляху Судзумэ і Тамакі ўступаюць у спрэчку, выявіўшы, што Тамакі апантаны Садайдзінам, Усходнім каменным вартаўніком, які ідзе за імі да канца шляху. Пазней Тамакі вядзе Судзумэ да руін яе старога дома, дзе Судзумэ знаходзіць старыя дзверы і ўваходзіць з Дайдзінам і Садайдзінам. Апынуўшыся ў вечнасці, Садайдзін мяняе форму і адцягвае чарвяка, а Судзумэ спрабуе абудзіць Соту, які потым вяртаецца ў сваю чалавечую форму. Усведамляючы цану сваёй свабоды, Дайдзін ахвяруе сабой, каб стаць каменным вартаўніком і назаўжды замкнуць чарвяка ў вечнасці. Судзумэ адводзіць параненага хлопца да сябе дадому, каб нанесці павязку, дзе ён называецца як ''Сота Мунаката''. Пакуль яны размаўляюць, з’яўляецца кот з курорта і ператварае Соту ў дзіцячае крэсла, на якім ён сядзеў. Сота, цяпер ператварыўшыся ў маленькі трохногае крэсла на якім сядзеў, пераследуе ката да парома, які накіроўваецца ў суседнюю прэфектуру — [[Эхімэ]], а Судзумэ ў гэты час ідзе за імі. Калі Сота і Судзумэ нарэшце наганяюць ката — кот у гэты момант пераскоквае на іншы міма праплываючы катэр. Пазней увечары Судзумэ тэлефануе сваёй цётцы ''Тамакі Івата'' і тлумачыць ёй, што застаецца начаваць у сваёй сяброўкі. Купіўшы вячэру, Судзумэ накіроўваецца на палубу да Соты, дзе Сота тлумачыць Судзумэ, што кот — гэта «каменны вартаўнік» і што чарвяк быў выпушчаны пасля таго, як каменны вартаўнік быў выдалены з-пад дзвярэй. Гэтак жа па словах Сота — ён «зачыняльнік дзвярэй» і павінен знайсці і замкнуць пэўныя дзверы ў закінутых месцах па ўсёй Японіі, каб прадухіліць вызваленне магутнага звышнатуральнага «чарвяка» і здольнага выклікаць землятрусу. Дасягнуўшы Эхімэ, Судзумэ і Сота знаходзяць у [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]] пасты мясцовых жыхароў, якія сфатаграфавалі ката і назвалі яго «Дайдзін-саветнік». Пазнаёміўшыся з мясцовай дзяўчыны ''Цікай Амабэ'' яны зноў знаходзяць чарвяка ў закінутай школе. Ціка нічога не разумеючы згаджаецца дапамагчы новай сяброўцы дабрацца да закінутай школы, дзе Судзумэ і Сота паспяваюць зачыніць дзверы да таго як чарвяк ўпадзе на зямлю выклікаўшы [[Землетрасенне|землятрус]]. Пазней яны засталіся на ноч у доме Цікі — у гасцініцы «Амабэ», дзе Судзумэ тэлефануе сваёй цётцы і тлумачыць, што знаходзіцца ў Эхімэ і што зладзіла сабе «міні-вакацыі». На наступны дзень, развітаўшыся з Цікай, яны едуць аўтастопам у [[Кобэ]], па дорозе ў яго іх падбірае жанчына па імі ''Румі Ніномія'' якая накіроўваецца туды ж, якая ў замен просіць Судзумэ прыгледзець за яе дзецьмі-блізняткамі, пакуль яна працуе ў караоке-бары ў сваім доме на першым паверсе. У гэты час цётка Тамакі адпраўляецца ў шлях за пляменніцай. Пазней увечары з-за наплыву гасцей згаджаючыся дапамагчы Румі на першым паверсе —Судзумэ заўважае Дайдзіна, які вядзе яе і Соту ў закінуты парк забаў, дзе чарвяк зноў спрабуе выбрацца з кабінкі колы агляду. У іх атрымліваецца замкнуць дзверы, і чарвяк знікае. Сота тлумачыць, што партал ўнутры дзвярэй вядзе ў вечнасць, месца, куды душы трапляюць пасля смерці. Высачыўшы Дайдзіна да [[Токіа]], Сота просіць Судзумэ адвезці іх у яго кватэру. Там ён тлумачыць міф пра чарвяка [[Намадзу]] і пра тое, што ён апошні нашчадак сям’і, якая на працягу многіх пакаленняў адказвала за замыканне ўсіх дзвярэй, якія вядуць у вечнасць. Ён кажа, што ёсць два каменныя вартавыя, якія запячатваюць чарвяка: заходні каменны вартавы прыняў аблічча ката — Дайдзіна, а месцазнаходжанне ўсходняга каменнага вартавога невядома. Ён таксама папярэджвае, што калі чарвяк паспрабуе з’явіцца ў Токіа, гэта можа выклікаць землятрус такой жа сілы, як [[Землетрасенне ў Японіі (1923)|Вялікае землетрасенне Канта 1923 года]]. У нейкі момант да Соты наведваецца яго сябар ''Тамоя Сэрыдзава'' і Судзумэ заўважае, што чарвяк зноў з’яўляецца, і ідзе за ім. Чарвяк прымае велізарную форму ў небе, і яны ляцяць туды. Дайдзін зноў з’яўляецца і паказвае, што ён перадаў сваю функцыю каменнага ахоўніка — Соце. Сота раптам ператвараецца ў каменнага вартавога, і Судзумэ вымушана выкарыстоўваць яго, каб замкнуць гіганцкага чарвяка. Пазней Судзумэ прачынаецца ў храме з Такійскімі варотамі, дзе яна бачыць Соту ў вечнасці, але не можа ўвайсці ў дзверы. З’яўляецца Дайдзін, і Судзумэ злуецца на яго і кажа яму не вяртацца. Затым яна наведвае дзядулю Соты, Хіцудзіра Мунакату, у бальніцы, спадзеючыся высветліць, як выратаваць Соту. Ён тлумачыць, што здольнасць Судзумэ бачыць чарвяка і Вечнасць праз дзверы азначае, што ў нейкі момант свайго жыцця яна ўвайшла ў царства праз адну з дзвярэй. Больш за тое, дзвярны праём, якім яна ўпершыню скарысталася, — адзінае месца, дзе яна можа зноў увайсці ў вечнасць, каб выратаваць Соту. У абедзенны перапынак, разам са сваімі аднакласніцамі, Судзумэ заўважае велізарны слуп дыму, які выходзіць з месца, дзе быў размешчаны закінуты курорт, які як высвятляецца ніхто іншы не бачыць. Яна імчыцца туды і знаходзіць таго самага маладога чалавека, які з усіх сіл спрабаваў зачыніць дзверы з якіх зыходзіць слуп дыму. Судзумэ кідаецца яму на дапамогу, і разам ім атрымліваецца зачыніць дзверы. З-за падзення слупа дыму ў суседнім раёне адбыўся землятрус. Яшчэ знаходзячыся ў вечнасці, яны здалёку бачаць дзяўчынку. Судзумэ разумее, што гэтая дзяўчынка — гэта яна сама, дванаццацігадовай даўніны. Судзумэ вырашае падарыць сабе дзіцячае крэсла, якое ёй падарыла маці на дзень нараджэння, і запэўнівае сябе, што гэтае крэсла дасць ёй сілы пераадолець трагедыю і працягваць расці. Маладая Судзумэ, якая становіцца матываванай, вырашае пакінуць вечнасць і вярнуцца (у мінулае), у выніку чаго Тамакі знайшла яе дванаццаццю гадамі раней. Судзумэ і Сота самі пакідаюць вечнасць (да цяперашняга часу), Сота вяртаецца ў Токіа, а Судзумэ і Тамакі вяртаюцца на Кюсю, зноў наведваючы сяброў, якіх Судзумэ завяла ў падарожжы. 17-гадовая старшакласніца ''Судзумэ Івата'' жыве са сваёй цёткай у невялікім рыбацкім мястэчку на востраве [[Кюсю]]. Аднойчы, накіроўваючыся ў школу, яна сустракае маладога чалавека, які шукае мясцовыя закінутыя руіны з «нейкімі дзвярыма», таму яна паведамляе яму пра закінуты паблізу курорт і з цікаўнасцю ідзе за ім да гэтых руінаў. Там пад разбураным купалам яна знаходзіць дзверы, якія стаяць у адзіноце на раме, адкрыўшы якую яна бачыць ўнутры дзверы поле з чыстым зорным небам, у якое яна не можа ўвайсці. Затым яна спатыкаецца аб статую ката на падлозе, якая ператвараецца ў сапраўднага ката і ўцякае. Спалохаўшыся, яна імчыцца назад у школу. == Персанажы == * {{Nihongo|'''Судзумэ Івата'''|岩戸 鈴芽}} — 17-гадовая вучаніца старэйшай школы, якая жыве са сваёй цёткай Тамакі ў ціхім рыбацкім мястэчку ў прэфектуры Міядзакі, размешчаным на востраве Кюсю. * {{Nihongo|'''Сота Мунаката'''|宗像 草太}} — малады чалавек, які з’яўляецца «закрывальнікам дзвярэй», адказвае за пошук чароўных дзвярэй па ўсёй Японіі і за тое, каб яны былі зачыненыя, каб прадухіліць жудасныя стыхійныя бедствы. * {{Nihongo|'''Тамакі Івата'''|岩戸 環}} — родная цётка Судзумэ і малодшая сястра Цубамэ. * {{Nihongo|'''Мінору Акабэ'''|岡部 稔}} — калега Тамакі, які таксама працуе ў мясцовым рыбалоўчым кааператыве. * {{Nihongo|'''Румі Нінамія'''|二ノ宮 ルミ}} — маці-адзіночка, якая жыве ў Кобэ і адна выхоўвае двух маленькіх блізнятак. * {{Nihongo|'''Ціка Амабэ'''|海部 千果}} — 17-гадовая дзяўчына з прэфектуры Эхімэ. * {{Nihongo|'''Цубамэ Івата'''|岩戸 椿芽}} — маці Судзумэ і старэйшая сястра Тамакі. * {{Nihongo|'''Хіцудзіра Мунаката'''|宗像 羊朗}} — дзядуля Соты, шпіталяваны ў такійскую бальніцу. * {{Nihongo|'''Тамоя Сэрыдзава'''|芹澤 朋也}} — лепшы сябар Соты. == Стварэнне == Распрацоўка анімэ пачалася ў студзені 2020 года. Сцэнар быў напісаны ў перыяд з красавіка па жнівень. Праца над раскадроўкай доўжылася з верасня 2020 па снежань 2021 года. На сярэдзіну снежня 2021 працягвалася адмалёўка. У здымачную групу ўваходзілі аніматары, якія раней ужо супрацоўнічалі з Сінкаем. Так, за дызайн персанажаў адказваў Масаесі Танака «[[Тваё імя]]» і «Дзіця надвор’я»), Кэн’іці Цуція («Тваё імя») быў рэжысёрам анімацыі, а Такума Тандзі («Тваё імя» і «Сад вытанчаных слоў») — арт-дырэктарам<ref name="natalie">{{Cite web|lang=ja|url=https://natalie.mu/comic/news/457784|title=新海誠の最新作「すずめの戸締まり」来秋公開！"扉"を閉めていく少女のロードムービー|date=2021-12-15|publisher=[[Natalie]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217093554/http://natalie.mu/comic/news/457784|archive-date=17 снежня 2021|access-date=2021-12-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://crunchyroll.com/anime-news/2021/12/15/makoto-shinkai-unlocks-the-details-on-newest-anime-film-suzume-no-tojimari-set-for-fall-2022-premiere|title=Crunchyroll - Makoto Shinkai Unlocks the Details on Newest Anime Film 'Suzume no Tojimari' Set for Fall 2022 Premiere [Updated]|author=Daryl Harding|date=2021-12-15|publisher=[[Crunchyroll]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215154322/http://crunchyroll.com/anime-news/2021/12/15/makoto-shinkai-unlocks-the-details-on-newest-anime-film-suzume-no-tojimari-set-for-fall-2022-premiere|archive-date=15 снежня 2021|access-date=2021-12-18|url-status=live}}</ref>. 20 верасня 2022 года было абвешчана, што гурт Radwimps, які раней супрацоўнічаў з Сінкаем над фільмамі «Тваё імя» і «Дзіця надвор’я», напіша музыку да фільма разам з кампазітарам Кадзумам Дзінаўці. Таксама стала вядома, што спявачка з «[[TikTok|Ціктока]]» Тоака запісала вакал для загалоўнай песні «Suzume»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-19/radwimps-kazuma-jinnouchi-score-music-for-makoto-shinkai-suzume-anime-film/.189904|title=RADWIMPS, Kazuma Jinnouchi Score Music for Makoto Shinkai's Suzume Anime Film|website=Anime News Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006075247/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-19/radwimps-kazuma-jinnouchi-score-music-for-makoto-shinkai-suzume-anime-film/.189904|archive-date=2022-10-06|access-date=2022-10-08|url-status=live}}</ref>, якая дэбютавала на музычных сэрвісах 30 верасня 2022 года<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/123538c2a1d8353d353b61034883a0c9aede4e26|title=RADWIMPS、映画『すずめの戸締まり』の主題歌「すずめ feat.十明」の先行配信が決定（THE FIRST TIMES）|website=Yahoo!ニュース|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004071202/https://news.yahoo.co.jp/articles/123538c2a1d8353d353b61034883a0c9aede4e26|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-10-08|url-status=dead}}</ref>. Саўндтрэк быў выпушчаны ў дзень выхаду фільма, 11 лістапада 2022 года. Яго запіс часткова прайшоў у лонданскай студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]»<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://realsound.jp/2022/10/post-1144033.html|title=RADWIMPS×陣内一真、新海誠監督映画『すずめの戸締まり』サウンドトラックリリース 主題歌「すずめ feat.十明」先行配信も|website=Real Sound｜リアルサウンド|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008230338/https://realsound.jp/2022/10/post-1144033.html|archive-date=2022-10-08|access-date=2022-10-08|url-status=live}}</ref>. == Дыстрыбуцыя == «Судзумэ зачыняе дзверы» выпушчаны ў кінапракат на тэрыторыі Японіі кампаніяй Toho 11 лістапада 2022 года як у звычайных кіназалах, так і ў фармаце IMAX<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-04-08/makoto-shinkai-unveils-new-anime-film-suzume-no-tojimari-heroine-november-11-opening/.184480|title=Makoto Shinkai Unveils New Anime Film Suzume no Tojimari's Heroine, November 11 Opening|website=Anime News Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411172637/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-04-08/makoto-shinkai-unveils-new-anime-film-suzume-no-tojimari-heroine-november-11-opening/.184480|archive-date=2022-04-11|access-date=2022-10-08|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-06/suzume-3-more-makoto-shinkai-films-get-imax-screenings-in-japan/.189400|title=Suzume, 3 More Makoto Shinkai Films Get IMAX Screenings in Japan|website=Anime News Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001154056/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-09-06/suzume-3-more-makoto-shinkai-films-get-imax-screenings-in-japan/.189400|archive-date=2022-10-01|access-date=2022-10-08|url-status=live}}</ref>. Перадпаказ фільма ў IMAX адбыўся 7 лістапада для гледачоў, выбраных з дапамогай латарэі<ref name=":0" />. [[Crunchyroll]], Sony Pictures і Wild Bunch набылі правы на глабальную дыстрыбуцыю фільма: Crunchyroll зоймецца дыстрыбуцыяй у Паўночнай Амерыцы і сумесна з Sony на тэрыторыях за межамі Азіі (Toho распаўсюджвае ва Усходняй Азіі), у той час як Sony і Wild Bunch будуць сумесна распаўсюджваць фільм у Еўропе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.screendaily.com/news/crunchyroll-teams-with-sony-wild-bunch-on-new-makoto-shinkai-film-exclusive/5170790.article|title=Crunchyroll teams with Sony, Wild Bunch on new Makoto Shinkai film (exclusive)|author=Melanie Goodfellow2022-05-19T06:00:00+01:00|website=Screen|archive-url=https://web.archive.org/web/20220521003838/https://www.screendaily.com/news/crunchyroll-teams-with-sony-wild-bunch-on-new-makoto-shinkai-film-exclusive/5170790.article|archive-date=2022-05-21|access-date=2022-10-08|url-status=live}}</ref>. Выхад на 4K Ultra HD, [[Blu-ray]] і [[DVD]] адбыўся 20 верасня 2023 года<ref>{{Cite web|url=https://suzume-tojimari-movie.jp/bluraydvd.html|title=2023年9月20日（水）Blu-ray＆DVD発売｜映画『すずめの戸締まり』公式サイト|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603160602/https://suzume-tojimari-movie.jp/bluraydvd.html|archive-date=2023-06-03|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref>. == Касавыя зборы == Да канца лістапада 2023 года фільм сабраў {{Num|323638107}} долараў па дадзеных The Numbers, што зрабіла «Судзумэ зачыняе дзверы» чацвёртым у спіс самых касавых анімэ. [[Box Office Mojo]] прыводзіць іншую суму — {{Num|175492224}} долараў (без Кітая)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt16428256/|title=Suzume (2022)|publisher=[[Box Office Mojo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230514042950/https://www.boxofficemojo.com/title/tt16428256/|archive-date=2023-05-14|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://suzume-tojimari-movie.jp/ Афіцыйны сайт]{{Ref-ja}} * [https://www.forbes.ru/forbeslife/488239-kak-anime-sudzume-zakryvausaa-dveri-stalo-odnim-iz-samyh-kassovyh-fil-mov-v-aponii Як анімэ «Судзумэ зачыняе дзверы» стала адным з самых касавых фільмаў у Японіі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Японіі 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Японію]] [[Катэгорыя:Фільмы на японскай мове]] [[Катэгорыя:Поўнаметражныя анімацыйныя фільмы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Анімэ 2022 года]] 3k69rxdxnum6tssink1krhpe2om82kd 0 756948 5125676 5111663 2026-04-13T23:23:02Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125676 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Муха}} {{цёзкі2|Мухноўскі}} '''Георгій Маркавіч Му́ха-Мухно́ўскі''' ('''Юрка Муха'''; нар. [[1905]], м. [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] - ?) — удзельнік падпольнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1905 годзе ў мястэчку [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], у сям’і [[ганчар]]а<ref name=":0" />. Меў брата Аляксандра (1890, Мір — 15.11.1937, Ленінград, НКУС)<ref name="Рэпрэсаваныя">{{крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991|3-2|МУХА Аляксандр Маркавіч}}</ref>. Пасля заканчэння Мірскага вышэйшага пачатковага вучылішча хлопчык паступіў вучыцца ў [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскую беларускую гімназію]]. У 1923 годзе пасля заканчэння 7 класаў гімназіі вырашыў ехаць вучыцца ў Прагу. Да яго далучыліся мясцовыя хлопцы [[Алесь Карповіч]] і [[Лявон Шавейка]]. Да [[Вільня|Вільні]] сябры даехалі на цягніку. У [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускім нацыянальным камітэце]] атрымалі накіраванне на вучобу ў Прагу, дзе ў той час вучыліся студэнты з Заходняй Беларусі<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.pisateli.by/2021/%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0.pdf |title=ШЛЯХІ — ДАРОГІ ЮРКІ МУХІ |access-date=21 студзеня 2024 |archive-date=21 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021232015/http://pisateli.by/2021/%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0.pdf |url-status=dead }}</ref>. Па чыгунцы хлопцы дабраліся да азначанай станцыі, знайшлі правадніка, з дапамогаю якога нелегальна перайшлі мяжу, і апынуліся ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Спачатку ім давялося працаваць і на працягу года наведваць курсы, каб падрыхтавацца да паступлення ў вышэйшыя навучальныя ўстановы. Юрка Муха ўладкаваўся на працу ў [[рэстаран]] звычайным рабочым. У 1924 годзе ён здолеў паступіць на лясны факультэт [[Пражскі політэхнічны інстытут|політэхнічнага інстытута]]. У час вучобы з’яўляўся членам беларускай студэнцкай секцыі пры [[Беларуская грамада ў Празе|Беларускай грамадзе]], быў членам, а потым кіраўніком «Марксісцкай групы», удзельнічаў у стварэнні арганізацыі «[[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]]», якую пазней узначаліў<ref name=":0" />. Супрацоўнічаў з цэнтральным органам КПЧ газетай «[[Чырвонае права]]», у якой выступаў з артыкуламі пра сацыяльны і нацыянальны прыгнёт у Заходняй Беларусі<ref name=":0" />. [[Файл:Беларускія_дзеячы_падчас_прыезду_дэлегацыі_беларускіх_літаратараў_у_Прагу._1927.jpg|злева|міні|Беларускія дзеячы падчас прыезду дэлегацыі беларускіх літаратараў у Прагу ў 1927 годзе. Сядзяць: [[Міхась Чарот]], [[Цішка Гартны]], [[Янка Купала]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Мікола Шыманка]]. Стаяць: [[Алесь Карповіч]], [[Антон Жук]], [[Лявон Шавейка]], [[Міхась Каўцэвіч]], [[Наталля Сазановіч-Орса]], [[Пётр Орса]], Юрка Муха]] У 1925 годзе ў Празе разам з іншымі беларускімі студэнтамі Юрка Муха прымаў удзел у святкаванні 400-годдзя скарынаўскага беларускага друку. Чэхаславакію неаднаразова наведвалі беларускія пісьменнікі. У 1927 годзе ў Празе адбылася сустрэча пісьменнікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]] і [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]] з беларускімі студэнтамі, сярод якіх быў і Юрка Муха<ref name=":0" />. У 1930 годзе Юрка Муха скончыў інстытут і, атрымаўшы дыплом інжынера-лесавода, вярнуўся на радзіму, але ў хуткім часе пакінуў мястэчка Мір і пераехаў у Вільню. Член [[КПЗБ]] з 1932 года. Накіроўваў ад [[ЦК КПЗБ]] дзейнасць беларускага рабоча-сялянскага клуба «[[Змаганне]]», быў інструктарам [[Таварыства беларускай школы]]<ref name=":0" />. За агітацыйную працу ў кастрычніку 1930 года Георгій Муха быў арыштаваны польскімі ўладамі і зняволены ў віленскую турму [[Лукішкі (турма)|Лукішкі]], адкуль праз тры месяцы вызвалены пад залог. У лютым 1931 года яго зноў арыштавалі, на гэты раз з турмы ён выйшаў у канцы снежня. У 1932 годзе па рашэнні ЦК КПЗБ перабраўся ў [[БССР]]. Атрымаўшы пашпарт на імя Мухноўскага, выехаў у [[Сочы]], дзе ўладкаваўся на працу ў [[лясгас]]<ref name=":0" />. У 1933 годзе быў арыштаваны органамі [[НКУС]] і асуджаны на 10 гадоў. Рэабілітаваны ў 1956 годзе<ref name=":0" />. Пра сваё жыццё і падпольную дзейнасць Г. Муха-Мухноўскі пазней расказаў у кнізе мемуараў «Шляхі-дарогі»<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|5|Муха-Мухноўскі Георгій Маркавіч|аўтар=[[Святлана Кошур]]}} {{DEFAULTSORT:Муха-Мухноўскі Георгій Маркавіч }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] ntba9ygqm7y0xoq5791vc98564m7pst 0 757522 5125766 4667870 2026-04-14T07:00:03Z Rymchonak 22863 /* Біяграфія */ 5125766 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Капучынэ''' ({{lang-fr|Capucine}}, сапраўднае імя ''Жэрмен Элен Ірэн Лефеўр'', {{lang-fr|Germaine Hélène Irène Lefebvre}}; {{ДН|6|1|1928}}, [[Сен-Рафаэль (Вар)|Сен-Рафаэль]], Вар, [[Францыя]] — {{ДС|17|3|1990}}, {{МС|Лазана||}}, [[Швейцарыя]]) — французская актрыса і мадэль. Намініравалася на «Залаты Глобус» (1961). Найбольш вядомая дзякуючы ролі Сімон Клузо ў фільме «Ружовая Пантэра» (1963), дзе Капучынэ сыграла ў пары з [[Пітэр Селерс|Пітэрам Селерсам]]. Шырокаму колу гледачоў знаёмая дзякуючы фільму «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]» (1976) з [[Адрыяна Чэлентана]] і [[Энтані Куін]]ам, у якім Капучынэ выканала ролю Бель Дзюк. == Біяграфія == Капучыне дэбютавала ў кіно ў 1948 годзе, сыграўшы ролю пакаёўкі ў фільме «Двухгаловы арол» [[Жан Както|Жана Както]]. У фільме [[Жак Бекер|Жака Бекера]] «Спатканне ў ліпені» (1949) яе імя нават не згадвалася ў тытрах, — але на здымках яна пазнаёмілася з акцёрам П’ерам Трабо і праз год яны пажаніліся. Гэты шлюб працягнуўся шэсць месяцаў і быў першым і апошнім у жыцці актрысы. У 1950-я гады Капучынэ амаль не здымалася ў кіно, зрэдку з’яўлялася на экране ў невялікіх ролях, працягвала працаваць мадэллю. У 1958 годзе актрыса падпісала кантракт з «Columbia Pictures», а ў 1960 годзе адыграла сваю першую англамоўную ролю ў біяграфічным фільме [[Чарлз Відар|Чарлза Відара]] і [[Джордж К’юкар|Джорджа К’юкара]] пра [[Ферэнц Ліст|Ферэнца Ліста]] «Бяскончная песня», — ёй дасталася роля каханай кампазітара, княгіні [[Караліна Вітгенштэйн|Караліны Вітгенштэйн]]. У 1961 годзе за гэтую працу Капучынэ была намінаваная на «Залаты глобус». На працягу наступных двух гадоў Капучынэ была занята ў шасці вялікіх галівудскіх пастаноўках, а ў 1962 годзе пераехала ў Швейцарыю. Актрыса працягвала здымацца ў Еўропе да самай смерці. У 1963 годзе Капучынэ знялася ў пары з Пітэрам Селерсам у камедыі [[Блейк Эдвардс|Блейка Эдвардса]] «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая Пантэра]]», — гэтая яе роля найбольш вядомая сусветнаму гледачу. Пазней Капучынэ з’явілася ў працягах фільма «След Ружовай Пантэры» (1982) і «Праклён Ружовай Пантэры» (1983). У сярэдзіне 1960-х гадах Капучынэ сустрэла акцёра [[Уільям Холдэн|Уільяма Холдэна]]. Нягледзячы на тое, што Холдэн быў жанаты з актрысай Брэндэ Маршал, яны сустракаліся на працягу двух гадоў, пасля чаго расталіся сябрамі і падтрымлівалі добрыя адносіны да смерці Холдэна ў 1981 годзе. У 1960-я-1970-я гады актрыса шмат здымалася. Яе партнёрамі былі [[Пітэр О’Тул]], [[Рэкс Харысан]], [[Жан-Поль Бельмандо]], [[Марчэла Мастраяні]], [[Вудзі Ален]], [[Арнела Муці]], [[Чарлз Бронсан]], [[Тасіра Міфунэ]] і іншыя зоркі экрана. У 1969 годзе Капучынэ знялася ў «[[Сатырыкон (фільм, 1969)|Сатырыконе]]» [[Федэрыка Феліні]]. У 1976 годзе ў фільме [[Серджа Карбучы]] «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]» Капучынэ выканала ролю аферысткі Бель Дзюк, саперніцы і аб’екта рамантычнага захаплення героя [[Энтані Куін]]а, старога махляра Філіпа Бэнга. == Фільмаграфія == * (1963) «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''Сімона Клузо'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 5rbe7arwx182i39uub3uvol39twte05 0 758089 5125707 5008839 2026-04-14T04:26:58Z ~2026-22786-95 166663 5125707 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Макслайн |Лагатып = |ПоўнаяНазва = |Мянушкі = |Горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] |Заснаваны = 2021 |Расфармаваны = |Стадыён = |Умяшчальнасць = |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Віктар Пятрашка]] |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 1 месца |Сайт = | pattern_la1 = _borderonblack | pattern_b1 = _collar | pattern_ra1 = _borderonblack | shorts1 = 8cff00 | pattern_sh1 = _yellow stripes | socks1 = 8cff00 | pattern_so1 = | leftarm1 = 8cff00 | body1 = 8cff00 | rightarm1 = 8cff00 | shorts2 = 101c00 | socks2 = 101c00 | pattern_la2 = _darkblueborder | pattern_sh2 = | pattern_b2 = _thinstripesonblack | pattern_ra2 = _darkblueborder | leftarm2 = 101c00 | body2 = 101c00 | rightarm2 = 101c00 | pattern_so2 = | shorts3 = f0f0f0 | socks3 = f0f0f0 | pattern_la3 = _whiteborder | pattern_sh3 = | pattern_b3 = _collar | pattern_ra3 = _whiteborder | leftarm3 = f0f0f0 | body3 = f0f0f0 | rightarm3 = f0f0f0 | pattern_so3 = }} '''«Макслайн»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з [[Віцебск]]а. Гістарычна звязаны з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]», з 2021 года выступае пад цяперашняй назвай, у 2023 годзе перабазаваўся ў Віцебск. У цяперашні час выступае ў Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі. == Гісторыя == У сярэдзіне 2010-х гадоў з рагачоўскім «[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпром]]» стаў супрацоўнічаць Андрэй Іваненка, які заняў пасаду камерцыйнага дырэктара клуба. Яго намаганнямі былі зроблены значныя крокі для папулярызацыі: быў запушчаны клубны сайт, пачалі праводзіцца забаўляльныя мерапрыемствы на стадыёне. Адной жа з самых громкіх акцый стала заяўка ў склад каманды вядомага беларускага спевака [[Дзмітрый Калдун|Дзмітрыя Калдуна]]<ref>{{cite web|date = 2015-04-29 |url = http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362 |title = 2-лига. Анонс сезона. Побьет ли Колдун рекорд Хоттабыча? |website = pressball.by|language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304210013/http://www.pressball.by/articles/football/belarus/90362|archive-date = 2016-03-04|url-status = dead}}</ref>, які, аднак, так і не з’явіўся на полі. У маі 2015 года Іваненка пакінуў сваю пасаду ў клубе<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1029579400.html |title = Иваненко покинул пост коммерческого директора рогачевского «Днепра» |website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru}}</ref>. Пазней ён супрацоўнічаў з «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачамі]]» і «[[ФК Маладзечна|Маладзечнам]]», а ў 2020 годзе вярнуўся ў Рагачоў, калі мясцовая каманда зноў стала выступаць у Другой лізе. У пачатку 2021 года клуб канчаткова перайшоў у прыватнае валоданне Андрэя Іваненкі, ад спонсарства змяніў назву на «Макслайн». Узмацніўшы склад, рагачоўскі клуб у сезоне 2021 упэўнена перамог у Гомельскім дывізіёне, а ў плэй-оф Другой лігі дайшоў да фіналу, дзе ў дадатковы час саступіў «[[ФК Астравец|Астраўцу]]» (1:3). Другое месца дазволіла камандзе выйсці ў Першую лігу. У сезоне 2022 «Макслайн» значна ўзмацніўся, запрасіўшы сярод іншых былога футбаліста зборнай Беларусі [[Сяргей Балановіч|Сяргея Балановіча]]. Галоўным трэнерам каманды стаў малады [[Піліп Палякоў]], але ўжо ў маі ён пакінуў клуб, і яго месца заняў [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]]. Рагачоўскі клуб добра пачаў сезон, але пазней шэраг няўдач адкінуў каманду ў сярэдзіну табліцы. У ліпені Лагун быў звольнены, а галоўным трэнерам быў прызначаны [[Юрый Пунтус]]. Пад яго кіраўніцтвам «Макслайн» здолеў вярнуцца ў барацьбу за выхад у Вышэйшую лігу. Разграміўшы ў перадапошнім туры «[[ФК Астравец|Астравец]]» (5:0), рагачоўская каманда забяспечыла чацвёртае месца і стыкавыя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», дзе перамагла (2:3, 3:1) і выйшла ў элітны дывізіён. Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ клубу было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Неўзабаве клуб пакінуў галоўны трэнер Юрый Пунтус, які ўзначаліў наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». У студзені 2023 года на паседжанні савета фундатараў і спонсараў клуба было вырашана, што «Макслайн» у сезоне 2023 прыме ўдзел у Першай лізе, пры гэтым перабазуецца ў іншы горад<ref>{{cite web|date = 2023-01-10|url = https://football.by/news/171068 |title = "Макслайн" остается в первой лиге и переезжает в другой город |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. 2 сакавіка 2023 года клуб афіцыйна абвясціў, што пераязджае ў Віцебск<ref>{{cite web|date = 2023-03-02|url = https://football.by/news/172461 |title = Теперь официально. "Макслайн" сменил Рогачев на Витебск |website = football.by|access-date = 2023-12-04|language = ru}}</ref>. Каманда паспела добра ўзмацніцца перад пачаткам сезона. Галоўным трэнерам стаў [[Глеб Кулебін]], аднак ужо ў маі 2023 года пасля шэрагу няўдач ён быў звольнены, і неўзабаве «Макслайн» зноў узначаліў Юрый Пунтус. У ліпені 2023 года «Макслайн» пакінуў Андрэй Іваненка<ref>{{cite web|date = 2023-07-07|url = https://football.by/news/176436 |title = Андрей Иваненко покидает пост директора "Макслайна": "Две хозяйки на одной кухне не уживутся" |website = football.by|access-date = 2024-02-16|language = ru}}</ref>. Клуб яшчэ спрабаваў змагацца за выхад у Вышэйшую лігу, але не здолеў вытрымаць канкурэнцыі з боку магілёўскага «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпра]]» і «[[ФК Віцебск|Віцебска]]», у выніку скончыў сезон на 5-м месцы з 17. == Цяперашні склад == ''Станам на жнівень 2024 года''<ref>{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От "Энергетика-БГУ" и "Белшины" до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кудзін||1995}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Шчарбачэня]]||1996}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Кастамараў]]||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Артур Чудук||1996}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Альшанік]]||1999}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Бруй]]||2003}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Сяргей Балановіч]]||1987}} {{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікалай Золатаў]]||1994}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Альфрэд Мазурыч]]|у арэндзе з «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]»|2003}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Сяргей Рыгоравіч Русак|Сяргей Русак]]||1993}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Андрэй Болван||2006}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Хачатуран]]||1987}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Амельянчук]]||2003}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікалай Уладзіміравіч Іваноў|Мікалай Іваноў]]||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Жук]]||1994}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Марока}}|ПА|Ясін Бара||1999}} {{Ігрок|61|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Стаўпец||1989}} {{Ігрок|70|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Цімур Пухаў||1998}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Кірыл Кірыленка]]||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|45|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзяніс Казлоўскі]]||1993}} {{Ігрок|92|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Давід Аршакян||1994}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Расія}}|Нап|Міхаіл Маркін||1993}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віктар Пятрашка]] (нар. 1988) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гольмак]] (нар. 1966) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Лукаш]] (нар. 1985) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !width=250|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=35|Ачкі ![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | rowspan="2" | [[Сезон 2021 ФК Макслайн Рагачоў|2021]] || style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — Гомельскі дывізіён]] (Д3) || '''1''' || 14 || 12 || 1 || 1 || <nowiki>62–11</nowiki> || '''37''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/32 фіналу]] || |- | style="background:#A3E9FF"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Другая — плэй-оф]] (Д3) || style="background:silver"|'''2''' || 7 || 4 || 1 || 2 || <nowiki>18–10</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | rowspan="2" | 2022 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая]] (Д2) || '''4''' || 24 || 12 || 5 || 7 || <nowiki>45–34</nowiki> || '''41''' || rowspan="2" | [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць дзяржынскага «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенала]]», 14-й каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі 2022]] (2:3, 3:1).}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>5–4</nowiki> || || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першая]] (Д2) || '''5''' || 32 || 19 || 4 || 9 || <nowiki>84–52</nowiki> || '''61''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || Нядопуск і заставанне ў Першай лізе |- |} {{notelist-ua}} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|2}} * [[Юрый Мельнікаў]] (2020 — снежань 2021) * [[Піліп Палякоў]] (снежань 2021 — май 2022) * [[Леанід Леанідавіч Лагун|Леанід Лагун]] (май — ліпень 2022) * [[Юрый Пунтус]] (ліпень — снежань 2022) * [[Глеб Кулебін]] (сакавік — май 2023) * [[Андрэй Іваненка]] ({{в.а.}} у маі 2023) * [[Юрый Пунтус]] (май 2023 — чэрвень 2024) * [[Сяргей Кабельскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2024) * [[Віктар Пятрашка]] (з ліпеня 2024) {{Div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:ФК Макслайн| ]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Макслайн]] [[Катэгорыя:Спорт у Рагачове]] [[Катэгорыя:Спорт у Віцебску]] cduaidpa6nbz3ojbjiwq162gzps7d5j 0 759851 5125853 4936243 2026-04-14T08:58:20Z Slavazai1973 60865 5125853 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Валер’евіч Зыскуноў''' (нар. {{ДН|17|5|1977}}, [[Какчэтаўская вобласць]], [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]], [[СССР]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. Удзельнік чэмпіянату свету па баскетболе 3х3 (1995). == Біяграфія == Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першыя трэнеры — Герман Генадзевіч і Віталь Генадзевіч Радзюкі. Навучаўся ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам Міхаіла Аляксеевіча Тайца і [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]]. Выступаў за мінскія клубы [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] (1992/93), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ / РТІ-РШВСМ]] (1993—1996), «Аўтазаводзец-РВАР» (1997, ''у Кубку Беларусі''), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РВАР]] (2003), «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]» (2003). У 1996 годзе пераехаў у ЗША. Быў членам каманды Фордэмскага ўніверсітэта ў сезонах 1996/97 і 1997/98, правёў 52 гульні (2,4 ачка, 2,5 падбора/гульню). Выступаў за моладзевую зборную Беларусі U-22 на чэмпіянаце Еўропы-1996 (10-е месца). Быў гульцом [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай зборнaй Беларусі]] ў 1995—1998 і 2004—2005 гадах. З кастрычніка 1998 года не гуляў з-за траўмы. Вярнуўся ў баскетбол у студзені 2003 года<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3614/ НОВОСТИ. ХАМЕНЯ И ЗЫСКУНОВ — СНОВА РАДИОТЕХНИКИ!]</ref>. Выступаў за клубы Беларусі, Румыніі («Сібіу» 2004, 2005)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3514/ БЕЛОРУССКИЙ ЛЕГИОН: ОТ ИРАНА ДО США]</ref>, Украіны («Сумыхімпрам» 2004/05)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3519/ СВОИ СРЕДИ ЧУЖИХ. КУБОК ВЕРЕМЕЕНКО И МЕДАЛЬ КУЛЯ]</ref>, Германіі («Раштат» 2005/06, «Кірхайм» 2006/07, «Брэмергафен» 2007/08, «Саар-Пфальц» 2008/09, «Хемніц» 2009/10, «Карлсруэ» 2010/11), Аўстрыі («Дорнбірн» 2006)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/12027/ СВОИ СРЕДИ ЧУЖИХ. ПЯТЬ МЕДАЛЕЙ И ЕВРОКУБОК]</ref>. == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/21888/sid/3768/tid/2186/tid2//_/2005_EuroBasket/index.html Alexander Zyskunov] * [https://charter97.org/ru/news/2018/6/4/292610/ Как в 90-е белорусы фанатели по баскетболу] * [https://nbl.by/knowledge/igroki/player/0/2131.html Профіль на сайце nbl.by] * [https://pressball.by/blog/pressball/94928/ СТАРЫЙ ЗНАКОМЫЙ. АЛЕКСАНДР ЗЫСКУНОВ: Я НЕ НЕМЕЦ] == Літаратура == * Прессбол №86 (312) от 27.08.1996. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1996. — С. 12. — 16 с. {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1996}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зыскуноў Аляксандр}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] fp1xk4x1qdxnhjtvxd2fdjhfmbv3i7d 5125854 5125853 2026-04-14T09:00:41Z Slavazai1973 60865 /* Дасягненні */ 5125854 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Валер’евіч Зыскуноў''' (нар. {{ДН|17|5|1977}}, [[Какчэтаўская вобласць]], [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]], [[СССР]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Цэнтравы. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. Удзельнік чэмпіянату свету па баскетболе 3х3 (1995). == Біяграфія == Выхаванец мінскай СДзЮШАР №10. Першыя трэнеры — Герман Генадзевіч і Віталь Генадзевіч Радзюкі. Навучаўся ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам Міхаіла Аляксеевіча Тайца і [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]]. Выступаў за мінскія клубы [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР]] (1992/93), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ / РТІ-РШВСМ]] (1993—1996), «Аўтазаводзец-РВАР» (1997, ''у Кубку Беларусі''), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РВАР]] (2003), «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]» (2003). У 1996 годзе пераехаў у ЗША. Быў членам каманды Фордэмскага ўніверсітэта ў сезонах 1996/97 і 1997/98, правёў 52 гульні (2,4 ачка, 2,5 падбора/гульню). Выступаў за моладзевую зборную Беларусі U-22 на чэмпіянаце Еўропы-1996 (10-е месца). Быў гульцом [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай зборнaй Беларусі]] ў 1995—1998 і 2004—2005 гадах. З кастрычніка 1998 года не гуляў з-за траўмы. Вярнуўся ў баскетбол у студзені 2003 года<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3614/ НОВОСТИ. ХАМЕНЯ И ЗЫСКУНОВ — СНОВА РАДИОТЕХНИКИ!]</ref>. Выступаў за клубы Беларусі, Румыніі («Сібіу» 2004, 2005)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3514/ БЕЛОРУССКИЙ ЛЕГИОН: ОТ ИРАНА ДО США]</ref>, Украіны («Сумыхімпрам» 2004/05)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3519/ СВОИ СРЕДИ ЧУЖИХ. КУБОК ВЕРЕМЕЕНКО И МЕДАЛЬ КУЛЯ]</ref>, Германіі («Раштат» 2005/06, «Кірхайм» 2006/07, «Брэмергафен» 2007/08, «Саар-Пфальц» 2008/09, «Хемніц» 2009/10, «Карлсруэ» 2010/11), Аўстрыі («Дорнбірн» 2006)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/12027/ СВОИ СРЕДИ ЧУЖИХ. ПЯТЬ МЕДАЛЕЙ И ЕВРОКУБОК]</ref>. == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/21888/sid/3768/tid/2186/tid2//_/2005_EuroBasket/index.html Alexander Zyskunov] * [https://charter97.org/ru/news/2018/6/4/292610/ Как в 90-е белорусы фанатели по баскетболу] * [https://nbl.by/knowledge/igroki/player/0/2131.html Профіль на сайце nbl.by] * [https://pressball.by/blog/pressball/94928/ СТАРЫЙ ЗНАКОМЫЙ. АЛЕКСАНДР ЗЫСКУНОВ: Я НЕ НЕМЕЦ] == Літаратура == * Прессбол №86 (312) от 27.08.1996. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1996. — С. 12. — 16 с. {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 1996}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зыскуноў Аляксандр}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] hrsclzczzae8vss359gpc39qe0kbccr 0 760016 5125857 4888895 2026-04-14T09:04:06Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5125857 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Дзмітрый Эдуардавіч Навіцкі |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 186 см |вага = 95 |пазіцыя = [[абаронца (баскетбол)|абаронца]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |1992—1993|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец]]| |1993—1994|{{сцяг|Балгарыя||20px}} [[Лудагорац (баскетбольны клуб)|Лудагорац]]| |1994—1995|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| |1996—1999|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысаў-БДУ|Папірус]]| |1999—2000|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці]]| }} |узнагароды = |медалі = }} {{цёзкі2|Навіцкі}} '''Дзмітрый Эдуардавіч Навіцкі''' (нар. {{ДН|21|2|1971}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]], баскетбольны трэнер, суддзя. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы [[Аўтазаводзец Мінск|«Аўтазаводзец» (Мінск)]], «[[Гродна-93]]», [[Барысаў-БДУ|«Папірус» (Барысаў)]], балгарскі «Лудагорац» (Разград), клубы Польшчы і Чэхіі. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмію фізічнага выхавання і спорту]] (1993), Вышэйшую школу трэнераў (2012). З’яўляецца суддзёй нацыянальнай катэгорыі. З 1998 года працаваў старшым выкладчыкам кафедры фізічнага выхавання і спорту [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], з 1999 года быў галоўным трэнерам студэнцкай баскетбольнай каманды ўніверсітэта, у тым ліку ўзначальваў клуб [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ]] падчас яго выступлення ў чэмпіянаце Беларусі ў 2001—2004 і 2008—2015 гадах. Таксама працаваў гуляючым трэнерам клуба «[[Барысаў-БДУ|Папірус-БДУ]]» (1998/99), галоўным трэнерам клубаў беларускага чэмпіянату «[[Барысаў-БДУ]]» (2004/05), «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]]» (2006/07), [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] (2019/20, з 2024)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/4556-otkrytoe-metodicheskoe-zanyatie-dlya-prepodavatelej-proshlo-v-minske ОТКРЫТОЕ МЕТОДИЧЕСКОЕ ЗАНЯТИЕ ДЛЯ ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ ПРОШЛО В МИНСКЕ]</ref> і клубаў Непрафесійнай баскетбольнай лігі Беларусі «Аматары», «Бастыён», «SOYTEX», «Med Crew», «RUSH». == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/coach/Dmitri-Novitzky/8629 Профіль на сайце eurobasket.com] * [http://nbl.by/knowledge/igroki/player/0/1381.html Профіль на сайце nbl.by] (баскетбаліст) * [http://nbl.by/component/joomsport/player/1001.html Профіль на сайце nbl.by] (трэнер) * [https://scholar.google.ru/citations?user=3TyM-B0AAAAJ&hl=ru Профіль на сайце scholar.google.ru] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Навіцкі Дзмітрый Эдуардавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Аўтазаводца» Мінск (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысаў-БДУ»]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Барысаў-БДУ»]] tc2s664sghb94on4gse4iu8oc2rm9h2 0 762312 5125428 4702892 2026-04-13T13:49:39Z DzBar 156353 афармленне 5125428 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = маяк |Беларуская назва = Маяк Вольта |Арыгінальная назва = Faro Voltiano |Выява = Majak_Volta_(Koma).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Італія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min = 49|lat_sec =34 |lon_dir = |lon_deg = 9|lon_min = 6|lon_sec = 1.7 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = Габрыэле Джусані |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 8 верасня 1927 года |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Маяк Вольта''' ({{lang-it| Faro Voltiano}}) — вежа, размешчаная ў камуне [[Брунатэ]], пабудаваная ў 1927 годзе ў гонар сотай гадавіны смерці [[Алесандра Вольта]]. Папулярнае турыстычнае месца ля [[Кома (возера)|Кома]]. Маяк стаіць на вяршыні пагорка прама пад горнай вяршыняй [[Трэ Крочы]], і яго можна ўбачыць з паўднёва-заходняй часткі возера [[Кома (возера)|Кома]]. == Гісторыя == У 1927 годзе споўнілася 100 гадоў з дня смерці італьянскага фізіка [[Алесандра Вольта]], выхадца з [[Кома (горад)|Кома]]. У гонар яго смерці 100 гадоў таму ў горадзе быў пабудаваны маяк і музей Вольта. Выбар гэтага месца і яго дызайн былі выбарам інжынера Габрыэле Джусані. Урачыстае адкрыццё маяка адбылося 8 верасня 1927 года. == Характарыстыкі == Маяк мае вышыню каля 29 метраў і ўпрыгожаны элементамі, характэрнымі для эпохі [[Ар-дэко|ар-дэко]]. У вежы ёсць вінтавая лесвіца, якая дае выхад на два балконы. Ніжні балкон размешчаны адразу над уваходам, а другі балкон размешчаны вакол ліхтара маяка. У цёмны час сутак маяк выпраменьвае зялёнае, белае і чырвонае святло якое бачна з адлегласці пяцідзесяці міль. == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2024-03-28}} [[Катэгорыя:Маякі Італіі]] [[Катэгорыя:Кома (правінцыя)]] [[Катэгорыя:Помнікі Італіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1927 годзе]] hb4dpv75pjqnulliw7rmiz33s1192fs 5125429 5125428 2026-04-13T13:50:05Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1927 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125429 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = маяк |Беларуская назва = Маяк Вольта |Арыгінальная назва = Faro Voltiano |Выява = Majak_Volta_(Koma).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Італія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min = 49|lat_sec =34 |lon_dir = |lon_deg = 9|lon_min = 6|lon_sec = 1.7 |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = Габрыэле Джусані |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = 8 верасня 1927 года |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Маяк Вольта''' ({{lang-it| Faro Voltiano}}) — вежа, размешчаная ў камуне [[Брунатэ]], пабудаваная ў 1927 годзе ў гонар сотай гадавіны смерці [[Алесандра Вольта]]. Папулярнае турыстычнае месца ля [[Кома (возера)|Кома]]. Маяк стаіць на вяршыні пагорка прама пад горнай вяршыняй [[Трэ Крочы]], і яго можна ўбачыць з паўднёва-заходняй часткі возера [[Кома (возера)|Кома]]. == Гісторыя == У 1927 годзе споўнілася 100 гадоў з дня смерці італьянскага фізіка [[Алесандра Вольта]], выхадца з [[Кома (горад)|Кома]]. У гонар яго смерці 100 гадоў таму ў горадзе быў пабудаваны маяк і музей Вольта. Выбар гэтага месца і яго дызайн былі выбарам інжынера Габрыэле Джусані. Урачыстае адкрыццё маяка адбылося 8 верасня 1927 года. == Характарыстыкі == Маяк мае вышыню каля 29 метраў і ўпрыгожаны элементамі, характэрнымі для эпохі [[Ар-дэко|ар-дэко]]. У вежы ёсць вінтавая лесвіца, якая дае выхад на два балконы. Ніжні балкон размешчаны адразу над уваходам, а другі балкон размешчаны вакол ліхтара маяка. У цёмны час сутак маяк выпраменьвае зялёнае, белае і чырвонае святло якое бачна з адлегласці пяцідзесяці міль. == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2024-03-28}} [[Катэгорыя:Маякі Італіі]] [[Катэгорыя:Кома (правінцыя)]] [[Катэгорыя:Помнікі Італіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] se2h5s9wuo5gyxpctgrjd37993ljajz 100 763680 5125515 5124669 2026-04-13T15:51:49Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5125515 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Андрэй Курчаў|2026-04-13T09:41:55Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2026-04-10T14:00:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2026-04-10T13:37:22Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 «Гомельскіх рысей»|2026-04-07T09:57:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Дынама (жаночы баскетбольны клуб, Мінск)|2026-04-07T09:53:03Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8zmhsmj6vd678xs8w9f2cnz04vgw56m 0 767505 5125600 4790268 2026-04-13T20:12:33Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5125600 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дрэйфус}} {{ДД}} '''Рут Дрэйфус''' (фр. Ruth Dreifuss, нар. {{ДН|9|1|1940}} г., {{МН|Санкт-Гален||}}) — швейцарскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Атрымала адукацыю ў [[Жэнеўскі ўніверсітэт|Жэнеўскім універсітэце]], працавала журналістам. Уступіла ў Сацыялістычную / Сацыял-дэмакратычную партыю ў 1964 годзе. Нядоўгі час займала пасаду асістэнта ў Жэнеўскім універсітэце. Пазней — эксперт Швейцарскага агенцтва па развіцці, сакратар Швейцарскага гандлёвага савета. Член заканадаўчага сходу Берна ў 1989—1992. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Дрэйфус}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэзідэнты Швейцарыі}} pyfnfyxurcvnmlg8760ai587ofdg96p 0 770872 5125675 4818258 2026-04-13T23:22:46Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]]; дададзена [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125675 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Грубіян}} '''Мацвей (Мотл) Міхайлавіч Грубіян''' ({{lang-yi|מאָטל גרוביִאַן}}; {{ДН|12|4|1909}}, в. [[Сакалоўка (Кіеўская вобласць)|Сакалоўка]], цяпер [[Кіеўская вобласць]], [[Украіна]] — {{ДС|9|2|1972}}, [[Масква]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|12|4|1909}} года ў в. [[Сакалоўка (Кіеўская вобласць)|Сакалоўка]] ў сям’і настаўніка. У 13 гадоў з’ехаў у [[Менск]], працаваў на рамесных працах. У 1938 г. скончыў [[літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута імя Горкага|літаратурны факультэт Педагагічнага інстытута імя Горкага]] ў Мінску. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], тройчы цяжка паранены. Уся сям’я паэта загінула ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]]. Жыў у Маскве, працаваў адказным сакратаром у [[Яўрэйскі антыфашысцкі камітэт|Яўрэйскім антыфашысцкім камітэце]] і яго газеце «[[Эйнікайт]]» («Адзінства»). У 1948 г. арыштаваны па [[Справа Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта|справе Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта]]. 7 гадоў правёў у лагерах [[Інта|Інты]] ([[Рэспубліка Комі]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/h/hrubijan-macvjej.html|title=Грубіян Мацвей – Белліт|date=2023-10-08|access-date=2024-08-08}}</ref>. Пасля вызвалення ў 1955 г. жыў у Маскве. Узнагароджаны медалямі<ref name=":0" />. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1939 года<ref name=":0" />. Пахаваны на [[Вастракоўскія могілкі|Вастракоўскіх могілках Масквы]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1930 г. Пісаў на [[ідыш]]. Аўтар зборнікаў «Фун келер аф дер зун» («З падвала — да сонца»; Мінск, 1935), «Лирика» (у перакладзе; Минск, 1940), «Гезанг вегн мут» («Песня аб мужнасці»; Масква, 1947), «Я знаю тебя, жизнь» (у перакладзе; Москва, 1958), «Ключи» (у перакладзе; Москва, 1962), «Лирика» (у перакладзе; Москва, 1967). Выдадзеныя зборнікі выбранай лірыкі на ідыш «Беспакойны вецер» (Масква, 1970), «Вечны агонь» (Масква, 1976)<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|131442}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-08-09}} {{DEFAULTSORT:Грубіян Мацвей Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Расіі XX стагоддзя]] sydz04tix5jxhfx6jws8i8zea3sn43v 0 778289 5125629 4888234 2026-04-13T21:02:23Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125629 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Латвійскі нацыянальны мастацкі музей''' ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}) — адзін з найстарэйшых музеяў [[Рыга|Рыгі]], заснаваны ў [[1869]] годзе. == Гісторыя == Да 1869 г. мастацкія творы, годныя музейнага захоўвання, можна было ўбачыць у экспазіцыях музея Хімзеля ў памяшканні Анатамічнага тэатра і ў гарадскім Кабінеце мастацтваў, размешчаным над усходнім крылом былога Домскага кляштара. У 1869 годзе, дзякуючы намаганням камісіі пад кіраўніцтвам члена Рыжскай ратушы Аўгуста Генрыха Холандэра, у будынку гарадской рэальнай гімназіі адбылося адкрыццё Рыжскай гарадской карціннай галерэі. У 1872 годзе карцінная галерэя аб’ядналася з Рыжскім нямецкім таварыствам заахвочвання мастацтваў. Была створана агульная экспазіцыя, якая размясцілася ў будынку Рыжскага палітэхнікума. У 1879 годзе абедзве калекцыі пераехалі ў асабняк члена Рыжскай ратушы [[Людвіг Вільгельм Керковіус|Людвіга Вільгельма Керковіуса]]. З 2010 года да музея далучаны Музей замежнага мастацтва і Музей дызайну і дэкаратыўнага мастацтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Музеі Рыгі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Латвіі]] 3n8irrf9qti0clskj6vncbxnr82h84b 0 779226 5125570 4995378 2026-04-13T18:09:54Z Pabojnia 135280 афармленне 5125570 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Іспанская сетка бясплатнага тэлебачання, арыентаваная на дзяцей}} {{For|іспанамоўны «Disney Channel» у Амерыцы|Disney Channel (лацінаамерыканскі тэлеканал)}} {{Тэлеканал}} «'''Disney Channel'''» — іспанскі {{Не перакладзена 5|Эфірнае тэлебачанне|наземны|en|Terrestrial television}} [[Тэлевізійны канал|тэлеканал]], які хутка спыніць сваю дзейнасць, належаў і кіраваўся «The Walt Disney Company Iberia» і быў лакалізаванай версіяй арыгінальнага аднайменнага канала ў ЗША. Ён быў запушчаны 17 красавіка 1998 года як {{Не перакладзена 5|Платнае тэлебачанне|платны тэлеканал|en|Pay television}}, арыентаваны на дзяцей і падлеткаў. У 2001 годзе «Disney» запусціў {{Не перакладзена 5|Канал са зрухам па часе|канал са зрухам па часе|en|Timeshift channel}}, «Disney Channel +1», які транслюе тыя ж праграмы са спазненнем на гадзіну. А 1 ліпеня 2008 года ён быў запушчаны і замяніў «{{Не перакладзена 5|Fly Music|Fly Music|en|Fly Music}}» на [[Іспанія|іспанскім]] {{Не перакладзена 5|Лічбавае эфірнае тэлебачанне|лічбавым наземным тэлебачанні|en|Digital terrestrial television}}, такім чынам стаўшы «{{Не перакладзена 5|Disney Branded Television|Disney Channel|en|Disney Branded Television}}», які вяшчае ў {{Не перакладзена 5|Бясплатны эфір|бясплатным тэлебачанні|en|Free-to-air}}<ref>{{Cite web|last=FormulaTV|title=Disney Channel comienza a emitir en abierto a través de la TDT|url=https://www.formulatv.com/noticias/8038/disney-channel-comienza-a-emitir-en-abierto-a-traves-de-la-tdt/|access-date=2022-04-22|website=FormulaTV|language=es|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706130837/https://www.formulatv.com/noticias/8038/disney-channel-comienza-a-emitir-en-abierto-a-traves-de-la-tdt/|url-status=live}}</ref>, практыка, якая ў наступныя гады будзе распаўсюджаная на іншых рынках. HD канал даступны і да лютага 2024 года быў эксклюзіўным для аператараў платнага тэлебачання, да таго часу на ЛНТ ён вяшчаў толькі ў стандартнай выразнасці 576i.<ref name="HD"/> == Гісторыя == «Disney Channel Spain» быў запушчаны ў 1998 годзе, калі «[[The Walt Disney Company]]» і «Sogecable» (цяпер «{{Не перакладзена 5|PRISA TV|PRISA TV|en|PRISA TV}}») заключылі пагадненне аб распаўсюджванні [[Іспанская мова|іспанскай]] версіі «{{Не перакладзена 5|Disney Channel|Disney Channel|en|Disney Channel}}» на спадарожнікавай платформе «{{Не перакладзена 5|Canal+ (іспанскі правайдэр тэлебачання)|Canal Satélite Digital|en|Canal+ (Spanish TV provider)}}». Тэлеканал пачаў вяшчанне 17 красавіка 1998 года. На канале трансліраваліся шоу мясцовай вытворчасці і бібліятэка мультфільмаў «Disney». Іспанская версія брытанскага шоу «{{Не перакладзена 5|Art Attack|Art Attack|en|Art Attack}}», якое вёў {{Не перакладзена 5|Хордзі Круз|Хордзі Круз|en|Jordi Cruz (presenter)}}, таксама была падрыхтавана і трансліравалася, сярод іншага. У верасні 1999 года «Disney Channel Іспанія» прыняла лагатып «{{Не перакладзена 5|Disney Channel (англійскі тэлеканал)|Disney Channel UK|en|Disney Channel (United Kingdom and Ireland)}}» «Circles» і набор ідэнтыфікатараў, створаны GÉDÉON. 16 лістапада 2001 года «Disney» пачаў прапаноўваць яшчэ тры каналы: {{Не перакладзена 5|Канал са зрухам па часе|канал са зрухам па часе|en|Timeshift channel}} пад назвай «Disney Channel +1», «{{Не перакладзена 5|Toon Disney|Toon Disney|en|Toon Disney}}» і «{{Не перакладзена 5|Playhouse Disney|Playhouse Disney|en|Playhouse Disney}}» (пазней «Disney Junior»). Расклад «Toon Disney» прадугледжваў трансляцыю выключна мультфільмаў «Disney», а «Playhouse» быў каналам для дашкольнай аўдыторыі. У лютым 2008 года «The Walt Disney Company Iberia» (TWDCI) вырашыла набыць 20% акцый аператара {{Не перакладзена 5|Лічбавае эфірнае тэлебачанне|эфірнага лічбавага тэлебачання|en|Digital terrestrial television}} «{{Не перакладзена 5|Sociedad Gestora de Televisión Net TV|Sociedad Gestora de Televisión Net TV|en|Sociedad Gestora de Televisión Net TV}}».<ref>{{Cite news|language=es|title=Disney adquiere el 20% de NET TV y tendrá canal propio|url=http://www.formulatv.com/noticias/6803/disney-adquiere-el-20-de-net-tv-y-tendra-canal-propio/|access-date=10 красавіка 2016|work=Formula TV|date=13 лютага 2008|archive-date=4 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604102746/http://www.formulatv.com/noticias/6803/disney-adquiere-el-20-de-net-tv-y-tendra-canal-propio/|url-status=live}}</ref> Пасля куплі «Net TV» належала «{{Не перакладзена 5|Grupo Vocento|Vocento|en|Grupo Vocento}}» (55%), «{{Не перакладзена 5|Intereconomía TV|Intereconomía Group|en|Intereconomía TV}}» (25%) і TWDCI (20%). Нарэшце, у канцы мая 2008 года кампанія абвясціла аб запуску «Disney Channel», які заменіць «{{Не перакладзена 5|Fly Music|Fly Music|en|Fly Music}}» ад «Net TV» у якасці лічбавага эфірнага канала 1 ліпеня 2008 года.<ref>{{Cite news|language=es|title=Disney Channel will be free through DTT|url=http://www.formulatv.com/noticias/7696/disney-channel-se-vera-gratis-a-traves-de-la-tdt/|access-date=10 кастрычніка 2016|work=Formula TV|date=28 траўня 2008|archive-date=4 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604092714/http://www.formulatv.com/noticias/7696/disney-channel-se-vera-gratis-a-traves-de-la-tdt/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-05-28|title=Adiós Fly Music, hola Disney Channel – TVlia|url=https://web.archive.org/web/20190528111352/https://tvlia.com/2008/07/adios-fly-music-hola-disney-channel|archive-url=https://tvlia.com/2008/07/adios-fly-music-hola-disney-channel|archive-date=2019-05-28|access-date=2022-11-29}}</ref> У той жа дзень «Toon Disney» стаў «{{Не перакладзена 5|Disney Cinemagic|Disney Cinemagic|en|Disney Cinemagic}}», як брытанская і французская версіі два гады таму. 1 мая 2010 года «Disney Channel Іспанія» пачаў вяшчанне ў фармаце [[16:9]] {{Не перакладзена 5|Шырокаэкранны кінематограф|шырокаэкранны|en|Widescreen}}. 20 чэрвеня 2011 года «Disney Channel» запусціў свой новы лагатып прыкладання. Сайт таксама быў абноўлены. У 2012 годзе быў прадстаўлены сэрвіс пад назвай «Disney Replay». Ён паказвае поўныя серыі серыялаў. Прэм’ера эпізоду «{{Не перакладзена 5|Фінес і Ферб|Фінес і Ферб|en|Phineas and Ferb}}» «Knot My Problem» адбылася на гэтым сэрвісе 10 чэрвеня 2013 года. У лістападзе 2013 года сайт быў зноў зменены ў адпаведнасці з іншымі еўрапейскімі каналамі «Disney». «Disney Channel +1» быў паступова спынены на працягу 2010-х гадоў, у асноўным заменены на «Disney Channel HD». Канал быў назаўсёды спынены 9 сакавіка 2017 года пасля выдалення з «Vodafone TV» на карысць функцый перамоткі на 7 дзён, убудаваных у ТБ-боксы. Да канца 2014 года «Disney Cinemagic» зачыніў свае дзверы ў Іспаніі. У рэшце рэшт духоўны пераемнік будзе запушчаны ў выглядзе «Movistar Disney», эксклюзіўнага канала для аператара платнага тэлебачання «{{Не перакладзена 5|Movistar Plus+|Movistar Plus|en|Movistar Plus+}}». Канал быў запушчаны 22 снежня 2017 года і зачыніўся ў канцы сакавіка 2020 года з-за запуску «Disney+» у Іспаніі разам з «Disney XD». 23 снежня 2021 года было абвешчана, што «Disney» прадаў свае 20% на «Net TV» кампаніі «Squirrel Media», якая за некалькі тыдняў да гэтага набыла 55% «Vocento».<ref>{{Cite web|date=2021-12-23|title=Squirrel compra a Disney el 20% de Net TV|url=https://www.mundoplus.tv/tv-digital/squirrel-compra-a-disney-el-20-de-net-tv/|access-date=2021-12-23|website=MundoPlus.tv|archive-date=25 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825122626/https://www.mundoplus.tv/tv-digital/squirrel-compra-a-disney-el-20-de-net-tv/|url-status=live}}</ref> Гэта прывяло да спекуляцый аб патэнцыйным закрыцці «Disney Channel» у Іспаніі або, па меншай меры, аб спыненні наземнага тэлебачання ў Іспаніі, як тое, што адбылося з іншымі версіямі канала ва ўсім свеце пасля запуску «Disney+», нягледзячы на тое, што канал працягвае вяшчаць на іспанскай ЛНТ. 19 студзеня 2024 года было абвешчана, што 14 лютага 2024 года сігнал ЛНТ канала «Disney Channel» у Іспаніі будзе абноўлены з дазволу 576i да 1080p з-за адключэння сігналаў SD на наземным тэлебачанні ў Іспаніі ў той жа дзень.<ref name="HD">{{Cite web|date=2024-01-19|title=Disney Channel emitirá sólo en HD por TDT desde el 14 de febrero|url=https://www.mundoplus.tv/tv-digital/disney-channel-emitira-solo-en-hd-por-tdt-desde-el-14-de-febrero/|access-date=2024-01-19|website=MundoPlus.tv|archive-date=21 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121224844/https://www.mundoplus.tv/tv-digital/disney-channel-emitira-solo-en-hd-por-tdt-desde-el-14-de-febrero/|url-status=live}}</ref> 27 лістапада 2024 года «VerTele» паведаміла, што канал будзе выдалены з наземных платформаў 7 студзеня 2025 года ў выніку больш шырокага распаўсюджвання «[[Disney+]]» у краіне. Чакаецца, што яго даччыны канал «{{Не перакладзена 5|Disney Junior (іспанскі тэлеканал)|Disney Junior|en|Disney Jr. (Europe, Middle East and Africa)}}» працягне вяшчанне на платным тэлебачанні, як і яго {{Не перакладзена 5|Disney Channel (турэцкі тэлеканал)|турэцкі аналаг|en|Disney Channel (Turkish TV channel)}}.<ref>{{Cite news|last1=Pérez|first1=Laura|date=2024-11-27|title=Adiós a Disney Channel: dejará de emitirse en España a inicios de 2025 tras 27 años de historia en nuestra TV|trans-title=Goodbye to Disney Channel: it will stop broadcasting in Spain at the beginning of 2025 after 27 years of history on our TV|url=https://www.eldiario.es/vertele/noticias/exclusiva-disney-channel-cierre-canal-adios-dejara-emitirse-espana-inicios-2025-27-anos-historia-tv_1_11851955.html|access-date=2024-11-27|work={{Не перакладзена 5|elDiario.es|El Diario|en|elDiario.es}}|language=es-es}}</ref><ref>{{Cite news|date=2024-11-28|title=Disney to stop airing Disney Channel on Spanish DTT|url=https://www.telecompaper.com/news/disney-to-stop-airing-disney-channel-on-spanish-dtt--1520573|url-access=registration|access-date=2024-11-29|work=Telecompaper|language=en}}</ref> == Лагатыпы == <gallery> Файл:2002 Disney Channel logo.svg|alt=2003–2011| 2003–2011 гады Файл:2010 Disney Channel logo.svg|alt=2011–2014| 2011–2014 гады Файл:2014_Disney_Channel_logo.svg|alt=2014–2017| 2014–2017 гады Файл:2017 Disney Channel logo.svg|alt=2017–2022| 2017–2022 гады Файл:2022 Disney Channel logo.svg|alt=2022–2025| 2022–2025 гады </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} {{ВП-парталы|Disney|Тэлебачанне|Іспанія|Журналістыка}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-12-22}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы на іспанскай мове]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2025 годзе]] 14jjpb74zu1su5tdayy32j7r6lbbndw 0 781248 5125847 5044983 2026-04-14T08:52:04Z Slavazai1973 60865 /* Трэнеры каманды */ 5125847 wikitext text/x-wiki У сезоне 1996/1997 баскетбольны клуб [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ]] з [[Мінск]]а прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]] ({{Бр}} '''3 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]] ('''5 месца'''). == Склад каманды == ''Склад каманды ў чэмпіянаце Беларусі'': * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Багдановіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арсеній Бяссмертны]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Іванавіч Калтуноў|Дзмітрый Калтуноў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Барыс Уладзіміравіч Кам’янаў|Барыс Кам’янаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Георгій Паўлавіч Кандрусевіч|Георгій Кандрусевіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Мікалаевіч Коршук|Дзяніс Коршук]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арсеній Генадзьевіч Кучынскі|Арсеній Кучынскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Падалянчык]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Плотнікаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Ткачэнка]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Міхайлавіч Цэдрык|Андрэй Цэдрык]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Шпадарук]] У Кубку Беларусі ў маі 1997 года да каманды далучыліся [[Аляксей Пятровіч Пынцікаў|Аляксей Пынцікаў]] (СКА-Урал, Екацярынбург, Расія) і [[Сяргей Мацвеевіч Светнік|Сяргей Светнік]] («Могул», Лучанец, Славакія). == Трэнеры каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анатоль Пятровіч Бутвілоўскі|Анатоль Бутвілоўскі]] (галоўны трэнер) {{reflist}} == Літаратура == * Прессбол №42 (413) от 25.03.1997. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1997. — С. 2. — 8 с. * Прессбол №76 (447) от 28.05.1997. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1997. — С. 6. — 8 с. == Гл. таксама == * [[Сезон 1995/1996 РТІ-РШВСМ]] * [[Сезон 1997/1998 РТІ-АЗАА]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «РТІ»|1996/1997]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 1996/1997|РТІ-РШВСМ]] [[Катэгорыя:1996 год у Мінску]] [[Катэгорыя:1997 год у Мінску]] nyexodkxvn4gnp2vtdf5kno633bfaw6 0 781879 5125444 5095868 2026-04-13T14:18:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Песні 2024 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125444 wikitext text/x-wiki {{Песня | Выканаўца=[[Betsy]] і Марыя Янкоўская | Аўтары=[[Міхаіл Віктаравіч Чарцішчаў|Міхаіл Чарцішчаў]] і [[Мукка (спявак)|Мукка]]|Вокладка=Single album cover for Sigma Boy.jpg}} '''«Сігма Бой»'''{{Efn-la|«''Сігма''» — інтэрнэт-мем і тэрмін з інтэрнэт-слэнгу, якім называюць мужчын-адзіночак і незалежных ад грамадства асоб.<br>''«Бой»'' ({{Lang-en|boy}}) — хлопец.}} ({{Lang-ru|Сигма Бой}}; {{Lang-en|Sigma Boy}}) — песня [[Расія|расійскіх]] блогераў [[Betsy]] і Марыі Янкоўскай. == Гісторыя == Betsy (Святлана Чарцішчава) запісвае песні ўжо некалькі гадоў<ref name="vokrugtv-BetsyGirlprofile">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vokrug.tv/person/show/17347684701/|title=Светлана Чертищева (Бетси Girl)|website=[[Vokrug TV]]|access-date=2023-12-21}}</ref>. Яе песня «Сімпл Дымпл Поп Іт Сквіш» была папулярная ў Азіі<ref name=msk1.ru-20241214">{{Cite web|lang=ru|url=https://msk1.ru/text/entertainment/2024/12/14/74880110/|title=Русская песня «Сигма-бой» завирусилась в интернете: что это такое, что значит сигма-бой и мейл, тренд в ТикТоке, кто поет этот трек|website=МСК1.ру (Городские порталы)|date=2024-12-14|access-date=2024-12-22}}</ref> . Марыя Янкоўская — блогер і пастаянная вядучая расійскага дзіцячага тэлеканала [[СТС Kids]]{{Refn|<ref>{{Cite web|url=https://tv.mail.ru/news/76561-prigozhin-zayavil-chto-vremya-gruppyi-tatu-ushlo/|title=Пригожин заявил, что время группы «Тату» ушло|website=[[Mail.ru]]|date=2024-12-10|lang=ru|accessdate=2024-12-21}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2024/12/16/24637802.shtml | title=Пригожин заявил, что время «Тату» ушло|website=[[Gazeta.Ru]]|lang=ru|date=2024-12-16|accessdate=2024-12-22}}</ref>}}. Трэк выйшаў 4 кастрычніка 2024 года на лэйбле [[Rhymes Music]]<ref name="apple">{{Cite web|lang=en|url=https://music.apple.com/us/album/%D1%81%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%B9-single/1769211908|title=Сигма Бой - Single - Album by Betsy & Мария Янковская|publisher=Apple Music|access-date=2024-12-21|archive-date=25 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241225203732/https://music.apple.com/us/album/%D1%81%D0%B8%D0%B3%D0%BC%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%B9-single/1769211908|url-status=dead}}</ref>. Песню напісаў бацька Betsy, кампазітар [[Міхаіл Віктаравіч Чарцішчаў|Міхаіл Чарцішчаў]], у суаўтарстве з рок-спеваком [[Мукка (спявак)|Мукка]] (Серафімам Сядорынам)<ref name="78.ru-20241215">{{Cite web|lang=ru|url=https://78.ru/news/2024-12-15/pesnya-dvuh-devochek-iz-rossii-stala-mirovim-hitom-zavirusivshis-v-tiktok|title=Песня двух девочек из России стала мировым хитом, завирусившись в TikTok|website=78.ru|date=2024-12-15|access-date=2024-12-21}}</ref>. Паводле Чарцішчава, тэкст напісаны спантанна, у трэк не закладваўся які-небудзь сэнс<ref name="aif-chto-za-pesnya"/>. Песня стала вядомай ва ўсім свеце дзякуючы віруснай папулярнасці ў [[TikTok]], патрапіўшы ў чарты стрымінгавых сэрвісаў [[Spotify]] і [[YouTube]]{{Refn|<ref name="rbth20241217">{{Cite web|url=https://www.rbth.com/arts/338092-sigma-boy-russian-song|title='Sigma Boy': How a song by Russian teenagers went viral with foreigners|website=[[Russia Beyond]]|lang=en|date=2024-12-17|accessdate=2024-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/etimes/trending/sigma-sigma-boy-trend-why-is-it-taking-over-the-internet/articleshow/116149912.cms|title=‘Sigma Sigma boy’ trend: Why is it taking over the internet?|lang=en|date=2024-12-13|publisher=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.soapcentral.com/humor/what-s-story-behind-sigms-sigma-boy-tiktok-trend-viral-song-fuels-wave-memes|title=What’s the story behind the ‘Sigma Sigma Boy’ tiktok trend? Viral song fuels a wave of memes|lang=en|first=Jatin|last=Arora|date=2024-12-03|website=www.soapcentral.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dexerto.com/tiktok/what-is-the-sigma-sigma-boy-tiktok-trend-viral-song-inspires-memes-2995662/|title=What is the ‘Sigma Sigma Boy’ TikTok trend? Viral song inspires memes|lang=en|date=2024-12-02|website=Dexerto}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/memes/sigma-sigma-boy-tiktok/|title='Sigma Sigma Boy' goes TikTok viral|first=Anna|last=Good|lang=en|date=2024-12-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.voicy.network/memes/sounds/whats-the-sigma-sigma-boy-meme-sound-thats-going-on-tiktok/|title=What’s the Sigma Sigma Boy Meme Sound that’s going on TikTok?|publisher=Voicy Blog|lang=en|date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freitag.de/autoren/jonathan-guggenberger/sigma-boy-auf-tiktok-russische-propaganda-fuers-kinderzimmer|title=Sigma Boy auf TikTok: Russische Propaganda fürs Kinderzimmer|lang=de|first=Jonathan|last=Guggenberger|publisher=Der Freitag}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.comingsoon.net/guides/news/1888413-sigma-sigma-boy-song-trend-on-tiktok-explained|title=What Is 'Sigma Sigma Boy' Viral Song Trend on TikTok?|first=Ritika|last=Singh|lang=en|date=2024-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/en-in/lifestyle/style/sigma-sigma-boy-trend-why-is-it-taking-over-the-internet/ar-AA1vylJM|title=‘Sigma Sigma boy’ trend: Why is it taking over the internet?|website=MSN.com|lang=en|author=Entertainment Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/world/us/us-buzz/what-is-sigma-sigma-boy-viral-tiktok-trend-explained-article-116057088|title=What Is 'Sigma Sigma Boy'? Viral TikTok Trend Explained|lang=en|date=2024-12-07|website=Times Now}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://journal.tinkoff.ru/sigma-boy/ | title=«Сигма-бой» — хит соцсетей. Откуда взялась вирусная песня и почему её так полюбили за рубежом |lang=ru|publisher=[[Т-Банк]]|date=2024-12-11|accessdate=2024-12-22}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.nn.ru/text/entertainment/2024/12/12/74874548/ | title=Вирусная песня девочек из России попала в топы зарубежных чартов — текст для неё написал нижегородский музыкант |website=[[NN.ru]]|lang=ru|date=2024-12-12|accessdate=2024-12-22}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://media.halvacard.ru/entertainment/sigma-boi-chto-eto-za-pesnya-kto-poet-i-pochemu-ona-stala-populyarnoi | title=Песня «Сигма-бой» возглавила чарт Spotify |website=Halvacard.ru (Совкомбанк)|lang=ru|date=2024-12-17|accessdate=2024-12-22}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.parents.ru/article/kto-takoi-sigma-boi-iz-populyarnoi-pesni-na-youtube-i-chto-izvestno-o-devochkakh-podrostkakh-ispolnyayushikh-trek/ | title=Кто такой «сигма бой» из популярной песни на YouTube, и что известно о девочках-подростках, исполняющих трек|lang=ru|website=Parents.ru (Счастливые родители)|date=2024-12-11|accessdate=2024-12-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kworb.net/itunes/artist/betsy.html|title=Betsy Chart Positions on Spotify, Apple Music and Other Streaming Services|lang=en|accessdate=2024-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/web/pesnya-dvuh-yunyh-rossiyanok-zavirusilas-v-tiktok-i-stala-mirovym-hitom|title=Песня двух юных россиянок завирусилась в TikTok и стала мировым хитом|lang=ru|website=[[Аргументы и факты]]|date=2024-12-16|accessdate=2024-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2024/12/17/avtor-muzyki-k-luntiku-napisal-pesniu-vzorvavshuiu-spotify.html|title=Автор музыки к "Лунтику" написал песню, ставшую хитом на Spotify|website=[[Российская газета]]|lang=ru|date=2024-12-17|accessdate=2024-12-21}}</ref>}}. На сэрвісе Spotify нейкі час узначальвала сусветны чарт Viral 50 Global{{Refn|<ref>{{Cite web|url=https://news.ru/music/pesnya-dvuh-yunyh-rossiyanok-zavirusilas-v-tiktok-i-stala-mirovym-hitom/|title=Песня двух юных россиянок завирусилась в TikTok и стала мировым хитом|website=[[News.ru]]|lang=ru|date=2024-12-16|accessdate=2024-12-21}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.gazetametro.ru/articles/chto-takoe-sigma-boj-kto-poet-etu-pesnju-i-chto-voobsche-znachit-sigma-12-12-2024 | title=Что такое сигма бой? Кто поёт песню сигма бой? Что такое сигма? |website=[[Metro Москва]]|lang=ru|date=2024-12-12|accessdate=2024-12-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7380776|title=Лидеры чартов цифровых площадок в 2024 году|date=2024-12-16|website=[[Коммерсантъ]]|lang=ru|accessdate=2024-12-21}}</ref>}}. 19 кастрычніка 2024 года спявачкі атрымалі прэмію STS Kids’ SuperLikeShow у намінацыі «Супертрэнд». Яны таксама выканалі сваю песню на сцэне падчас цырымоніі ўзнагароджання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.intermedia.ru/news/390761|title=В Москве прошла премия СТС Kids «СуперЛайкШоу»|date=2024-10-25|publisher=[[InterMedia]]|access-date=2024-12-21}}</ref>. == Тэкст == Песня з простымі тэкстам і рытмам<ref name="postnews20231219">{{Cite web|url=https://postnews.ru/a/31986|title=Песня «Сигма-бой»: кто поет и почему она стала популярной|date=2024-12-09}}</ref>. Па словах Betsy, сэнс у тым, што «Маша і я такія класныя, і Сігма-бой спрабуе заваяваць нас, а мы спрабуем заваяваць яго»<ref name="78.ru-20241215" /><ref name="aif-chto-za-pesnya">{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Что за песня «Сигма Бой» прославила двух россиянок на весь мир? |url=https://aif.ru/culture/showbiz/chto-za-pesnya-sigma-boy-proslavila-dvuh-rossiyanok-na-ves-mir |website=Argumenty i Fakty}}</ref>. Як патлумачыла дзяўчынка, «Сігма-бой — вельмі ўпэўнены хлопчык, якому ніхто не патрэбны. Усе дзяўчаты ўлюбляюцца ў яго»<ref>{{Cite web | url=https://www.gpmradio.ru/exclusive-page/uid/40226 | title=Тренд «Сигма бой» бьет рекорды на Детском радио }}</ref><ref>{{Cite web | url=https://onair.ru/main/enews/view_msg/NMID__90824/ | title=Тренд «Сигма бой» бьет рекорды на Детском радио }}</ref>. {| |+ !Арыгінал !Пераклад |- |Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Каждая девчонка хочет танцевать с тобой.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Я такая вся, что добиваться будешь год. Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Каждая девчонка хочет танцевать с тобой.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Я такая вся, что добиваться будешь год. Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Каждая девчонка хочет танцевать с тобой.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Я такая вся, что добиваться будешь год. (Betsy, Betsy, Betsy) Betsy Джаред, бэйб как лето, Betsy лето как жара (Иу!)<br /> Так что милый мальчик будет прыгать и сгорать. (Ага)<br /> Упакуйся в мою Bentley, полезай в мой Beauty Box, (Давай)<br /> Ты мой Сигма-бой, но я желаю твоих слез. (Понял?)<br /> Сигма, Сигма-бой, бэк на стол, достаю Bank roll,<br /> Я куплю все Skittles, Snickers точно будешь мой, бой.<br /> Сигма, Сигма-бой — я икона твоих икон,<br /> Обо мне мечтают так как будто я биткоин. (Понял?) Сигма, Сигма-бой, но не мой, молча как немой,<br /> Смотрит в никуда ой какой, этот взгляд — огонь.<br /> Годы будут ждать, когда ты соберешься,<br /> И меня когда-нибудь добьешься. Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Каждая девчонка хочет танцевать с тобой.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Я такая вся, что добиваться будешь год.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Каждая девчонка хочет танцевать с тобой.<br /> Сигма, Сигма-бой, Сигма-бой, Сигма-бой,<br /> Я такая вся, что добиваться будешь год. |Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Кожная дзяўчынка хоча танцаваць з табой.<br /> Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Я такая ўся, што дамагацца будзеш год. Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Кожная дзяўчынка хоча танцаваць з табой.<br /> Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Я такая ўся, што дамагацца будзеш год. Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Кожная дзяўчынка хоча танцаваць з табой.<br /> Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Я такая ўся, што дамагацца будзеш год. (Betsy, Betsy, Betsy) Betsy Джарэд, бэйб як лета, Betsy лета як спякота (Ву!)<br /> Так што мілы хлопчык будзе скакаць і згараць. (Ага)<br /> Упакуйся ў маю Bentley, залазь у мой Beauty Box, (Давай)<br /> Ты мой Сігма-бой, але я жадаю тваіх слёз. (Зразумеў?)<br /> Сігма, Сігма-бой, бэк на стол, дастаю Bank roll,<br /> Я куплю ўсе Skittles, Snickers дакладна будзеш мой, бой.<br /> Сігма, Сігма-бой — я ікона тваіх ікон,<br /> Пра мяне мараць так як быццам я біткойн. (Зразумеў?) Сігма, Сігма-бой, але не мой, моўчкі як нямы,<br /> Глядзіць у нікуды ой які, гэты погляд — агонь.<br /> Гады будуць чакаць, калі ты збярэшся,<br /> І мяне калі-небудзь даможашся. Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Кожная дзяўчынка хоча танцаваць з табой.<br /> Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Я такая ўся, што дамагацца будзеш год. Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Кожная дзяўчынка хоча танцаваць з табой.<br /> Сігма, Сігма-бой, Сігма-бой, Сігма-бой,<br /> Я такая ўся, што дамагацца будзеш год. |} == Чарты == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" !Чарт (2024—2025) !Пазіцыя |- {{single chart|Austria|73|artist=Betsy / Мария Янковская|song=Sigma Boy|rowheader=true|access-date=7 January 2025}} |- {{single chart|Czechdigital|30|year=2025|week=1|rowheader=true|access-date=19 January 2025}} |- {{single chart|Germany|56|songid=2498518|artist=Betsy / Мария Янковская|song=Sigma Boy|rowheader=true|access-date=17 January 2025}} |- ! scope="row"| Sweden ([[Sverigetopplistan]])<ref>{{Cite web|url=https://sverigetopplistan.se/chart/41/?dspy=2025&dspp=3|title=Veckolista Singlar, vecka 3|publisher=[[Sverigetopplistan]]|lang=sv|access-date=18 January 2025}}</ref> | 89 |- ! scope="row"| US [[Hot Dance/Pop Songs]] (''[[Billboard]]'')<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/hot-dance-pop-songs/2025-01-18/|title=Hot Dance/Pop Songs: Week of January 18, 2025|magazine=[[Billboard]]|access-date=19 January 2025}}</ref> |7 |} == Крытыка == Нямецкая дэпутатка [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] Нэла Рыль прапанавала забараніць расійскую песню «Сігма Бой», бо кампазіцыя прапагандуе «патрыярхальныя і прарасійскія погляды на свет». Яна адзначыла, што песня папулярная сярод падлеткаў, але ў той жа час з’яўляецца адным з прыкладаў «расійскага пранікнення ў папулярны дыскурс праз сацыяльныя сеткі»<ref>[https://rtvi.com/news/v-evroparlamente-predlozhili-zapretit-rossijskuyu-pesnyu-sigma-boj/ В Европарламенте предложили запретить российскую песню «Сигма бой»]</ref><ref>https://www.bfm.ru/news/566566</ref>. З ініцыятывай забароны песні таксама выступілі праваслаўныя актывісты з «[[Сорак саракоў (рух)|Сорак саракоў]]», якія, наадварот, угледзелі ў творчасці школьніц пагрозу традыцыйным каштоўнасцям, а вобразы саміх дзяўчынак палічылі залішне «сексуалізаванымі»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/7460175 Sigma Boy везде не свой — Коммерсантъ Санкт-Петербург]</ref>. Цэнтр процідзеяння дэзынфармацыі СНБА Украіны абвінаваціў песню ў прапагандзе, заявіўшы, што Расія выкарыстоўвае песні як інструмент «мяккай сілы»<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/67a5f1f39a79478053af65f2 На Украине песню «Сигма-бой» назвали инструментом пропаганды Кремля — https://www.rbc.ru/]</ref><ref>[https://vz.ru/news/2025/2/7/1313447.html На Украине песню «Сигма-бой» назвали пропагандой российской культуры — Взгляд. Деловая газета]</ref><ref>[https://t.me/CenterCounteringDisinformation/13244 Официальный телеграмм-канал СНБО Украины]</ref>. == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=frAhxXbLetk Sigma Boy(афіцыйнае аўдыё)] на «Ютубе» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-02}} [[Катэгорыя:Песні на рускай мове]] [[Катэгорыя:Поп-музыка]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 2024 года]] [[Катэгорыя:Песні 2024 года]] 075orlld30wtkznndjst3o0km9mp6ae 0 786023 5125409 5123856 2026-04-13T13:00:05Z M.L.Bot 261 /* Памерлі */ -непатрэбная вікіфікацыя 5125409 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == <ref name="kp" /> <ref name ="god"/> == Кнігі == {{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}} == Прэміі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — беларускі гісторык-медыявіст, кнігазнавец, скарыназнавец. * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. ==Гл. таксама== == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name ="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}</ref> <ref name ="god">{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{вонкавыя спасылкі}} {{храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] d869fzbgk8fpsm0ys9f07gm5ueqyknk 0 787382 5125394 4989425 2026-04-13T12:38:43Z Паўлюк Шапецька 37440 5125394 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Сяргей Гарбок |поўнае імя = Сяргей Валер’евіч Гарбок |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} → <br/> {{Сцягафікацыя|Расія}} |рост = 196 см |вага = 98 кг |пазіцыя = |клуб = |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера | | |}} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Сярге́й Вале́р’евіч Гарбо́к'''{{efn|{{lang-ru|Серге́й Вале́рьевич Горбо́к}}.}} (нар. {{ДН|4|12|1982}}, {{МН|Мінск||}}) — [[беларусь|беларускі]] і [[расія|расійскі]] [[гандбаліст]], [[трэнер]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] і [[Мужчынская зборная Расіі па гандболе|нацыянальнай зборнай Расіі]]. {{дапісаць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{DEFAULTSORT:Гарбок Сяргей Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК ЗТР Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Цэле]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Райн-Некар Лёвен]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Чэхаўскія Мядзведзі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вардар Скоп’е]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Пік Сегед]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Віктар]] 35149pe5z3fjaki884yew9hocksxdkj 5125400 5125394 2026-04-13T12:50:00Z Паўлюк Шапецька 37440 5125400 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Сяргей Гарбок |поўнае імя = Сяргей Валер’евіч Гарбок |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} → <br/> {{Сцягафікацыя|Расія}} |рост = 196 см |вага = 98 кг |пазіцыя = |клуб = |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера | | |}} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Сярге́й Вале́р’евіч Гарбо́к'''{{efn|{{lang-ru|Серге́й Вале́рьевич Горбо́к}}.}} (нар. {{ДН|4|12|1982}}, {{МН|Мінск||}}) — [[беларусь|беларускі]] і [[расія|расійскі]] [[гандбаліст]], [[трэнер]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] і [[Мужчынская зборная Расіі па гандболе|нацыянальнай зборнай Расіі]]. {{дапісаць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{DEFAULTSORT:Гарбок Сяргей Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК ЗТР Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Цэле]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Райн-Некар Лёвен]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Чэхаўскія Мядзведзі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вардар Скоп’е]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Пік Сегед]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Віктар Стаўрапаль]] oe34tgfmg3dk7f4qkvajnz22odp921j 5125405 5125400 2026-04-13T12:53:41Z Паўлюк Шапецька 37440 5125405 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2 |імя = Сяргей Гарбок |поўнае імя = Сяргей Валер’евіч Гарбок |выява = |мянушкі = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} → <br/> {{Сцягафікацыя|Расія}} |рост = 196 см |вага = 98 кг |пазіцыя = |клуб = |нумар = |моладзевыя клубы = |моладзевыя гады = |клубы = {{гандбольная кар’ера }} |нацыянальная зборная = {{гандбольная кар’ера | | |}} |трэнерскія гады = |трэнерскія клубы = |медалі = |абнаўленне дадзеных аб клубе = |абнаўленне дадзеных аб зборнай = }} '''Сярге́й Вале́р’евіч Гарбо́к'''{{efn|{{lang-ru|Серге́й Вале́рьевич Горбо́к}}.}} (нар. {{ДН|4|12|1982}}, {{МН|Мінск||}}) — [[беларусь|беларускі]] і [[расія|расійскі]] [[гандбаліст]], [[трэнер]] і [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]] і [[Мужчынская зборная Расіі па гандболе|нацыянальнай зборнай Расіі]]. {{дапісаць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{DEFAULTSORT:Гарбок Сяргей Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК ЗТР Запарожжа]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Цэле]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Райн-Некар Лёвен]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Чэхаўскія Мядзведзі]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Вардар Скоп’е]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Пік Сегед]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Віктар Стаўрапаль]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі міжнароднага класа]] npv3ye3fisx9kkl585muoosn2xuepsu 0 787492 5125742 4990642 2026-04-14T05:48:12Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125742 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джына Чэрві''' ({{lang-it|Gino Cervi}}; {{ДН|||1901}}—{{ДС|||1974}}) — італьянскі [[акцёр]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 мая 1901 года ў [[Балоння|Балонні]], сын тэатральнага крытыка Антоніа Чэрві. У 1924 годзе пачаў акцёрскую кар’еру ў трупе Альды Барэлі, у 1925 годзе перайшоў у трупу Луіджы Пірандэла, затым у трупу Тафана — Мальтальяці і ў 1938 годзе апынуўся ў рымскім тэатры «Элізеа». . Заняўся рэжысурай, не пакінуўшы і акцёрскага рамяства. Найбольшую ўвагу прыцягнулі яго пастаноўкі «Дванаццатай ночы» і «Віндзарскіх насмешніц» Шэкспіра, інсцэніроўка «Гульца» Дастаеўскага, «Але гэта несур’ёзна!» Пірандэла, «Сірано дэ Бержэрак» Растана, «Кардынал Ламберціні» Альфрэда Тэстоні. У 1932 годзе ўпершыню з’явіўся ў кіно, пачаўшы з невялікай ролі ў прыгодніцкім фільме Джэнара Рыгелі пра лётчыкаў «Лазурная армія». Асноўнымі акцёрскімі працамі Чэрві ў італьянскім перадваенным кіно былі ролі ў фільмах рэжысёра Алесандра Блазэці — «Альдэбаран» у 1935 годзе, «Этара Ф’ерамоска» ў 1938 годзе і «Прыгода Сальватара Розы» у 1939. Пасля вайны асноўным яго дасягненнем стала серыя фільмаў пра Дона Каміла, у якой ён сыграў адну з галоўных роляў. == Фільмаграфія == * (1953) «[[Вакзал Тэрміні (фільм)|Вакзал Тэрміні]]» — ''камісар паліцыі'' * (1960) «[[Шыкоўныя жанчыны]]» — бацька Уга == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэрві Джына}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] da5dwqimdftnjyk83pw8nrmrql4m4ys 0 789693 5125893 5057272 2026-04-14T10:56:33Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125893 wikitext text/x-wiki У сезоне 2003/2004 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|РЦАП-Аркатрон-МНС]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * Андрэй Галушка (1983) * [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Андрэй Крайноў]] (1978) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * Алег Гржалеўскі (1984) * [[Юрый Грамыка]] (1984) * Антон Журык (1981) * Андрэй Сергіевіч (1982) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў|Канстанцін Якаўлеў]] (1985) * Яніс Гаўрылідзіс (1985) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Жук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск]] * [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5961/ ЛИГА ЧЕМПИОНОВ. Начинать чемпионам] * [https://pressball.by/blog/pressball/5972/ Разъехались, разлетелись] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2003/2004]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2003/2004|Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:2003 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2004 год у Мінску]] plcxcv7o2vcwk064du1qps26wtvyckj 0 789816 5125769 5056206 2026-04-14T07:08:44Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125769 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Андрэй Крайноў]] (1978) * [[Ігар Сакалоўскі]] (1976) * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (1977, [[Расія]]) * Дзяніс Зялінскі (1978, Расія) * [[Алег Рагозін]] (1977, [[Украіна]]) * Марат Гарошка (1988) * Мікалай Кулікоў (1979, Расія) * [[Максім Няхайчык]] (1974) * [[Уладзімір Наганаў]] (1976) * [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (1988) * Уладзімір Хузееў (1980) * [[Канстанцін Курыленка]] (1980, Украіна) * Андрэй Філіпаў (1980, Расія) * [[Рыгор Благанадзеждзін]] (1981, Расія) * Дзмітрый Поляк (1982, Украіна) * Віталь Ряхоўскі (1978, Расія) * [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (1981) * [[Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў|Канстанцін Якаўлеў]] (1985) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2008 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2009 год у Брэсце]] lbojjqu33xwdik0ehfjreskxr8qv1xg 5125895 5125769 2026-04-14T10:57:23Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125895 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Андрэй Крайноў]] (1978) * [[Ігар Сакалоўскі]] (1976) * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (1977, [[Расія]]) * Дзяніс Зялінскі (1978, Расія) * [[Алег Рагозін]] (1977, [[Украіна]]) * Марат Гарошка (1988) * Мікалай Кулікоў (1979, Расія) * [[Максім Няхайчык]] (1974) * [[Уладзімір Наганаў]] (1976) * [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (1988) * Уладзімір Хузееў (1980) * [[Канстанцін Курыленка]] (1980, Украіна) * Андрэй Філіпаў (1980, Расія) * [[Рыгор Благанадзеждзін]] (1981, Расія) * Дзмітрый Поляк (1982, Украіна) * Віталь Ряхоўскі (1978, Расія) * [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (1981) * [[Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў|Канстанцін Якаўлеў]] (1985) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2008 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2009 год у Брэсце]] 1s5o8a6azygesmd3r88evf5xnmp8rci 0 789837 5125710 5123939 2026-04-14T04:34:00Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125710 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Раманавіч Жук|Аляксей Жук]] (1980) * [[Аляксей Леанідавіч Кішоў|Аляксей Кішоў]] (1986) * Іван Санько (1986) * Андрэй Кажураў (1988) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (1982) * Сяргей Ісачанка (1986) * Віталь Мароз (1986) * [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (1988) * Дзмітрый Жук (1988) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * Сяргей Гоўша (1982) * Ілья Міцкавец (1983) * [[Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў|Дзмітрый Чыстабаеў]] (1986) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Яўген Сямёнаў]] (1986) * [[Дзяніс Крыцкі]] (1988) * Уладзімір Асін (1989) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2009/2010 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2008 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] hkewi0fsbb8zrv5t8gqmhs51nk33jfx 0 789885 5125711 5113356 2026-04-14T04:34:05Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125711 wikitext text/x-wiki У сезоне 2003/2004 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Раманавіч Жук|Аляксей Жук]] (1980) * Станіслаў Закржэўскі (1982) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (1982) * Сяргей Ісачанка (1986) * Іван Антушэвіч (1981) * Сяргей Кастрама (1983) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * Сяргей Гоўша (1982) * Аляксей Даманцэвіч (1982) * Ілья Міцкавец (1983) * [[Аляксандр Падасінаў]] (1984) * [[Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў|Дзмітрый Чыстабаеў]] (1986) * [[Васіль Астроўскі]] (1981) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Васіль Паўленка (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2002/2003 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2004/2005 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5972/ Разъехались, разлетелись] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2003/2004]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2003/2004|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2003 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2004 год у Мінску]] aih9lr01j24v8sm31nt5g3k5l80r9d9 5125768 5125711 2026-04-14T07:08:36Z Паўлюк Шапецька 37440 5125768 wikitext text/x-wiki У сезоне 2003/2004 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]] ({{Ср}}'''Срэбраны прызёр'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Раманавіч Жук|Аляксей Жук]] (1980) * Станіслаў Закржэўскі (1982) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (1982) * Сяргей Ісачанка (1986) * Іван Антушэвіч (1981) * Сяргей Кастрама (1983) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * Сяргей Гоўша (1982) * Аляксей Даманцэвіч (1982) * Ілья Міцкавец (1983) * [[Аляксандр Падасінаў]] (1984) * [[Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў|Дзмітрый Чыстабаеў]] (1986) * [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (1981) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Васіль Паўленка (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2002/2003 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2004/2005 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5972/ Разъехались, разлетелись] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2003/2004]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2003/2004|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2003 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2004 год у Мінску]] 75f14g685wyi2xhttdh77d9zlf67ykk 0 792746 5125358 5123721 2026-04-13T12:06:58Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ беларускай мовай 5125358 wikitext text/x-wiki {{ДД | партыя = [[КПСС]] (1976—1991)}} '''Аляксандр Адамавіч Федарцоў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, юрыст. Першы намеснік Старшыні [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] (2005—2014). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 верасня 1955 года ў в. [[Валькі (Талачынскі раён)|Валькі]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. Бацька — трактарыст, маці — палявая рабочая ў калгасе<ref name="gp">[http://gp.by/novosti/obshchestvo/news236570.html Инженерия человеческих душ: судья суда ЕАЭС Александр Федорцов о малой родине, людях и трудностях профессии]</ref>. У дзяцінстве марыў стаць лётчыкам<ref name="gp"/>. Са жніўня 1972 года па ліпень 1975 года з’яўляўся курсантам Харкаўскага вышэйшага ваеннага авіяцыйнага вучылішча лётчыкаў ВПС. Два гады лятаў, камісаваны па стане здароўя<ref name="gp"/>. У 1975 годзе выпадкова паступіў на [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]: сябар пераканаў, што прафесія цікавая, таму вырашыў паспрабаваць<ref name="gp"/>. Паколькі скончыў ваеннае вучылішча, то мог паступаць у любую ВНУ СССР без экзаменаў. На трэцім курсе пайшоў вывучаць следча-судова-пракурорскую спецыялізацыю і вырашыў стаць суддзёй<ref name="gp"/>. З кастрычніка 1976 года — член [[КПСС]]<ref name="gsu">[https://old.gsu.by/biglib/GSU/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0/1981/%E2%84%9631_(480)_31-10-1981.pdf Выбары народнага суддзі // Гомельскі універсітэт. — 1981. — № 31 (480). — 31 кастрычніка. — С. 1.]</ref>. У 1980 годзе скончыў юрыдычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. З 1980 года — стажор народнага суддзі суда Савецкага раёна г. Гомеля<ref name="gsu"/>. З 25 кастрычніка 1981 года — народны суддзя Цэнтральнага раёна г. Гомеля<ref name="gsu"/>, з 1987 года — старшыня суда Савецкага раёна г. Гомеля. Прымаў удзел у судзебным працэсе па справе аб гібелі ў сакавіку 1986 года ў [[Гомельскі дзяржаўны цырк|Гомельскім цырку]] артысткі [[Ірына Асмус|Ірыны Асмус]]<ref name="gp"/>. З 1991 года — суддзя Гомельскага абласнога суда. З 1997 года — начальнік упраўлення юстыцыі [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага аблвыканкама]]. З 1998 года — старшыня Гомельскага абласнога суда. З 2003 года — намеснік Старшыні, старшыня судовай калегіі па крымінальных справах Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. З 2005 года па 30 снежня 2014 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31400648 Указ Президента Республики Беларусь от 30 декабря 2014 года № 648 «Об освобождении от должности А. А. Федорцова»]</ref> — першы намеснік Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. У 2011 годзе вёў працэс<ref>[https://belta.by/society/view/veschdoki-po-delu-o-terakte-v-minskom-metro-byli-prodemonstrirovany-segodnja-v-sude-100953-2011/ Вещдоки по делу о теракте в минском метро были продемонстрированы сегодня в суде]</ref> і вынес смяротны прысуд<ref>[https://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2011/december/10146/ Верховный Суд Республики Беларусь приговорил Д. Коновалова и В. Ковалева к смертной казни]</ref> у дачыненні да Дзмітрыя Канавалава і Уладзіслава Кавалёва пасля [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракту]] на станцыі [[Мінскі метрапалітэн|метро]] «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]» у [[Мінск]]у. У 2012 годзе абраны намеснікам старшыні Беларускага рэспубліканскага саюза юрыстаў<ref>[https://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2012/may/9140/ Съезд Белорусского республиканского союза юристов прошел в Минске (+фото)]</ref>. З 1 студзеня 2015 года па 2023 год — суддзя Суда Еўразійскага эканамічнага саюза, у тым ліку з 1 студзеня 2015 года<ref>[https://belta.by/politics/view/fedortsov-stal-predsedatelem-suda-eaes-62630-2015/ Федорцов стал председателем Суда ЕАЭС]</ref> па снежань 2017 года<ref>[https://courteurasian.org/about_the_court/judges/ Судьи]</ref> — старшыня Суда Еўразійскага эканамічнага саюза<ref>[https://courteurasian.org/about_the_court/judges/ Судьи]</ref>. [[Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання|Дэлегат]] [[VII Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] ад Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў<ref>[https://vns.gov.by/ru/struct-ru/persons/view/fedortsov-aleksandr-adamovich-860/ Федорцов Александр Адамович]</ref>. == Сям’я == * Сын — Дзмітрый Аляксандравіч Федарцоў (нар. 1979) — беларускі юрыст, старшыня эканамічнага суда Магілёўскай вобласці (з 2024). * Унук — Дзяніс Дзмітрыевіч Федарцоў (нар. 2008). == Узнагароды == * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2002)<ref>Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 15 лютага 2002 года № 111 «Аб узнагароджанні суддзяў судоў і работнікаў органаў юстыцыі дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»</ref>, * [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]] (2012)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2012-21/2012-21(010-037).pdf&oldDocPage=20 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 лютага 2012 года № 57 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]</ref>, * медаль «За ўклад у стварэнне Еўразійскага эканамічнага саюза» (2019)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=F91900196 Решение Высшего Евразийского экономического совета от 29 мая 2019 г. № 3 «О награждении медалью «За вклад в развитие Евразийского экономического союза»»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федарцоў Аляксандр Адамавіч}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Суддзі Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] 0n1ljv7r4yud6xkgjjlgvomyq1k3nrn 0 794721 5125660 5056711 2026-04-13T22:27:27Z DzBar 156353 афармленне 5125660 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Wii'''{{Efn|У адрозненне ад іншых кансолей Nintendo, Wii не названа "Nintendo Wii", як і Wii U<ref>{{Cite web |title=Nintendo style guide |url=http://cryptosystem.org/lcvg/e32k6/Corporate/FACT_Nintendo_style_guide_FINAL.pdf |access-date=April 26, 2013 |publisher=[[Nintendo]] |archive-date=October 29, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202544/http://cryptosystem.org/lcvg/e32k6/Corporate/FACT_Nintendo_style_guide_FINAL.pdf |url-status=live }}</ref>}} — хатняя гульнявая кансоль, распрацаваная і прададзеная кампаніяй [[Nintendo]]. Яна была выпушчана 19 лістапада 2006 года ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і ў снежні 2006 года для большасці іншых рэгіёнаў свету. Гэта пятая па велічыні хатняя гульнявая кансоль Nintendo пасля [[Nintendo GameCube|GameCube]] і кансоль сёмага пакалення разам з [[Xbox 360]] ад [[Microsoft]] і [[PlayStation 3]] ад Sony. Прэзідэнт Nintendo, Сатору Івата, засяродзіўся на прыцягненні больш шырокай аўдыторыі праз інавацыйны геймплэй, а не на канкурэнцыі з Microsoft і Sony ў галіне вылічальнай магутнасці. Шыгеру Міямота і Генё Такэда кіравалі распрацоўкай, якая першапачаткова мела кодавую назву '''Revolution'''. Wii рабіла акцэнт на новых формах узаемадзеяння, асабліва праз свой бесправадны кантролер ''Wii Remote'', які меў элементы кіравання з адсочваннем руху і мог распазнаваць жэсты і функцыянаваць як прылада ўказання. Wii была першай кансоллю Nintendo з убудаваным падключэннем [[Інтэрнэт|да Інтэрнэту]], што дазваляла гуляць у анлайн-гульні і дадаць [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавую дыстрыбуцыю]] праз Wii Shop Channel. Яна таксама падтрымлівала бесправадное падключэнне да партатыўнай кансолі [[Nintendo DS]] для некаторых гульняў. Раннія мадэлі былі зваротна сумяшчальныя з гульнямі і аксэсуарамі GameCube. Пазней Nintendo выпусціла больш танныя версіі: RVL-101 без сумяшчальнасці з GameCube і Wii Mini, у якой былі выдалены такія функцыі, як падключэнне да Інтэрнэту і захоўванне на SD-карце. == Абсталяванне == === Кансоль === [[Файл:NintendoStack.jpg|alt=Stack of video-game consoles, of which the Wii is the smallest|міні|Параўнанне памераў Wii (уверсе) з [[Nintendo GameCube|GameCube]], Nintendo 64, North American Super NES і [[Nintendo Entertainment System|NES]] .]] Nintendo вырашыла не пераўзыходзіць па прадукцыйнасці кансолі канкурэнтаў. У адрозненне ад папярэдніх кансоляў, яны стварылі Wii з гатовага камерцыйнага абсталявання, а не распрацоўвалі кампаненты па індывідуальнай замове. Гэта значна знізіла вытворчыя выдаткі, дазволіўшы Nintendo прапанаваць кансоль па больш нізкай цане.<ref name="fortune 2007">{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100083454/|title=Wii will rock you|author=O'Brien|first=Jeffrey M.|website=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=June 11, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812100316/https://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/06/11/100083454/|archive-date=August 12, 2020|access-date=November 12, 2020|url-status=live}}</ref> Як растлумачыў Міямота: «Першапачаткова я хацеў машыну, якая каштавала б 100 долараў. Мая ідэя заключалася ў тым, каб не траціць нічога на тэхналогію кансолі, каб усе грошы можна было выдаткаваць на паляпшэнне інтэрфейсу і праграмнага забеспячэння».<ref>{{cite book|title=Crafting and Executing Strategy: The Quest for Competitive Advantage: Concepts and Cases 16th Edition|publisher=[[McGraw-Hill]]|isbn=978-0-07-338124-4|last1=Thompson|first1=Arthur|last2=Peteraf|first2=Margaret|last3=Gamble|first3=John|last4=Strickland|first4=A.|chapter=Case 14: Competition in Video Game Consoles: Sony, Microsoft and Nintendo Battle for Supremacy|pages=C-198-C-211|year=2008}}</ref> {{Некалькі выяў|image1=Nintendo-IBM-BROADWAY-1.webp|total_width=250|image2=Nintendo-HOLLYWOOD-1.webp|caption1=Broadway CPU|caption2=Hollywood CPU}} [[Цэнтральны працэсар]] Wii пад назвай Broadway — гэта 32-бітны чып, распрацаваны [[IBM]]. Заснаваны на той жа архітэктуры PowerPC, што і працэсар Gekko ў GameCube, ён працуе на частаце 729…&nbsp;МГц і быў выраблены з выкарыстаннем больш эфектыўнага 90-нм працэсу, што знізіла спажыванне энергіі прыкладна на 20 % у параўнанні з 180-нм працэсам Gekko.<ref name="IGNTech">{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/699/699118p1.html|title=Revolution's Horsepower|author=Casamassina|first=Matt|website=[[IGN]]|date=March 29, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522074334/http://wii.ign.com/articles/699/699118p1.html|archive-date=May 22, 2011|access-date=December 23, 2006}}</ref><ref name="Wii: The Total Story">{{Cite web|url=http://wii.ign.com/launchguide/hardware1.html|title=Wii: The total story|website=[[IGN]]|date=October 28, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061028073931/http://wii.ign.com/launchguide/hardware1.html|archive-date=October 28, 2006|access-date=November 20, 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.macworld.com/article/1052806/broadway.html|title=IBM ships 'Broadway' chips for Nintendo Wii|author=Ames|first=Ben|website=[[MacWorld]]|date=September 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20140928122747/http://www.macworld.com/article/1052806/broadway.html|archive-date=September 28, 2014|access-date=November 12, 2020|url-status=live}}</ref> Іншыя сістэмныя функцыі выконваюцца Hollywood, сістэмай на крышталі (SoC), распрацаванай ATI, якая спалучае ў сабе функцыі графікі, аўдыё і ўводу/вываду.<ref name="IGNTech" /> Яе графічны працэсар (GPU) — гэта абноўленая версія Flipper з GameCube, якая працуе на частаце 243&nbsp;МГц і 3&nbsp;МБ убудаванай тэкстурнай памяці, што ў 1,5 разы хутчэй, што дазваляе падтрымліваць больш складаныя візуальныя эфекты. Ён таксама змяшчае Starlet, супрацэсар на базе ARM з 96&nbsp;КБ аператыўнай памяці, якая кіруе аперацыямі ўводу/вываду і бяспекай сістэмы. Hollywood інтэгруе 24&nbsp;МБ высакахуткаснай 1T-SRAM, якая працуе разам з 64&nbsp;МБ памяці GDDR3, усталяванай на мацярынскай плаце, што даводзіць агульны аб’ём сістэмнай памяці да 88&nbsp;МБ.<ref name="IGNTech" /> Што да вылічальнай магутнасці, Wii была прыкладна ў 1,5-2 разы магутнейшая за GameCube,<ref name="Wii: The Total Story" /><ref name="ign wii faq">{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/733/733464p7.html|title=IGN's Nintendo Wii FAQ|author=Casamassina|first=Matt|website=[[IGN]]|date=September 19, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031001548/http://wii.ign.com/articles/733/733464p7.html|archive-date=October 31, 2006|access-date=November 11, 2006}}</ref>, але найменш магутнай сярод асноўных хатніх кансоляў свайго пакалення.<ref>{{Cite news|last=Schiesel|first=Seth|date=November 24, 2006|title=Getting everybody back in the game|url=https://www.nytimes.com/2006/11/24/arts/24wii.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502100842/http://www.nytimes.com/2006/11/24/arts/24wii.html|archive-date=May 2, 2013|access-date=September 13, 2012|work=[[The New York Times]]}}</ref> Мацярынская плата Wii мае модуль [[Wi-Fi|WiFi]], які падтрымлівае рэжымы 802.11b і 802.11g, і модуль [[Bluetooth]] для сувязі з кантролерамі. Адаптар лакальнай сеткі на базе USB можа падключыць Wii да правадной сеткі Ethernet.<ref name="ign wii faq">{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/733/733464p7.html|title=IGN's Nintendo Wii FAQ|author=Casamassina|first=Matt|website=[[IGN]]|date=September 19, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061031001548/http://wii.ign.com/articles/733/733464p7.html|archive-date=October 31, 2006|access-date=November 11, 2006}}</ref> Гульні чытаюцца праз аптычны прывад з пярэдняй загрузкай, сумяшчальны з фірмовымі 12-см дыскамі Wii discs і 8-см дыскамі GameCube discs. Аднак ён не падтрымлівае стандартныя аптычныя носьбіты, такія як DVD або CD.<ref>{{Cite web|url=https://www.theregister.com/2007/11/09/wii_dvd_playback_delayed/|title=Nintendo confirms Wii DVD support coming|author=Sherwood|first=James|website=[[The Register]]|date=November 9, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731211831/https://www.theregister.com/2007/11/09/wii_dvd_playback_delayed/|archive-date=July 31, 2020|access-date=November 28, 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2006-11-14-nintendo-confirms-dvd-enabled-wii-in-07.html|title=Nintendo confirms DVD-enabled Wii in '07|author=Miller|first=Paul|website=[[Engadget]]|date=November 14, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230538/https://www.engadget.com/2006-11-14-nintendo-confirms-dvd-enabled-wii-in-07.html|archive-date=December 4, 2020|access-date=December 2, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2007-11-08-dvd-enabled-wii-on-the-backburner.html|title=DVD-enabled Wii on the backburner|author=Savino|first=Candace|website=[[Engadget]]|date=November 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230432/https://www.engadget.com/2007-11-08-dvd-enabled-wii-on-the-backburner.html|archive-date=December 4, 2020|access-date=December 2, 2020|url-status=live}}</ref> Слот аптычнага прывада падсвятляецца святлодыёдамі, якія паказваюць актыўнасць сістэмы, напрыклад, мігаючы сінім колерам пры атрыманні паведамленняў праз WiiConnect24 або падчас чытання дыска.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/gallery/evolution-of-nintendos-consoles-switch-switch-lite/2900-1082/|title=Evolution Of Nintendo's consoles: Switch, Switch Lite, 3DS, Wii, SNES, and more|author=Espineli|first=Matt|website=[[GameSpot]]|date=July 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111005149/https://www.gamespot.com/gallery/evolution-of-nintendos-consoles-switch-switch-lite/2900-1082/3/|archive-date=November 11, 2019|access-date=December 2, 2020|url-status=live|last2=Thang|first2=Jimmy}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/Wii/Get-Connected/WiiConnect24/WiiConnect24-Wii-Online-Wii-Nintendo-UK-626436.html|title=WiiConnect24|publisher=[[Nintendo]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211003/https://www.nintendo.co.uk/Wii/Get-Connected/WiiConnect24/WiiConnect24-Wii-Online-Wii-Nintendo-UK-626436.html|archive-date=2021-10-03|access-date=December 2, 2020}}</ref> Сістэма ўключае ў сябе 512&nbsp;МБ убудаванай [[Флэш-памяць|флэш-памяці]] для захоўвання захаваных дадзеных і загружанага кантэнту. Гэту памяць можна было пашырыць з дапамогай SD-карт, устаўленых у слот за пярэдняй панэллю.<ref>{{Cite web|url=https://www.gamasutra.com/view/news/100029/Breaking_Nintendo_Announces_New_Revolution_Name__Wii.php|title=Breaking: Nintendo announces new Revolution name – 'Wii'|author=Carless|first=Simon|website=[[Gamasutra]]|date=April 27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404212537/http://www.gamasutra.com/view/news/100029/Breaking_Nintendo_Announces_New_Revolution_Name__Wii.php|archive-date=April 4, 2019|access-date=November 12, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/745/745360p1.html|title=Excite Truck custom soundtrack confirmed|author=Boson|first=Mark|website=[[IGN]]|date=November 10, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126085904/http://wii.ign.com/articles/745/745360p1.html|archive-date=January 26, 2007|access-date=November 10, 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/Support/Wii/Usage/Wii-Menus/Wii-System-Update/Wii-System-Update-242935.html|title=Wii System Update|website=Nintendo Support|archive-url=https://archive.today/20210228071610/https://www.nintendo.co.uk/Support/Wii/Usage/Wii-Menus/Wii-System-Update/Wii-System-Update-242935.html|archive-date=February 28, 2021|access-date=February 28, 2021|url-status=live}}</ref> На момант запуску Wii была самай маленькай хатняй кансоллю Nintendo. Памеры яе складалі 44 на 157 на 215,4 міліметраў у вертыкальным становішчы. Кансоль была распрацавана для працы як гарызантальна, так і вертыкальна.<ref name="pcworld closer look">{{Cite web|url=http://www.pcworld.com/article/127859/a_closer_look_at_the_nintendo_wii.html|title=A closer look at the Nintendo Wii|author=Allen|first=Danny|date=November 17, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205074335/http://www.pcworld.com/article/id%2C127859-page%2C1/article.html|archive-date=February 5, 2008|access-date=March 8, 2007}}</ref> У камплект ўваходзіць падстаўка, якая выкарыстоўваецца для ўстойлівасці пры вертыкальным размяшчэнні. З вагай 1,2 кілаграма<ref name="pcworld closer look" /> Wii была самай лёгкай з трох асноўных кансоляў сёмага пакалення. == Гульні == [[Файл:Wii-optical-case.png|alt=Wii disc in open case|міні|Аптычны дыск Wii ў чахле]] Рознічныя копіі гульняў пастаўляюцца на фірмовых аптычных дысках тыпу [[DVD]] для Wii, якія спакаваныя ў спецыяльныя канверты з інструкцыямі. У Еўропе ў ніжнім куце папяровай устаўкі на скрынках ёсць трохкутнік. Трохкутнік мае каляровую маркіроўку, каб вызначыць рэгіён, для якога прызначана гульня, і якія мовы інструкцыі ўключаны. Кансоль падтрымлівае рэгіянальную блакіроўку: праграмнае забеспячэнне, даступнае ў пэўным рэгіёне, можна прайграваць толькі на абсталяванні гэтага рэгіёна.<ref>{{Cite web|url=http://www.joystiq.com/2006/09/15/wii-not-even-remotely-region-free/|title=Wii not even remotely region-free – Joystiq|author=Kietzmann|first=Ludwig|website=[[Joystiq]]|date=October 20, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061020012458/http://www.joystiq.com/2006/09/15/wii-not-even-remotely-region-free/|archive-date=October 20, 2006|access-date=August 10, 2018}}</ref> У Паўночнай і Паўднёвай Амерыцы было абвешчана, што да дня запуску выйдзе дваццаць адна гульня, а яшчэ дванаццаць — пазней у 2006 годзе.<ref name="gamasutra launch titles">{{Cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/game-platforms/nintendo-confirms-wii-virtual-console-launch-titles|title=Nintendo Confirms Wii, Virtual Console Launch Titles|author=Carless|first=Simon|website=[[Gamasutra]]|date=November 1, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230536/https://www.gamasutra.com/view/news/102459/Nintendo_Confirms_Wii_Virtual_Console_Launch_Titles.php|archive-date=December 4, 2020|access-date=December 4, 2020|url-status=live}}</ref> Сярод гульняў, якія былі запушчаны на сістэму ва ўсіх рэгіёнах, былі ''Wii Sports'', якая ўваходзіла ва ўсе пакеты Wii, акрамя Японіі і Паўднёвай Карэі,<ref>{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6185358.html|title=Q&A: Nintendo's Satoru Iwata|author=Ogawa|first=Yohei|date=February 5, 2008|publisher=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012133858/http://www.gamespot.com/news/6185358.html|archive-date=October 12, 2008|access-date=February 5, 2008|url-status=live|last2=Randolph Ramsay|last3=Tor Thorsen}}</ref> ''[[The Legend of Zelda: Twilight Princess]]'', <ref>{{Cite web|url=https://www.gamasutra.com/view/news/102754/Critical_Reception_Nintendos_The_Legend_of_Zelda_Twilight_Princess.php|title=Critical Reception: Nintendo's The Legend of Zelda: Twilight Princess|author=Cowan|first=Danny|website=[[Gamasutra]]|date=November 22, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115005356/http://www.gamasutra.com/view/news/102754/Critical_Reception_Nintendos_The_Legend_of_Zelda_Twilight_Princess.php|archive-date=November 15, 2013|access-date=December 4, 2020}}</ref> ''Super Monkey Ball: Banana Blitz'' ад Sega і ''Red Steel'' ад [[Ubisoft]].<ref name="gamasutra launch titles" /> ''Metroid Prime 3: Corruption'' была запланавана як гульня для запуску разам з выхадам Wii,<ref name="EG MP3 to launch2">{{cite news|url=http://www.eurogamer.net/articles/news110506metroid3info|title=Metroid 3 to launch with Wii|first=Paul|last=Loughrey|work=[[Eurogamer]]|date=May 11, 2006|access-date=July 18, 2017|archive-date=May 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523191931/https://www.eurogamer.net/articles/news110506metroid3info|url-status=live}}</ref> але была адкладзена да 2007 года за некалькі месяцаў да запуску Wii.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2006/09/14/hands-on-metroid-prime-3-corruption-2|title=Hands-on Metroid Prime 3: Corruption|author=Casamassina|first=Matt|author-link=Matt Casamassina|date=September 26, 2006|publisher=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017152255/http://wii.ign.com/articles/732/732737p1.html|archive-date=October 17, 2007|access-date=January 14, 2008|url-status=live}}</ref> Nintendo таксама планавала выпусціць ''Super Smash Bros. Brawl'' у якасці гульні для запуску, але яе дырэктар Масахіра Сакурай заявіў, што ўзніклі праблемы з адаптацыяй фармату да кіравання рухам Wii.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2006/05/11/e3-2006-super-smash-bros-brawl|title=E3 2006: Super Smash Bros. Brawl|author=Schneider|first=Peer|website=[[IGN]]|date=June 30, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190721205814/https://www.ign.com/articles/2006/05/11/e3-2006-super-smash-bros-brawl|archive-date=July 21, 2019|access-date=December 4, 2020|url-status=live|last2=Casamassina|first2=Matt}}</ref> Сярод новых гульняў для Wii былі гульні флагманскіх франшыз Nintendo, такіх як ''The Legend of Zelda'', ''Super Mario'', ''Pokémon'' і ''Metroid''. Nintendo атрымала падтрымку ад такіх старонніх кампаній, як Ubisoft, Sega, Square Enix, Activision Blizzard, [[Electronic Arts]] і Capcom, прычым для Wii распрацоўвалася больш гульняў, чым для PlayStation 3 ці Xbox 360.<ref>{{Cite web|url=http://www.eontarionow.com/science/2007/07/25/wii-has-most-exclusive-games-in-pipeline/|title=Wii Has Most Exclusive Games In Pipeline|date=July 25, 2007|publisher=EON|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710194336/http://www.eontarionow.com/science/2007/07/25/wii-has-most-exclusive-games-in-pipeline/|archive-date=July 10, 2011|access-date=July 29, 2007}}</ref> Nintendo таксама запусціла лінейку New Play Control! — падборку палепшаных партоў гульняў для GameCube ад іншых вытворцаў, якія былі абноўлены, каб максімальна выкарыстоўваць кіраванне рухам Wii.<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/915/915529p1.html|title=IGN: First Look: Wii de Asobu Pikmin|author=Tanaka|first=John|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512065536/http://wii.ign.com/articles/915/915529p1.html|archive-date=May 12, 2012|access-date=October 28, 2008}}</ref> == Прыём == === Крытычныя агляды === Сістэма была добра прынята пасля прэзентацыі на E3 2006, атрымаўшы прэміі Game Critics Awards за лепшае шоу і лепшае абсталяванне.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamecriticsawards.com/2006winners.html|title=2006 Winners|website=Game Critics Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414080540/http://www.gamecriticsawards.com/2006winners.html|archive-date=April 14, 2016|access-date=August 13, 2006|url-status=live}}</ref> Пазней у снежні ''часопіс Popular Science'' назваў кансоль пераможцам Grand Award у катэгорыі хатніх забаў.<ref>{{Cite magazine|date=December 2006|title=Best of What's New 2006 – Home Entertainment|volume=269|issue=6|page=80|journal=[[Popular Science]]}}</ref> Гульня атрымала мноства ўзнагарод; кансоль была ўганаравана прэміяй Spike TV за відэагульні,<ref>{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6162929.html?|title=Oblivion nabs Spike TV top honors|author=Surette|first=Tim|website=[[GameSpot]]|date=December 9, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070207083115/http://www.gamespot.com/news/6162929.html|archive-date=February 7, 2007|access-date=March 10, 2007}}</ref> залатым джойсцікам ад Golden Joystick Awards,<ref>{{Cite web|url=http://www.mcvuk.com/news/28700/Gears-of-War-swoops-Golden-Joysticks|title=Gears of War scoops Golden Joysticks|author=Parfitt|first=Ben|date=October 26, 2007|publisher=[[MCVUK]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028103626/http://www.mcvuk.com/news/28700/Gears-of-War-swoops-Golden-Joysticks|archive-date=October 28, 2007|access-date=October 31, 2007|url-status=live}}</ref> і прэміяй «Эмі» за інавацыі ў галіне гульнявых кантролераў ад Нацыянальнай акадэміі тэлевізійных мастацтваў і навук.<ref>{{Cite press release|archivedate=https://web.archive.org/web/20080509070210/http://www.emmyonline.org/mediacenter/tech_2k7_winners.html}}</ref> [[IGN]] і ''[[The Guardian]]'' назвалі Wii 10-й найвялікшай гульнявой кансоллю ўсіх часоў з 25 кансолей<ref>{{Cite web|url=http://www.ign.com/top-25-consoles/10.html|title=Nintendo Wii is number 10|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203105301/http://www.ign.com/top-25-consoles/10.html|archive-date=December 3, 2010|access-date=November 11, 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/games/2020/jul/16/the-25-greatest-video-game-consoles-ranked|title=The 25 greatest video game consoles – ranked!|author=Stuart|first=Keith|website=[[The Guardian]]|date=2020-07-16|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211003/http://www.theguardian.com/games/2020/jul/16/the-25-greatest-video-game-consoles-ranked|archive-date=2021-10-03|access-date=2021-09-11|url-status=live}}</ref>, а ''GameSpot'' абраў кансоль як такую, што мае лепшае абсталяванне, у сваіх узнагародах «Лепшае і найгоршае 2006 года».<ref>{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/special_features/bestof2006/achievement/index.html?page=21|title=GameSpot Best Games and Worst Games of 2006|website=GameSpot|archive-url=https://web.archive.org/web/20070203011403/http://www.gamespot.com/special_features/bestof2006/achievement/index.html?page=21|archive-date=February 3, 2007|access-date=March 10, 2007}}</ref> Wii хвалілі за простае, але спагадлівае кіраванне, а таксама за прастату, якая прываблівае шырэйшую аўдыторыю. Нягледзячы на тое, што Дэну Грэбхэму з Tech Radar спадабалася простая механіка, ён заявіў, што «нават бабулі і дзядулі могуць даволі хутка ўсё зразумець», яму таксама спадабалася глыбіня кантэнту, перанесенага з [[Nintendo GameCube|GameCube]].<ref>{{Cite web|url=https://www.techradar.com/reviews/gaming/games-consoles/nintendo-wii|title=Nintendo Wii review|author=Grabham|first=Dan|website=[[Tech Radar]]|date=2008-08-22|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211003/https://www.techradar.com/reviews/gaming/games-consoles/nintendo-wii|archive-date=2021-10-03}}</ref> Уіл Райт, стваральнік ''[[The Sims (серыя гульняў)|The Sims]]'', назваў Wii «адзінай сістэмай наступнага пакалення, якую я бачыў», а PS3 і Xbox 360 — проста пераемнікамі з «паступовым паляпшэннем». Ён лічыў, што Wii не толькі палепшылася ў графіцы, але і пахваліў тое, як яна «ахоплівае зусім іншую дэмаграфічную аўдыторыю».<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2007/oct/26/willwright|title=Q&A: Will Wright, creator of the Sims|author=Johnson|first=Bobbie|website=[[The Guardian]]|date=October 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013050940/http://www.theguardian.com/technology/2007/oct/26/willwright|archive-date=October 13, 2013|access-date=September 25, 2008|url-status=live}}</ref> Рэцэнзентам спадабаўся кампактны дызайн,<ref name="cnet review">{{Cite web|url=https://www.cnet.com/reviews/nintendo-wii-review|title=Nintendo Wii review|author=Ramsay|first=Randolph|website=[[CNET]]|date=2010-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704144834/https://www.cnet.com/reviews/nintendo-wii-review/|archive-date=July 4, 2020|access-date=January 21, 2021|url-status=live}}</ref> а вэб-сайт Ars Technica параўнаў яе з прадуктам [[Apple]].<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2006/11/wii/2/|title=Nintendo Wii: the Ars Technica review|author=Kuchera|first=Ben|website=[[Ars Technica]]|date=2006-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019161209/https://arstechnica.com/gadgets/2006/11/wii/2/|archive-date=October 19, 2020|access-date=January 21, 2021|url-status=live}}</ref> Да 2008 года, праз два гады пасля выхаду Wii, <ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/iwata_asks_special_edition_wii_u_43781_43761.html|title=Iwata Asks: E3 2011 Special Edition|archive-url=https://archive.today/20130421032134/http://www.nintendo.co.uk/Iwata-Asks/Iwata-Asks-E3-2011-Special-Edition-Wii-U/E3-2011-Special-Edition-Wii-U/1-Looking-Beyond-Wii/1-Looking-Beyond-Wii-205181.html|archive-date=April 21, 2013|access-date=June 9, 2011|url-status=live|quote='''Iwata''': I've been looking back at my calendar right before this interview, and I noticed that it's been just about three years since we started having meetings about this.|page=1}}</ref> Nintendo прызнала некалькі абмежаванняў і праблем з сістэмай (напрыклад, меркаванне, што сістэма арыентавана ў першую чаргу на «простую» аўдыторыю<ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/iwata_asks_special_edition_wii_u_43781_43761.html|title=Iwata Asks: E3 2011 Special Edition|website=[[Nintendo]]|date=June 2011|archive-url=https://archive.today/20130421032134/http://www.nintendo.co.uk/Iwata-Asks/Iwata-Asks-E3-2011-Special-Edition-Wii-U/E3-2011-Special-Edition-Wii-U/1-Looking-Beyond-Wii/1-Looking-Beyond-Wii-205181.html|archive-date=April 21, 2013|access-date=June 9, 2011|url-status=live|quote='''Iwata''': The other things is, shortly after the Wii console was released, people in the gaming media and game enthusiasts started recognizing the Wii as a casual machine aimed toward families, and placed game consoles by Microsoft and Sony in a very similar light with each other, saying these are machines aimed towards those who passionately play games. [...] It was a categorization between games that were aimed towards core, and casual.|page=7}}</ref> і непапулярная сярод хардкорных геймераў).<ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/iwata_asks_special_edition_wii_u_43781_43761.html|title=Iwata Asks: E3 2011 Special Edition|website=[[Nintendo]]|date=June 2011|archive-url=https://archive.today/20130421032134/http://www.nintendo.co.uk/Iwata-Asks/Iwata-Asks-E3-2011-Special-Edition-Wii-U/E3-2011-Special-Edition-Wii-U/1-Looking-Beyond-Wii/1-Looking-Beyond-Wii-205181.html|archive-date=April 21, 2013|access-date=June 9, 2011|url-status=live|quote='''Iwata''': On the other hand, I certainly do not think that Wii was able to cater to every gamer's needs, so that's also something I wanted to resolve. [...] The keyword for our presentation at this year's E3 is "Deeper and Wider". With Wii U, I would like to offer this proposal with that concept.|page=7}}</ref> Міямота прызнаў, што адсутнасць падтрымкі відэа [[Тэлебачанне высокай выразнасці|высокай выразнасці]] на Wii і яе абмежаваная сеткавая інфраструктура таксама спрыялі таму, што сістэма разглядалася асобна ад сістэм канкурэнтаў, [[Xbox 360]] і [[PlayStation 3|PlayStation 3.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.uk/NOE/en_GB/news/iwata/iwata_asks_special_edition_wii_u_43781_43761.html|title=Iwata Asks: E3 2011 Special Edition|website=[[Nintendo]]|date=June 2011|archive-url=https://archive.today/20130421032134/http://www.nintendo.co.uk/Iwata-Asks/Iwata-Asks-E3-2011-Special-Edition-Wii-U/E3-2011-Special-Edition-Wii-U/1-Looking-Beyond-Wii/1-Looking-Beyond-Wii-205181.html|archive-date=April 21, 2013|access-date=June 9, 2011|url-status=live|quote='''Miyamoto''': But one of the key reasons that such things as the core and the casuals exist today is that we decided not to adopt HD on the Wii console. Of course, besides that there are things like issues with the controller and the challenges that it brings, network functionalities and many other things, but I think HD was the biggest factor that everyone was able to clearly understand the difference.|page=7}}</ref> Міямота першапачаткова абараняў рашэнне Nintendo не ўключаць HD-графіку ў Wii, сцвярджаючы, што колькасць HDTV у дамах людзей у той час была «пакуль не такой ужо і вялікай. Вядома, я думаю, што праз пяць гадоў Nintendo будзе цалкам верагодна стварыць HD-сістэму, але зараз пераважным тэлевізарам у свеце з’яўляюцца тэлевізары без HD».<ref>{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2006/05/11/e3-2006-miyamoto-successor-to-wii-hd|title=E3 2006: Miyamoto: Successor to Wii HD|author=Hatfield|first=Daemon|website=[[IGN]]|date=May 11, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831072233/http://www.ign.com/articles/2006/05/11/e3-2006-miyamoto-successor-to-wii-hd|archive-date=August 31, 2018|access-date=August 31, 2018|url-status=live}}</ref> У 2013 годзе Міямота ў інтэрв’ю японскаму сайту відэагульняў 4Gamer заявіў: «Нават для Wii, незалежна ад таго, колькі каштавала б сістэма, было б выдатна, калі б яна ўвогуле была ў HD-якасці».<ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20180831073522/http://www.nintendolife.com/news/2013/07/shigeru_miyamoto_wanted_to_go_to_hd_sooner_with_the_wii}}</ref> Адначасова з’явілася крытыка спецыфікацый абсталявання Wii Remote і самой Wii. Былы рэдактар GameSpot і заснавальнік Giantbomb.com Джэф Герстман заявіў, што дынамік кантролера выдае гук нізкай якасці, а сузаснавальнік кампаніі-распрацоўшчыка гульняў Factor 5 Джуліян Эгебрэхт заявіў, што кансоль мае горшыя аўдыёмагчымасці і графіку.<ref>{{Cite web|url=http://sorry.joystiq.com/2006/10/24/critics-still-coming-to-terms-with-wiis-next-gen-ness/|title=Critics still coming to terms with Wii's "next-gen-ness"|author=Snow|first=Blake|website=Joystiq|date=October 24, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105121947/http://sorry.joystiq.com/2006/10/24/critics-still-coming-to-terms-with-wiis-next-gen-ness/|archive-date=November 5, 2006|access-date=February 28, 2021}}</ref> Распрацоўшчык з Вялікабрытаніі Free Radical Design заявіў, што апаратнаму забеспячэнню Wii не хапае магутнасці, неабходнай для запуску праграмнага забеспячэння, якое плануецца выпусціць на іншых кансолях сёмага пакалення.<ref>{{Cite web|url=http://www.frd.co.uk/faq.php?id=3#faq_3|title=Free Radical Design FAQ|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214224330/http://www.frd.co.uk/faq.php?id=3#faq_3|archive-date=December 14, 2007}}</ref> Таксама крытыкавалася падключэнне Wii да Інтэрнэту; Мэт Касамасіна з ''IGN'' параўнаў яго з «цалкам неінтуітыўнай» службай, якая прадастаўлялася для Nintendo DS.<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/mail/2007-01-24.html|title=N-Query|author=Casamassina|first=Matt|website=[[IGN]]|date=January 24, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070303144047/http://wii.ign.com/mail/2007-01-24.html|archive-date=March 3, 2007}}</ref> === Продажы === Першапачатковая рэакцыя спажыўцоў на Wii, відаць, была станоўчай, і каментатары ацанілі запуск як паспяховы.<ref>{{Cite web|url=http://uk.wii.ign.com/articles/749/749560p1.html|title=Wii year in review|author=Casamassina|first=Matt|date=December 22, 2006|publisher=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713005323/http://uk.wii.ign.com/articles/749/749560p1.html|archive-date=July 13, 2011|access-date=February 7, 2007|url-status=live}}</ref> Запуск Wii ў лістападзе 2006 года лічыўся найбуйнейшым запускам кансолі Nintendo ў Амерыцы,<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/747/747728p1.html|title=Wii Sells Through 600k|author=Goldstein|first=Hilary|website=[[IGN]]|date=November 27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061201234035/http://wii.ign.com/articles/747/747728p1.html|archive-date=December 1, 2006|access-date=November 27, 2006}}</ref><ref>{{Cite news|last=Gartenberg|first=Chaim|date=March 6, 2017|title=The Switch broke Nintendo's sales records (in the Americas, at least)|work=[[The Verge]]|url=https://www.theverge.com/2017/3/6/14836170/nintendo-switch-broke-sales-records-americas-zelda-two-day|access-date=September 3, 2018|archive-date=March 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307023109/http://www.theverge.com/2017/3/6/14836170/nintendo-switch-broke-sales-records-americas-zelda-two-day|url-status=live}}</ref> Японіі,<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=70728|title=Early Wii figures from Japan|author=Bramwell|first=Tom|website=Eurogamer|date=December 6, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070211055742/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=70728|archive-date=February 11, 2007|access-date=December 6, 2006|url-status=live}}</ref> Еўропе і Аўстраліі.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=21691|title=European consumers snap up 325,000 Wii consoles in two days // GamesIndustry.biz|author=Gibson|first=Ellie|website=[[GamesIndustry.biz]]|date=December 14, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214203240/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=21691|archive-date=December 14, 2006|access-date=September 3, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2006/12/13/nintendo-australia-breaks-30k-sales-record|title=Nintendo Australia Breaks 30k Sales Record|author=Kolan|first=Patrick|website=[[IGN]]|date=December 13, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904011414/http://www.ign.com/articles/2006/12/13/nintendo-australia-breaks-30k-sales-record|archive-date=September 4, 2018|access-date=September 3, 2018|url-status=live}}</ref> Кансоль пераўзышла па продажах PlayStation 3 і Xbox 360 у некалькіх рэгіёнах за перыяд запуску.<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/news/2007/07/first-half-of-console-sales-for-2007-nintendo-the-big-winner-ps3-dead-last.ars|title=Nintendo the big winner, PS3 dead last for the first half of 2007|author=Kuchera|first=Ben|website=[[Ars Technica]]|date=July 24, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070915005040/http://arstechnica.com/news.ars/post/20070724-first-half-of-console-sales-for-2007-nintendo-the-big-winner-ps3-dead-last.html|archive-date=September 15, 2007|access-date=July 31, 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.next-gen.biz/news/xbox-360-trumps-ps3-japan|title=Xbox 360 Trumps PS3 in Japan|date=November 9, 2007|publisher=[[Edge (magazine)|Edge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110815200311/http://www.next-gen.biz/news/xbox-360-trumps-ps3-japan|archive-date=August 15, 2011|access-date=November 27, 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wii.qj.net/Media-Create-sales-stats-July-9-15-Nintendo-continues-domination/pg/49/aid/98118|title=Media Create sales stats (July 9–15): Nintendo continues domination|author=S.|first=Nicolo|date=July 21, 2007|publisher=qj.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211065100/http://wii.qj.net/Media-Create-sales-stats-July-9-15-Nintendo-continues-domination/pg/49/aid/98118|archive-date=February 11, 2009|access-date=August 1, 2007}}</ref> Wii заставалася дэфіцытам на працягу першага года. Кампаніяпаставіла амаль 3,2&nbsp;мільёнаў адзінак па ўсім свеце да канца 2006 года<ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.jp/ir/pdf/2007/070125e.pdf#page=6|title=Consolidated Financial Highlights|date=January 25, 2007|format=PDF|publisher=Nintendo|archive-url=https://web.archive.org/web/20070616233817/http://www.nintendo.co.jp/ir/pdf/2007/070125e.pdf#page=6|archive-date=June 16, 2007|access-date=October 29, 2009|url-status=live|page=8}}</ref> і працавала над павелічэннем аб’ёмаў вытворчасці да 17,5&nbsp;мільён да 2007 года, але папярэдзіла спажыўцоў, што ў гэтым годзе будзе дэфіцыт Wii.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20061210074624/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/6161717.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7094069.stm|title=Nintendo warns of Wii shortages|date=November 14, 2007|publisher=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228135328/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7094069.stm|archive-date=December 28, 2019|access-date=November 28, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2007/07/11/news/companies/wii/index.htm|publisher=CNN|date=July 11, 2007|title=Christmas morn without a Wii?|access-date=October 23, 2008|archive-date=October 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015203916/http://money.cnn.com/2007/07/11/news/companies/wii/index.htm|url-status=live}}</ref> Да верасня 2007 года продажы Wii перавысілі продажы Xbox 360.<ref>{{Cite web|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2182666,00.asp|title=Nintendo Wii Outsells All Other Game Consoles|website=[[PC World]]|date=September 12, 2007|publisher=Ziff Davis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120902210705/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2182666,00.asp|archive-date=September 2, 2012|access-date=September 21, 2012|url-status=live}}</ref> Каб задаволіць далейшы попыт, Nintendo павялічыла тэмпы вытворчасці Wii з 1,6&nbsp;мільёнаў да прыкладна 2,4&nbsp;мільёнаў адзінак у месяц у 2008 годзе, плануючы задаволіць пастаянны попыт на кансоль.<ref>{{Cite web|url=http://www.abcnews.go.com/Technology/GadgetGuide/story?id=4001054&page=1|title=Can't Find a Wii? Take a Rain Check|author=Phililps|first=Ashley|date=December 18, 2007|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029030219/http://abcnews.go.com/Technology/GadgetGuide/story?id=4001054&page=1|archive-date=October 29, 2008|access-date=October 23, 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-27-fi-nintendo27-story.html|title=Nintendo moves right along|first=Alex|last=Pham|work=[[Los Angeles Times]]|date=October 27, 2008|access-date=December 7, 2008|archive-date=January 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108043631/http://articles.latimes.com/2008/oct/27/business/fi-nintendo27|url-status=live}}</ref> На канферэнцыі распрацоўшчыкаў гульняў у сакавіку 2009 года Івата паведаміў, што Wii дасягнула 50 мільёнаў праданых адзінак.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6206693.html?tag=recent_news;title;1|title=Nintendo's GDC conference|author=Thorsen|first=Tor|website=[[GameSpot]]|date=March 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326162924/http://www.gamespot.com/news/6206693.html?tag=recent_news%3Btitle%3B1|archive-date=March 26, 2009|access-date=March 25, 2009}}</ref> Nintendo абвясціла аб першым зніжэнні цэн на кансоль у верасні 2009 года, знізіўшы рэкамендаваны рознічны кошт з $249.99 да $199.99 . Зніжэнне цэн адбылося праз некалькі дзён пасля таго, як Sony і Microsoft абвясцілі аб падобным зніжэнні цэн на кансолі PlayStation 3 і Xbox 360. Nintendo заявіла, што зніжэнне цэн было зроблена ў чаканні прыцягнення большай колькасці спажыўцоў, якія ўсё яшчэ асцярожна ставяцца да куплі гульнявой кансолі.<ref name="cnn 2009 price drop">{{Cite web|url=https://money.cnn.com/2009/09/24/technology/nintendo_wii_price_cut/index.htm|title=Nintendo slashes Wii price by 20%|author=Pepitone|first=Julianne|website=[[CNN]]|date=September 24, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121023939/https://money.cnn.com/2009/09/24/technology/nintendo_wii_price_cut/index.htm|archive-date=November 21, 2019|access-date=December 2, 2020|url-status=live}}</ref> Wii стала самай прадаванай хатняй гульнявой кансоллю, выпушчанай Nintendo ў 2009 годзе, з продажамі, якія перавысілі 67&nbsp;мільёнаў адзінак.<ref>{{Cite web|url=http://www.joystiq.com/2010/01/28/ds-sells-125-million-worldwide-wii-up-to-67-million/|title=DS sells 125 million worldwide, Wii up to 67 million|author=Fletcher|first=JC|website=[[Joystiq]]|date=January 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130202125/http://www.joystiq.com/2010/01/28/ds-sells-125-million-worldwide-wii-up-to-67-million/|archive-date=January 30, 2010|access-date=August 10, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mitchell|first=Richard|date=January 29, 2010|title=Wii sales surpass NES; DS Nintendo's best-selling hardware ever|work=Joystiq|url=http://www.joystiq.com/2010/01/29/wii-sales-surpass-nes-ds-nintendos-best-selling-hardware-ever?icid=sphere_blogsmith_inpage_joystiq|access-date=November 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205020501/http://www.joystiq.com/2010/01/29/wii-sales-surpass-nes-ds-nintendos-best-selling-hardware-ever?icid=sphere_blogsmith_inpage_joystiq|archive-date=February 5, 2010}}</ref> У 2010 годзе продажы Wii пачалі зніжацца, упаўшы на 21 працэнт у параўнанні з папярэднім годам.<ref>{{Cite news|last=Plunkett|first=Luke|date=2010-05-06|title=Wii Sales Down 21% In A Single Year|work=[[Kotaku]]|url=https://kotaku.com/5532274/wii-sales-down-21-in-a-single-year?comment=22699923|url-status=live|access-date=September 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901215845/https://kotaku.com/5532274/wii-sales-down-21-in-a-single-year?comment=22699923|archive-date=September 1, 2018}}</ref> Лічылася, што падзенне продажаў было звязана з камбінацыяй з’яўлення сістэм кіравання рухам [[PlayStation Move]] і Kinect на сістэмах PlayStation 3 і Xbox 360, а таксама са змяншэннем папулярнасці сістэмы Wii.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-nov-30-la-fi-1130-ct-nintendo-20101130-story.html|title=Once-hot Nintendo Wii now struggling for sales|author=Fritz|first=Ben|website=[[Los Angeles Times]]|date=November 30, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829014141/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-nov-30-la-fi-1130-ct-nintendo-20101130-story.html|archive-date=August 29, 2019|access-date=November 28, 2020|url-status=live}}</ref> Продажы Wii таксама аслаблі ў 2011 годзе, паколькі падтрымка кансолі з боку трэціх асоб знізілася; буйныя выдаўцы адмовіліся ад Wii, якая была недастаткова магутнай і выкарыстоўвала нестандартныя інструменты распрацоўкі, і замест гэтага засяродзіліся на гульнях для PlayStation 3, Xbox 360 і персанальных камп’ютараў. Выдаўцоў таксама адцягнула ад Wii абяцанне больш магутнай Wii U ў бліжэйшай будучыні.<ref name="theglobeandmail2">{{cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/gaming/controller-freak/whats-wrong-with-nintendo/article618776/|first=Chad|last=Sapieha|work=[[The Globe and Mail]]|title=What's wrong with Nintendo?|date=October 31, 2011|access-date=November 29, 2020|archive-date=September 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926033048/https://www.theglobeandmail.com/technology/gaming/controller-freak/whats-wrong-with-nintendo/article618776/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/investing/general/2013/10/30/3-reasons-the-nintendo-wii-failed.aspx|title=3 Reasons the Nintendo Wii Failed|author=Sun|first=Leo|website=Motley Fool|date=October 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112004916/https://www.fool.com/investing/general/2013/10/30/3-reasons-the-nintendo-wii-failed.aspx|archive-date=November 12, 2020|access-date=December 2, 2020|url-status=live}}</ref> Продажы Wii працягвалі зніжацца ў 2012 годзе, упаўшы ўдвая ў параўнанні з папярэднім годам.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-07-25-nintendo-q1-results-wii-sales-cut-in-half-since-2011-but-3ds-s.html|title=Nintendo Q1 results: Wii sales cut in half since 2011, but 3DS sales more than double|author=Smith|first=M.|website=Engadget|date=2012-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121062848/https://www.engadget.com/2012-07-25-nintendo-q1-results-wii-sales-cut-in-half-since-2011-but-3ds-s.html|archive-date=November 21, 2021|access-date=November 21, 2021|url-status=live}}</ref> Пасля выпуску ў Канадзе 7 снежня 2012 года, да 31 студзеня 2013 года было прададзена 35 700 адзінак Wii Mini.<ref name="engadget wiimini canada">{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012-11-27-nintendo-makes-wii-mini-official-exclusive-to-canada.html|title=Nintendo makes Wii Mini official: currently exclusive to Canada, launches December 7th for $100|author=Fingas|first=Jon|website=Engadget|date=November 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112022012/https://www.engadget.com/2012-11-27-nintendo-makes-wii-mini-official-exclusive-to-canada.html|archive-date=November 12, 2020|access-date=November 30, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kubba|first=Sinan|date=March 1, 2013|title=Wii Mini sells 35,700 units in Canada across first two months|work=Joystiq|url=http://www.joystiq.com/2013/03/01/wii-mini-sells-35-700-units-in-canada-across-first-two-months/|access-date=November 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304072748/http://www.joystiq.com/2013/03/01/wii-mini-sells-35-700-units-in-canada-across-first-two-months/|archive-date=March 4, 2013}}</ref> Wii перавысіла адзнаку ў 100&nbsp;мільёнаў адзінак, прададзеных па ўсім свеце, ў другім квартале 2013 года. <ref>{{Cite news|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20180807033441/https://www.gamezone.com/news/wii-lifetime-sales-surpass-100-million-units/}}</ref> Агульны аб’ём продажаў Wii за ўвесь час склаў 101,63&nbsp;мільёнаў кансоляў па ўсім свеце па стане на 31 сакавіка 2016 года, сведчаць апошнія дадзеныя па кансолі ад Nintendo. Прынамсі 48&nbsp;мільёны кансоляў былі прададзены ў Паўночнай Амерыцы, 12&nbsp;мільёнаў у Японіі і 40&nbsp;мільёнаў ва ўсіх астатніх рэгіёнах.<ref name="earnings release 2016-03-31">{{Cite web|url=https://www.nintendo.co.jp/ir/library/historical_data/pdf/consolidated_sales_e1603.pdf|title=Consolidated Sales Transition by Region|date=March 31, 2016|publisher=Nintendo|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427084600/https://www.nintendo.co.jp/ir/library/historical_data/pdf/consolidated_sales_e1603.pdf|archive-date=April 27, 2016|access-date=April 29, 2016|url-status=live}}</ref> {{На|2020}} Wii з’яўляецца пятай па продажах хатняй кансоллю ўсіх часоў, саступіўшы яе арыгінальнай [[PlayStation]] (102,4&nbsp;мільёнаў адзінак), [[PlayStation 4]] (117,2&nbsp;мільёнаў адзінак), [[Nintendo Switch]] (125,62&nbsp;мільёнаў адзінак) і PlayStation 2 (159&nbsp;мільёнаў адзінак).<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2019/10/30/top-15-best-selling-video-game-consoles-of-all-time|title=Where Switch, PS5 Rank Among the Best-Selling Video Game Consoles of All Time|author=Sirani|first=Jordan|website=[[IGN]]|date=August 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128032452/https://www.ign.com/articles/2019/10/30/top-15-best-selling-video-game-consoles-of-all-time|archive-date=January 28, 2020|access-date=October 1, 2022|url-status=live}}</ref> На 2023 год Wii — другая па продажах хатняя кансоль Nintendo, у канцы 2021 года яе абышоў Nintendo Switch з 143,42.&nbsp;мільёнамі адзінак.<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://kotaku.com/nintendo-switch-wii-outsold-worldwide-sales-life-to-dat-1848472923|title=The Nintendo Switch Has Now Surpassed The Wii In Sales|author=Ashcraft|first=Brian|website=Kotaku|date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205035526/https://kotaku.com/nintendo-switch-wii-outsold-worldwide-sales-life-to-dat-1848472923|archive-date=February 5, 2022|access-date=2022-02-10|url-status=live}}</ref>{{-}} == Зноскі == {{Notelist}} {{Reflist}} == Cпасылкі == {{Commonscat-inline|Wii}} * [http://wii.com/ Агульны сайт Wii] (англ.) * {{Афіцыйны сайт|https://www.nintendo.co.uk/Wii/Wii-94559.html||link_text=Афіцыйны сайт у Еўропе|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} * {{Афіцыйны сайт|https://www.nintendo.co.jp/wii/|link_text=Афіцыйны сайт ў Японіі|схаваць=афіцыйны сайт|lang=jp}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Nintendo]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Wii]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] a747jc88gzherye9kez1x84fh9od7eu 0 795595 5125572 5105987 2026-04-13T18:11:29Z Pabojnia 135280 афармленне 5125572 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл |заснаваны={{start date and age|1990}}<ref>{{cite web |title=Interscope |website=[[Complex Networks]] |url=https://www.complex.com/tag/interscope|access-date=January 5, 2019}}</ref> |Назва={{color|white|Interscope Records Inc.}} |Лагатып=Interscope Records.svg |Уладальнік=[[Universal Music Group]] |Заснавальнікі={{ubl|Джымі Аёвін|Тэд Філд}} |Статус=актыўны |Дыстрыб'ютар=[[Interscope Capitol Labels Group]], (United States), [[Polydor Records|Polydor]], (United Kingdom and France), [[Universal Music Group]], (International) |Жанр=розныя |Краіна=Злучаныя Штаты Амерыкі |Месцазнаходжанне=[[Санта-Моніка, Каліфорнія]], ЗША |Колер=#000000 |Сайт=interscope.com|Заснаваны={{start date and age|1990}}<ref>{{cite web|title=Interscope|website=[[Complex Networks]]|url=https://www.complex.com/tag/interscope|access-date=January 5, 2019}}</ref>}} '''Interscope Records''' — амерыканскі [[Лэйбл гуказапісу|гуказапісвальны лэйбл]] са штаб-кватэрай у [[Санта-Моніка|Санта-Моніцы, штат Каліфорнія]], які належыць [[Universal Music Group]] праз свой лэйбл {{Не перакладзена 3|Interscope Geffen A&M|3=ru}}. Заснаваны ў канцы 1990 года {{Не перакладзена 3|Джымі Аёвін|Джымі Аёвін|4=Jimmy Iovine}} і {{Не перакладзена 3|Тэд Філд|Тэдам Філдам|4=Ted Field}} як лэйбл з капіталам 20 долараў. Сумеснае прадпрыемства з [[Atlantic Records]], [[Warner Music Group]] і Interscope Communications, якое аб’ядноўвала мільёны долараў<ref>{{cite magazine|title=Interscope: Inside the Hit Factory|magazine=[[Rolling Stone]]|date=April 3, 1997|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/interscope-records-inside-the-hit-factory-118720/|access-date=January 5, 2019}}</ref>, адрознівалася ад большасці гуказапісвальных лэйблаў тым, што дазваляла супрацоўнікам [[A&R]] кантраляваць рашэнні, а артыстам і прадзюсарам — поўны творчы кантроль<ref name="NYT Shunned 19952">{{cite news|last1=Foege|first1=Alec|title=Shunned, Scorned, and Doing Quite Nicely|url=https://www.nytimes.com/1995/12/03/arts/pop-music-scorned-shunned-and-doing-quite-nicely.html|access-date=September 19, 2015|work=The New York Times|date=December 3, 1995}}</ref>. Першыя хіты Interscope з’явіліся менш чым за год, і кампанія дасягнула прыбытковасці ў 1993 годзе<ref name="1993 Hilburn LA Times2">{{cite news|last1=Hilburn, Robert and|first1=Phillips, Chuck|title=They Sure Figured Something Out : Jimmy Iovine and Ted Field have broken all the rules at Interscope|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-10-24-ca-49148-story.html|access-date=August 1, 2015|work=Los Angeles Times|date=October 24, 1993}}</ref>. Старшынёй і [[CEO|генеральным дырэктарам]] да мая 2014 года быў Аовіне, якога змяніў {{Не перакладзена 3|Джон Джэнік|Джон Джэнік|4=John Janick}}<ref name="Janick HR2">{{cite news|last1=Christman|first1=Ed|title=John Janick Replaces Jimmy Iovine Atop Interscope Geffen A&M|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/john-janick-replaces-jimmy-iovine-707662|access-date=September 23, 2015|work=The Hollywood Reporter|date=May 28, 2014}}</ref>. У 1992 годзе Interscope набыў эксклюзіўныя правы на маркетынг і распаўсюджванне рэлізаў [[хардкор-хіп-хоп]] лэйбла {{Не перакладзена 3|Death Row Records|3=ru}}, што ў канчатковым выніку паставіла лэйбл у цэнтр [[Гангста-рэп|спрэчак вакол гангста-рэпу]] ў сярэдзіне 1990-х гадоў. У выніку [[Time Warner]], якая ў той час з’яўлялася мацярынскай кампаніяй Warner Music Group, разарвала адносіны з Interscope, прадаўшы сваю 50-працэнтную долю назад Field і Iovine за 115 мільёнаў долараў у 1995 годзе. У 1996 годзе 50 % акцый лэйбла былі набыты {{Не перакладзена 3|MCA Inc.}} за 200 мільёнаў даляраў<ref name="1993 Hilburn LA Times3">{{cite news|last1=Hilburn, Robert and|first1=Phillips, Chuck|title=They Sure Figured Something Out : Jimmy Iovine and Ted Field have broken all the rules at Interscope|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-10-24-ca-49148-story.html|access-date=August 1, 2015|work=Los Angeles Times|date=October 24, 1993}}</ref><ref name="NY Times MCA buys 50%2">{{cite news|last1=Fabrikant|first1=Geraldine|title=THE MEDIA BUSINESS;MCA Agrees to Buy Stake in Interscope Record Label|url=https://www.nytimes.com/1996/02/22/business/the-media-business-mca-agrees-to-buy-stake-in-interscope-record-label.html|access-date=August 1, 2015|work=The New York Times|date=February 22, 1996}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-01-19-fi-26268-story.html|title=MCA Offers $200 Million to Acquire a 50% Stake in Interscope Records|last=PHILIPS|first=CHUCK|date=January 19, 1996|work=Los Angeles Times|access-date=June 20, 2017|language=en-US|issn=0458-3035}}</ref>, пазней вядомай як Universal Music Group. == Гісторыя == === 1990—1995: Паходжанне, ранні поспех і сумесныя прадпрыемствы === Іовайна і Філда пазнаёміў {{Не перакладзена 3|Пол Макгінес (менеджэр)|Пол Макгінес|ru|Макгиннесс, Пол (менеджер)}}, тагачасны менеджар [[U2]]. Пасля серыі перамоваў пад кіраўніцтвам яны прыйшлі да пагаднення, і ў 1990 годзе быў заснаваны Interscope Records як сумеснае прадпрыемства з [[Atlantic Records]] . У артыкуле 1997 года ў часопісе ''[[Rolling Stone]]'' {{Не перакладзена 3|Дэвід Уайлд|4=David Wild}} пісаў: "Стартап Interscope супаў з перыядам неверагодных змен у свеце музыкі. Nirvana адкрыла альтэрнатыўную рэвалюцыю… У той час як буйныя лэйблы былі запоўненыя спісамі дарагіх ветэранаў-артыстаў, якім давялося пераасэнсаваць сябе для новай рок-эры, Interscope падпісваў новых артыстаў і мог, як кажа Іовайн, «рухацца без асаблівых высілкаў.'»<ref name="Rolling Stone Wild3">{{cite magazine|last1=Wild|first1=David|title=Interscope Records: Inside the Hit Factory|url=https://www.rollingstone.com/music/news/interscope-records-inside-the-hit-factory-19970403|access-date=September 15, 2015|magazine=Rolling Stone|date=April 3, 1997|archive-date=September 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929073114/http://www.rollingstone.com/music/news/interscope-records-inside-the-hit-factory-19970403|url-status=dead}}</ref><ref name="Phillips McClain2">{{cite news|last1=Philips|first1=Chuck|title=Back in the Club|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-mar-26-fi-32786-story.html|access-date=September 15, 2015|work=Los Angeles Times|date=March 26, 1998}}</ref><ref name="Interscope book2">{{cite book|last1=Bailey|first1=Diane|title=The Story of Interscope Records|date=January 1, 2013|publisher=Mason Crest|location=New York|isbn=978-1422221150|pages=64|url=https://books.google.com/books?id=qYfTBAAAQBAJ&q=why+did+ted+field+start+interscope&pg=PT11|access-date=September 15, 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapid=829601|title=Interscope Records, Inc.: Private Company Information|work=Bloomberg BusinessWeek|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206171313/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=829601|archive-date=December 6, 2008|access-date=March 18, 2014|url-status=dead}}</ref>. Кампанія Interscope, размешчаная ў [[Лос-Анджэлес]]е, штат Каліфорнія, у раёне {{Не перакладзена 3|Вествуд, Лос-Анджэлес|Вествуд|4=Westwood, Los Angeles}}, у офісным будынку па адрасе 10900 {{Не перакладзена 3|Бульвар Уілшыр|3=ru|4=Бульвар Уилшир}}, кіравалася «музычнымі людзьмі». Гэта было адхіленнем ад практыкі музычнай індустрыі 1970-х і 1980-х гадоў, калі лэйблы традыцыйна прызначалі юрыстаў і кіраўнікоў па прасоўванні на кіруючыя пасады. Адным з асноўных прынцыпаў лэйбла было тое, што артысты мелі поўны творчы кантроль<ref name="1993 Hilburn LA Times4">{{cite news|last1=Hilburn, Robert and|first1=Phillips, Chuck|title=They Sure Figured Something Out : Jimmy Iovine and Ted Field have broken all the rules at Interscope|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-10-24-ca-49148-story.html|access-date=August 1, 2015|work=Los Angeles Times|date=October 24, 1993}}</ref>. Першым рэлізам Interscope стаў «Rico Suave» эквадорскага рэпера Херарда ў снежні 1990 года; сінгл дасягнуў сёмага месца ў чарце ''[[Billboard Hot 100]]'' у красавіку 1991 года. Дэбютны альбом {{Не перакладзена 3|Primus|3=ru}} на Interscope пад назвай ''{{Не перакладзена 3|Sailing the Seas of Cheese|3=ru}}'' выйшаў у маі, а затым у ліпені — ''{{Не перакладзена 3|Music for the People|4=Music for the People (Marky Mark and the Funky Bunch album)}}'' гурта {{Не перакладзена 3|Marky Mark and the Funky Bunch|3=ru}}. У яго склад увайшоў сінгл пад назвай «Good Vibrations», які заняў першае месца ў рэйтынгу. Праз два дні пасля першага праслухоўвання яго дэма-версіі Уолі падпісаў кантракт з [[Тупак Шакур|Тупакам Шакурам]] у жніўні 1991 года, а да лістапада Interscope выпусцілі студыйны дэбютны альбом Шакура ''{{Не перакладзена 3|2Pacalypse Now|3=ru}}''<ref name="Becker & Meyer2">{{cite book|last1=Monjauze, Molly and|first1=Robinson, Staci|title=Tupac Remembered: Bearing Witness to a Life and Legacy|date=February 1, 2008|publisher=Becker & Meyer|isbn=978-1932855760|url=https://books.google.com/books?id=LwIexeXLKecC&q=tom+whalley+tupac&pg=PT37|access-date=September 16, 2015}}</ref>. Interscope пачаў значна займаць месца ў жанры [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнага року]] ў 1992 годзе. Акрамя другога альбома Primus, лэйбл выпусціў аднайменны альбом {{Не перакладзена 3|No Doubt (альбом)|No Doubt|ru|No Doubt (альбом)}} ''Meantime'' гурта {{Не перакладзена 3|Helmet|3=ru}}, ''{{Не перакладзена 3|Bigger, Better, Faster, More!}}'' гурта {{Не перакладзена 3|4 Non Blondes|3=ru}}, ''набыў'' і перавыдаў ''Circa: Now!'' гурта {{Не перакладзена 3|Rocket from the Crypt}} і, праз сумеснае прадпрыемства з {{Не перакладзена 3|TVT Records|TVT}}/{{Не перакладзена 3|Nothing Records|3=ru}}, міні-альбом [[Nine inch nails|Nine Inch Nails]] ''Broken.'' Аднак поспех Interscope ў альтэрнатыўнай і рок-музыцы быў зацямнены спрэчкамі, якія пачаліся ў верасні 1992 года, калі віцэ-прэзідэнт [[Джэймс Дэнфарт Куэйл|Дэн Куэйл]] заклікаў Interscope адклікаць ''альбом 2Pacalypse Now,'' заявіўшы, што ён вінаваты ў гібелі паліцэйскага штата Тэхас, якога ў красавіку застрэліў падазраваны, які нібыта слухаў альбом на магнітафоне скрадзенай грузавікі, калі яго спыніў афіцэр. Сям’я паліцэйскага падала грамадзянскі пазоў супраць Шакура і Interscope, сцвярджаючы, што тэксты песень, напоўненыя гвалтам, падбухторваюць да «непазбежных беззаконных дзеянняў»<ref name="Becker & Meyer3">{{cite book|last1=Monjauze, Molly and|first1=Robinson, Staci|title=Tupac Remembered: Bearing Witness to a Life and Legacy|date=February 1, 2008|publisher=Becker & Meyer|isbn=978-1932855760|url=https://books.google.com/books?id=LwIexeXLKecC&q=tom+whalley+tupac&pg=PT37|access-date=September 16, 2015}}</ref><ref>{{cite news|last1=Broder|first1=James|title=Quayle Calls for Pulling Rap Album Tied to Murder Case|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-09-23-mn-1144-story.html|access-date=September 17, 2015|work=Los Angeles Times|date=September 23, 1992}}</ref>. Раней у 1992 годзе Interscope заключыў з [[Dr. Dre]] і {{Не перакладзена 3|Шуг Найт|Шуг Найт|ru|Найт, Шуг}} здзелку на 10 мільёнаў долараў на фінансаванне і распаўсюджванне іх лэйбла {{Не перакладзена 3|Death Row Records|3=ru}}. Ініцыятарам з’яўляўся Макклейн, які пазнаёміўся з Dre, калі той запісваў свой сольны дэбютны альбом {{Не перакладзена 3|The Chronic|3=ru}}''.'' Першапачаткова планавалася, што альбом будзе выпушчаны праз Sony, але Sony адмовілася ад ''The Chronic'' з-за «вар’яцтва, якое адбываецца вакол Death Row» і кантрактнага статусу Dr. Dre. Паслухаўшы альбом, Іавін пагадзіўся выпусціць яго, хоць для гэтага патрабавалася складанае пагадненне аб распаўсюджванні з {{Не перакладзена 3|Priority Records|3=ru}}, лэйблам Dre як члена [[N.W.A]]. ''The Chronic'' быў выпушчаны ў снежні 1992 года<ref name="Chronic oral history2">{{cite news|last1=Westhoff|first1=Ben|title=The Making of the Chronic|url=http://www.laweekly.com/music/the-making-of-the-chronic-2407719|access-date=September 16, 2015|work=LA Weekly|date=November 19, 2012}}</ref><ref name="Dre splits Death Row LA Times2">{{cite news|last1=Phillips|first1=Chuck|title=Rapper Dr. Dre to part ways with Death Row, start new record label|url=http://www.latimes.com/local/la-fi-dredeathrow22march2296-story.html|access-date=September 17, 2015|work=Los Angeles Times|date=March 22, 1996}}</ref>. === 1995—2000: Спрэчкі вакол гангстэрскага рэпу, набыццё MCA, Aftermath і Shady === У маі 1995 года спрэчкі, звязаныя з гангста-рэпам і нецэнзурнымі тэкстамі песень, абвастрыліся, калі лідар большасці ў Сенаце ЗША [[Боб Доўл]] абвінаваціў Interscope ў выпуску музыкі, якая ўслаўляла гвалт і прыніжала жанчын. Сярод іншых, лэйбл падвергся крытыцы з боку {{Не перакладзена 3|Уільям Дж. Бенет|Уільяма Дж. Бенета|ru|Беннетт, Уильям}}, былога міністра адукацыі, і {{Не перакладзена 3|К. Дэлорэс Такер|К. Дэлорэс Такера|4=C. Delores Tucker}}, старшыні Нацыянальнага палітычнага кангрэса чарнаскурых жанчын. У верасні Time Warner абвясціла аб выхадзе са складу Interscope, прадаўшы сваю палову акцый кампаніі Field і Iovine за 115 мільёнаў даляраў<ref name="LA Times Warner Split3">{{cite news|last1=Hilburn, Robert and|first1=Philips, Chuck|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-09-29-fi-51464-story.html|title=COMPANY TOWN : Q & A : Vocal Session : Interscope's Iovine Reflects on Time Warner Split|date=September 29, 1995|access-date=September 17, 2015|work=Los Angeles Times}}</ref><ref name="NYT fuchs2">{{cite news|last1=Landler|first1=Mark|title=Time Warner Seeks to Sell Stake in Gangsta Rap Label|url=https://www.nytimes.com/1995/08/10/business/time-warner-seeks-to-sell-stake-in-gangsta-rap-label.html|access-date=September 17, 2015|work=The New York Times|date=August 10, 1995}}</ref>. {{Не перакладзена 3|EMI Records|EMI|ru}}, {{Не перакладзена 3|BMG Entertainment|BMG|ru}}, {{Не перакладзена 3|PolyGram|3=ru}} і MCA актыўна дамагаліся набыцця ўласнасці ў Interscope. 1 снежня 1995 года ''[[Los Angeles Times|газета «Los Angeles Times»]]'' адзначыла, што з пяццю альбомамі, якія трапілі ў чарты на гэтым тыдні, і продажамі ў 350 мільёнаў даляраў за папярэднія тры гады, «тое, што магло быць разумным крокам у палітычным плане для Time Warner, цяпер выглядае як фінансавае фіяска»<ref>{{cite news|last1=Philips|first1=Chuck|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-12-01-fi-9207-story.html|title=Company Town : 4 Music Companies Wooing Interscope : Recording: Time Warner's move to distance itself from the controversial label may prove to be politically savvy but financially disastrous|date=December 1, 1995|access-date=September 18, 2015|work=Los Angeles Times}}</ref>. У лютым 1996 года {{Не перакладзена 3|MCA Records|3=ru}}, якая тады належала {{Не перакладзена 3|Seagram}} купіў 50 % Interscope, як паведамлялася, за 200 мільёнаў даляраў. Згодна з пагадненнем, Interscope захавала поўны творчы кантроль над запісамі лэйбла. MCA не была абавязана распаўсюджваць матэрыялы, якія яна лічыла абразлівымі<ref name="MCA buys LA Times2">{{cite news|last1=Philips|first1=Chuck|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-01-19-fi-26268-story.html|title=MCA Offers $200 Million Acquire a 50% Stake in Interscope Records|date=January 19, 1996|access-date=September 17, 2015|work=Los Angeles Times}}</ref>. MCA таксама набыла музычнае выдавецтва Interscope<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DA8EAAAAMBAJ&dq=%22MCA+Music+Publishing%22+acquires&pg=PA54|title=Billboard|date=April 26, 1997}}</ref>. Дрэ пакінуў Death Row у сярэдзіне 1996 года з-за таго, што тады паведамлялася пра напружанасць з нагоды творчага кірунку лэйбла, і заснаваў {{Не перакладзена 3|Aftermath Entertainment|3=ru}}, новае сумеснае прадпрыемства з Interscope. У лістападзе таго ж года Aftermath дэбютаваў з альбомам ''Dr. Dre Presents the Aftermath''. Пагадненне з Death Row заставалася ў сіле да 1997 года, калі Найт быў зняволены за парушэнне ўмоў умоўна-датэрміновага вызвалення<ref name="Dre Aftermath Phillips2">{{cite news|last1=Phillips|first1=Chuck|title=The Doctor, Unmasked|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-10-13-ca-53256-story.html|access-date=September 19, 2015|work=Los Angeles Times|date=October 13, 1996}}</ref><ref name="Dre Rolling Stone Bio2">{{cite magazine|title=Dr. Dre Biography|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/dr-dre/biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228203101/http://www.rollingstone.com/music/artists/dr-dre/biography|url-status=dead|archive-date=December 28, 2010|magazine=Rolling Stone}}</ref><ref>{{cite news|last1=Strauss|first1=Neil|title=Rap Empire Unraveling As Stars Flee|url=https://www.nytimes.com/1998/01/26/business/rap-empire-unraveling-as-stars-flee.html|access-date=September 20, 2015|work=Los Angeles Times|date=January 28, 1998}}</ref>. У лістападзе 1996 года, з запісамі Bush, Snoop Dogg, No Doubt і Тупака Шакура, Interscope стаў першым лэйблам за 20 гадоў, які заняў першыя 4 пазіцыі ў чарце ''Billboard''. Яшчэ шэсць рэлізаў Interscope трапілі ў топ-100. Лэйбл часта крытыкавалі за празмерныя выдаткі на набыццё артыстаў і сумесныя прадпрыемствы, аднак выручка кампаніі за 1996 год ацэньвалася ў 250 мільёнаў даляраў, і яна працавала з прыбыткам<ref name="More Phillips Writing Interscope is GREAT! 19962">{{cite news|last1=Philips|first1=Chuck|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-11-28-fi-3681-story.html|title=Interscope Is Golden on the Pop Chart|date=November 28, 1996|work=Los Angeles Times|access-date=September 19, 2015}}</ref>. У 1996 годзе MCA Music Entertainment была перайменавана ў [[Universal Music Group]]. У 1998 годзе матчыная кампанія Universal Music Group, Seagram, набыла PolyGram Records. {{Не перакладзена 3|Geffen Records}}, якія належаць MCA, і [[A&M Records|A&M Records,]] якія належаць PolyGram, былі аб’яднаны ў Interscope, і ў пачатку 1999 года Interscope Records пачала працаваць пад эгідай {{Не перакладзена 3|Interscope Geffen A&M|3=ru}}, а Аёвін і Філд сталі сустаршынямі<ref name="Strauss Merger NYT2">{{cite news|last1=Neil|first1=Strauss|title=A Major Merger Shakes Up the World of Rock|url=https://www.nytimes.com/1998/12/21/arts/a-major-merger-shakes-up-the-world-of-rock.html|access-date=September 18, 2015|work=The New York Times|date=December 21, 1998}}</ref>. Памочнік Аёвіна (і былы стажор) Дын Гайстлінгер убачыў выступ [[Eminem|Эмінема]] на Рэп-Алімпійскіх гульнях у Лос-Анджэлесе ў 1997 годзе і перадаў кампакт-дыск Эмінема Аёвіну; Аёвін, у сваю чаргу, перадаў яго Дрэ. У лютым 1999 года Interscope і Aftermath выпусцілі ''альбом'' {{Не перакладзена 3|The Slim Shady LP|3=ru}}''<ref name="MM Vulture2">{{cite news|last1=Lockett|first1=Dee|title=7 Fun Facts We Learned From Eminem's Genius Annotations|url=http://www.vulture.com/2015/04/7-fun-facts-from-eminems-genius-annotations.html|access-date=September 18, 2015|work=[[New York (magazine)|New York]]|date=April 2, 2015}}</ref>''. Альбом заняў другое месца ў чартах і атрымаў дзве прэміі Грэмі<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-slim-shady-lp-mw0000601851|title=The Slim Shady LP|author=Erlewine|first=Stephen Thomas|publisher=[[AllMusic]]}}</ref>. Пазней, у 1999 годзе, Эмінем і яго менеджар {{Не перакладзена 3|Пол Розенберг|3=ru|4=Розенберг, Пол}} заснавалі лэйбл {{Не перакладзена 3|Shady Records|3=ru}}<ref name="Shady at 152">{{cite news|last1=Graham|first1=Adam|title=Eminem looks back, forward on 15 years of Shady Records|url=http://www.detroitnews.com/story/entertainment/music/2014/11/19/eminem-looks-back-years-shady-records/19307415/|access-date=September 21, 2015|work=Detroit News|date=November 20, 2014}}</ref>. У 1998 годзе Interscope падпісала пагадненне аб сумесным прадпрыемстве з {{Не перакладзена 3|Ruff Ryders Entertainment|Ruff Ryders}}. 22 чэрвеня 1999 года Interscope/Flip records выпусцілі другі студыйны альбом [[Limp Bizkit]] ''Significant Other'', які разышоўся накладам у 643 874 копіі за першы тыдзень. У далейшым было прададзена 16 000 000 копій па ўсім свеце. Да канца дзесяцігоддзя продажы Interscope склалі амаль траціну ад 27 % долі Seagram на музычным рынку ЗША. Пласцінкі Limp Bizkit, Eminem, Dre, {{Не перакладзена 3|Eve|Eve|ru|Ив (певица)}}, [[Nine inch nails|Nine Inch Nails]], [[Энрыке Іглесіяс|Enrique Iglesias]], {{Не перакладзена 3|Blackstreet}}, {{Не перакладзена 3|Smash Mouth|3=ru}} і іншыя кампаніі за апошнія шэсць месяцаў 1999 года атрымалі прыбытак у памеры каля 40 мільёнаў даляраў<ref name="Seagram Info on 90s LA Times2">{{cite news|last1=Phillips|first1=Chuck|title=Interscope Emerges as Star Act for Seagram|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-dec-14-fi-43807-story.html|access-date=September 23, 2015|work=Los Angeles Times|date=December 14, 1999}}</ref>. === 2000—2010: Сыход з Field, DreamWorks, Cherrytree Records і Beats === 23 мая 2000 года кампанія Interscope/Shady выпусціла альбом Эмінема пад назвай ''{{Не перакладзена 3|The Marshall Mathers LP|3=ru}}.'' Самы прадаваны рэп-альбом у гісторыі, ён разышоўся тыражом у 1,76 мільёна копій за першы тыдзень<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20170811081423/http://www.houstonpress.com/music/10-rappers-in-the-guinness-book-of-world-records-6782599|url-status=dead}}</ref>. 19 кастрычніка 2000 года лэйбл Interscope/Flip Records выпусціў трэці студыйны альбом Limp Bizkit пад назвай ''{{Не перакладзена 3|Chocolate Starfish and the Hot Dog Flavored Water|3=ru}}'', які за першы тыдзень у Злучаных Штатах разышоўся тыражом 1,05 мільёна копій, стаўшы самым хутка прадаваным рок-альбомам у гісторыі. Гэта замацавала статус [[ню-метал]]у ў поп-культуры як аднаго з самых прадаваных жанраў у 2000-х гадах. Таксама Interscope пачаў супрацоўніцтва з U2 пасля таго, як набыў правы ў ЗША на маркетынг і распаўсюджванне альбома ''All That You Can’t Leave Behind''. Айвін спрабаваў падпісаць кантракт з U2 з 1990 года<ref name="1993 Hilburn LA Times5">{{cite news|last1=Hilburn, Robert and|first1=Phillips, Chuck|title=They Sure Figured Something Out : Jimmy Iovine and Ted Field have broken all the rules at Interscope|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-10-24-ca-49148-story.html|access-date=August 1, 2015|work=Los Angeles Times|date=October 24, 1993}}</ref>. У 2001 годзе Філд сышоў з пасады сустаршыні Interscope, каб заснаваць новы лэйбл<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-feb-03-fi-20584-story.html|title=Interscope Records' Co-Founder Steps Down|website=[[Los Angeles Times]]|date=February 3, 2001}}</ref>. Ахарактарызаваўшы развітанне як мірнае, Філд сказаў, што «імкнуўся зноў стаць прадпрымальнікам». Пагадненне з Universal дазволіла Філду сысці ў адстаўку за год да заканчэння тэрміну яго кантракту<ref>{{Cite web|url=http://hitsdailydouble.com/news&id=274174|title=TED FIELD LEAVES INTERSCOPE|author=Pollack|first=Mark|website=Hits Magazine}}</ref><ref>{{cite news|last1=Lieberson|first1=Alison|title=INTERSCOPE'S FIELD STRIKES OUT ON HIS OWN|url=https://nypost.com/2001/02/03/interscopes-field-strikes-out-on-his-own/|access-date=September 22, 2015|work=New York Post|date=February 3, 2001}}</ref>. І наадварот, Уолі, прэзідэнт Interscope з 1998 года, заняў пасаду старшыні Warner Bros. Records у маі 2000 года і не быў вызвалены ад свайго кантракту з Interscope да заканчэння тэрміну яго дзеяння ў жніўні 2001 года<ref>{{cite news|last1=Leeds|first1=Jeff|title=Whalley to Head Warner Bros. Record Label|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-aug-14-fi-33840-story.html|access-date=September 21, 2015|work=Los Angeles Times|date=August 14, 2001}}</ref>. У маі 2002 года лэйбл Interscope/Shady выпусціў альбом ''The Eminem Show,'' а ў кастрычніку — саўндтрэк да напаўаўтабіяграфічнага фільма Эмінема ''«{{Не перакладзена 3|Восьмая міля|3=ru|4=Восьмая миля}}»''; да канца года было прададзена больш за 11 мільёнаў пласцінак<ref>{{cite magazine|title=Eminem Ends Year on Top, But Album Sales Tumble|url=http://www.billboard.com/articles/news/72827/eminem-ends-year-on-top-but-album-sales-tumble|access-date=September 21, 2015|magazine=Billboard|date=January 3, 2003}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Kreps|first1=Daniel|title=Eminem and The Beatles: The Top-Selling Artists of the 2000s|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-and-the-beatles-the-top-selling-artists-of-the-2000s-20091209|access-date=September 21, 2015|magazine=Rolling Stone|date=December 9, 2009|archive-date=January 2, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102165857/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-and-the-beatles-the-top-selling-artists-of-the-2000s-20091209|url-status=dead}}</ref>. У 2002 годзе [[Нью-Ёрк|нью-ёркскі]] рэпер [[50 Cent]] падпісаў кантракт з Interscope, заплаціўшы аванс у 1 мільён долараў<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/2014/02/50-cent-leaves-interscope-rescords-signs-with-caroline-capitol-umg|title=50 Cent Parts Ways with Interscope Records, Signs Independent Deal with Caroline/Capitol/UMG|website=[[Complex Networks]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709204101/https://www.complex.com/music/2014/02/50-cent-leaves-interscope-rescords-signs-with-caroline-capitol-umg|archive-date=July 9, 2022|access-date=May 28, 2022|url-status=dead}}</ref>. Дэбютны альбом 50 Cent пад назвай ''{{Не перакладзена 3|Get Rich or Die Tryin’ (альбом)|Get Rich or Die Tryin’|ru}}'' выйшаў 6 лютага 2003 года на лэйбле Interscope. Альбом дэбютаваў на першым месцы ў ''Billboard 200'' і атрымаў 9-разовы плацінавы статус у Амерыцы. У красавіку было абвешчана, што 50 Cent падпіша кантракт і будзе распрацоўваць новых выканаўцаў для выпуску на лэйбле {{Не перакладзена 3|G-Unit Records}}, якія будуць прадавацца і распаўсюджвацца праз Interscope<ref>{{cite magazine|title=Interscope Gets on Board With 50 Cent's Label|url=http://www.billboard.com/articles/news/71639/interscope-gets-on-board-with-50-cents-label|access-date=September 22, 2015|magazine=Billboard|date=April 8, 2013}}</ref>. Поспех 50 Cent дазволіў выканаўцам G-Unit выпускаць свае ўласныя праекты. Гурт 50 Cent’а {{Не перакладзена 3|G-Unit|3=ru}} выпусціў свой дэбютны альбом ''Beg for Mercy'' на лэйбле Interscope. Ён дэбютаваў і дасягнуў першай тройкі ў Billboard 200. Дзякуючы поспеху сінглаў ''Wanna Get to Know You'', ''Poppin' Them Thangs'' і ''Stunt 101'', альбом атрымаў двайны плацінавы сертыфікат ад RIAA. 23 верасня 2003 года лэйбл Interscope/Flip Records выпусціў чацвёрты альбом Limp Bizkit пад назвай ''Results May Vary'', які быў прададзены накладам 325 000 копій за першы тыдзень. Альбом дэбютаваў на 3-м месцы ў ''Billboard'' 200, паклаўшы канец серыі папярэдніх рэлізаў Limp Bizkit, якая перавышала ўсе папярэднія вяршыні рэйтынгу. У 2003 годзе ён атрымаў залаты статус, а ў 2008 годзе — плацінавы. Альбом, які паклаў канец камерцыйнаму піку Limp Bizkit, стаў самым прадаваным за ўсю кар’еру гурта на той момант. У 2006 годзе гурт зрабіў перапынак, выпусціўшы свой першы міні-альбом ''The Unquestionable Truth (Part 1)'', а пазней у 2005 годзе — свой першы альбом найлепшых хітоў пад назвай ''Greatest Hitz.'' Абодва альбомы былі прададзены накладам 2 000 000 і 3 500 000 асобнікаў, што ў агульнай складанасці дасягнула 5 500 000 асобнікаў па ўсім свеце. У лістападзе 2003 года Universal Music Group набыла {{Не перакладзена 3|DreamWorks Records|3=ru}}, а ў 2004 годзе яна была аб’яднана з Interscope Geffen A&M. Персанал DreamWorks A&R быў захаваны, а артысты лэйбла былі падзеленыя паміж Geffen і Interscope. Сярод іншых, Interscope атрымаў у спадчыну [[Blink-182]], {{Не перакладзена 3|The All-American Rejects|3=ru}} і [[Нэлі Фуртада]]<ref name="Dreamworks2">{{cite magazine|last1=Newman|first1=Melinda|title=DreamWorks Power Trio at Crossroads|url=https://books.google.com/books?id=gQ8EAAAAMBAJ&q=dreamworks+merges+interscope+2004&pg=PA65|access-date=September 22, 2015|magazine=Billboard|date=January 24, 2004}}</ref>. Артыст G-Unit {{Не перакладзена 3|Лойд Бэнкс|3=ru|4=Ллойд Бэнкс}} выпусціў свой дэбютны студыйны альбом ''The Hunger for More'' у чэрвені 2004 года на лэйбле Interscope. Дзякуючы поспеху сінгла «On Fire», альбом дэбютаваў на вяршыні ''Billboard 200'' і атрымаў плацінавы статус ад RIAA. У сакавіку 2005 года кампанія Interscope заснавала лэйбл Cherrytree Records разам з {{Не перакладзена 3|Марцін Кірсенбаўм|Марцінам Кірсенбаўмам|4=Martin Kierszenbaum}}, кіраўніком міжнародных аперацый. Кірсзенбаўм, які таксама быў прадзюсарам і кіраўніком A&R, спачатку засяродзіўся на развіцці артыстаў з-за межаў ЗША. {{Не перакладзена 3|Леслі Файст|Файст|ru|Файст, Лесли}} і [[Робін (спявачка)|Робін]] былі сярод першых артыстаў Cherrytree<ref name="cherry tree2">{{cite news|last1=Pilato|first1=Bruce|title=At 10-Years, Cherrytree Label Continues to Bear Fruit|url=https://variety.com/2015/music/features/at-10-years-cherrytree-label-continues-to-bear-fruit-1201483501/|access-date=September 22, 2015|work=Variety|date=April 29, 2015}}</ref><ref name="Cherrytree NYTimes2">{{cite news|last1=Leeds|first1=Jeff|title=As U.S. Pop Wanes Abroad, Talent Scout Looks Wide|url=https://www.nytimes.com/2007/12/05/arts/music/05cher.html?pagewanted=all&_r=0|access-date=September 23, 2015|work=The New York Times|date=December 5, 2007}}</ref>. Чатыры рэлізы Interscope трапілі ў дзясятку лепшых хіт-парадаў на канец 2005 года: ''The Massacre'' (50 Cent) — на першым месцы, ''Encore'' (Эмінем) — на другім, ''Love.Angel.Music.Baby.'' ([[Гвен Стэфані]]) — на шостым і ''How to Dismantle an Atomic Bomb'' (U2) — на восьмым. Альбом ''The Documentary'' {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}} апынуўся на 16-м месцы, а альбом ''Monkey Business'' ад [[The Black Eyed Peas]] — на 18-м<ref name="Charts 20052">{{cite magazine|title=Year End Charts 2005|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2005/top-billboard-200-albums|magazine=Billboard|access-date=September 23, 2015}}</ref>. У 2006 годзе Дрэ і Аёвін заснавалі кампанію {{Не перакладзена 3|Beats Electronics|3=ru}}. Dr. Dre звярнуўся яго адвакат з прапановай запусціць лінейку красовак, і калі ён расказаў Аёвіну пра гэтую ідэю, Аёвін сказаў: «Вы ведаеце, дынамікі, а не красоўкі». Студыйныя навушнікі Beats by Dr. Dre былі прадстаўлены ў студзені 2008 года на штогадовай выставе бытавой электронікі. «Нам спатрэбілася два гады, каб зрабіць іх правільнымі, але калі я пачуў, я зразумеў, што гэта будзе вялікі поспех», — сказаў Аёвін у 2010 годзе. «Гэта як слухаць хіт». Маркетынг Beats аб’яднаў падтрымку такіх артыстаў Interscope, як [[Гвен Стэфані]], {{Не перакладзена 3|M.I.A.|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Фарэл Уільямс|Фарэл Уільямс|ru|Уильямс, Фаррелл}}, [[Лэдзі Гага]] і {{Не перакладзена 3|will.i.am|3=ru}}<ref name="Time Beats2">{{cite magazine|last1=Sanburn|first1=Josh|title=How Dr. Dre Made $300 Headphones a Must-Have Accessory|url=https://business.time.com/2013/01/16/how-dr-dre-made-300-headphones-a-must-have-accessory/|access-date=September 23, 2015|magazine=Time|date=January 16, 2013}}</ref><ref name="Boucher Beats2">{{cite news|last1=Boucher|first1=Geoff|title=A force in music turns to its sound|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jan-07-la-fi-ct-iovine7-2010jan07-story.html|access-date=September 24, 2015|work=Los Angeles Times|date=January 7, 2010}}</ref>. Студыйны дэбютны альбом Лэдзі Гагі ''{{Не перакладзена 3|The Fame|3=ru}}'' выйшаў у жніўні 2008 года; у лістападзе 2009 года ён быў перавыдадзены з васьмю новымі песнямі пад назвай ''The Fame Monster.'' У канцы 2009 года Interscope займаў чатыры першыя пазіцыі ў чарце Hot 100 з песнямі The Black Eyed Peas «Boom Boom Pow» (першае месца) і «I Gotta Feeling» (чацвёртае месца); песня Лэдзі Гагі «Poker Face» заняла другое месца, а «Just Dance» — трэцяе<ref>{{cite magazine|title=Hot 100 Songs: Year End 2009|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2009/hot-100-songs|magazine=Billboard|access-date=September 24, 2015}}</ref>. === 2010—2020: Лэдзі Гага, Мадонна, Эмінем, сыход Аёвіна і прызначэнне Джона Джэніка === Interscope падпісаў кантракты з [[Мадонна (спявачка)|Мадоннай]] і [[Van Halen]] у 2011 годзе. Абодва артысты раней падпісалі кантракты з {{Не перакладзена 3|Warner Records|3=ru}}; абодва выпусцілі свае першыя пласцінкі для Interscope ў 2012 годзе<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jimmy-iovine-interview-madonna-van-halen-288098|title=Jimmy Iovine on Sound, Vision and Why He Signed Madonna and Van Halen (Q&A)|work=The Hollywood Reporter|date=February 8, 2012|access-date=February 27, 2013|first=Shirley|last=Halperin}}</ref>. У кастрычніку 2012 года {{Не перакладзена 3|Джон Джэнік|4=John Janick}} быў прызначаны прэзідэнтам і галоўным аперацыйным дырэктарам Interscope Geffen A&M. Заснавальнік {{Не перакладзена 3|Fueled by Ramen|3=ru}}, Джэнік раней меў поспех з такімі выканаўцамі, як {{Не перакладзена 3|Jimmy Eat World|3=ru}}, [[Fall Out Boy]], {{Не перакладзена 3|Panic! At the Disco|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Paramore|3=ru}}. На момант прызначэння паведамлялася, што Аёвін абраў Джэніка сваім пераемнікам — увага Аёвіна ўсё больш звярталася на Beats, якая дамінавала на рынку навушнікаў з выручкай у 2012 годзе ў памеры 512 мільёнаў даляраў<ref>{{cite news|last1=Gara|first1=Tom|title=Pop Quiz: What Is Beats By Dre's Market Share?|url=https://blogs.wsj.com/digits/2013/01/11/pop-quiz-what-is-beats-by-dres-market-share/|access-date=September 24, 2015|work=The Wall Street Journal|date=January 11, 2013}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Aswad|first1=Jem|title=It's Official: John Janick Named President/COO of Interscope Geffen A&M|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/1083535/its-official-john-janick-named-presidentcoo-of-interscope-geffen-am|access-date=September 24, 2015|magazine=Billboard|date=October 3, 2012}}</ref>. У маі 2014 года, пасля набыцця Apple кампаніі Beats, Іавін падаў у адстаўку. Як і чакалася, Янік быў прызначаны старшынёй і генеральным дырэктарам Interscope Geffen A&M<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/6099404/john-janick-jimmy-iovine-interscope-geffen-am|title=John Janick to Succeed Jimmy Iovine as Chairman, CEO of Interscope Geffen A&M|magazine=Billboard|date=May 28, 2014|access-date=July 29, 2014|author-first1=Ed|author-last1=Christman}}</ref><ref name="Sisario New York Times May 20142">{{cite news|last1=Sisario|first1=Ben|title=Jimmy Iovine, a Master of Beats, Lends Apple a Skilled Ear|url=https://www.nytimes.com/2014/05/29/business/media/jimmy-iovine-a-master-of-beats-lends-apple-a-skilled-ear.html|access-date=August 28, 2015|work=The New York Times|date=May 28, 2014}}</ref>. У канцы 2014 года ў чартах ''Billboard'' з’явіліся шэсць рэлізаў Interscope: ''The Marshall Mathers LP 2'' ад Эмінема, ''{{Не перакладзена 3|Ultraviolence (альбом)|Ultraviolence|ru|Ultraviolence (альбом)}}'' ад [[Лана Дэль Рэй|Ланы Дэль Рэй]], ''{{Не перакладзена 3|V (альбом Maroon 5)|V|ru|V (альбом Maroon 5)}}'' ад [[Maroon 5]], ''{{Не перакладзена 3|Native|3=ru}}'' з [[OneRepublic]], ''ARTPOP'' ад Лэдзі Гагі і {{Не перакладзена 3|Oxymoron (альбом Schoolboy Q)|Oxymoron|ru|Oxymoron (Schoolboy Q album)}} ад {{Не перакладзена 3|Schoolboy Q|3=ru}}<ref name="BB 20142">{{cite magazine|title=Billboard Year End Album Charts 2014|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|magazine=Billboard|access-date=September 26, 2015}}</ref>. У снежні 2014 года было абвешчана, што [[Селена Гомес]], якая раней падпісала кантракт з {{Не перакладзена 3|Hollywood Records|3=ru}}, падпісала кантракт з Interscope<ref>{{cite magazine|last1=Peters|first1=Mitchell|title=Selena Gomez Officially Signs with Interscope|url=http://www.billboard.com/articles/news/6406139/selena-gomez-officially-signs-to-interscope-records|access-date=September 26, 2015|magazine=Billboard|date=December 14, 2014}}</ref>. Альбом ''Smoke + Mirrors'' гурта [[Imagine Dragons]] дэбютаваў на першым месцы ў чарце альбомаў ''Billboard'' у сакавіку 2015 года. Праз тыдзень альбом [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]] ''[[To Pimp a Butterfly]]'' з’явіўся на першым месцы і ўтрымліваў яго два тыдні запар<ref>{{cite magazine|last1=Caulfield|first1=Keith|title=Kendrick Lamar Spends Second Week at No. 1 on Billboard 200 Chart|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-second-week-no-1-billboard-200-chart/|access-date=September 26, 2015|magazine=Billboard|date=April 1, 2015}}</ref>. У 2016 годзе Ламар выйграў пяць прэмій «Грэмі»<ref>{{cite magazine|last1=Sheffield|first1=Rob|title=Grammys 2016: King Kendrick Lamar Steals the Show|url=https://www.rollingstone.com/music/features/grammys-2016-king-kendrick-lamar-steals-the-show-20160216|access-date=September 12, 2016|magazine=Rolling Stone|date=February 16, 2016}}</ref>. У жніўні 2017 года {{Не перакладзена 3|Джоджо (спявачка)|Джоджо|ru|Джоджо (певица)}} абвясціла, што зноў падпісала кантракт з Interscope ў рамках сумеснага прадпрыемства для стварэння ўласнага музычнага лэйбла Clover Music<ref name="Vibe 12">{{cite news|last1=Jefferson|first1=J'na|title=JoJo Announces Music Imprint "Clover Music" With Interscope|url=https://www.vibe.com/2017/08/jojo-clover-music-interscope/|access-date=August 19, 2017|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|date=August 18, 2017|location=United States}}</ref>. У кастрычніку 2018 года {{Не перакладзена 3|YG Entertainment|3=ru}} аб’ядналася з Interscope Records у рамках глабальнага партнёрства для [[Blackpink]]. Interscope і Universal Music Group прадстаўлялі дзявочы гурт па ўсім свеце, за межамі Азіі<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/pop/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment-8481273/|title=BLACKPINK Sign With Interscope Records & UMG in Global Partnership With YG Entertainment: Exclusive|magazine=Billboard|access-date=January 24, 2019}}</ref>. У маі 2019 года аўстралійскі [[поп-рок]] гурт {{Не перакладзена 3|5 Seconds of Summer|3=ru}} падпісаў кантракт з Interscope Records пасля сыходу з [[Capitol Records]]. 27 сакавіка 2020 года гурт выпусціў свой чацвёрты студыйны альбом {{Не перакладзена 3|Calm (альбом)|Calm|4=Calm (album)}}''.'' Альбом меў камерцыйны поспех і атрымаў у цэлым станоўчыя водгукі ад крытыкаў, якія высока ацанілі мастацкі рост і сталасць гурта<ref>{{Citation|title=Calm by 5 Seconds of Summer|url=https://www.metacritic.com/music/calm/5-seconds-of-summer|language=en|access-date=May 19, 2020}}</ref>. Альбом трапіў у некалькі хіт-парадаў больш чым 25 краін. Альбом дасягнуў дзесяткі лепшых у 17 чартах і дэбютаваў на першым месцы ў Аўстраліі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart|title=ARIA Top 50 Albums Chart|website=aria.com.au|access-date=March 5, 2021}}</ref>, Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20200403/7502/|title=Official Albums Chart Top 100 {{!}} Official Charts Company|website=officialcharts.com|access-date=May 19, 2020}}</ref> і Шатландыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20200403/40/|title=Official Scottish Albums Chart Top 100 {{!}} Official Charts Company|website=officialcharts.com|access-date=May 19, 2020}}</ref>. === 2024-цяперашні час: Рэарганізацыя ў рамках Interscope Capitol Labels Group === З 2024 года Interscope стаў флагманскім лэйблам — {{Не перакладзена 3|Група лэйблаў Interscope Capitol|Interscope Capitol Labels Group (ICLG)|ru|Список лейблов Universal Music}}. Лэйбл таксама падпісаў кантракт з амерыканскай спявачкай [[Джэніфер Хадсан]], якая ўпершыню працавала пад лэйблам UMG пасля чатырох розных лэйблаў [[Sony Music Entertainment|Sony Music]] з 2006 года. Спявачка таксама абвясціла, што выпусціць свой чацвёрты альбом ''The Gift of Love'', свой першы калядны альбом, які выйшаў 18 кастрычніка 2024 года. == Карпаратыўная эвалюцыя == == Аперацыі == Interscope працуе ў рамках Interscope Capitol Labels Group (ICLG) Universal Music Group, курыруючы шырокі спектр лэйблаў і глабальных партнёрстваў у розных жанрах. == Крытыка і спрэчкі == === Затрымкі з выхадам альбомаў === Некалькі выканаўцаў раскрытыкавалі Interscope за затрымку выхаду альбомаў. Лэйбл быў уцягнуты ў спрэчкі з-за затрымкі выхаду другога альбома спевака {{Не перакладзена 3|Білал (спявак)|Білал|ru|Билал (певец)}} ''Love for Sale'' з-за яго творчага кіраўніцтва<ref>{{Cite web|url=https://www.wbur.org/artery/2018/11/26/bilal-isabella-stewart-gardner-rise-series|title=Bilal Brings Creative Resistance to the Isabella Stewart Gardner Museum|author=Gray|first=Arielle|date=November 26, 2018|publisher=[[WBUR]]|access-date=July 20, 2020}}</ref>. Dr. Dre дапамагаў Білалу ў стварэнні альбома, выконваючы абмежаваную ролю<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/bilal-mn0000057280/biography|title=Bilal|author=Kellman|first=Andy|date=n.d.|publisher=[[AllMusic]]|access-date=August 12, 2020}}</ref>. Пасля таго, як ён зліўся ў 2006 годзе, Interscope, як вядома, адклаў рэліз на нявызначаны тэрмін<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2011/01/26/133189878/bilal-on-world-cafe|title=Bilal on World Cafe|date=January 26, 2011|publisher=[[NPR]]|access-date=August 15, 2020}}</ref>, што выклікала чуткі пра тое, што лэйбл наўмысна зліў яго<ref>{{cite magazine|author=Aewing|date=August 5, 2010|url=https://hiphopdx.com/news/id.11868/title.bilal-talks-love-for-sale-leaks-working-with-nottz-88-keys|title=Bilal Talks 'Love for Sale' Leaks, Working with Nottz & 88-Keys|magazine=[[HipHopDX]]|access-date=August 15, 2020|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе выданне M.I.A заявіла, што яе альбом ''Matangi'' быў затрыманы, бо лэйбл палічыў, што запіс, які яна здала, быў «занадта пазітыўным» для яе прыхільнікаў<ref>{{cite magazine|author=Aewing|date=August 5, 2010|url=https://hiphopdx.com/news/id.11868/title.bilal-talks-love-for-sale-leaks-working-with-nottz-88-keys|title=Bilal Talks 'Love for Sale' Leaks, Working with Nottz & 88-Keys|magazine=[[HipHopDX]]|access-date=August 15, 2020|archive-date=17 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617011701/https://hiphopdx.com/news/id.11868/title.bilal-talks-love-for-sale-leaks-working-with-nottz-88-keys|url-status=dead}}</ref>. У 2010 годзе рэперка Eve пакінула Interscope пасля трохгадовай затрымкі выхаду яе альбома ''Lip Lock<ref>{{cite news|last1=Cline|first1=Georgette|title=Eve Reveals Frustrations With Interscope Records Over 'Lip Lock' Album Delay|url=http://theboombox.com/eve-interscope-records/|access-date=September 26, 2015|publisher=The Boombox|date=July 5, 2012}}</ref>''. [[Blink-182]], {{Не перакладзена 3|All Time Low|3=ru}} і [[50 Cent]] таксама раскрытыкавалі Interscope<ref>{{Cite web|url=http://www.gigwise.com/news/77228/blink-182-split-from-major-label-..|title=BLINK-182 SPLIT FROM MAJOR LABEL INTERSCOPE, NOW UNSIGNED|author=Carroll|first=Grace|website=Gigwise|date=October 24, 2012|access-date=September 26, 2015}}</ref>. === Элтан Джон === Абмяркоўваючы свой альбом 2006 года ''{{Не перакладзена 3|The Captain & the Kid}}'' з {{Не перакладзена 3|Кэмеран Кроў|Кэмеранам Кроў|ru|Кроу, Кэмерон}} у ''часопісе «Rolling Stone»,'' [[Элтан Джон]] сказаў: «Я быў вельмі раз’юшаны на Interscope Records, таму што яны выпусцілі яго, а потым адмовіліся. У мяне былі сустрэчы на поўдні Францыі, і я сказаў: „Я ведаю, што гэта не камерцыйны альбом, я проста хачу, каб ты зрабіў усё магчымае“, і яны адмовіліся ад яго, як ад лайна. Верагодна, таму я і не запісаў яшчэ адзін сольны альбом. Гэта было сапраўднае гора»<ref>{{cite magazine|date=October 10, 2013|title=Elton John: My Life in 20 Songs|url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/elton-john-my-life-in-20-songs-20131010/gone-to-shiloh-with-leon-russell-0430689|magazine=Rolling Stone|access-date=September 1, 2017|archive-date=June 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614122042/http://www.rollingstone.com/music/pictures/elton-john-my-life-in-20-songs-20131010/gone-to-shiloh-with-leon-russell-0430689|url-status=dead}}</ref>. Пазней Джон вярнуўся ў Interscope ў ЗША ў 2019 годзе. === Nine Inch Nails === У 2007 годзе фронтмэн [[Nine inch nails|Nine Inch Nails]] [[Трэнт Рэзнар]] раскрытыкаваў Universal Music Group за завышаную цану на ''{{Не перакладзена 3|Year Zero|3=ru}}'' ў Аўстраліі. У інтэрв’ю мельбурнскай газеце ''Herald Sun'' ён сказаў, што супрацоўнік UMG заявіў, што ў NIN ёсць «асноўная аўдыторыя, якая будзе купляць усё, што мы выпускаем, таму мы можам браць больш… Сапраўдныя фанаты заплацяць колькі заўгодна»<ref>{{cite news|title=Q&A with Trent Reznor of Nine Inch Nails|url=http://www.heraldsun.com.au/entertainment/q-a-with-trent-reznor-of-nine-inch-nails/story-e6frf9hf-1111113550202|access-date=September 26, 2015|work=Melbourne Herald Sun|date=May 12, 2007}}</ref>. Nine Inch Nails падпісалі кантракт з [[Columbia Records]] у 2013 годзе. <ref>{{Cite web|url=http://www.spin.com/2013/08/trent-reznor-nine-inch-nails-hesitation-marks-columbia-spin-september-2013-cover-story/|title=Trent Reznor on Nine Inch Nails' Columbia Signing: 'I'm Not a Major Label Apologist'|author=Spin Staff|website=Spin|date=August 19, 2013|access-date=September 26, 2015}}</ref> === Die Antwoord === 7 лістапада 2011 года паведамлялася, што паўднёваафрыканскі хіп-хоп/рэйв-гурт {{Не перакладзена 3|Die Antwoord|3=ru}} пакідае Interscope Records з-за спрэчкі з лэйблам, які хацеў, каб іх другі студыйны альбом ''{{Не перакладзена 3|Ten$ion}}'' быў перапрацаваны для «мэйнстрымнай прывабнасці»<ref>{{Cite web|url=http://boingboing.net/2011/11/07/dieantwoordleave.html|title=Die Antwoord leave Interscope, will release 'TEN$ION' on their own new indie label|date=November 7, 2011|publisher=Boing Boing}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.spin.com/2012/02/die-antwoords-totally-insane-words-wisdom/|title=Die Antwoord's Totally Insane Words of Wisdom|website=SPIN|date=February 7, 2012}}</ref>. Праблемы з Interscope ўпершыню ўзніклі, калі гурт вырашыў, што галоўным сінглам для свайго другога альбома будзе «Fok julle naaiers» (у вольным перакладзе «Да чорта вас, вырадкі»). ''Ten$ion'' быў у рэшце рэшт выпушчаны на лэйбле Zef Recordz у пачатку 2012 года<ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/die-antwoord-dump-interscope-records-258390|title=Did Die Antwoord Dump Interscope Records?|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=November 7, 2011}}</ref>. === Кендрык Ламар і Top Dawg Entertainment === 15 сакавіка 2015 года альбом [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]] ''[[To Pimp a Butterfly]]'' выйшаў на [[iTunes]], [[Spotify]] і [[Google Play]] за восем дзён да запланаванай даты рэлізу (23 сакавіка). Генеральны дырэктар {{Не перакладзена 3|Top Dawg Entertainment}} Энтані Тыфіт абвінаваціў Interscope ў ненаўмысным рэлізе альбома і напісаў у твітэры: «Я асабіста хацеў бы падзякаваць Interscope за тое, што яны сапсавалі наш рэліз. Хтосьці павінен заплаціць за гэтую памылку. #TOP!»<ref>{{Cite web|url=http://allhiphop.com/2015/03/16/tde-ceo-anthony-top-dawg-tiffith-kendrick-lamar-to-pimp-a-butterfly-interscope/|title=TDE CEO Anthony "Top Dawg" Tiffith Blames Interscope For Kendrick Lamar's Album Leak|date=March 15, 2015|publisher=AllHipHop.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://rapdose.com/2015/03/16/kendrick-lamar-to-pimp-a-butterfly-album-leaked-by-itunes|title=Kendrick Lamar 'To Pimp A Butterfly' Album Leaked By iTunes|publisher=Rapdose.com|access-date=March 17, 2015}}</ref>. Пазней твіт быў выдалены. На наступны дзень магчымасць куплі альбома была выдалена з iTunes. Альбом дэбютаваў на першым месцы пасля афіцыйнага рэлізу<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/update-kendrick-lamars-to-pimp-a-butterfly-gets-surprise-digital-6502232/|title=Update: Kendrick Lamar's 'To Pimp a Butterfly' Gets Surprise Digital Release|magazine=Billboard|access-date=March 17, 2015}}</ref>. === Меркаванае веданне пра сэксуальныя гвалты над Мэрылінам Мэнсанам === У студзені 2023 года быў пададзены пазоў аб сэксуальным гвалце, у якім сцвярджалася, што Interscope і яе цяпер неіснуючая даччыная кампанія {{Не перакладзена 3|Nothing Records|3=ru}} ведалі пра сэксуальны гвалт, учынены [[Мэрылін Мэнсан|Мэрылінам Мэнсанам]] у дачыненні да дзяўчыны ў 1990-х гадах, калі ён падпісаў кантракт з Nothing Records<ref>{{cite news|url=https://deadline.com/2023/01/marilyn-manson-sexual-assault-lawsuit-2-1235244460/|title=Marilyn Manson Sued By Woman Who Claims Singer Sexually Assaulted Her When She Was A Minor|first=Ted|last=Johnson|publisher=Deadline Hollywood|date=January 30, 2023|accessdate=March 31, 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2023/jan/30/marilyn-manson-additional-sex-charges-new-york|title=Marilyn Manson faces more assault allegations|author=Pengelly, Martin|work=The Guardian|date=January 30, 2023|access-date=March 31, 2023}}</ref>. == Юрыдычныя пытанні == === Rock-It Cargo === У верасні 2011 года федэральныя пракуроры паведамілі, што будынак Interscope Geffen A&M Records выкарыстоўваўся наркагандлярамі ў якасці транспартнага цэнтра<ref>{{cite news|title=Cocaine Ring Used Music Label To Ship Drugs Feds: "Pickups and deliveries" made from Interscope|url=http://www.thesmokinggun.com/documents/interscope-records-cocaine-shipments-654820|access-date=May 20, 2015|publisher=[[The Smoking Gun]]|date=September 15, 2011}}</ref>. {{Не перакладзена 3|Упраўленне па барацьбе з наркотыкамі|3=ru|4=Управление по борьбе с наркотиками}} правяло праверку па гэтай справе, якая доўжылася цэлы год, і заявіла, што офісы Interscope Records у [[Лос-Анджэлес]]е выкарыстоўваліся для збору і дастаўкі сотняў кілаграмаў какаіну ў 2010 і 2011 гадах. Rock-It Cargo, суднаходная кампанія, якая мае велізарны спіс музычных кліентаў, адправіла музычныя кейсы, у якіх меркавана ўтрымліваліся наркотыкі, у [[Нью-Ёрк|Нью-Ёркскіх]] студыях<ref>{{cite magazine|last1=Perpetua|first1=Matthew|title=Feds: Drug Ring Used Major Record Label's Offices|url=https://www.rollingstone.com/music/news/feds-drug-ring-used-interscope-offices-20110916|access-date=May 20, 2015|magazine=[[Rolling Stone]]|date=September 16, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/biz/articles/news/1169446/interscope-offices-used-by-cocaine-ring-federal-documents-say|title=Interscope Offices Used by Cocaine Ring, Federal Documents Say|date=September 15, 2011|access-date=May 20, 2015|agency=Billboard Staff|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref>. Interscope Geffen A&M адрэагавала на прэтэнзіі заявай, у якой гаварылася: «няма ніякіх доказаў таго, што хто-небудзь з супрацоўнікаў UMG або Interscope Records меў якое-небудзь дачыненне да незаконнага абароту наркотыкаў, які пераследуецца гэтым офісам, а таксама якіх-небудзь звестак аб змесціве якіх-небудзь пасылак, якія нібыта былі адпраўленыя ў іх офісы. Акрамя таго, ні UMG, ні Interscope Records не з’яўляюцца прадметам або аб’ектам расследавання. UMG і Interscope працягнуць супрацоўнічаць з пракуратурай Злучаных Штатаў па гэтым пытанні»<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20150626111505/http://www.completemusicupdate.com/article/interscope-responds-to-drugs-network-claims/|url-status=dead}}</ref>. === Trauma і JCOR === У 1997 годзе {{Не перакладзена 3|Trauma Records}} падала пазоў на суму 100 мільёнаў долараў супраць Interscope, абвінаваціўшы кампанію ў махлярстве і невыкананні двухгадовага абяцання ўнесці No Doubt у рэестр Trauma. Пасля чатырохмесячнага спрэчкі партнёрства было скасавана ў пазасудовым парадку. Кіраўнікі Trauma Records, як паведамляецца, атрымалі дадаткова 3 мільёны даляраў; No Doubt засталася ў Interscope<ref>{{cite news|last1=Phillips|first1=Chuck|title=Interscope, Trauma Settle Legal Disputes|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-aug-29-fi-26921-story.html|access-date=September 26, 2015|work=Los Angeles Times|date=August 20, 1997}}</ref>. У 2002 годзе заснавальнік JCOR {{Не перакладзена 3|Джэй Фэйрс|4=Jay Faires}} падаў заяву аб парушэнні кантракту на суму 30 мільёнаў даляраў, у якім сцвярджалася, што Interscope ўтоіла мільёны долараў, каб вывесці яе з бізнесу. Interscope адказала, што JCOR схавала сваё сапраўднае фінансавае становішча на момант падпісання дыстрыб’ютарскага кантракту і спрабавала выкарыстаць грошы Interscope для фінансавання свайго бізнесу<ref>{{cite news|last1=Strauss|first1=Neil|title=The Media Business; Lawsuit Spotlights Tensions Among Record Companies|url=https://www.nytimes.com/2002/11/22/business/the-media-business-lawsuit-spotlights-tensions-among-record-companies.html|access-date=September 26, 2015|work=The New York Times|date=November 22, 2002}}</ref>. == Мастакі == * Спіс выканаўцаў Interscope Records == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу ЗША]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1990 годзе]] shqsukqt59jtfzm7wb3m5rtrdbt0yi6 10 797554 5125906 5075447 2026-04-14T11:27:24Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5125906 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |назва = Запазычанні |стан = |загаловак = [[Запазычанае слова|Запазычанні]] |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Запазычанні ў беларускай мове |спіс1 = * [[Англіцызм|Англіцызмы]] * [[Арабізм|Арабізмы]] * [[Багемізм|Багемізмы]] * [[Германізм|Германізмы]] * [[Гебраізм|Гебраізмы]] * [[Грэцызм|Грэцызмы]] * [[Лацінізм|Лацінізмы]] * [[Літуанізм|Літуанізмы]] * [[Паланізм|Паланізмы]] * [[Русізм|Русізмы]] * [[Стараславянізм|Стараславянізмы]] * [[Украінізм|Украінізмы]] * [[Царкоўнаславянізм|Царкоўнаславянізмы]] * [[Цюркізм|Цюркізмы]] |загаловак5 = Гл. таксама |спіс5 = * [[Беларусізм|Беларусізмы]] (у іншых мовах) * [[Варварызм]]ы * [[Экзатызм]]ы * [[Інтэрнацыяналізмы]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Мовазнаўства]] </noinclude> cr62nyxv209miz9nvbu59jy5kreyq8a 0 797896 5125797 5077956 2026-04-14T07:41:19Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Выніковае размеркаванне месцаў */ 5125797 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 17 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА ]] |разоў = 11 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |3 месца = [[ГК Машэка Магілёў|Машэка]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025''' — 33-і [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] ''(11 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 4. Мінскі абласны гандбольны клуб (МАГК) |- | 5. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 6. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 7. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА-РДВАР]] |- | 8. [[Бусел Кітая]] |- | 9. Аматары |- | 10. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Юні]] |- | 11. РДВАР-Зборная-2008 |- | 12. МАЗ-Орша |- | 13. РЦАР-МАГК |- | 14. [[ГК Гомель|Гомель-2]] |- | 15. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка-2 (Магілёў)]] |- | 16. СДЮШАР «Вікторыя» (Брэст) |- | 17. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-2 (Гродна)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ История чемпионатов Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2025 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2025]] [[Катэгорыя:2024 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]] a5mp6lxjghhgrcdbgrdq24qj6ay1szu 0 797964 5125796 5077955 2026-04-14T07:41:07Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Выніковае размеркаванне месцаў */ 5125796 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 15 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |разоў = 16 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]] |3 месца = [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024''' — 32-і [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(16 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 4. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА]] |- | 5. [[Бусел Кітая]] |- | 6. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 7. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 8. Зборная-2006 |- | 9. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Юні]] |- | 10. РЦАР |- | 11. СДЮШАР-Вікторыя |- | 12. [[ГК Гомель|Гомель-2-СДЮШАР]] |- | 13. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-СДЮШАР (Гродна)]] |- | 14. Аматары |- | 15. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка-2 (Магілёў)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ История чемпионатов Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2024 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2024]] [[Катэгорыя:2023 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] b6bc6bzob8c9p4c5va4etlmf54jswgo 0 798024 5125795 5077954 2026-04-14T07:40:49Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Выніковае размеркаванне месцаў */ 5125795 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 13 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]] |разоў = 15 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]] |3 месца = [[ГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023''' — 31-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] ''(15 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 4. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА-РДВАР]] |- | 5. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 6. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 7. [[Бусел Кітая]] |- | 8. ЦАР-БГК |- | 9. [[ГК Гомель|Гомель-2-СДЮШАР № 10]] |- | 10. РДВАР-Зборная-2006 |- | 11. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-Юні]] |- | 12. РЦАР |- | 13. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка-2 (Магілёў)]] |} {{-}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ История чемпионатов Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2023 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2023]] [[Катэгорыя:2022 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе]] 94vr6cbmylabjtf3lr57x3dac98w6qv 0 798025 5125499 5078297 2026-04-13T15:06:58Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Творы XVI стагоддзя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125499 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Пасланне да латын з іх жа кніг | Назва-арыгінал = Послание до латын з их же книг | Жанр = [[палемічная літаратура|палемічны твор]] | Аўтар = ананім | Мова арыгіналу = старабеларуская | Напісаны = не пазней за 1582 }} '''«Пасла́нне да латы́н з іх жа кніг»''' ({{lang-be-old|Послание до латын з их же книг}})&nbsp;— ананімны [[палемічная літаратура|палемічны твор]] канца XVI стагоддзя, напісаны на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Гісторыя == Твор быў напісаны не пазней за 1582 год, верагодна, манахамі [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскага манастыра]]. Ён з’явіўся адказам на кнігу езуіцкага прапаведніка [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]] ''«[[Пра еднасць касцёла божага]]»'' (1577). «Пасланне…» захавалася ў некалькіх спісах і было надрукавана ў 1903 годзе ў 19-м томе «[[Руская гістарычная бібліятэка|Рускай гістарычнай бібліятэкі]]»{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Змест і стыль == Твор накіраваны супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. Аўтар, выкарыстоўваючы каталіцкія хронікі, працы рымскага гісторыка [[Аміян Марцэлін|Марцэліна]], лацінскіх тэолагаў [[Грацыян (юрыст)|Грацыяна]], [[Барталамеа Плаціна|Плаціна]] і іншых, з сарказмам паказвае гісторыю папства. Насуперак Скаргу, які называў [[Папа Рымскі|пап]] духоўнымі пастырамі і «намеснікамі бога на зямлі», у «Пасланні…» яны прадстаўлены як хціўцы, рабаўнікі, авантурысты і антыхрысты. Аўтар сцвярджае, што ў пагоні за раскошай і неабмежаванай уладай папы ператварылі [[каталіцкі касцёл]] у [[дом распусты]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. Мова твора максімальна набліжана да гутарковай, багатая на вобразныя выслоўі і параўнанні{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Значэнне == «Пасланне да латын з іх жа кніг» стала важнай вяхой у развіцці [[Антыкаталіцтва|антыкаталіцкай]] палемічнай публіцыстыкі. Ідэі твора, яго матывы і мастацка-стылёвыя сродкі пазней выкарыстоўвалі ў сваёй творчасці такія пісьменнікі-палемісты, як [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]], [[С. Зізаній]], [[В. Суражскі]], [[І. Вішанскі]] і іншыя{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2001|с=164}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=12|старонкі=164|артыкул=«Пасланне да латын з іх жа кніг»|ref=Беларуская энцыклапедыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-09}} [[Катэгорыя:Палемічная літаратура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове]] [[Катэгорыя:Творы XVI стагоддзя]] pue3l1vlwcxdsks70nlv0nuj6kuhf45 0 799408 5125542 5086545 2026-04-13T16:46:40Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg|Менск._Гідраметэаралагічная_абсерваторыя._2025_(02).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Fil 5125542 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя |скарачэнне = Белгідрамет |арыгінальная назва = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Беларусь]] |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = {{дата|1|7|1924|1}} |папярэднік1 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110 |region_code = |бюджэт = |імя главы1 = [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]] |пасада главы1 = Начальнік |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |дакумент1 = |сайт = [https://belgidromet.by/by/ belgidromet.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя''' ('''Белгідрамет''') — дзяржаўная ўстанова, якая займаецца вывучэннем і прагназаваннем надвор’я, клімату, гідралагічнага рэжыму рэк і азёр, а таксама маніторынгам радыеактыўнага забруджвання і стана навакольнага асяроддзя ў Беларусі. Падпарадкоўваецца [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністэрству прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]. Размяшчаецца ў Мінску па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110. Начальнік — [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]] (з красавіка 2025 года)<ref name="ruk">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/ruk-ru/|title=Руководство|publisher=Белгидромет|date=2025-11-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == === Станаўленне службы === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] пачалося фарміраванне новай гідраметэаралагічнай службы. У 1919 годзе на тэрыторыі Беларусі працавала ўсяго 7 станцый, якія належалі розным ведамствам. У 1921 годзе была адноўлена праца 8 вадамерных і 2 дажджамерных пастоў. Яшчэ 1 ліпеня 1922 года пры садзейнічанні Галоўнай геафізічнай абсерваторыі была адкрыта метэастанцыя пры Мінскай балотнай станцыі<ref name="history" />{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522}}. 1 ліпеня 1924 года пачало працу ''Метэаралагічнае бюро'' пры Вопытным аддзеле [[Наркамат земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]. Гэтая дата лічыцца днём утварэння гідраметэаралагічнай службы Беларусі. Першым загадчыкам бюро быў прызначаны прафесар [[Мікалай Паўлавіч Мышкін|М. П. Мышкін]]. Аднак з-за адсутнасці ўмоў для навуковай працы ў сярэдзіне 1925 года ён пакінуў пасаду. Яго пераемнікам стаў [[Мікалай Іванавіч Макарэўскі]], які прыцягнуў да назіранняў краязнаўцаў і пачаў публікаваць «Бюлетэні надвор’я» ў часопісе «[[Наш край (1925)|Наш край]]»{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522—523}}. У 1927 годзе Метэабюро было перададзена ў [[Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі]], у рамках якога была створана [[Беларуская геафізічная служба]] («Белгеафіз»). Яе дырэктарам стаў [[Аляксей Іванавіч Кайгародаў|А. І. Кайгародаў]], а М. І. Макарэўскі ўзначаліў аддзел сеткі станцый{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=524}}. У 1930 годзе пастановай [[СНК БССР]] быў створаны Гідраметэаралагічны камітэт і ''Беларускі гідраметэаралагічны інстытут'', у склад якога ўвайшлі метэастанцыі розных ведамстваў. Для арганізацыі працы інстытута з [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] быў запрошаны [[Павел Мікалаевіч Адамаў|П. М. Адамаў]]. У 1936 годзе ў Мінску пачала функцыянаваць [[Геафізічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]], будаўніцтвам і дзейнасцю якой кіраваў А. І. Кайгародаў<ref name="history">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/history-ru/|title=История Гидрометслужбы|publisher=Белгидромет|date=2025-07-25|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>.{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}. У 1937 годзе ў выніку цэнтралізацыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій]] кіраванне службай было перададзена Смаленскаму ўпраўленню гідраметслужбы. Гэта прывяло да звальнення А. І. Кайгародава і ад'езду з Беларусі многіх вядучых метэаролагаў, у тым ліку М. І. Макарэўскага, [[Мікалай Ігнатавіч Касцякевіч|Н. І. Касцякевіча]] і іншых{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе сетка назіранняў БССР налічвала 464 станцыі і пасты, што дазваляла забяспечваць народную гаспадарку неабходнай інфармацыяй<ref name="history" />. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам вайны і акупацыі Беларусі дзейнасць упраўлення спынілася, многія работнікі пайшлі на фронт. Аднак нават у тыле ворага працавалі асобныя назіральнікі ў [[Горкі (Беларусь)|Горках]], [[Васілевічы|Васілевічах]], [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] і іншых месцах. У [[Мінск]]у акупацыйныя ўлады аднавілі працу Балотнай станцыі<ref name="history" />. Савецкая гідраметэаралагічная служба аднавіла дзейнасць у чэрвені 1943 года ў [[Масква|Маскве]] як ''Заходняе Упраўленне гідраметслужбы Маскоўскай ваеннай акругі'' пад кіраўніцтвам [[Андрэй Анісімавіч Гламазда|А. А. Гламазды]]. Важную ролю адыгрывалі партызанскія атрады: для забеспячэння авіяцыі [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускі штаб партызанскага руху]] арганізаваў сетку метэапунктаў на буйных партызанскіх аэрадромах ([[Бягомль]], [[Востраў Зыслаў|Зыслаў]], [[Парэчча (Акцябрскі раён)|Парэчча]] і інш.). Звесткі перадаваліся па радыё тры разы на дзень<ref name="history" />. За гады вайны служба панесла цяжкія страты: загінула каля 300 спецыялістаў, было разбурана больш за 85 % станцый. Аднаўленне сеткі пачалося адразу пасля вызвалення тэрыторый, і да пачатку 1945 года ўжо дзейнічала 46 станцый і 185 пастоў<ref name="history" />. === Пасляваеннае развіццё === У 1948 годзе гідраметэаралагічная служба Беларусі стала членам [[Сусветная метэаралагічная арганізацыя|Сусветнай метэаралагічнай арганізацыі]] (СМА). У 1960—1970-я гады пачаўся этап тэхнічнага пераўзбраення: укараняліся інструментальныя назіранні за бачнасцю і параметрамі ветру, пачалася аўтаматызацыя збору і апрацоўкі інфармацыі. Беларусь стала своеасаблівым палігонам для выпрабаванняў новых савецкіх аўтаматычных метэастанцый<ref name="history" />. У 1979 годзе ўпраўленне было пераўтворана ў ''Беларускае рэспубліканскае ўпраўленне па гідраметэаралогіі і кантролі прыроднага асяроддзя''. У 1991 годзе — у ''Галоўнае ўпраўленне па гідраметэаралогіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь''<ref name="history" />. === У незалежнай Беларусі === Пасля абвяшчэння незалежнасці ў 1999 годзе быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь «Аб гідраметэаралагічнай дзейнасці». Структура кіравання галіной неаднаразова змянялася: у 2001 годзе быў створаны Дэпартамент па гідраметэаралогіі ў складзе [[Мінпрыроды Беларусі|Мінпрыроды]]<ref name="history" />. Сучасны выгляд арганізацыя набыла ў выніку некалькіх рэарганізацый. У 2015 годзе шляхам зліцця Гідрамета і Цэнтра радыяцыйнага кантролю была створана дзяржаўная ўстанова «Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя». У 2017 годзе да яго былі далучаны абласныя цэнтры па гідраметэаралогіі, што завяршыла фарміраванне адзінай цэнтралізаванай структуры — Белгідрамета<ref name="history" />. == Дзейнасць == Асноўныя напрамкі дзейнасці Белгідрамета ўключаюць: * Правядзенне рэгулярных метэаралагічных, гідралагічных, аграметэаралагічных і радыяцыйных назіранняў<ref name="meteo">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/gidro-meteo-ru/|title=Гидрометеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2026-01-13|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Складанне прагнозаў надвор’я і папярэджанне аб небяспечных з’явах<ref name="meteo" />. * Маніторынг стану атмасфернага паветра (у 19 гарадах), паверхневых вод (297 пунктаў) і глебы<ref name="eco">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/eco-radio-ru/|title=Радиационная и экологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Авіяцыйна-метэаралагічнае забеспячэнне грамадзянскай авіяцыі праз сетку з 7 авіяцыйных метэастанцый<ref name="avia">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/avia-meteo-ru/|title=Авиационно-метеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-28|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Міжнароднае супрацоўніцтва ў рамках СМА і Саюзнай дзяржавы<ref name="int">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/mezd-ru/|title=Международная деятельность|publisher=Белгидромет|date=2021-01|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. Дзяржаўная сетка назіранняў уключае 193 аб’екты, у тым ліку 69 метэастанцый, 3 гідралагічныя станцыі, 2 аэралагічныя станцыі (Мінск і [[Брэст]]) і разгалінаваную сетку пунктаў радыяцыйнага маніторынгу<ref name="history" />. == Структура == У структуру Белгідрамета ўваходзяць цэнтральны апарат у Мінску і 6 абласных філіялаў («Брэстаблгідрамет», «Віцебскаблгідрамет», «Гомельаблгідрамет», «Гроднааблгідрамет», «Мінскаблгідрамет», «Магілёўаблгідрамет»)<ref name="struct">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/structure-ru/|title=Структура Белгидромета|publisher=Белгидромет|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Р. І. Аўчыннікава|Р. И. Овчинникова]]|загаловак=К истории метеорологии Беларуси. Макаревский Николай Иванович (к 100-летию создания Метеобюро в Минске)|выданне=Журнал Белорусского государственного университета. География. Геология|год=2022|нумар=1|старонкі=94–103|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/306364/1/521-527.pdf|ref=Аўчыннікава}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://belgidromet.by|title=Афіцыйны сайт Белгідрамета|lang=be}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белгідрамет}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Экалогія Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:1924 год у Мінску]] alz27tb4fb5m4ffuc7454kzrjek0m2p 14 799994 5125487 5124118 2026-04-13T14:45:46Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 1957 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 1957 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125487 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1957]] [[Катэгорыя:Песні 1957 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1957|года}} 2lzjdsilfximd7r9dswz6f7bbb1sxuf 0 800132 5125891 5092233 2026-04-14T10:52:58Z Rymchonak 22863 /* Значэнні */ арфаграфія 5125891 wikitext text/x-wiki '''Арабе́ска''' (ад {{lang-it|arabesco}} — арабскі) — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * [[Арабеска (арнамент)|Арабеска]] — складаны ўсходні арнамент, які складаецца з геаметрычных і раслінных элементаў<ref name="belen">{{Крыніцы/БЭ|том=1|артыкул=Арабеска|старонкі=443|ref=Беларуская энцыклапедыя}}</ref>. * [[Арабеска (музыка)|Арабеска]] — інструментальная музычная п'еса вытанчанага характару з арнаментаванай мелодыяй<ref name="belen" />: ** «{{iw|Арабеска (Шуман)|Арабеска||Arabeske (Schumann)}}» — п'еса [[Роберт Шуман|Роберта Шумана]] (Op. 18, 1839). ** «[[Дзве арабескі|Арабескі]]» — дзве п'есы [[Клод Дэбюсі|Клода Дэбюсі]] (L. 66, паміж 1888 і 1891). ** «{{iw|Арабеска (Дыліус)|Арабеска|nl|An arabesque}}» — п'еса [[Фрэдэрык Дыліус|Фрыдэрыка Дыліуса]] (1911). ** «{{iw|Арабеска (Тайфер)|Арабеска|fr|Arabesque (Tailleferre)}}» — п'еса [[Жэрмен Тайфер|Жэрмен Тайфер]] (1973). * «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» — фільм [[Стэнлі Донен|Стэнлі Донена]] з [[Сафі Ларэн]] і [[Грэгары Пек|Грэгары Пекам]] у галоўных ролях (ЗША, 1966). == Гл. таксама == * [[Арабеск (балет)|Арабе́ск]] — адна з асноўных позаў класічнага танца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} di6jv415u2x5fqr5skqdph9tbrdn6i2 0 800949 5125508 5095471 2026-04-13T15:45:41Z J-ka Zadzvinski 5766 дапаўненне, афармленне 5125508 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|рэклама, кросвікіспам}} '''Depo DIY''' — [[Латвія|латвійская]] кампанія, якая кіруе сеткай крам будаўнічых матэрыялаў, тавараў для саду і гаспадаркі пад брэндам DEPO у [[Латвія|Латвіі]] (SIA Depo DIY), [[Літва|Літве]] (UAB DEPO DIY LT) і [[Эстонія|Эстоніі]] (DEPO DIY EE OÜ). Кампанія была заснавана ў 2004 годзе, галоўны офіс размешчаны ў Дрэйліны, [[Стопіньскі край|Стопіньскага краю]], [[Ропажскі край|Ропажскага раёна]]. Першая крама адкрылася ў 2005 годзе.<ref>{{Cite web |url=https://portersfiveforce.com/blogs/brief-history/depo-diy |title=What is Brief History of DEPO DIY SIA Company? |last=Forces |first=Porters Five |date=2025-11-21 |website=Porter's Five Forces |language=en |access-date=2026-02-04}}</ref> Першая крама DEPO ў Эстоніі адкрылася ў [[Талін|Таліне]] 14 кастрычніка 2020 года. У 2024 годзе абарот латвійскай кампаніі SIA «DEPO DIY» склаў 385,44 млн еўра, што на 7,65% больш у параўнанні з папярэднім годам. Чысты прыбытак прадпрыемства за справаздачны перыяд дасягнуў 18,35 млн еўра. У кампаніі працавала каля 2200 супрацоўнікаў.<ref>{{Cite web |url=https://www.klientuportfelis.lv/lv/jaunumi/11460/depo-diy-pagajusaja-gada-nopelnijis-1835-milj-eur |title="DEPO DIY" pagājušajā gadā nopelnijis 18,35 milj. EUR |last=Lursoft |date=2025-07-31 |website=www.klientuportfelis.lv |language=lv |access-date=2026-02-04}}</ref> Уладальнікам SIA «DEPO DIY» з’яўляецца SIA «DMT PLUSS», канчатковым бенефіцыярным уладальнікам кампаніі з’яўляецца Андрыс Казлоўскіс.<ref>{{Cite web |url=https://jauns.lv/raksts/zinas/157316-par-depo-kontrolpaketes-ipasnieku-kluvis-dmt-pluss |title=Par "Depo" kontrolpaketes īpašnieku kļuvis "DMT Pluss" |date=2012-05-10 |website=https://jauns.lv |language=lv |access-date=2026-02-04}}</ref> == Сетка крам == {| class="wikitable" |+ |- ! !! {{сцяг|Латвія}}[[Латвія]] !! {{сцяг|Літва}}[[Літва]] !! {{сцяг|Эстонія}}[[Эстонія]] !! Усяго |- | колькасць крамаў || 9 || 7 || 1 || 15 |- | колькасць супрацоўнікаў || ~1200 || ~500|| ~110 || 1771 |} == Заўвагі == {{reflist}} {{няма катэгорый|date=2026-02-05}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-05}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Літвы]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Латвіі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Эстоніі]] iz56oiwurw1qvlrx16kt04fhhjxu5nq 10 803557 5125496 5122818 2026-04-13T14:56:16Z Андрэй 2403 Б 152769 5125496 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Радыёстанцыі Беларусі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Радыёстанцыі Беларусі]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Агульнанацыянальныя |спіс1 = * [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|1-ы Нацыянальны]] * [[Альфа Радыё]] * [[Аўтарадыё]] * [[Беларусь (радыёстанцыя)|Беларусь]] * [[Душэўнае радыё]] * [[Культура (радыёстанцыя, Беларусь)|Культура]] * [[Легенды FM]] * [[Новае радыё]] * [[Пілот FM]] * [[Радыё Свет]] * [[Радыё Рокс]] * [[Радыё UNISTAR]] * [[Радыус-FM]] * [[Рэлакс (радыё)|Рэлакс]] * [[Energy FM]] |загаловак2 =Мясцовыя |спіс2 = * [[Баранавічы FM]] * [[Мінская хваля]] * [[Радыё Брэст]] * [[Радыё Віцебск]] * [[Радыё Гомель Fm]] * [[Радыё Гродна]] * [[Зефір FM]] * [[Радыё Магілёў]] * [[Радыё-Мінск]] * [[Сталіца (радыё)|Сталіца]] |загаловак3 = Нішавыя |спіс3 = * [[Гумар FM]] * [[Жаночае радыё]] * [[Радыё Марыя|Радыё Марыя]] * [[Радыё Перамога]] * [[Рускае радыё (Беларусь)|Рускае радыё]] |загаловак4= Зніклыя |спіс4 = * [[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]] * [[Польскае Радыё Баранавічы]] * [[Радыё АНТ]] * [[Радыё Бі-Эй]] * [[Радыё 101,2]] |загаловак5= Заблакаваныя ў РБ |спіс5 = * [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] * [[Беларускае Радыё Рацыя|Рацыя]] * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Свабода]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] </noinclude> 1aljvdsoqkl2kqxm0v042sgfoog3vbt 0 804337 5125427 5114182 2026-04-13T13:47:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5125427 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} '''Мікалай Віслоцкі''' ({{lang-pl|Mikołaj Wisłocki}}; {{ВДП}}) — калекцыянер, падарожнік і археолаг. == Біяграфія == З роду Віслоцкіх герба «Сас». Сын Клеменса Віслоцкага, берасцейскага падкаморыя, фундарата ўніцкай царквы Св. Параскевы ў [[Лышчыцы|Лышчыцах]] ў 1817 годзе, і Луцыі са [[Стэцкія|Стэцкіх]]. Нарадзіўся ў 1821 годзе ў родавым маёнтку [[Грымяча (вёска)|Грымяча]].{{r|pazdnyakou2025}} Пачатковую адукацыю, напэўна, атрымаў у 1820-х — 1830-х гадах у павятовай школе манахаў-базыліян у Берасці. Вучыўся ў [[Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра|Кіеўскім універсітэце]], дзе на яго значна паўплываў выкладчык рэлігіі [[Ігнат Гагалінскі|Ігнат Галавінскі]].{{r|pazdnyakou2025}} Пад уплывам Галавінскага ў 1843—1844 гадах Мікалай Віслоцкі здзейсніў маштабнае падарожжа па [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Святая зямля|Святой Зямлі]]. У [[Іерусалім|Іерусаліме]] прыняты ў рыцары [[Ордэн Гроба Гасподняга|Ордэна Гроба Гасподняга]].{{r|pazdnyakou2025}} Вясной 1844 года ў Іерусаліме атрымаў ганаровае даручэнне ад прускага прынца Вальдэмара — уручыць [[Ордэн Чорнага арла|ордэн Чорнага Арла]] вядомаму егіптолагу [[Карл Рыхард Лепсіус|Карлу Рыхарду Лепсіусу]]{{r|pazdnyakou2025}}. Падарожнічаў па Егіпце, вывучаў цячэнне Ніла. У [[Фівы (Егіпет)|Фівах]] пазнаёміўся з Карлам Рыхардам Лепсіусам і ўдзельнічаў у археалагічных даследаваннях руін [[Карнак|Карнака]], [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіса]], шукаў забытыя гарады ў Сахары. Падчас быцця ў Егіпце вывучыў арабскую мову і запісваў мясцовыя паданні.{{r|pazdnyakou2025}} Зіму 1844—1845 гадоў правёў у Каіры. Сваім коштам аднавіў за Дамаскай брамай помнік [[Юзаф Сулкоўскі|Юзафу Сулкоўскаму]], ад’ютанту Напалеона Банапарта, які загінуў у 1798 годзе. Падарожжы гэтага перыяду Віслоцкі фіксаваў у дзённіку.{{r|pazdnyakou2025}} Пасля Егіпта некалькі гадоў жыў у Рыме, падаў Папу Рымскаму Рыгору XVI справаздачу пра стан Гроба Гасподняга ў Іерусаліме. Падарожнічаў па Італіі, Швейцарыі, Францыі і Германіі, працаваў у бібліятэках і збіраў звесткі пра гісторыю Рэчы Паспалітай.{{r|pazdnyakou2025}} Вярнуўся ў свой маёнтак Грымяча і займаўся яго добраўпарадкаваннем, вызваліў сваіх сялян з «падданства», на думку [[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Валера Пазднякова]], магчыма, гэта значыла замену [[Паншчына|паншчыны]] на [[чынш]]{{r|pazdnyakou2025}}. Адначасова працягваў археалагічныя пошукі, даследаваў замкі, капліцы і курганы{{r|pazdnyakou2025}}. У 1856—1860 гадах жыў пераважна ў Варшаве, яго дом быў асяродкам аматараў старажытнасцей. Быў актыўным удзельнікам Сельскагаспадарчага таварыства. У 1859 годзе ўдзельнічаў у заснаванні «[[Tygodnik Ilustrowany]]».{{r|pazdnyakou2025}} З 1864 года жыў у маёнтку Пагажэль у Польшчы. У 1873 годзе наведаў Саксонію, Баварыю, Галандыю і Бельгію для вывучэння тэхналогій вытворчасці торфу, па вяртанні заснаваў у маёнтку прадпрыемства па вырабе торфабрыкету.{{r|pazdnyakou2025}} Час смерці застаецца дыскусійным{{r|pazdnyakou2025}}. Паводле базы «Niekrologi Warszawskie», памёр 23 снежня 1885 года{{r|pazdnyakou2025}}. Даследчык Ёахім Сліва, на грунце некралога апублікаванага ў пачатку 1886 года, называе часам смерці 1886 год{{r|pazdnyakou2025}}. == Калекцыянаванне == Сабраў унікальную калекцыю старажытнасцей, яна ўключала: * Галерэю з некалькіх сотняў гістарычных партрэтаў{{r|pazdnyakou2025}}; * Некалькі тысяч гравюр{{r|pazdnyakou2025}}; * Старажытныя гербы, шляхецкія сыгнеты і манеты, рыцарскі пояс XVII ст. з-пад [[Кобрын|Кобрына]]{{r|pazdnyakou2025}}; * Егіпецкія артэфакты: статуэткі Асірыса, амулеты, скарабеі, папірусы, канопы (выкапаныя ў Фівах), гліняныя лямпы{{r|pazdnyakou2025}}; * Грэка-рымскія знаходкі (напрыклад, малое начынне для духмяных рэчываў з «лазняў Клеапатры»){{r|pazdnyakou2025}}; * Мясцовыя археалагічныя знаходкі: жалезныя цвікі і [[Прасліца|прасліцы]] з маёнтка Грымяча, каменныя наканечнікі стрэл з [[Літвінкі (Кобрынскі раён)|Літвінак]], бронзавыя фібулы з [[Вялічкавічы (Камянецкі раён)|Вялечкавічаў]], пярсцёнкі з кургана каля [[Чыжэвічы (Брэсцкі раён)|Чыжэвічаў]] {{r|pazdnyakou2025}}. У 1856—1857 гадах значная частка яго егіпецкай і краёвай калекцый прадстаўлена на Варшаўскай выставе старажытнасцей у палацы Аўгуста Патоцкага{{r|pazdnyakou2025}}. Акрамя таго, Віслоцкі перадаў археолагу [[Баляслаў Падчашынскі|Баляславу Падчашынскаму]] [[Галаснікі|галаснік]] з [[Каложская царква|Каложскай царквы]] ў Гродне{{r|pazdnyakou2025}}. Па смерці Мікалая Віслоцкага вялікая частка яго збораў трапіла ў музей князёў Чартарыйскіх у Кракаве і ў Ягелонскі ўніверсітэт {{r|pazdnyakou2025}}. У музейных зборах Беларусі археалагічных знаходак Віслоцкага не захавалася{{r|pazdnyakou2025}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага]] ад Папы Рымскага Рыгора XVI (1845){{r|pazdnyakou2025}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="pazdnyakou2025">{{артыкул |аўтар = Пазднякоў В. С. |загаловак = Першы берасцейскі археолаг Мікалай Віслоцкі (1821—1885): ад старажытнага Егіпта да надбужскіх готаў |выданне = Беларускі археаграфічны штогоднік |год = 2025 |выпуск = 26 |старонкі = 210–217 |выдавецтва = БелНДІДАС |месца = Мінск |спасылка = https://www.academia.edu/164909372/ }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віслоцкі Мікалай}} [[Катэгорыя:Віслоцкія герба «Сас»]] 6zvjlc4ycbzmc579oa9vp5xzq218poa 14 804629 5125697 5115906 2026-04-14T00:13:50Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Раёны Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125697 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Мурманская вобласць]] [[Катэгорыя:Раёны Расіі]] s0qij0u6zg4ifdmwghvgyywdluy5apb 5125698 5125697 2026-04-14T00:16:02Z DzBar 156353 5125698 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Мурманская вобласць]] [[Катэгорыя:Раёны Расіі|Мурманск]] s000bornwoigetp0xrqlz5ofegm41v8 0 804815 5125740 5117086 2026-04-14T05:47:27Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125740 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эдвард Мантгомеры «Монці» Кліфт''' ({{lang-en|Edward Montgomery Clift}}; {{ДН|17|10|1920}} — {{ДС|23|7|1966}}) — амерыканскі [[акцёр]], вядомы дзякуючы ролям «панурых, чуллівых маладых людзей», паводле версіі [[The New York Times]]. Чатырохразовы намінант на прэмію «[[Оскар]]», намінант на прэміі «[[Залаты глобус]]» і [[BAFTA]]. Уладальнік імянной зоркі на Галівудскай «Алеі славы». Найбольш вядомы сваімі ролямі ў наступных фільмах: [[Говард Хоўкс|Говарда Хоўкса]] «[[Чырвоная рака (фільм)|Чырвоная рака]]» 1948 года, [[Джордж Стывенс|Джорджа Стывенса]] «[[Месца пад сонцам (фільм, 1951)|Месца пад сонцам]]» 1951 года, [[Фрэд Цынеман|Фрэда Цынемана]] «З гэтага часу і на вякі вякоў» 1953 года, [[Стэнлі Крамер]]а «[[Нюрнбергскі працэс (фільм)|Нюрнбергскі працэс]]» 1961 года. Нараўне з [[Марлан Бранда|Марланам Бранда]] і [[Джэймс Дын|Джэймсам Дынам]], Кліфт лічыўся адным з арыгінальных акцёраў-метадыстаў у Галівудзе — ён быў адным з першых акцёраў, якога запрасілі вучыцца ў Акцёрскую студыю Лі Страсберга і Элія Казана. Ён таксама здзейсніў рэдкі ўчынак, не падпісаўшы кантракт пасля прыезду ў Галівуд, зрабіўшы гэта толькі пасля таго, як яго першыя два фільмы мелі поспех. Гэта было апісана як «розніца ва ўладзе, якая будзе вызначаць структуру адносін паміж зоркамі і студыяй на працягу наступных 40 гадоў». == Фільмаграфія == * 1949 — «[[Спадчынніца (фільм)|Спадчынніца]]» * 1953 — «[[Вакзал Тэрміні (фільм)|Вакзал Тэрміні]]» — ''Джавані Дорыя'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Кліфт Мантгомеры}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] lbv5vyt5z4kg6rphq32acmin5m2ysn7 0 804864 5125565 5117278 2026-04-13T18:05:10Z Pabojnia 135280 афармленне 5125565 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Марыса Тамей''' ({{lang-en|Marisa Tomei}}; нар. {{ДН|4|12|1964}}, Бруклін, Нью-Ёрк) — амерыканская актрыса. Уладальніца прэміі «[[Оскар]]», а таксама намінант на прэмію [[BAFTA]], двухразовая намінантка на «[[Залаты глобус]]» і трохразовая намінантка на Прэмію Гільдыі кінаакцёраў ЗША. == Біяграфія == Нарадзілася ў Брукліне, Нью-Ёрк, у сям’і Адэлаіды, настаўніцы англійскай мовы, і Гэры А. Тамей, судовага адваката. Бацькі Тамей маюць італьянскае паходжанне; продкі яе бацькі родам з Тасканы, Калабрыі і Кампаніі, а продкі маці — з Тасканы і Сіцыліі. Каб зняцца ў тэлевізійным серыяле «Як круціцца свет» (1983—1985), кінула вучобу ў Бостанскім універсітэце. Гэтая роля праклала ёй дарогу ў кінематограф, хоць у сваім першым фільме «Хлопец з „Фламінга“» з удзелам Мэта Дылана Тамей грала толькі невялікую эпізадычную ролю. У 1992 годзе за ролю Моны Лізы Віта ў фільме «Мой стрыечны брат Віні» Тамей атрымала «Оскар» за лепшую жаночую ролю другога плана. Шырока вядомая версія, што яна была ўзнагароджана па памылцы. Разам з ёй, якая сыграла камедыйную ролю, былі намінаваныя чатыры брытанскія актрысы за драматычныя ролі. 74-гадовы Джэк Пэланс, які аб’яўляў пераможцу, пажартаваў з гэтай нагоды, а затым нібыта па памылцы абвясціў уладальніцай прыза Тамей. Акадэмія абвергла гэты міф. 2000-я гады прынеслі актрысе яшчэ дзве намінацыі на прэмію «Оскар» за ролю другога плана — у 2002 годзе за фільм «У спальні», у 2009 годзе — за фільм «Рэстлер». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Тамей}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 4njtogf0bj02mm2m7w1on9hkn1j7uaf 14 805162 5125701 5119419 2026-04-14T00:19:09Z DzBar 156353 шаблон 5125701 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Населеныя пункты паводле краін|Ізраіль]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Азіі]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Ізраіля]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ізраіля]] {{Commonscat}} mcbj00e5kkew14qcbianw8cilidczxe 0 805203 5125767 5124620 2026-04-14T07:00:04Z Аляксандр Белы 46814 Спасылка на крыніцы 5125767 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича]  // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308-313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады "Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году" (1842—1844) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] 13uvhyhwmnh6nvr9ojg1uhitlnh6tip 5125815 5125767 2026-04-14T08:02:32Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненне пра літоўскамоўнае асяроддзе 5125815 wikitext text/x-wiki [[Амністыя]] 1841 года — акт вызвалення ад пакарання (або яго частковага змякчэння) некаторых катэгорый дзяржаўных злачынцаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з адносна лёгкай ступенню віны, абвешчаны 16 (28) красавіка 1841 году расійскім імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] з нагоды шлюбу спадкаемцы трону, будучага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], з вялікай княгіняй [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыяй Аляксандраўнай]] (дачкой вялікага герцага Людвіга II Гесенскага Максіміліянай), які адбыўся ў гэты дзень. Амністыя аблегчыла становішча некаторых былых сяброў [[Таварыства філаматаў]], удзельнікаў змовы [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]]: менш небяспечныя, з пункту гледжання царскіх уладаў, злачынцы былі вызваленыя са зняволення, змаглі вярнуцца на радзіму з ссылкі ўглыб Расіі, або змаглі ўладкавацца на лепшую працу, ім былі аблегчаныя ўмовы паліцэйскага нагляду і гэтак далей. Афіцыйна гэты акт называўся Манифест. ''О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича''<ref>''Николай I.'' [https://nlr.ru/e-res/law_r/search.php?part=431®im=3 Манифест. О всемилостивейше дарованных милостях и облегчениях по случаю бракосочетания Его Императорского Высочества Государя Наследника Цесаревича и Великого Князя Александра Николаевича]  // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1842. — Т. XVI, отделение первое, 1841, № 14460. — С. 308-313. </ref>, пазней таксама ''Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года''<ref>''[https://www.prlib.ru/item/1404127 Всемилостивейший манифест, состоявшийся в 16 день апреля 1841 года]''</ref>. == Перадумовы амністыі == З амністыяй завяршылася дзесяцігоддзе жорсткіх імперскіх рэпрэсій пасля падаўлення паўстання, накіраваных на ўніфікацыю сацыяльна-палітычнага ладу, адукацыі і культуры “заходніх губерняў” з астатняй Расіяй: закрыцця [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта,]] скасавання царкоўнай [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніі]] і дзеяння [[Літоўскі статут|Літоўскага статуту]], закрыцця каталіцкіх кляштараў, “разбору шляхты” і абазначыўся пераход да адносна больш мягкай палітыкі, якая спалучала працяг жорсткага пераследу нелаяльных элементаў са стварэннем пэўных нішаў для дзейнасці (у прыватнасці, культурнай), лаяльнай да агульнай палітыкі ўраду. Дасягнутая ступень “замірэння” Літвы, Беларусі, Правабярэжнай Украіны была палічаная ў цэлым дастатковай і на павестку дня быў высунуты пошук форм інтэграцыі каталіцкай шляхты і духавенства ў агульнаімперскае жыццё. "Апошнім акордам" рэпрэсіўнага дзесяцігоддзя 1831—1841 было закрыццё [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з пераводам яе ў Кіеў (1842), але гэтае рашэнне было прынятае яшчэ ў 1840, і чакала толькі завяршэння пабудовы адпаведнага будынку ў Кіеве. == Характар амністыі == Амністыя не была ўсеагульнай; яна насіла выбарачны характар і дзяліла раней рэпрэсаваных на разрады. Некаторым асобам, якія знаходзіліся ў ссылцы ў аддаленых губернях Расіі (пад наглядам паліцыі), дазвалялася вярнуцца на радзіму ў заходнія губерні. Шмат каму вярталіся ранейшыя саслоўныя правы і дваранства, калі яны не былі замяшаныя ў «цяжкіх крымінальных злачынствах» падчас паўстання. Для тых, хто ўжо вярнуўся раней, але знаходзіўся пад строгім сакрэтным наглядам, рэжым кантролю мякчэў або адмяняўся зусім. Расейскія ўлады, аднак, захоўвалі жорсткую пазіцыю ў дачыненні да лідэраў і найбольш актыўных удзельнікаў паўстання і змоў. Амністыя практычна не тычылася чальцоў польскага Часовага ўрада 1830 году, кіраўнікоў буйных паўстанцкіх атрадаў і тых, хто знаходзіўся ў эміграцыі і працягваў палітычную дзейнасць (напрыклад, асяроддзя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]]). Тым, хто знаходзіўся за мяжой імперыі, шлях дадому быў па-ранейшаму зачынены, за выключэннем вельмі рэдкіх выпадкаў падачы асабістага прашэння на імя імператара з выразам "глыбокага раскаяння". == Асобы амніставаных == Рашэнні па лёсе канкрэтных асобаў прымаліся на месцах і не вызначаліся дакладнымі крытэрыямі. Сярод тых, хто змог скарыстацца амністыяй, былі, у прыватнасці: [[Ян Чачот]], філамат (фактычна ён яшчэ ў 1840 годзе пераехаў з [[Лепель|Лепеля]] ў [[Шчорсы]], дзеля працы ў бібліятэцы [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]], але цяпер змог узаконіць новае месца жыхарства)<ref>Marian Pacholak. Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)^*// Prace Literackie LXIII, 2024. S. 139. </ref> [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], філамат — у 1841 годзе вярнуўся на радзіму [[Эдвард Жалігоўскі]], удзельнік змовы Шымана Канарскага — быў вызвалены са зняволення і ў 1842 годзе змог вярнуцца на радзіму [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольф Янушкевіч]], паўстанец 1830 году: у жніўні 1841 змог пераехаць з [[Ішым|Ішыма]] ў [[Омск]], дзе яму дазволілі паступіць на дзяржаўную службу з прысваеннем чыну «калежскі рэгістратар». [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі]], паўстанец 1830 году: у 1841 з яго быў канчаткова зняты паліцэйскі нагляд і ён змог атрымаць дазвол на выданне альманаха [[Athenaeum (1841)|Athenaeum]] [[Athenaeum (1841)|(1841)]]. [[Рамуальд Падбярэскі]], сын паўстанца — у 1841 змог пераехаць у Пецярбург з планам выдання ўласнага альманаха Rocznik literacki. == Адносная "адліга" 1841—1848 гадоў == Новая грамадская сітуацыя, якая склалася пасля амністыі, выклікала да жыцця ўплывовую лаялісцкую плынь у жыцці заходніх губерняў, асабліва літоўскіх. У ёй асабліва вылучалася стала гэтак званая [[Пецярбургская катэрыя|“Пецярбургская катэрыя”]], нефармальная лаялісцкая групоўка на чале з [[Генрык Жавускі|Генрыхам Жавускім]], якая ў траўні 1841 правяла ўстаноўчы сход у [[Чудніў|Чудніве]]. Таксама ў лаялісцкім духу дзейнічалі "літвіны" [[Фадзей Булгарын|Фадзей '''Булгарын''']]''',''' [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Восіп Сянкоўскі,]] [[Плацыд Янкоўскі]] і іншыя, якія даводзілі, што Літва (як і Беларусь) — гэта адвечная гістарычная правінцыя Расіі, якая толькі праз нешчаслівы збег абставінаў апынулася ў уніі з Польшчай і на пэўны час стала перыферыяй заходняй цывілізацыі. Аднак, наступныя 7 гадоў у Літве і Беларусі былі самымі спрыяльнымі для культурнай дзейнасці за ўсё 30-гадовае праўленне Мікалая I. Паміж імперскай уладай (і адданымі ёй лаялістамі) і вонкава лаяльнай патрыятычнай інтэлігенцыяй у гэты час вялася складаная гульня за сэнсавае напаўненне паняццяў “Літва” і “літвіны”. (На гэтым этапе гісторыі царызм не выступаў супраць гэтых тэрмінаў, але хацеў іх пераасэнсавання ў патрэбным Расіі духу). Лаялісты імкнуліся стварыць як мага больш пра-імперскі вобраз краю, яго жыхароў і гісторыі, максімальна скампраметаваць і абарваць яго даўнія культурныя сувязі з Польшчай. Патрыёты жа, распрацоўваючы “літвінскую” тэматыку, стваралі аўтаномную мясцовую культуру, лакальную "літвінскую" ідэнтычнасць, нятоесную польскай, набыткі якой пазней былі часткова выкарыстаныя ў літоўскім і беларускім нацыянальных праектах. Найбольш бяспечнымі, з пункту гледжання цэнзуры, выглядалі даследаванні і публікацыі на тэмы паганскай, да-Крэўскай гісторыі Літвы, а таксама на тэмы мясцовай кухні, хатняй гаспадаркі, палявання, пошук этнаграфічных асаблівасцяў Літвы і Беларусі. == Новыя твары і знакавыя творы ==  У 7-годдзе пасля амністыі дэбютавалі, або сталі шырока вядомымі публіцы такія творцы, як Юзаф Ігнацы Крашэўскі, [[Станіслаў Манюшка]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Ганоры Кіркор,]] [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч,]] [[Рамуальд Падбярэскі]], і іншыя. Многія створаныя ў 1841—1848 гадах творы літаратуры, гістарыяграфіі, музыкі, выяўленчага мастацтва склалі канон “літвінскай” культуры XIX стагоддзя. Сярод іх, у прыватнасці: [[Хатні спеўнік|Хатнія спеўнікі]] (з 1843), опера "Галька" і кантата "Мілда" (1848) Станіслава Манюшкі Літаратурны дэбют Уладзіслава Сыракомлі з вершам "Паштальён" (1844) "Віленскі альбом" Яна Казіміра Вільчыньскага (1845) Першая кніга Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча "Ідылія" (1846) Адзіная арыгінальная кніга Яна Чачота “Земянін” (1846) і (невыдадзеныя) гістарычныя балады "Спевы пра даўніх літвінаў да 1434 году" (1842—1844) Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] "Літвінка з вербамі" (1847) Энцыклапедыя хатняй гаспадаркі "[[Літоўская гаспадыня|Літоўская гаспадыня"]] Ганны Цюндзявіцкай (1848) У гэты ж час з'явіліся і капітальныя працы па гісторыі Літвы: Першы том працы «Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym…» [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Баліньскага]] і Тыматэўша Ліпіньскага, прысвечаны гісторыі ВКЛ (1843) Litwa: Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. T. I-II Ю.І.Крашэўскага (Т. 1-2, 1847—1850) і ''Obraz Litwy pod względem jéj cywilizacyi, od czasów najdawniejszych do końca wieku XVIII'' [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]]. (Апошні, 9 том аматарскай “Гісторыі літоўскага народу” [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]] таксама ўбачыў святло ў 1841 годзе). У меншым маштабе, але аналагічныя працэсы адбываліся і ва ўласна літоўскамоўным асяроддзі: у 1845 годзе ў Пецярбургу выйшла першая гісторыя Літвы па-літоўску [[Сіманас Даўкантас|Сімонаса Даўкантаса]] “''Аблічча старажытных літоўцаў, горных і ніжніх (жамойтаў)”'', у 1846 годзе пачаў выходзіць штогадовы каляндар „Metų skaitlius“ Лаўрына Івінскіса і самая значная этнаграфічная праца [[Людвік Адам Дзям’янавіч Юцэвіч|Людвіка Юцэвіча]] «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў i нораваў» (напісаная па польску). Фактычна, за 1841—1848 гады былі распрацаваныя контуры мадэрнай літвінскай прота-нацыянальнай ідэнтычнасці — з дапамогай як навуковага інструментарыя (гістарычнага і этнаграфічнага), так і мастацкімі сродкамі. У гэтым жа гістарычным перыядзе выйшла кніга Яна Баршчэўскага [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|"Шляхціч Завальня"]] (1844—1846, культывуе вобраз Беларусі, а не Літвы) і музычная сюіта [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] "Беларускае вяселле". 7-гадовая адносная “адліга”, запачаткаваная амністыяй 1841 году, скончылася ў 1848 годзе ў сувязі з жахам Мікалая I перад еўрапейскай [[Вясна народаў|“Вясной Народаў”]] і вяртаннем да палітыкі жорсткіх рэпрэсій (гл. [[Змрочнае сямігоддзе|“Змрочнае сямігоддзе”]]). == Іншыя аспекты амністыі == Мікалай I таксама скарыстаўся нагодай, каб знізіць сацыяльнае напружанне ў грамадстве. Былі спісаны даўгі (нядоімкі) па многіх дзяржаўных падатках, якія назапасіліся ў сялянаў і мяшчанаў пэўных губерняў і паветаў за папярэднія гады. Маніфест ад 16 красавіка адмяняў многія судовыя штрафы і пені па казённых спагнаннях. Быў адменены ці скарочаны шэраг чарговых рэкруцкіх набораў у некаторых губернях. Многія чыноўнікі, якія знаходзіліся пад судом за адміністрацыйныя парушэнні (не звязаныя з буйным раскраданнем маёмасці або хабарніцтвам), атрымалі прабачэнне. == Зноскі == [[Катэгорыя:1841]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя перыяды]] ieus7sitxz9hi3sj6v3xiohexh06ee3 0 805210 5125566 5119819 2026-04-13T18:06:42Z Pabojnia 135280 афармленне 5125566 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Беры}} {{Кінематаграфіст}} '''Клод Беры''' (фр. Сlaude Berri, сапраўднае імя ''Клод Берэль Лангман'' фр. Claude Berel Langmann, {{ДН|1|7|1934}}, {{МН|Парыж||}} — {{ДС|12|1|2009}}, там жа) — французскі [[акцёр]], кінарэжысёр, [[сцэнарыст]] і прадзюсар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Парыжы, у сям’і яўрэйскіх імігрантаў з Польшчы і Румыніі — гандляра футрам Гірша Лангмана і хатняй гаспадыні Бейлы Берку. Яго сястра — сцэнарыст Арлет Лангман (нар. 1946). Клод Бэры — бацька акцёра і кінапрадзюсара Тама Лангмана (нар. 1972) і акцёра Жульена Расама (1968—2002). З 2004 года Клод Беры з’яўляўся прэзідэнтам Французскай кінаакадэміі. Памёр 12 студзеня 2009 года ў клініцы Сальпетрыер у Парыжы, куды быў шпіталізаваны 10 студзеня з парушэннем мазгавога кровазвароту. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Беры}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] d688vye6kk0ubqqbgd329s8i9ooa3pr 14 805338 5125821 5120621 2026-04-14T08:16:14Z DzBar 156353 шаблон 5125821 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}}{{Вікікрыніцы}} 0i7ut6aor8p89skrbghwnqpdibbx5uu 5125822 5125821 2026-04-14T08:16:32Z DzBar 156353 5125822 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} a2btqbzf6s5xsbkdivwxym4uytwbl3q 0 805435 5125728 5121224 2026-04-14T05:28:10Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125728 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Стэнлі Донен''' ({{lang-en|Stanley Donen}}; [[13 красавіка]] [[1924]] — [[21 лютага]] [[2019]]) — амерыканскі кінарэжысёр, прадзюсер і харэограф, які атрымаў на радзіме тытул «караля галівудскіх мюзіклаў». == Фільмаграфія == * 1952: [[Якія спяваюць пад дажджом]] * 1963: [[Шарада (фільм)|Шарада]] * 1966: «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Донен Стэнлі}} kqegbup4zmt2nn5a3wt4x60saesija0 5125729 5125728 2026-04-14T05:28:37Z Rymchonak 22863 5125729 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Стэнлі Донен''' ({{lang-en|Stanley Donen}}; [[13 красавіка]] [[1924]] — [[21 лютага]] [[2019]]) — амерыканскі кінарэжысёр, прадзюсар і харэограф, які атрымаў на радзіме тытул «караля галівудскіх мюзіклаў». == Фільмаграфія == * 1952: [[Якія спяваюць пад дажджом]] * 1963: [[Шарада (фільм)|Шарада]] * 1966: «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Донен Стэнлі}} 7wafokc487yzr7tbq4o3xqhz8ayud3e 5125735 5125729 2026-04-14T05:43:47Z StarDeg 16311 5125735 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Стэнлі Донен''' ({{lang-en|Stanley Donen}}; [[13 красавіка]] [[1924]] — [[21 лютага]] [[2019]]) — амерыканскі кінарэжысёр, [[прадзюсар]] і харэограф, які атрымаў на радзіме тытул «караля галівудскіх мюзіклаў». == Фільмаграфія == * 1952: [[Якія спяваюць пад дажджом]] * 1963: [[Шарада (фільм)|Шарада]] * 1966: «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Донен Стэнлі}} f4ytfmrbjqcxcqe8v4xjlpyp52gcrb9 5125736 5125735 2026-04-14T05:44:30Z StarDeg 16311 5125736 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Стэнлі Донен''' ({{lang-en|Stanley Donen}}; [[13 красавіка]] [[1924]] — [[21 лютага]] [[2019]]) — амерыканскі кінарэжысёр, [[Кінапрадзюсар|прадзюсар]] і харэограф, які атрымаў на радзіме тытул «караля галівудскіх мюзіклаў». == Фільмаграфія == * 1952: [[Якія спяваюць пад дажджом]] * 1963: [[Шарада (фільм)|Шарада]] * 1966: «[[Арабеска (фільм)|Арабеска]]» == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Донен Стэнлі}} d80ikvcezw29dsp8sstgm3718tgw3oe 0 805470 5125846 5121375 2026-04-14T08:50:43Z DzBar 156353 /* Крытычны прыём */ афармленне 5125846 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Bully|Тып=студыйны альбом|Папярэдні альбом=[[Vultures 2]]|Пап_год=2024|Працягласць=42:35|Мова=англійская, іспанская|Запісаны=2021–2026}} '''''Bully''''' — дванаццаты студыйны альбом амерыканскага рэпера [[Канье Уэст|Канье Уэста]]. Ён быў выпушчаны лэйбламі YZY і Gamma 28 сакавіка 2026 года. У запісе альбома ўдзельнічалі [[Трэвіс Скот]], Андрэ Траўтман, СіЛо Грын, Дон Толівер і Песа Плума. Прадзюсавалі альбом самі Уэст і Траўтман, а таксама Legendary Traxster, 88-Keys, Джэймс Блэйк і іншыя. Песня «Father», напісаная ў супрацоўніцтве з Трэвісам Скотам, была выпушчана ў якасці галоўнага сінгла альбома адначасова з яго рэлізам. Уэст пачаў працаваць над ''Bully'' пасля выхаду ''[[Vultures 1]]'' і ''2'' (2024) і абвясціў пра яго ў верасні 2024 года. Нечакана 18 сакавіка 2025 года ён выпусціў некалькі [[Дэма|незавершаных версій]] песень праз [[X (сацыяльная сетка)|X.]] Да іх быў зняты Уэстам [[кароткаметражны фільм]] '''''Bully V1''''', змантаваны Хайпам Уільямсам. Пасля выхаду кароткаметражнага фільма Уэст некалькі разоў адкладаў выхад ''Bully'', прасоўваючы яго, зрабіўшы два міні-альбома ў чэрвені 2025 года. У сакавіку 2026 года ён упершыню выпусціў альбом на фізічных носьбітах, якія былі раскрытыкаваны фанатамі за дрэнную якасць. Неўзабаве пасля гэтага ён прадставіў альбом на вечарыне ў [[Інглвуд (Каліфорнія)|Інглвудзе]], якая транслявалася ў прамым эфіры на [[YouTube]]. == Крытычны прыём == === ''Bully V1'' === ''«Bully V1»'' атрымаў у цэлым станоўчыя водгукі ад музычных крытыкаў.<ref name="Billboard: Unfiltered22">{{cite magazine|last1=Saponara|first1=Michael|date=March 26, 2025|title=Playboi Carti's 'Music' Goes No. 1 & West Leaks ''Bully'', But Is He Back?: 'Billboard Unfiltered'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/playboi-carti-music-kanye-west-bully-billboard-unfiltered-1235931933/|access-date=March 25, 2025|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Майкл Сапанара з ''Billboard'' адзначыў, што тым, хто гатовы ігнараваць паводзіны Уэста, спадабаўся ''«Bully V1»'', і пахваліў яго як напамін пра яго творчасць 2000-х гадоў, такую як ''«808s» і «Heartbreak»''.<ref name="Billboard: Reacting2">{{cite magazine|last1=Saponara|first1=Michael|date=March 19, 2025|title=Here's How Fans Are Reacting to West's Surprise ''Bully'' Album Short Film: 'That S–t Sounded Nuts'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kanye-west-bully-short-film-fan-reactions-1235925916/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319200216/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kanye-west-bully-short-film-fan-reactions-1235925916/|archive-date=March 19, 2025|access-date=March 25, 2025|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Томпсан апісаў дэма не толькі як сваю найлепшую калекцыю бітоў за больш чым дзесяцігоддзе, але і як «багаты, цёплы і аптымістычны запіс», які стварае адчуванне ізаляцыі ад інтэрнэту, свету і нават ад самога сябе.<ref name="GQ: Good">{{Cite web|url=https://www.gq.com/story/kanye-west-bully|title=It Brings Us No Pleasure to Report that Kanye West Made a Good Kanye West Album|author=Thompson|first=Paul|website=[[GQ]]|date=March 19, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250322072528/https://www.gq.com/story/kanye-west-bully|archive-date=March 22, 2025|access-date=March 24, 2025|url-status=live}}</ref> Томпсан станоўча параўнаў яго прадзюсаванне з сінгламі Уэста «Only One» (2014) і «FourFiveSeconds» (2015).<ref name="GQ: Good" /> === Поўны рэліз === {{Рэйтынгі|загаловак=|state=|rev1=''[[Financial Times]]''|rev1Score={{Rating|2|5}}<ref name="Financial Times">{{Cite web |last=Hunter-Tilney |first=Ludovic |title=Is Kanye West in his post-Nazi era? ‘Bully’ offers little proof |url=https://www.ft.com/content/ef88fb6b-281e-4942-b358-2dad27a93b9b?syn-25a6b1a6=1 |website=[[Financial Times]]}}</ref>|rev2=''[[HotNewHipHop]]''|rev2Score={{Rating|3|5}}<ref name="HNHHRev">{{Cite web |last=A |first=Aron |date=2024-02-28 |title=Kanye West "Bully" Album Review |url=https://www.hotnewhiphop.com/986954-kanye-west-bully-album-review |access-date=2026-04-02 |website=[[HotNewHipHop]] |language=en}}</ref>|rev3=''[[Hot Press]]''|rev3Score=8/10<ref name="HotPress">{{Cite web |last=McGoran |first=Peter |title=Album Review: Kanye West, Bully |url=https://www.hotpress.com/music/album-review-kanye-west-bully-23135780 |access-date=2026-03-28 |website=[[Hot Press]] |language=en}}</ref>|rev4=''[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]''|rev4Score=3.4/10<ref name="Pitchfork">{{Cite web |last=Press-Reynolds |first=Kieran |date=2026-03-31 |title=Kanye West: Bully Album Review |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/kanye-west-bully/ |access-date=2026-03-31 |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |language=en-US}}</ref>|rev5=''[[Rolling Out]]''|rev5Score={{Rating|4.5|5}}<ref>{{cite web |last1=Lamarre |first1=Eddy |title=Review: ‘BULLY’ feels like a reset for Kanye West |url=https://rollingout.com/2026/03/31/review-bully-feels-like-a-reset-for-kanye-west/ |date=2026-03-31 |access-date=2026-04-01 |website=[[Rolling Out]]}}</ref>|rev6=''[[Rolling Stone]]''|rev6Score={{Rating|2.5|5}}<ref name="Rolling Stone review">{{Cite web |last=Ihaza |first=Jeff |date=2026-03-31 |title=Ye Aims for a Career Reset With 'Bully' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/ye-kanye-west-bully-1235538611/ |access-date=2026-03-31 |website=[[Rolling Stone]] |language=en-US}}</ref>|rev7=''[[Slant Magazine]]''|rev7Score={{Rating|2.5|5}}<ref name="SlantRev">{{Cite web |last=Attard |first=Paul |date=2026-03-30 |title=Kanye West ‘Bully’ Review: An Album That Pulls Too Many Punches |url=https://www.slantmagazine.com/music/kanye-west-bully-album-review/ |access-date=2026-03-30 |website=[[Slant Magazine]] |language=en-US}}</ref>}}Поўны рэліз альбома атрымаў неадназначную рэакцыю музычных крытыкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hotnewhiphop.com/986124-kanye-west-bully-album-divides-ye-fanbase-streaming-release|title=Kanye West's "Bully" Album Divides The Ye Fanbase After Streaming Release|author=Nevares|first=Gabriel Bras|website=HotNewHipHop|date=2026-03-25|access-date=2026-03-28}}</ref> Эдзі «Precise» Ламар з ''Rolling Out'' даў альбому вельмі станоўчую рэцэнзію, ахарактарызаваўшы яго як перазагрузку кар'еры Уэста.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://rollingout.com/2026/03/31/review-bully-feels-like-a-reset-for-kanye-west/|title=Review: 'BULLY' feels like a reset for Kanye West|website=rollingout.com|date=2026-03-31|access-date=2026-04-01}}</ref> Падобным чынам, Рудра Мулмул з ''Esquire India'' ахарактарызаваў альбом як «дзіўна стрыманы» ў супярэчлівасці, адзначыўшы «напружанасць паміж хаосам і самааналізам».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esquireindia.co.in/culture/books-and-music/kanye-west-cuts-the-noise-on-bully-his-latest-album|title=Kanye West Cuts the Noise on Bully, His Latest Album|website=Esquire India|access-date=2026-04-01}}</ref> Пітэр МакГоран з ''Hot Press'' даў станоўчую рэцэнзію на альбом, назваўшы яго «першым добрым альбомам Уэста за 10 гадоў». МакГоран высока ацаніў яго рэфлексіўны характар, ахарактарызаваўшы яго гучанне як «вяртанне да старога Канье». Прэзі Браўн з ''[[Rolling Stone]]'' вылучыў некалькі трэкаў як найлепшыя, высока ацаніўшы «Sisters and Brothers», «Father», «King», «Preacher Man», «All the Love» і «I Can't Wait» як шэсць лепшых песень альбома, ахарактарызаваўшы рэліз як «доўгачаканае вяртанне».<ref>{{Cite magazine|last=Brown|first=Preezy|date=2026-03-27|title=The 6 Best Songs From Ye's 'Bully' Album|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-best-songs-ye-1235538475/|access-date=2026-03-29|magazine=[[Rolling Stone]]|language=en-US|archive-date=March 28, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260328085702/https://www.rollingstone.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-best-songs-ye-1235538475/|url-status=live}}</ref> Блог ''Uranium Waves'' ахарактарызаваў альбом як «не трыумфальнае пераасэнсаванне, але гэта больш дысцыплінаваны і музычна прывабны альбом, чым многія чакалі».<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.uraniumwaves.com/new-music/kanye-west-bully-review|title=Kanye West's Bully Review: Inside Ye's New 2026 Album Release|website=Uranium Waves|date=2026-04-01|access-date=2026-04-01}}</ref> ''Pitchfork'' ацаніў альбом на 3,4/10, назваўшы яго «танным хітом рэтра-Канье». ''HotNewHipHop'' адзначыў, што рэцэнзія ''на Pitchfork'' выклікала негатыўную рэакцыю некаторых прыхільнікаў, якія аспрэчылі рэцэнзента і паставілі пад сумнеў актуальнасць публікацыі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hotnewhiphop.com/986740-kanye-west-pitchfork-bully-fan-reactions|title=Kanye West's "Bully" Gets Completely Ripped Apart By Pitchfork, And Fans Can't Stop Coping|author=Cole|first=Alexander|website=HotNewHipHop|date=2024-02-28|access-date=2026-04-01}}</ref> У адрозненне ад гэтага, Людовік Хантэр-Тылні з ''[[Financial Times]]'' даў альбому негатыўную рэцэнзію, абумоўленую крытыкай у сувязі з публічнымі прабачэннямі Уэста ў студзені 2026 года.<ref name="Financial Times">{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/ef88fb6b-281e-4942-b358-2dad27a93b9b?syn-25a6b1a6=1|title=Is Kanye West in his post-Nazi era? ‘Bully’ offers little proof|author=Hunter-Tilney|first=Ludovic|website=[[Financial Times]]}}</ref> == Спіс трэкаў == Адаптаваны са [[Spotify]]. Звярніце ўвагу, што па стане на красавік 2026 года большасць інфармацыі аб трэках, здаецца, няпоўная, і прадзюсары, якія не былі ўказаны ў тытрах, не былі пазначаны.<ref name=":4">{{Cite web|lang=en|url=https://open.spotify.com/album/5poA9SAx0Xiz1cf17fWBLS|title=Spotify – Web Player|website=Spotify|access-date=2026-03-28}}</ref> {{Tracklist|headline=''Bully'', лічбавае выданне|extra_column=Прадзюсар(ы)|total_length=42:35|title1=King|writer1={{hlist|[[Канье Уэст]]|[[the Legendary Traxster|Samuel Lindley]]|[[André Troutman]]{{efn|name="uc"}}|James Price{{efn|name="uc"}}|[[Che Pope]]{{efn|name="uc"}}|Justino Macosso{{efn|name="uc"}}}}|extra1={{hlist|Уэст|[[the Legendary Traxster]]|Troutman{{efn|name="uc"|Currently uncredited producer.<ref>{{Cite web |title=@ye "BULLY" OUT NOW Man I am truly at a loss for words. Ye saw something in me that I didn't see in myself. He elevated my ability as a Producer to do the most amazing work with him. Thank you God for allowing me to do what I love to do, and work with the most amazing, most creative, most genuine individuals on this earth. I am very grateful for every single second we spent working on this album, I wouldn't trade it for anything. I was very emotional when this album dropped, I cried. I am forever grateful to have played a part in my best co-production & additional production yet on BULLY! 1. KING co-prod. by Me 2. THIS A MUST prod. by Me & Ye 3. Father ft. @travisscott co-prod. by Me 4. ALL THE LOVE ft. @andretroutman prod. by Me, @quadwoofer, Ye, @andretroutman, @eightyocho 5. PUNCH DRUNK prod. Me, @audiojacc, Ye 6. WHATEVER WORKS prod. Me, @broisthatjambo, Ye 8. SISTERS AND BROTHERS co-prod. by Me 17. LAST BREATH FT. @pesopluma co-prod. by Me|url=https://www-fallback.instagram.com/sheffmade/p/DWcE7PEmT_S/ |access-date=2026-03-28 |website=[[Instagram]]}}</ref><ref>https://x.com/AndreTroutman/status/2037955454874288247</ref><ref>{{Cite web |title=BULLY OUT NOW @ye "PUNCH DRUNK" prod by me & @sheffmade|url=https://www-fallback.instagram.com/audiojacc/p/DWb0Jd7Efc8/ |access-date=2026-03-29 |website=[[Instagram]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Just da 1|date=March 28, 2026|title=We been working on this since 2024, shout out to the mentor Che @3000fuego!! 2 Vicious duo about to take over! King, Sisters and Brothers, Mama’s Favourite, Father.|url=https://www.instagram.com/p/DWcByV8DBo3/|access-date=2026-03-30|website=[[Instagram]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sweet |first=Jahaan |date=March 28, 2026 |title=👥 @ye “BULLY” out now !!! Happy to be apart of “FATHER” ft. My brotha @travisscott 🥳🥳🥳 |url=https://www.instagram.com/p/DWboQjkEViL/?img_index=2 |access-date=2026-03-30 |website=[[Instagram]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Shibuya Meltdown FA✝️HER’S |url=https://www.instagram.com/reel/DWmeCj8D_zI/ |website=Instagram |access-date=2 April 2026}}</ref><!--need IG posts for tk and ramu-->}}|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|[[Che Pope|Che' Fuego 3000]]{{efn|name="uc"}}|Just Da 1{{efn|name="uc"}}}}|length1=2:06|title2=This a Must|writer2={{hlist|Уэст|Price{{efn|name="uc"}}}}|extra2={{hlist|Уэст|Sheffmade{{efn|name="uc"}}}}|length2=1:26|title3=[[Father (Kanye West and Travis Scott song)|Father]]|note3=with [[Travis Scott]]|writer3={{hlist|Уэст|[[Travis Scott|Jacques Webster II]]|Troutman{{efn|name="uc"}}|Price{{efn|name="uc"}}|Pope{{efn|name="uc"}}|Macosso{{efn|name="uc"}}|[[Jahaan Sweet]]{{efn|name="uc"}}}}|extra3={{hlist|Уэст|Travis Scott{{efn|name="uc"}}|Troutman{{efn|name="uc"}}|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|Che' Fuego 3000{{efn|name="uc"}}|Just Da 1{{efn|name="uc"}}|Sweet{{efn|name="uc"}}}}|length3=2:49|title4=All the Love|note4=with [[André Troutman]]|writer4={{hlist|Уэст|Price|Blair Reese|[[88-Keys|Charles Njapa]]|Assi Rahbani|Mansour Rahbani}}|extra4={{hlist|Уэст|Troutman|Sheffmade|Quadwoofer|[[88-Keys]]|Che' Fuego 3000{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}}}|length4=3:49|title5=Punch Drunk|writer5={{hlist|Уэст|Price{{efn|name="uc"}}|Jack Cohen-Mungan{{efn|name="uc"}}}}|extra5={{hlist|Уэст|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|Audio Jacc{{efn|name="uc"}}}}|length5=1:59|title6=Whatever Works|writer6={{hlist|Уэст|Price{{efn|name="uc"}}}}|extra6={{hlist|Уэст|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|Jambo{{efn|name="uc"}}}}|length6=1:59|title7=Mama's Favorite|writer7={{hlist|Уэст|Troutman{{efn|name="uc"}}|Pope{{efn|name="uc"}}|Macosso{{efn|name="uc"}}|Michael Akinlosotu{{efn|name="uc"}}}}|extra7={{hlist|Уэст|Troutman{{efn|name="uc"}}|Che' Fuego 3000{{efn|name="uc"}}|Just Da 1{{efn|name="uc"}}|TK the Legend{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}}}|length7=2:34|title8=Sisters and Brothers|writer8={{hlist|Уэст|Troutman{{efn|name="uc"}}|Price{{efn|name="uc"}}|Pope{{efn|name="uc"}}|Macosso{{efn|name="uc"}}}}|extra8={{hlist|Уэст|Troutman{{efn|name="uc"}}|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|Che' Fuego 3000{{efn|name="uc"}}|Just Da 1{{efn|name="uc"}}}}|length8=2:46|title9=Bully|note9=with [[CeeLo Green]]|writer9={{hlist|Уэст|[[CeeLo Green|Thomas Callaway]]|[[Ty Dolla Sign|Tyrone Griffin Jr.]]|Billy Walsh|Lindley|Akinlosotu}}|extra9={{hlist|Уэст|the Legendary Traxster|Troutman{{efn|name="uc"}}|CeeLo Green{{ref|v|[v]}}}}|length9=2:27|title10=Highs and Lows|writer10={{hlist|Уэст|Griffin|[[Quentin Miller]]|Lindley|Akinlosotu|Nkenge Cameron}}|extra10={{hlist|Уэст|the Legendary Traxster|Troutman{{efn|name="uc"}}|TK the Legend{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}|Nkenge 1x}}|length10=1:51|title11=I Can't Wait|writer11={{hlist|Уэст|Miller|[[Don Toliver|Caleb Toliver]]|Walsh|[[Brian Holland]]|[[Lamont Dozier]]|Michael Humphries}}|extra11={{hlist|Уэст|Troutman{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}|[[the Wrldfms Tony Williams]]{{ref|v|[v]}}}}|length11=2:07|title12=White Lines|note12=with André Troutman|writer12={{hlist|Уэст|Toliver|Walsh|Cameron|Josh Schuback|John Scott}}|extra12=West|length12=2:10|title13=Circles|writer13={{hlist|Уэст|Toliver|Njapa|Walsh|Cameron}}|extra13={{hlist|Уэст|88-Keys|Toliver{{ref|v|[v]}}}}|length13=1:31|title14=Preacher Man|length14=3:01|writer14={{hlist|Уэст|Miller}}|extra14=West|title15=[[Beauty and the Beast (Kanye West song)|Beauty and the Beast]]|writer15=West|extra15=West|length15=1:45|title16=Damn|length16=2:02|writer16={{hlist|Уэст|Hassan Khaffaf|Akinlosotu}}|extra16={{hlist|Уэст|Khaffaf{{ref|p|[p]}}|Troutman{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}}}|title17=Last Breath|note17=with [[Peso Pluma]]|length17=3:06|writer17={{hlist|Уэст|[[Peso Pluma|Hassan Laija]]|Price{{efn|name="uc"}}|Griffin|Anthony Garcia|Nakamura Takahiro|Rafael "Fai" Bautista|[[Ramón Santamaría]]}}|extra17={{hlist|Уэст|Sheffmade{{efn|name="uc"}}|[[Ty Dolla Sign]]{{ref|v|[v]}}}}|title18=This One Here|writer18={{hlist|Уэст|Miller|Toliver|Akinlosotu|[[James Blake (musician)|James Litherland]]}}|extra18={{hlist|Уэст|[[James Blake (musician)|James Blake]]|Troutman{{efn|name="uc"}}|TK the Legend{{efn|name="uc"}}|RaMu{{efn|name="uc"}}|Miller{{ref|v|[v]}}|Toliver{{ref|v|[v]}}}}|length18=3:03|writing_credits=yes}}{{Tracklist|headline=''Bully'', арыгінальнае фізічнае выданне<ref name="Elibert-2026"/><!--could most likely just be for the first pressing but again we'll have to see-->|extra_column=Прадзюсар(ы)|total_length=30:12|title1=Preacher Man|length1=3:00|writer1={{hlist|Уэст|Miller}}|extra1=West|title2=Beauty and the Beast|length2=1:47|writer2=West|extra2=West|title3=Last Breath|length3=2:20|writer3={{hlist|Уэст|Griffin|Takahiro|Bautista|Santamaría}}|extra3={{hlist|Уэст|Ty Dolla Sign{{ref|v|[v]}}}}|title4=White Lines|length4=2:09|title5=I Can't Wait|length5=1:53|title6=Bully|length6=2:15|title7=All the Love|length7=2:26|title8=This One Here|length8=3:04|title9=Highs and Lows|length9=1:53|title10=Mission Control|length10=1:52|title11=Circles|length11=2:04|title12=Damn|length12=2:03|writer12={{hlist|Уэст|Khaffaf}}|extra12={{hlist|Уэст|Khaffaf{{ref|p|[p]}}}}|title13=Losing Your Mind|length13=3:26|writer13={{hlist|Уэст|[[Holger Schüring]]|[[Irmin Schmidt]]|[[Jaki Liebezeit]]|[[Damo Suzuki|Kenji Suzuki]]|[[Michael Karoli]]|[[Raury|Raury Tullis]]}}|extra13=West|writing_credits=yes}} ==== Даныя пра выкарыстаныя сэмплы ==== * «Father» утрымлівае сэмплы песні «Heavenly Father, You’ve Been Good» у выкананні Джоні Фрыерсана.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hitsdailydouble.com/news/streaming/spot-check-kanye-bullies-his-way-into-top-10-2026-03-29|title=Spot Check: Kanye Bullies His Way Into Top 10|website=www.hitsdailydouble.com|access-date=2026-03-30}}</ref> * «All the Love» змяшчае сэмплы песні «Fayek Alaya» ў выкананні {{Не перакладзена 3|Файруз|Файруз|4=Fairuz}}.<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.shatterthestandards.com/p/album-review-bully-by-kanye-west|title=Album Review: ''Bully'' by Kanye West (Ye)|author=Lattimore|first=Nia|website=Shatter the Standards|date=March 24, 2026|access-date=March 25, 2026}}</ref> * «Punch Drunk» утрымлівае сэмплы песні «I Can Do All Things Through Christ» у выкананні [[:en:The_Clark_Sisters|The Clark Sisters]].<ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/culture/music/kanye-s-new-album-is-stirring-controversy-for-being-completely-uncontroversial-20260331-p5zk6r.html|title=Kanye’s new album is stirring controversy ... for being completely uncontroversial|author=Olaya|first=Kayla|website=[[The Sydney Morning Herald]]|date=March 31, 2026|access-date=April 1, 2026|last2=Moran|first2=Robert}}</ref> * «Whatever Works» утрымлівае сэмплы песні «Don't Wonder Why» у выкананні Сісі Х'юстан.<ref name="heights">{{Cite web|url=https://bcheights.com/230506/arts/ye-drops-the-ego-and-ai-in-bully/|title=Ye Drops the Ego and AI in 'Bully'|author=Uffelman|first=Tate|website=[[The Heights (newspaper)|The Heights]]|date=2026-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260330000529/https://bcheights.com/230506/arts/ye-drops-the-ego-and-ai-in-bully/|archive-date=March 30, 2026|access-date=2026-03-29|url-status=live}}</ref> * «Mama's Favorite» змяшчае сэмплы голасу Донды Уэст з дакументальнага серыяла ''[[:en:Jeen-Yuhs|Jeen-Yuhs]]''.<ref name="heights" /> * «Sisters and Brothers» утрымлівае сэмплы песні «Get Involved», напісанай і выкананай Джонай Томпсанам.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/music/news/kanye-west-new-album-bully-livestream-ai-b2946883.html|title=Kanye West releases new album Bully in full on livestream after denying AI use|website=The Independent|date=2026-03-27|access-date=2026-03-27}}</ref> * «I Can't Wait» утрымлівае інтэрпаляцыі песні «You Can't Hurry Love», напісанай Холанд-Дазье-Холанд, у выкананні гурта {{Не перакладзена 3|The Supremes|The Supremes|4=The Supremes}}. <ref name="MusicTech: Samples3">{{Cite web|url=https://musictech.com/news/music/kanye-west-bully-album-samples/|title=Kanye West drops surprise ''Bully'' album – but did he clear the samples?|author=Koe|first=Crystal|website=[[MusicTech]]|date=March 24, 2025|access-date=March 27, 2025}}</ref> * «Bully» змяшчае інтэрпаляцыі песні «Mujhe Maar Daalo», напісанай Лаксмікантам-Пярэлалам і Раджэндрай Крышанам, у выкананні Ашы Бхосле.<ref>{{Cite web|url=https://www.netflixjunkie.com/music-news-ye-samples-a-1974-iconic-song-from-india-boasts-his-production-skills-in-a-latest-video-sending-fans-in-euphoria/|title=Ye Samples a 1974 Iconic Song From India, Boasts His Production Skills in a Latest Video, Sending Fans in Euphoria|author=Bhattacharya|first=Anushka|website=Netflix Junkie|date=September 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228180519/https://www.netflixjunkie.com/music-news-ye-samples-a-1974-iconic-song-from-india-boasts-his-production-skills-in-a-latest-video-sending-fans-in-euphoria/|archive-date=December 28, 2025|access-date=January 10, 2026|url-status=live}}</ref> * «Preacher Man» утрымлівае сэмплы песні «To You with Love», напісанай Элам Гудманам, Шэран Сігер і Тайранам Джонсанам, у выкананні гурта Moments . <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://musictech.com/news/music/kanye-west-working-on-new-music/|title=Kanye West looks to be working on new music – is VULTURES 3 on the way?|author=Roberts|first=Rachel|website=MusicTech|date=September 25, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251025144327/https://musictech.com/news/music/kanye-west-working-on-new-music/|archive-date=October 25, 2025|access-date=October 3, 2025|url-status=live}}</ref> * «White Lines» утрымлівае інтэрпаляцыі песні « (They Long to Be) Close to You », напісанай Бертам Бахарахам і Хэлам Дэвідам, у выкананні [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]].<ref name="MusicTech: Samples3" /> * «Circles» утрымлівае інтэрпаляцыі песні «Huit Octobre 1971», напісанай Аленам Міёнам, у выкананні гурта Cortex.<ref name="RS: Despite">{{cite magazine|last1=Buford|first1=Jayson|date=March 29, 2025|title=Despite Himself, Kanye West Almost Made a Half Decent Album|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/kanye-west-bully-review-1235306382/|access-date=March 29, 2025|magazine=[[Rolling Stone]]|archive-date=March 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250329150201/https://www.rollingstone.com/music/music-features/kanye-west-bully-review-1235306382/|url-status=live}}</ref> * «Beauty and the Beast» змяшчае сэмплы песні «Don't Have to Shop Around» у выкананні The Mad Lads.<ref name=":0" /> * «Last Breath» змяшчае элементы «Legado», напісанага Накамурай Такахіра,<ref>{{Cite web|url=https://x.com/hihiroro_n/status/2037422544333271462|title=中村隆宏 on X|author=Takahiro|first=Nakamura|website=X|date=27 March 2026|access-date=31 March 2026|quote=本日リリース Ye(Kanye West)-Bully収録 LAST BREATHの一部でワグナー選手(@hijodewagner )NOAH参戦時に提供させて頂いたLEGADOのイントロ部分がサンプリングにて使用されております！}}</ref> і «Bésame Mama», напісанага Рамонам Сантамарыя, у выкананні Понча Санчэса.<ref name="The-Flow.ru-2025">{{Cite web|lang=ru|url=https://the-flow.ru/news/kanye-last-breath-losing-your-mind|title=Канье выпустил два сингла c альбома ''Bully''|website=The-Flow.ru|date=July 4, 2025|access-date=October 7, 2025}}</ref> * «Losing Your Mind» утрымлівае элементы «[[:en:Vitamin_C_(song)|Vitamin C]]», напісанага Хольгерам Шурынгам, Ірмін Шміт, Які Лібезайтам, Кендзі Сузукі і Міхаэлем Каролі, у выкананні гурта Can.<ref name="The-Flow.ru-2025" /> == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}}{{Канье Уэст}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]] [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] [[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: лічбавыя назвы: authors list]] 3hz15sm7140e1ttn60dqwnz6kb02i1b 0 805539 5125592 5123323 2026-04-13T19:49:44Z IshaBarnes 124956 спасылка 5125592 wikitext text/x-wiki {{Картка таварнага знака}} '''BlackBerry''' — гэта скасаваны [[брэнд]] мабільных прылад, якія распрацоўваліся канадскай кампаніяй [[Research In Motion]] (RIM, пазней BlackBerry Limited) да 2016 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.rim.com/company/|title=RIM Company – Learn about Research in Motion|publisher=RIM|access-date=September 23, 2012}}</ref> Першай прыладай пад брэндам BlackBerry быў [[пэйджар]] BlackBerry 950, выпушчаны ў 1999 годзе ў Паўночнай Амерыцы. Пэйджары BlackBerry мелі значную перавагу над іншымі пейджарамі, бо мелі двухбаковую сувязь замест звычайнай у пэйджарах таго часу аднабаковай. Яны дазвалялі выкарыстоўваць [[Электронная пошта|электронную пошту]] па бесправадной сувязі, што дало іх карыстальнікам магчымасць быць [[анлайн]] без [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Пэйджары BlackBerry сталі вельмі папулярнымі ў карпаратыўных колах ЗША і Канады. Яны таксама заваявалі рэпутацыю як сродак бяспечнай сувязі, таму найбуйнейшым карыстальнікам прылад BlackBerry стаў [[урад ЗША]]. RIM прадставіла прылады BlackBerry у Еўропе ў верасні 2001 года. [[Файл:Barack_Obama_in_Air_Force_Two.jpg|справа|міні|[[Барак Абама]] з BlackBerry падчас палёту]] У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mobilephonemuseum.com/phone-detail/blackbarry-5810|title=BlackBerry - 5810|website=www.mobilephonemuseum.com|access-date=2025-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna3078379|title=The BlackBerry gets a phone|website=NBC News|date=2002-05-01|access-date=2025-05-25}}</ref> [[Файл:BlackBerry_8820,_BlackBerry_Bold_9900_and_BlackBerry_Classic.jpg|справа|міні|Прыклады смартфонаў BlackBerry з традыцыйнай [[QWERTY]]-клавіятурай]] Пасля выпуску [[смартфон]]а BlackBerry Pearl у верасні 2006 года, а таксама [[месэнджар]]а BlackBerry Messenger, BlackBerry зацікавіліся спажыўцы па-за межамі традыцыйнай карпаратыўнай базы карыстальнікаў,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/2006/12/08/phones-music-internet-tech-cx_df_1208cellphones_slide.html|title=In Pictures: Hottest Cellphones 2006|author=Frommer|first=Dan|website=Forbes|access-date=2025-05-19}}</ref> што значна паўплывала на развіццё [[Смартфон|смартфонаў]] у той час.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/business/568693/the-extraordinary-rise-and-fall-of-blackberry/|title=The extraordinary rise and fall of BlackBerry - Washington Examiner|author=Loop|first=Emma|date=January 28, 2022}}</ref> Смартфоны BlackBerry некаторы час былі самымі папулярнымі ў ЗША. Пік выкарыстання прылад BlackBerry прыйшоўся на верасень 2011 года, на той момант па ўсім свеце налічвалася 85 мільёнаў карыстальнікаў BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=http://bgr.com/2013/06/28/blackberry-subscribers-q1-2014/|title=BlackBerry Subscribers 2014|website=Boy Genius Report|date=June 28, 2013}}</ref> У наступныя гады рынак змяніўся на карысць прылад з [[Android]] і [[iOS]]; колькасць прылад BlackBerry знізілася да 23 мільёнаў у сакавіку 2016 года. У 2015 годзе пачаўся выпуск смартфонаў пад брэндам BlackBerry на базе Android, першым стаў BlackBerry Priv. 28 верасня 2016 года кампанія BlackBerry Limited (раней Research In Motion) абвясціла, што спыніць уласную распрацоўку прылад BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-37493566|title=Blackberry stops designing own phones|author=Foxx|first=Chris|date=September 28, 2016|publisher=[[BBC News]]}}</ref> Далейшую распрацоўку пад брэндам BlackBerry вялі па ліцэнзіі некалькі асобных кампаній: BB Merah Putih для [[Інданезія|інданезійскага]] рынку, Optiemus Infracom для [[Паўднёвая Азія|паўднёваазіяцкага]] рынку і BlackBerry Mobile для ўсіх астатніх рынкаў.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/BBMobile/status/1224331849201258496|title=pic.twitter.com/jhcfVHjVqL|author=Mobile|first=BlackBerry|website=@BBMobile|date=2020-02-03|access-date=2020-02-04}}</ref> Новыя прадукты пад брэндам BlackBerry не змаглі атрымаць добрых пазіцый на рынку і апошні раз выпускаліся ў 2020 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|title=TCL won't make BlackBerry phones anymore, sending the brand back into Noncé limbo|website=www.digitaltrends.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204090102/https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|archive-date=February 4, 2020|access-date=2020-02-04|url-status=dead}}</ref> 4 студзеня 2022 года BlackBerry Limited спыніла паслугі праграмнай платформы BlackBerry, якія ўключалі электронную пошту blackberry.net, BlackBerry Messenger, BlackBerry World, BlackBerry Protect і галасавы пошук.<ref>{{Cite web|url=https://blackberry.com/us/en/company/overview|title=About Us|website=BlackBerry|date=January 4, 2022|access-date=February 27, 2025}}</ref> Пасля спынення вытворчасці смартфонаў і аказання паслуг для прылад BlackBerry, кампанія BlackBerry Limited засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]], у тым ліку для [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і [[IoT]], і дагэтуль валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.blackberrymobile.com/}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі]] [[Катэгорыя:Смартфоны]] [[Катэгорыя:Мабільныя прылады]] mfmnlwbm867n9date9id095ipegwr56 5125596 5125592 2026-04-13T20:05:40Z IshaBarnes 124956 шаблон 5125596 wikitext text/x-wiki {{пра|распрацоўшчыка прылад BlackBerry|BlackBerry Limited}} {{Картка таварнага знака}} '''BlackBerry''' — гэта скасаваны [[брэнд]] мабільных прылад, якія распрацоўваліся канадскай кампаніяй [[Research In Motion]] (RIM, пазней BlackBerry Limited) да 2016 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.rim.com/company/|title=RIM Company – Learn about Research in Motion|publisher=RIM|access-date=September 23, 2012}}</ref> Першай прыладай пад брэндам BlackBerry быў [[пэйджар]] BlackBerry 950, выпушчаны ў 1999 годзе ў Паўночнай Амерыцы. Пэйджары BlackBerry мелі значную перавагу над іншымі пейджарамі, бо мелі двухбаковую сувязь замест звычайнай у пэйджарах таго часу аднабаковай. Яны дазвалялі выкарыстоўваць [[Электронная пошта|электронную пошту]] па бесправадной сувязі, што дало іх карыстальнікам магчымасць быць [[анлайн]] без [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Пэйджары BlackBerry сталі вельмі папулярнымі ў карпаратыўных колах ЗША і Канады. Яны таксама заваявалі рэпутацыю як сродак бяспечнай сувязі, таму найбуйнейшым карыстальнікам прылад BlackBerry стаў [[урад ЗША]]. RIM прадставіла прылады BlackBerry у Еўропе ў верасні 2001 года. [[Файл:Barack_Obama_in_Air_Force_Two.jpg|справа|міні|[[Барак Абама]] з BlackBerry падчас палёту]] У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mobilephonemuseum.com/phone-detail/blackbarry-5810|title=BlackBerry - 5810|website=www.mobilephonemuseum.com|access-date=2025-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna3078379|title=The BlackBerry gets a phone|website=NBC News|date=2002-05-01|access-date=2025-05-25}}</ref> [[Файл:BlackBerry_8820,_BlackBerry_Bold_9900_and_BlackBerry_Classic.jpg|справа|міні|Прыклады смартфонаў BlackBerry з традыцыйнай [[QWERTY]]-клавіятурай]] Пасля выпуску [[смартфон]]а BlackBerry Pearl у верасні 2006 года, а таксама [[месэнджар]]а BlackBerry Messenger, BlackBerry зацікавіліся спажыўцы па-за межамі традыцыйнай карпаратыўнай базы карыстальнікаў,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/2006/12/08/phones-music-internet-tech-cx_df_1208cellphones_slide.html|title=In Pictures: Hottest Cellphones 2006|author=Frommer|first=Dan|website=Forbes|access-date=2025-05-19}}</ref> што значна паўплывала на развіццё [[Смартфон|смартфонаў]] у той час.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/business/568693/the-extraordinary-rise-and-fall-of-blackberry/|title=The extraordinary rise and fall of BlackBerry - Washington Examiner|author=Loop|first=Emma|date=January 28, 2022}}</ref> Смартфоны BlackBerry некаторы час былі самымі папулярнымі ў ЗША. Пік выкарыстання прылад BlackBerry прыйшоўся на верасень 2011 года, на той момант па ўсім свеце налічвалася 85 мільёнаў карыстальнікаў BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=http://bgr.com/2013/06/28/blackberry-subscribers-q1-2014/|title=BlackBerry Subscribers 2014|website=Boy Genius Report|date=June 28, 2013}}</ref> У наступныя гады рынак змяніўся на карысць прылад з [[Android]] і [[iOS]]; колькасць прылад BlackBerry знізілася да 23 мільёнаў у сакавіку 2016 года. У 2015 годзе пачаўся выпуск смартфонаў пад брэндам BlackBerry на базе Android, першым стаў BlackBerry Priv. 28 верасня 2016 года кампанія BlackBerry Limited (раней Research In Motion) абвясціла, што спыніць уласную распрацоўку прылад BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-37493566|title=Blackberry stops designing own phones|author=Foxx|first=Chris|date=September 28, 2016|publisher=[[BBC News]]}}</ref> Далейшую распрацоўку пад брэндам BlackBerry вялі па ліцэнзіі некалькі асобных кампаній: BB Merah Putih для [[Інданезія|інданезійскага]] рынку, Optiemus Infracom для [[Паўднёвая Азія|паўднёваазіяцкага]] рынку і BlackBerry Mobile для ўсіх астатніх рынкаў.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/BBMobile/status/1224331849201258496|title=pic.twitter.com/jhcfVHjVqL|author=Mobile|first=BlackBerry|website=@BBMobile|date=2020-02-03|access-date=2020-02-04}}</ref> Новыя прадукты пад брэндам BlackBerry не змаглі атрымаць добрых пазіцый на рынку і апошні раз выпускаліся ў 2020 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|title=TCL won't make BlackBerry phones anymore, sending the brand back into Noncé limbo|website=www.digitaltrends.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204090102/https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|archive-date=February 4, 2020|access-date=2020-02-04|url-status=dead}}</ref> 4 студзеня 2022 года BlackBerry Limited спыніла паслугі праграмнай платформы BlackBerry, якія ўключалі электронную пошту blackberry.net, BlackBerry Messenger, BlackBerry World, BlackBerry Protect і галасавы пошук.<ref>{{Cite web|url=https://blackberry.com/us/en/company/overview|title=About Us|website=BlackBerry|date=January 4, 2022|access-date=February 27, 2025}}</ref> Пасля спынення вытворчасці смартфонаў і аказання паслуг для прылад BlackBerry, кампанія BlackBerry Limited засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]], у тым ліку для [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і [[IoT]], і дагэтуль валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.blackberrymobile.com/}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі]] [[Катэгорыя:Смартфоны]] [[Катэгорыя:Мабільныя прылады]] itw17fq82r85tbznw79elderbmuaixo 5125659 5125596 2026-04-13T22:27:25Z IshaBarnes 124956 шаблон 5125659 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|BlackBerry (значэнні)}} {{пра|распрацоўшчыка прылад BlackBerry|BlackBerry Limited}} {{Картка таварнага знака}} '''BlackBerry''' — гэта скасаваны [[брэнд]] мабільных прылад, якія распрацоўваліся канадскай кампаніяй [[Research In Motion]] (RIM, пазней BlackBerry Limited) да 2016 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.rim.com/company/|title=RIM Company – Learn about Research in Motion|publisher=RIM|access-date=September 23, 2012}}</ref> Першай прыладай пад брэндам BlackBerry быў [[пэйджар]] BlackBerry 950, выпушчаны ў 1999 годзе ў Паўночнай Амерыцы. Пэйджары BlackBerry мелі значную перавагу над іншымі пейджарамі, бо мелі двухбаковую сувязь замест звычайнай у пэйджарах таго часу аднабаковай. Яны дазвалялі выкарыстоўваць [[Электронная пошта|электронную пошту]] па бесправадной сувязі, што дало іх карыстальнікам магчымасць быць [[анлайн]] без [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]]. Пэйджары BlackBerry сталі вельмі папулярнымі ў карпаратыўных колах ЗША і Канады. Яны таксама заваявалі рэпутацыю як сродак бяспечнай сувязі, таму найбуйнейшым карыстальнікам прылад BlackBerry стаў [[урад ЗША]]. RIM прадставіла прылады BlackBerry у Еўропе ў верасні 2001 года. [[Файл:Barack_Obama_in_Air_Force_Two.jpg|справа|міні|[[Барак Абама]] з BlackBerry падчас палёту]] У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mobilephonemuseum.com/phone-detail/blackbarry-5810|title=BlackBerry - 5810|website=www.mobilephonemuseum.com|access-date=2025-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna3078379|title=The BlackBerry gets a phone|website=NBC News|date=2002-05-01|access-date=2025-05-25}}</ref> [[Файл:BlackBerry_8820,_BlackBerry_Bold_9900_and_BlackBerry_Classic.jpg|справа|міні|Прыклады смартфонаў BlackBerry з традыцыйнай [[QWERTY]]-клавіятурай]] Пасля выпуску [[смартфон]]а BlackBerry Pearl у верасні 2006 года, а таксама [[месэнджар]]а BlackBerry Messenger, BlackBerry зацікавіліся спажыўцы па-за межамі традыцыйнай карпаратыўнай базы карыстальнікаў,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/2006/12/08/phones-music-internet-tech-cx_df_1208cellphones_slide.html|title=In Pictures: Hottest Cellphones 2006|author=Frommer|first=Dan|website=Forbes|access-date=2025-05-19}}</ref> што значна паўплывала на развіццё [[Смартфон|смартфонаў]] у той час.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonexaminer.com/news/business/568693/the-extraordinary-rise-and-fall-of-blackberry/|title=The extraordinary rise and fall of BlackBerry - Washington Examiner|author=Loop|first=Emma|date=January 28, 2022}}</ref> Смартфоны BlackBerry некаторы час былі самымі папулярнымі ў ЗША. Пік выкарыстання прылад BlackBerry прыйшоўся на верасень 2011 года, на той момант па ўсім свеце налічвалася 85 мільёнаў карыстальнікаў BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=http://bgr.com/2013/06/28/blackberry-subscribers-q1-2014/|title=BlackBerry Subscribers 2014|website=Boy Genius Report|date=June 28, 2013}}</ref> У наступныя гады рынак змяніўся на карысць прылад з [[Android]] і [[iOS]]; колькасць прылад BlackBerry знізілася да 23 мільёнаў у сакавіку 2016 года. У 2015 годзе пачаўся выпуск смартфонаў пад брэндам BlackBerry на базе Android, першым стаў BlackBerry Priv. 28 верасня 2016 года кампанія BlackBerry Limited (раней Research In Motion) абвясціла, што спыніць уласную распрацоўку прылад BlackBerry.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-37493566|title=Blackberry stops designing own phones|author=Foxx|first=Chris|date=September 28, 2016|publisher=[[BBC News]]}}</ref> Далейшую распрацоўку пад брэндам BlackBerry вялі па ліцэнзіі некалькі асобных кампаній: BB Merah Putih для [[Інданезія|інданезійскага]] рынку, Optiemus Infracom для [[Паўднёвая Азія|паўднёваазіяцкага]] рынку і BlackBerry Mobile для ўсіх астатніх рынкаў.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/BBMobile/status/1224331849201258496|title=pic.twitter.com/jhcfVHjVqL|author=Mobile|first=BlackBerry|website=@BBMobile|date=2020-02-03|access-date=2020-02-04}}</ref> Новыя прадукты пад брэндам BlackBerry не змаглі атрымаць добрых пазіцый на рынку і апошні раз выпускаліся ў 2020 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|title=TCL won't make BlackBerry phones anymore, sending the brand back into Noncé limbo|website=www.digitaltrends.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204090102/https://www.digitaltrends.com/mobile/tcl-ends-blackberry-phone-production-news/|archive-date=February 4, 2020|access-date=2020-02-04|url-status=dead}}</ref> 4 студзеня 2022 года BlackBerry Limited спыніла паслугі праграмнай платформы BlackBerry, якія ўключалі электронную пошту blackberry.net, BlackBerry Messenger, BlackBerry World, BlackBerry Protect і галасавы пошук.<ref>{{Cite web|url=https://blackberry.com/us/en/company/overview|title=About Us|website=BlackBerry|date=January 4, 2022|access-date=February 27, 2025}}</ref> Пасля спынення вытворчасці смартфонаў і аказання паслуг для прылад BlackBerry, кампанія BlackBerry Limited засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]], у тым ліку для [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і [[IoT]], і дагэтуль валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.blackberrymobile.com/}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі]] [[Катэгорыя:Смартфоны]] [[Катэгорыя:Мабільныя прылады]] ki83y38p1ey945uvvr1ln704unu86r5 10 805659 5125466 5125228 2026-04-13T14:30:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125466 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |загаловак = [[Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага]] |выява = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Рукапісныя помнікі<br/>(XIV—XVIII стст.) |спіс1 = * [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (XIV ст.) * [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (1395) * [[Кіеўскі Псалтыр]] (1397) * [[Смаленскі Псалтыр]] (1395) * [[Дзесятаглаў]] (Мацея Дзесятага, 1502—1507) * [[Супрасльскі летапіс]] * [[Кніга Аляксандрыя]] |група2 = [[Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Музычныя рукапісы<br/>і друкі (Ірмалоі)]] |спіс2 = * [[Супрасльскі ірмалой]] (1598—1601) * [[Жыровіцкі ірмалой]] * [[Куцеінскі ірмалой]] * [[Ірмалой Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, XVII ст.) * [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] (1744) * [[Анфалагіён]] |група3 = Друкарні ВКЛ |спіс3 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Вільня |спіс1 = * [[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] * [[Друкарня Мамонічаў]] * [[Віленская брацкая друкарня]] * [[Віленская друкарня Яна Карцана|Друкарня Яна Карцана]] * [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]] * [[Друкарня Базыльян|Базыльянская друкарня]] |група2 = Іншыя гарады |спіс2 = * [[Ашмянская друкарня]] * [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкая (Радзівілаўская)]] * [[Буйніцкая друкарня|Буйніцкая (Спірыдона Собаля)]] * [[Гродзенская друкарня|Гродзенская (Тызэнгаўза / Каралеўская)]] * [[Еўеўская друкарня]] * [[Заблудаўская друкарня]] * [[Заслаўская друкарня]] * [[Куцеінская друкарня]] * [[Лоская друкарня]] * [[Любчанская друкарня|Любчанская (Пятра Бластуса Кміты)]] * [[Магілёўская брацкая друкарня]] * [[Мінская брацкая друкарня]] * [[Нясвіжская друкарня]] * [[Пінская друкарня|Пінская (езуіцкая)]] * [[Слуцкая друкарня]] * [[Супрасльская друкарня]] * [[Цяпінская друкарня]] }} |група4 = Кірылічныя выданні |спіс4 = * [[Біблія Францыска Скарыны]] (1517—1519) * [[Малая падарожная кніжка]] (1522) * [[Апостал (1525)|«Апостал»]] (1525) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першы Статут ВКЛ]] (1529) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другі Статут ВКЛ]] (1566) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ]] (1588) * [[Трыбунал або Цэтула]] (1581) * [[Катэхізіс (1562)|«Катэхізіс» Сымона Буднага]] (1562) * [[Евангелле Васіля Цяпінскага]] (каля 1570) * [[Евангелле вучыцельнае]] (1580, 1616) * [[Дыёптра]] (Еўе, 1612) * [[Еўеўскі буквар]] (1618) * [[Куцеінскі буквар]] (1631) * [[Акафісты і каноны]] (Магілёў, 1693) * [[Лексіс (1596)|«Лексіс»]] і [[Грамматіка словенска]] (Л. Зізаній, 1596) * [[Граматыка Сматрыцкага|«Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма»]] (1619) * [[Лексікон славенароскі|«Лексікон славенароскі»]] (П. Бярында, 1627) |група5 = Польскамоўныя і<br/> лацінамоўныя выданні |спіс5 = * [[Брэсцкая Біблія]] (Радзівілаўская, 1563) * [[Нясвіжская Біблія]] (С. Буднага, 1572) * [[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]] (Слуцк, 1678) * [[Rosarium et officium Beatae Mariae Virginis|Rosarium]] (Вільня, 1678) * [[Аб апраўданні грамадным]] (Нясвіж) |група6 = Дзеячы кніжнай культуры |спіс6 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Друкары і выдаўцы |спіс1 = * [[Францыск Скарына]] * [[Сымон Будны]] * [[Васіль Цяпінскі]] * [[Мамонічы|Кузьма, Лука і Лявон Мамонічы]] * [[Ян Карцан]] і [[Іосіф Карцан]] * [[Пётр Бластус Кміта]] * [[Васіль Гарабурда]] * [[Спірыдон Собаль]] * [[Іаіль Труцэвіч]] * [[Пётр Элерт]] * [[Іван Фёдараў (друкар)|Іван Фёдараў]] * [[Пётр Мсціславец]] |група2 = Лексікографы і пісьменнікі |спіс2 = * [[Лаўрэнцій Зізаній]] * [[Сцяфан Зізаній]] * [[Памва Бярында]] * [[Мялецій Сматрыцкі]] * [[Ілья Капіевіч]] * [[Сымон Полацкі]] * [[Мацей Дзесяты]] |група3 = Гравёры і мастакі |спіс3 = * [[Максім Вошчанка]] * [[Васіль Вошчанка]] * [[Іван Шчырскі]] * [[Аляксандр Тарасевіч]] * [[Лявон Тарасевіч]] * [[Фёдар Ангілейка]] |група4 = Інтралігатары (пераплётчыкі) |спіс4 = * [[Якуб Марковіч]] * [[Казімір Вяжбойскі]] * [[Францыск Сафія]] * [[Эльях Тыль]] |група5 = Мецэнаты і фундатары |спіс5 = * [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] * [[Леў Сапега]] * [[Мікалай Радзівіл Чорны]] * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] * [[Ян Кішка]] * [[Багдан Агінскі]] * [[Рыгор Хадкевіч]] }} |група7 = З'явы і прафесіі |спіс7 = * [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інтралігатарства (пераплётная справа)]] * [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|Кніжная гравюра]] ([[Ксілаграфія]], [[Медзярыт]]) * [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|Кніжны гандаль]] * [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Цэнзура ў ВКЛ]] (Індэксы забароненых кніг) * [[Сільва рэрум]] * [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Панегірычная літаратура]] * [[Вакабула]] * [[Суперэкслібрыс]] * [[Фоліа]] |група8 = Бібліятэкі і кнігазборы |спіс8 = * [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка (Радзівілаў)]] * [[Бібліятэка Сапегаў]] (Ружаны, Дзярэчын) * [[Бібліятэка Віленскай акадэміі]] * [[Бібліятэка Супрасльскага манастыра]] * [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (Шчорсы) * [[Слуцкая бібліятэка кальвіністаў]] * [[Бібліятэка Залускіх]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікае Княства Літоўскае]] </noinclude> su4hmtnji5f7h438vozdmojmo6wnh4r 5125467 5125466 2026-04-13T14:30:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125467 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |загаловак = [[Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага]] |выява = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Рукапісныя помнікі<br/>(XIV—XVIII стст.) |спіс1 = * [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (XIV ст.) * [[Смаленскі Псалтыр]] (1395) * [[Кіеўскі Псалтыр]] (1397) * [[Дзесятаглаў]] (Мацея Дзесятага, 1502—1507) * [[Супрасльскі летапіс]] * [[Кніга Аляксандрыя]] |група2 = [[Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Музычныя рукапісы<br/>і друкі (Ірмалоі)]] |спіс2 = * [[Супрасльскі ірмалой]] (1598—1601) * [[Жыровіцкі ірмалой]] * [[Куцеінскі ірмалой]] * [[Ірмалой Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, XVII ст.) * [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] (1744) * [[Анфалагіён]] |група3 = Друкарні ВКЛ |спіс3 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Вільня |спіс1 = * [[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] * [[Друкарня Мамонічаў]] * [[Віленская брацкая друкарня]] * [[Віленская друкарня Яна Карцана|Друкарня Яна Карцана]] * [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]] * [[Друкарня Базыльян|Базыльянская друкарня]] |група2 = Іншыя гарады |спіс2 = * [[Ашмянская друкарня]] * [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкая (Радзівілаўская)]] * [[Буйніцкая друкарня|Буйніцкая (Спірыдона Собаля)]] * [[Гродзенская друкарня|Гродзенская (Тызэнгаўза / Каралеўская)]] * [[Еўеўская друкарня]] * [[Заблудаўская друкарня]] * [[Заслаўская друкарня]] * [[Куцеінская друкарня]] * [[Лоская друкарня]] * [[Любчанская друкарня|Любчанская (Пятра Бластуса Кміты)]] * [[Магілёўская брацкая друкарня]] * [[Мінская брацкая друкарня]] * [[Нясвіжская друкарня]] * [[Пінская друкарня|Пінская (езуіцкая)]] * [[Слуцкая друкарня]] * [[Супрасльская друкарня]] * [[Цяпінская друкарня]] }} |група4 = Кірылічныя выданні |спіс4 = * [[Біблія Францыска Скарыны]] (1517—1519) * [[Малая падарожная кніжка]] (1522) * [[Апостал (1525)|«Апостал»]] (1525) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першы Статут ВКЛ]] (1529) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другі Статут ВКЛ]] (1566) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ]] (1588) * [[Трыбунал або Цэтула]] (1581) * [[Катэхізіс (1562)|«Катэхізіс» Сымона Буднага]] (1562) * [[Евангелле Васіля Цяпінскага]] (каля 1570) * [[Евангелле вучыцельнае]] (1580, 1616) * [[Дыёптра]] (Еўе, 1612) * [[Еўеўскі буквар]] (1618) * [[Куцеінскі буквар]] (1631) * [[Акафісты і каноны]] (Магілёў, 1693) * [[Лексіс (1596)|«Лексіс»]] і [[Грамматіка словенска]] (Л. Зізаній, 1596) * [[Граматыка Сматрыцкага|«Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма»]] (1619) * [[Лексікон славенароскі|«Лексікон славенароскі»]] (П. Бярында, 1627) |група5 = Польскамоўныя і<br/> лацінамоўныя выданні |спіс5 = * [[Брэсцкая Біблія]] (Радзівілаўская, 1563) * [[Нясвіжская Біблія]] (С. Буднага, 1572) * [[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]] (Слуцк, 1678) * [[Rosarium et officium Beatae Mariae Virginis|Rosarium]] (Вільня, 1678) * [[Аб апраўданні грамадным]] (Нясвіж) |група6 = Дзеячы кніжнай культуры |спіс6 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Друкары і выдаўцы |спіс1 = * [[Францыск Скарына]] * [[Сымон Будны]] * [[Васіль Цяпінскі]] * [[Мамонічы|Кузьма, Лука і Лявон Мамонічы]] * [[Ян Карцан]] і [[Іосіф Карцан]] * [[Пётр Бластус Кміта]] * [[Васіль Гарабурда]] * [[Спірыдон Собаль]] * [[Іаіль Труцэвіч]] * [[Пётр Элерт]] * [[Іван Фёдараў (друкар)|Іван Фёдараў]] * [[Пётр Мсціславец]] |група2 = Лексікографы і пісьменнікі |спіс2 = * [[Лаўрэнцій Зізаній]] * [[Сцяфан Зізаній]] * [[Памва Бярында]] * [[Мялецій Сматрыцкі]] * [[Ілья Капіевіч]] * [[Сымон Полацкі]] * [[Мацей Дзесяты]] |група3 = Гравёры і мастакі |спіс3 = * [[Максім Вошчанка]] * [[Васіль Вошчанка]] * [[Іван Шчырскі]] * [[Аляксандр Тарасевіч]] * [[Лявон Тарасевіч]] * [[Фёдар Ангілейка]] |група4 = Інтралігатары (пераплётчыкі) |спіс4 = * [[Якуб Марковіч]] * [[Казімір Вяжбойскі]] * [[Францыск Сафія]] * [[Эльях Тыль]] |група5 = Мецэнаты і фундатары |спіс5 = * [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] * [[Леў Сапега]] * [[Мікалай Радзівіл Чорны]] * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] * [[Ян Кішка]] * [[Багдан Агінскі]] * [[Рыгор Хадкевіч]] }} |група7 = З'явы і прафесіі |спіс7 = * [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інтралігатарства (пераплётная справа)]] * [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|Кніжная гравюра]] ([[Ксілаграфія]], [[Медзярыт]]) * [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|Кніжны гандаль]] * [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Цэнзура ў ВКЛ]] (Індэксы забароненых кніг) * [[Сільва рэрум]] * [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Панегірычная літаратура]] * [[Вакабула]] * [[Суперэкслібрыс]] * [[Фоліа]] |група8 = Бібліятэкі і кнігазборы |спіс8 = * [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка (Радзівілаў)]] * [[Бібліятэка Сапегаў]] (Ружаны, Дзярэчын) * [[Бібліятэка Віленскай акадэміі]] * [[Бібліятэка Супрасльскага манастыра]] * [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (Шчорсы) * [[Слуцкая бібліятэка кальвіністаў]] * [[Бібліятэка Залускіх]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікае Княства Літоўскае]] </noinclude> e6q44w8yzhvgwgbgryrxf3ge92hvfce 0 805744 5125505 5125116 2026-04-13T15:29:43Z J-ka Zadzvinski 5766 вычытка 5125505 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{Асоба}} '''Фарыс Німр''' ({{lang-ar|فارِس نِمْر}}; {{ВД-Прэамбула}}) – ліванскі журналіст і інтэлектуал. Быў сузаснавальнікам газеты ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]],'' якая выдавалася ў Каіры і мела прабрытанскую арыентацыю.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]] ([[Асманская імперыя|Асманская імперыя)]] ў сям'і пратэстантаў. Падчас [[Хрысціянскі пагром у Сірыі (1860)|хрысціянскага пагрому]] загінуў бацька Фарыса, а сям’я была вымушана пераехаць у [[Бейрут]], а пазней у [[Іерусалім]]. У 1868 годзе яны вярнуліся ў Хасбаю.<ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> У 1874 годзе скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце. Працаваў у абсерваторыі Ліі пад кіраўніцтвам доктара [[Карнэліус Ван Ален Ван Дайк|Карнеліуса Ван Дайка]].<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]].<ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля вучобы працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]], дзе выкладаў хімію. Быў членам арганізацыі вольных масонаў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> У 1876 годзе разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' У канцы 1884 года яны пераехалі ў Каір, дзе працягнулі выдавецкую дзейнасць.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі ў Каіры арабскую штодзённую газету ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Быў членам егіпецкага сената і членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту (з 1918 года). Сярод іншых членаў камітэта былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] giknnvmixbpxukfhpdwcjtpvw8ot1fz 14 805808 5125485 5124114 2026-04-13T14:45:10Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Музычныя творы 1963 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 1963 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125485 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1963|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1963]] [[Катэгорыя:Песні 1963 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1960-х гадоў]] 3ic0bjlf1160rfdhw3yrmq2nyruokip 0 805840 5125894 5124260 2026-04-14T10:56:44Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5125894 wikitext text/x-wiki У сезоне 2002/2003 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|ЦАП-Аркатрон-МНС]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Андрэй Крайноў]] (1978) * Андрэй Галушка (1983) * Яніс Гаўрылідзіс (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * Дзмітрый Сапеўкін (1978) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Мікалай Якімовіч]] (1978) * Андрэй Барвіюк (1982) * [[Сяргей Валер’евіч Гарбок|Сяргей Гарбок]] (1982) * [[Юрый Грамыка]] (1984) * Антон Журык (1981) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * Аляксандр Рябінін (1983) * Андрэй Сергіевіч (1982) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * Андрэй Герасімовіч * Аляксандр Шкробат * Алег Гржалеўскі (1984) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Жук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск]] * [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/6362/ НОВОСТИ. Балканский жребий «Аркатрона», швейцарские планы гомельчан] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2002/2003]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2002/2003|Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:2002 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2003 год у Мінску]] 9pw1q9tc940xz3ziyckfuu27sc63mpn 0 805855 5125443 5124431 2026-04-13T14:17:00Z Lš-k. 16740 5125443 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Касіна (значэнні)}} {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Малая Касіна | арыгінальная назва = Mažoji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Mała}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 48 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} '''Малая Касіна'''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1992-18.pdf|аўтар=Яраслаў Пархута|загаловак=Граніца: эсэ|год=1992|мова=be|выданне=ЛіМ|тып=газета|месяц=5|чысло=1|нумар=18 (3636)|старонкі=8}}</ref>, таксама '''Мажо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mažoji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 6 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай знаходзіцца геамарфалагічны заказнік Касіна. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Малую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 199 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Малая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Малая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Малой Касіны паказвае на яго значнае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=300|inc=50|incmin=25 |1905|185|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|199|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|267|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|271|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|200|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|107|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|70|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|44|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|48|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Малой Касіны{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] tw9sqvqfb5t7rff6kx41q2e4pd4hvjk 0 805874 5125436 5124499 2026-04-13T14:04:49Z Lš-k. 16740 5125436 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Масцішкі | арыгінальная назва = Mostiškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Mostiškės.JPG | подпіс = Цэнтр вёскі | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 19 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 01 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = Мосцішча | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Mościszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 567 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-15029, LT-15222 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Масцішкі (значэнні)}} '''Масці́шкі''', таксама '''Мо́сцішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mostiškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]] і з'яўляецца яе найбуйнейшым паселішчам. Размешчана за 7 км на поўнач ад [[Лаварышкі|Лаварышак]] і за 30 км на ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. За 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі знаходзіцца ландшафтны заказнік Баравікіне. == Гісторыя == Назва вёскі (якая да XIX стагоддзя сустракалася таксама як Масцішча) паходзіць ад шматлікіх мастоў, якія калісьці дазвалялі падарожнічаць праз навакольныя балоты. У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У той час яна складалася з двух сялянскіх [[засценак|засценкаў]], падпарадкаваных сельскай акрузе ў Рубне, якая належала да дзяржаўных маёнткаў у [[Лаварышкі|Лаварышках]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|701|Mościszki (1), pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Масцішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Да 1 красавіка 1927 года належала да [[Гміна Быстрыца (Віленскае ваяводства)|гміны Быстрыца]], пазней — да [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]]<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў вёсцы пражывалі 24 чалавекі. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Масцішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У савецкі час Масцішкі з'яўляліся цэнтральнай сядзібай мясцовага [[калгас]]а. З 1990 года яны ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Інфраструктура == У вёсцы працуе бібліятэка, паштовае аддзяленне, дзіцячы сад і дзве школы: адна з польскай мовай навучання, другая — з літоўскай. Таксама маецца мураваная капліца Маці Божай Каралевы Сем'яў, перабудаваная з былога калгаснага клуба. У вёсцы ёсць мясцовы футбольны клуб ФК «Масцішкі» і дзейнічае польскі жаночы хор «Масцішчанка». == Насельніцтва == === Дэмаграфія === Дынаміка колькасці насельніцтва Масцішак: {{dem|1905|28|1931|24|1959|9|1970|204|1979|406|1986|434|1989|620|2001|647|2011|631|2021|567|kolon=9|till=700|inc=100|incmin=50|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|305||Mostiškės}}</ref>|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|148||Mostiškės}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнцаў Масцішак. У ліпені 2007 года Масцішкі сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Внуковіча]] па даследаванні народнай культуры і ідэнтычнасці Віленшчыны. Даследчыкі запісалі гутаркі з мясцовымі жыхарамі-каталікамі, якія захавалі беларускую гаворку і народныя традыцыі. Былі сабраны багатыя звесткі пра каляндарную і сямейную абраднасць, а таксама зроблены фотаздымкі мясцовай традыцыйнай архітэктуры і побыту (напрыклад, старой драўлянай капліцы, [[Прыдарожны крыж|прыдарожнага крыжа]], традыцыйных вырабаў і інструментаў). Сярод апытаных інфармантаў з Масцішак былі мясцовыя жыхары Васілеўскія — Юльян Феліксавіч (1946 г.н., які таксама прадэманстраваў самаробныя драўляныя прылады) і яго жонка Ганна Юльянаўна (1969 г.н.), а таксама Казімера Баляславаўна Васілеўская (1939 г.н.){{sfn|Внуковіч|2012|с=337, 345, 354, 355, 360}}. == Славутасці == * Капліца Маці Божай Каралевы Сем'яў (мураваная) * Старая драўляная капліца (перанесена з селішча Рубна пасля 1957 года) == Галерэя == <gallery> Mostiškės, ženklas.JPG|Дарога каля вёскі Mostiškės, kelias.JPG|Вясковыя сядзібы Mostiškės, Pergalės kolūkio pastatas.JPG|Былая кантора калгаса Mostiškės, skulptūra.JPG|Драўляная скульптура Mostiškės, Lithuania - panoramio (7).jpg|Від на Масцішкі з усходу </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя|выданне=Фальклор беларусаў замежжа|тып=часопіс|год=2012|старонкі=337—361|ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] ikum2f1v5mwnbkpz3e3mtvzu2u4njya 5125437 5125436 2026-04-13T14:06:01Z Lš-k. 16740 5125437 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Масцішкі | арыгінальная назва = Mostiškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Mostiškės.JPG | подпіс = Цэнтр вёскі | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 19 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 01 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = Мосцішча | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Mościszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 567 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-15029, LT-15222 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Масцішкі (значэнні)}} '''Масці́шкі''', таксама '''Мо́сцішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mostiškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]] і ёсць яе найбуйнейшым паселішчам. Размешчана за 7 км на поўнач ад [[Лаварышкі|Лаварышак]] і за 30 км на ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. За 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі знаходзіцца ландшафтны заказнік Баравікіне. == Гісторыя == Назва вёскі (якая да XIX стагоддзя сустракалася таксама як Масцішча) паходзіць ад шматлікіх мастоў, якія калісьці дазвалялі падарожнічаць праз навакольныя балоты. У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У той час яна складалася з двух сялянскіх [[засценак|засценкаў]], падпарадкаваных сельскай акрузе ў Рубне, якая належала да дзяржаўных маёнткаў у [[Лаварышкі|Лаварышках]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|701|Mościszki (1), pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Масцішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Да 1 красавіка 1927 года належала да [[Гміна Быстрыца (Віленскае ваяводства)|гміны Быстрыца]], пазней — да [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]]<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў вёсцы пражывалі 24 чалавекі. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Масцішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У савецкі час Масцішкі з’яўляліся цэнтральнай сядзібай мясцовага [[калгас]]а. З 1990 года яны ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Інфраструктура == У вёсцы працуе бібліятэка, паштовае аддзяленне, дзіцячы сад і дзве школы: адна з польскай мовай навучання, другая — з літоўскай. Таксама маецца мураваная капліца Маці Божай Каралевы Сем’яў, перабудаваная з былога калгаснага клуба. У вёсцы ёсць мясцовы футбольны клуб ФК «Масцішкі» і дзейнічае польскі жаночы хор «Масцішчанка». == Насельніцтва == === Дэмаграфія === Дынаміка колькасці насельніцтва Масцішак: {{dem|1905|28|1931|24|1959|9|1970|204|1979|406|1986|434|1989|620|2001|647|2011|631|2021|567|kolon=9|till=700|inc=100|incmin=50|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|305||Mostiškės}}</ref>|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|148||Mostiškės}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнцаў Масцішак. У ліпені 2007 года Масцішкі сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Внуковіча]] па даследаванні народнай культуры і ідэнтычнасці Віленшчыны. Даследчыкі запісалі гутаркі з мясцовымі жыхарамі-каталікамі, якія захавалі беларускую гаворку і народныя традыцыі. Былі сабраны багатыя звесткі пра каляндарную і сямейную абраднасць, а таксама зроблены фотаздымкі мясцовай традыцыйнай архітэктуры і побыту (напрыклад, старой драўлянай капліцы, [[Прыдарожны крыж|прыдарожнага крыжа]], традыцыйных вырабаў і інструментаў). Сярод апытаных інфармантаў з Масцішак былі мясцовыя жыхары Васілеўскія — Юльян Феліксавіч (1946 г.н., які таксама прадэманстраваў самаробныя драўляныя прылады) і яго жонка Ганна Юльянаўна (1969 г.н.), а таксама Казіміра Баляславаўна Васілеўская (1939 г.н.){{sfn|Внуковіч|2012|с=337, 345, 354, 355, 360}}. == Славутасці == * Капліца Маці Божай Каралевы Сем’яў (мураваная) * Старая драўляная капліца (перанесена з селішча Рубна пасля 1957 года) == Галерэя == <gallery> Mostiškės, ženklas.JPG|Дарога каля вёскі Mostiškės, kelias.JPG|Вясковыя сядзібы Mostiškės, Pergalės kolūkio pastatas.JPG|Былая кантора калгаса Mostiškės, skulptūra.JPG|Драўляная скульптура Mostiškės, Lithuania - panoramio (7).jpg|Від на Масцішкі з усходу </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя|выданне=Фальклор беларусаў замежжа|тып=часопіс|год=2012|старонкі=337—361|ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] phn9vwf5rt3y7k2hqeh5wl0zximw1la 0 805877 5125431 5124514 2026-04-13T14:00:12Z Lš-k. 16740 5125431 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | подпіс = Вуліца ў Пятрулішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Pietruliszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 94 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Petruliškės | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Пятрулішкі (значэнні)}} '''Пятру́лішкі''', таксама '''Пятру́лішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Petruliškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]]. Цэнтр сянюнайціі. Размешчана за 6 км на поўдзень ад [[Лаварышкі|Лаварышак]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VIII|116|Pietruliszki, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Пятрулішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывала 80 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Пятрулішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Пятрулішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Пятрулішак паказвае на яго рост у другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|1905|5|1931|80|1959|70|1970|71|1979|172|1989|126|2001|130|2011|123|2021|94|kolon=9|till=200|inc=50|incmin=25|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Пятрулішак. Пятрулішкі таксама былі важным пунктам палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчык запісаў шэраг гутарак з мясцовымі жыхарамі (1924, 1933, 1935 гадоў нараджэння), якія яскрава дэманструюць спецыфіку мясцовай этнічнай самаідэнтыфікацыі. Жыхары вёскі, лічачы сябе палякамі, прызнавалі, што гавораць «па-просту», і апісвалі сваю мову як пераходную або змяшаную: «''Ну так у нас такі язык, жэ і просты, ну і беларускі. Мяшаны ў обшчэм. Мяшаны тутай''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=72}}. Іншая інфармантка так характарызавала мясцовую гаворку ў параўнанні з мовамі суседніх дзяржаў: «''А нашы, нашы язык вот такі вот. Ні то беларускі, ні то польскі. З Польшчы прыяжджаяць — гаворым па-польску, з Беларусі — па во так па-прастому''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=73}}. У той жа час жыхары Пятрулішак адзначалі поўную моўную тоеснасць з суседнімі раёнамі Беларусі: «''Там этыя беларусы, там такія самыя на Беларусі тожа там. Тое самае што і тут''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=79}}, а таксама слухалі беларускамоўныя радыёперадачы з Мінска, ідэнтыфікуючы гэтую мову як зразумелую ім беларускую{{sfn|Внуковіч|2023|с=83}}. == Славутасці == У пачатку 1950-х гадоў у Пятрулішкі была перавезена драўляная хата сям’і беларускага мовазнаўца і палітычнага дзеяча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] з суседняй вёскі [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішк]]<nowiki/>і. У Пятрулішках гэты гістарычны будынак прыстасавалі пад патрэбы мясцовай пачатковай школы<ref>{{артыкул |аўтар=[[Лідзія Кулажанка|Кулажанка Л.]] |загаловак=Дарожамі па беларускай Літве |выданне=Голас Радзімы |тып=газета |год=2005 |дата=24 сакавіка |нумар=11—12 (2933—2934) |старонкі=17}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Petruliskiu kaimas.JPG|Вуліца ў Пятрулішках Petruliskiu kapines.JPG|Могілкі Apleistas pasienio bokstelis, Petruliskese.JPG|Закінутая памежная вышка ў Пятрулішках Petruliškės, Lithuania - panoramio (9).jpg|Від на Пятрулішкі, удалечыні відаць вадасховішча Маргяй </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Petruliškės}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] 88ocxv42hjrnhph8lj9y96lz7x9eih1 5125432 5125431 2026-04-13T14:02:27Z Lš-k. 16740 5125432 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | подпіс = Вуліца ў Пятрулішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Pietruliszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 94 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Пятрулішкі (значэнні)}} '''Пятру́лішкі''', таксама '''Пятру́лішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Petruliškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]]. Цэнтр сянюнайціі. Размешчана за 6 км на поўдзень ад [[Лаварышкі|Лаварышак]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VIII|116|Pietruliszki, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Пятрулішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывала 80 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Пятрулішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Пятрулішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Пятрулішак паказвае на яго рост у другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|1905|5|1931|80|1959|70|1970|71|1979|172|1989|126|2001|130|2011|123|2021|94|kolon=9|till=200|inc=50|incmin=25|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Пятрулішак. Пятрулішкі таксама былі важным пунктам палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчык запісаў шэраг гутарак з мясцовымі жыхарамі (1924, 1933, 1935 гадоў нараджэння), якія яскрава дэманструюць спецыфіку мясцовай этнічнай самаідэнтыфікацыі. Жыхары вёскі, лічачы сябе палякамі, прызнавалі, што гавораць «па-просту», і апісвалі сваю мову як пераходную або змяшаную: «''Ну так у нас такі язык, жэ і просты, ну і беларускі. Мяшаны ў обшчэм. Мяшаны тутай''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=72}}. Іншая інфармантка так характарызавала мясцовую гаворку ў параўнанні з мовамі суседніх дзяржаў: «''А нашы, нашы язык вот такі вот. Ні то беларускі, ні то польскі. З Польшчы прыяжджаяць — гаворым па-польску, з Беларусі — па во так па-прастому''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=73}}. У той жа час жыхары Пятрулішак адзначалі поўную моўную тоеснасць з суседнімі раёнамі Беларусі: «''Там этыя беларусы, там такія самыя на Беларусі тожа там. Тое самае што і тут''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=79}}, а таксама слухалі беларускамоўныя радыёперадачы з Мінска, ідэнтыфікуючы гэтую мову як зразумелую ім беларускую{{sfn|Внуковіч|2023|с=83}}. == Славутасці == У пачатку 1950-х гадоў у Пятрулішкі была перавезена драўляная хата сям’і беларускага мовазнаўца і палітычнага дзеяча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] з суседняй вёскі [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішк]]<nowiki/>і. У Пятрулішках гэты гістарычны будынак прыстасавалі пад патрэбы мясцовай пачатковай школы<ref>{{артыкул |аўтар=[[Лідзія Кулажанка|Кулажанка Л.]] |загаловак=Дарожамі па беларускай Літве |выданне=Голас Радзімы |тып=газета |год=2005 |дата=24 сакавіка |нумар=11—12 (2933—2934) |старонкі=17}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Petruliskiu kaimas.JPG|Вуліца ў Пятрулішках Petruliskiu kapines.JPG|Могілкі Apleistas pasienio bokstelis, Petruliskese.JPG|Закінутая памежная вышка ў Пятрулішках Petruliškės, Lithuania - panoramio (9).jpg|Від на Пятрулішкі, удалечыні відаць вадасховішча Маргяй </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] gvaiktcjz15mpmvbys7bdn272t73p62 5125434 5125432 2026-04-13T14:04:07Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5125434 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | подпіс = Вуліца ў Пятрулішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Pietruliszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 94 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Пятрулішкі (значэнні)}} '''Пятру́лішкі''', таксама '''Пятру́лішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Petruliškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]]. Цэнтр сянюнайціі. Размешчана за 6 км на поўдзень ад [[Лаварышкі|Лаварышак]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VIII|116|Pietruliszki, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Пятрулішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывала 80 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Пятрулішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Пятрулішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Пятрулішак паказвае на яго рост у другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|1905|5|1931|80|1959|70|1970|71|1979|172|1989|126|2001|130|2011|123|2021|94|kolon=9|till=200|inc=50|incmin=25|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Пятрулішак. Пятрулішкі таксама былі важным пунктам палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчык запісаў шэраг гутарак з мясцовымі жыхарамі (1924, 1933, 1935 гадоў нараджэння), якія яскрава дэманструюць спецыфіку мясцовай этнічнай самаідэнтыфікацыі. Жыхары вёскі, лічачы сябе палякамі, прызнавалі, што гавораць «па-просту», і апісвалі сваю мову як пераходную або змяшаную: «''Ну так у нас такі язык, жэ і просты, ну і беларускі. Мяшаны ў обшчэм. Мяшаны тутай''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=72}}. Іншая інфармантка так характарызавала мясцовую гаворку ў параўнанні з мовамі суседніх дзяржаў: «''А нашы, нашы язык вот такі вот. Ні то беларускі, ні то польскі. З Польшчы прыяжджаяць — гаворым па-польску, з Беларусі — па во так па-прастому''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=73}}. У той жа час жыхары Пятрулішак адзначалі поўную моўную тоеснасць з суседнімі раёнамі Беларусі: «''Там этыя беларусы, там такія самыя на Беларусі тожа там. Тое самае што і тут''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=79}}, а таксама слухалі беларускамоўныя радыёперадачы з Мінска, ідэнтыфікуючы гэтую мову як зразумелую ім беларускую{{sfn|Внуковіч|2023|с=83}}. == Славутасці == У пачатку 1950-х гадоў у Пятрулішкі была перавезена драўляная хата сям’і беларускага мовазнаўца і палітычнага дзеяча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] з суседняй вёскі [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішк]]<nowiki/>і. У Пятрулішках гэты гістарычны будынак прыстасавалі пад патрэбы мясцовай пачатковай школы<ref>{{артыкул |аўтар=[[Лідзія Кулажанка|Кулажанка Л.]] |загаловак=Дарожамі па беларускай Літве |выданне=Голас Радзімы |тып=газета |год=2005 |дата=24 сакавіка |нумар=11—12 (2933—2934) |старонкі=17}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Petruliskiu kaimas.JPG|Вуліца ў Пятрулішках Petruliskiu kapines.JPG|Могілкі Apleistas pasienio bokstelis, Petruliskese.JPG|Закінутая памежная вышка ў Пятрулішках Petruliškės, Lithuania - panoramio (9).jpg|Від на Пятрулішкі, удалечыні відаць вадасховішча Маргяй </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} * * {{SgKP|VIII|116|Pietruliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] ozhwy1gtcpzszm94mf3feczaxy9vmpf 5125435 5125434 2026-04-13T14:04:16Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5125435 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | подпіс = Вуліца ў Пятрулішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Pietruliszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 94 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Пятрулішкі (значэнні)}} '''Пятру́лішкі''', таксама '''Пятру́лішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Petruliškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]]. Цэнтр сянюнайціі. Размешчана за 6 км на поўдзень ад [[Лаварышкі|Лаварышак]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VIII|116|Pietruliszki, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Пятрулішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывала 80 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Пятрулішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Пятрулішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Пятрулішак паказвае на яго рост у другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|1905|5|1931|80|1959|70|1970|71|1979|172|1989|126|2001|130|2011|123|2021|94|kolon=9|till=200|inc=50|incmin=25|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Пятрулішак. Пятрулішкі таксама былі важным пунктам палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчык запісаў шэраг гутарак з мясцовымі жыхарамі (1924, 1933, 1935 гадоў нараджэння), якія яскрава дэманструюць спецыфіку мясцовай этнічнай самаідэнтыфікацыі. Жыхары вёскі, лічачы сябе палякамі, прызнавалі, што гавораць «па-просту», і апісвалі сваю мову як пераходную або змяшаную: «''Ну так у нас такі язык, жэ і просты, ну і беларускі. Мяшаны ў обшчэм. Мяшаны тутай''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=72}}. Іншая інфармантка так характарызавала мясцовую гаворку ў параўнанні з мовамі суседніх дзяржаў: «''А нашы, нашы язык вот такі вот. Ні то беларускі, ні то польскі. З Польшчы прыяжджаяць — гаворым па-польску, з Беларусі — па во так па-прастому''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=73}}. У той жа час жыхары Пятрулішак адзначалі поўную моўную тоеснасць з суседнімі раёнамі Беларусі: «''Там этыя беларусы, там такія самыя на Беларусі тожа там. Тое самае што і тут''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=79}}, а таксама слухалі беларускамоўныя радыёперадачы з Мінска, ідэнтыфікуючы гэтую мову як зразумелую ім беларускую{{sfn|Внуковіч|2023|с=83}}. == Славутасці == У пачатку 1950-х гадоў у Пятрулішкі была перавезена драўляная хата сям’і беларускага мовазнаўца і палітычнага дзеяча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] з суседняй вёскі [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішк]]<nowiki/>і. У Пятрулішках гэты гістарычны будынак прыстасавалі пад патрэбы мясцовай пачатковай школы<ref>{{артыкул |аўтар=[[Лідзія Кулажанка|Кулажанка Л.]] |загаловак=Дарожамі па беларускай Літве |выданне=Голас Радзімы |тып=газета |год=2005 |дата=24 сакавіка |нумар=11—12 (2933—2934) |старонкі=17}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Petruliskiu kaimas.JPG|Вуліца ў Пятрулішках Petruliskiu kapines.JPG|Могілкі Apleistas pasienio bokstelis, Petruliskese.JPG|Закінутая памежная вышка ў Пятрулішках Petruliškės, Lithuania - panoramio (9).jpg|Від на Пятрулішкі, удалечыні відаць вадасховішча Маргяй </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} * {{SgKP|VIII|116|Pietruliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] b95xz6jjnnopg18rmjqoefany5npvd9 0 805878 5125430 5124525 2026-04-13T13:57:21Z Lš-k. 16740 5125430 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Леанішкі | арыгінальная назва = Leoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 25 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 42 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Leoniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 29 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Леанішкі}} '''Леані́шкі''', таксама '''Ле́анішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Leoniškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 4 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Каля вёскі знаходзіцца Леанішскае гарадзішча. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска была ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Леанішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 52 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Леанішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Леанішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Леанішак паказвае на яго рост у сярэдзіне XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем на мяжы XX і XXI стагоддзяў. {{dem|1905|55|1931|52|1959|138|1970|132|1979|92|1989|48|2001|35|2011|27|2021|29|kolon=9|till=150|inc=20|incmin=10|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У артыкуле польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] Леанішкі (як ''Leoniszki'') згадваюцца ў спісе населеных пунктаў, дзе ён праводзіў свае дыялекталагічныя даследаванні. Паводле яго назіранняў, мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Леанішак. == Славутасці == * Леанішскае гарадзішча == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] 2nrw4y578pxfzle8kassuu5m5iay839 0 806048 5125424 5125219 2026-04-13T13:44:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5125424 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Урман}} '''Ізра́іль Аўсе́евіч Урман''' (ў асобных дакументах таксама ''Яўсеевіч''; {{ДН|9|12|1903}}, [[Мінск]]&nbsp;— пасля 1956)&nbsp;— адзін з першых адміністрацыйных супрацоўнікаў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ), пазней&nbsp;— [[урач|ваенны ўрач]], палкоўнік медыцынскай службы, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == === Раннія гады і сям'я === Нарадзіўся 9 снежня (у некаторых дакументах сустракаецца 3 або 7 снежня) 1903 года ў [[Мінск]]у ў яўрэйскай мяшчанскай сям'і. Яго бацька, Аўсей Ельеў, працаваў музычным майстрам батальёна [[Усерасійская надзвычайная камісія|Усерасійскай надзвычайнай камісіі]] (УНК), маці Цыля Моўшаўна не працавала па стане здароўя. У сям'і таксама выхоўваліся два браты і сястра{{sfn|Шапко|2023|с=182}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=75}}. З юнацкіх гадоў Ізраіль працаваў, каб пракарміць сям'ю, якая знаходзілася на яго ўтрыманні з-за хваробы бацькоў{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=75}}. === Праца і вучоба ў БДУ === Не маючы яшчэ поўных 18 гадоў, 7 верасня 1921 года быў прыняты ў новаствораны [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] на пасаду канторшчыка. Сумяшчаючы працу з вучобай, у 1922 годзе скончыў школу 2-й ступені пры Адзінай працоўнай школе № 10 г. Мінска, атрымаўшы спецыяльнасць па справаводстве. З 1 студзеня 1922 года быў пераведзены на пасаду справавода{{sfn|Шапко|2023|с=182}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=75}}. У 1923 годзе атрымаў пасведчанне аб праходжанні дапрызыўнай падрыхтоўкі пры 10-м палку сувязі, пасля чаго падаў дакументы для паступлення на [[медыцынскі факультэт БДУ]]. У заяве ён прасіў залічыць яго на бясплатную вакансію і вызваліць ад уступнага калоквіума з-за вялікай загружанасці на працы ва ўніверсітэце. Хадайніцтва было здаволена{{sfn|Шапко|2023|с=182—183}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=75}}. Жыў Ізраіль Урман вельмі бедна. У 1924 годзе кіраўніцтва канцылярыі і рэктар БДУ [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У.&nbsp;І.&nbsp;Пічэта]] хадайнічалі перад праўленнем саюза паліграфічных рабочых аб тэрміновым рамонце яго кватэры ў падвальным памяшканні па вуліцы Савецкай, дзе абвалілася печ і пагражала абрушэннем столь. Складаныя бытавыя ўмовы, хвароба маці і смерць бацькі адбіліся на вучобе: на трэцім курсе медыцынскага факультэта яго адлічылі за акадэмічную непаспяховасць, аднак ён прасіў праўленне ўніверсітэта аб аднаўленні{{sfn|Шапко|2023|с=183}}. Нягледзячы на гэта, кар'ера ва ўніверсітэце развівалася паспяхова. З 1 кастрычніка 1925 года (паводле іншых звестак — у 1925/1926 навучальным годзе) І.&nbsp;А.&nbsp;Урман быў прызначаны старшым справаводам агульнай канцылярыі БДУ. У яго абавязкі ўваходзіла вядзенне перапіскі, рассыланне копій пратаколаў пасяджэнняў праўлення, выдача камандзіровачных пасведчанняў, складанне вопісаў, а таксама загадванне архівам агульнай канцылярыі і кнігай загадаў{{sfn|Шапко|2023|с=183}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=75}}. У ліпені 1927 года здарыўся інцыдэнт са знікненнем шасці заказных лістоў з яго рабочага стала, што прывяло да службовага расследавання з прыцягненнем крымінальнага вышуку. У верасні 1928 года справа была закрыта з-за невыяўлення вінаватых. З 7 верасня 1928 года Ізраіль Аўсеевіч быў прызначаны загадчыкам канцылярыі медыцынскага факультэта БДУ. Працаваў на гэтай пасадзе да 1 жніўня 1930 года, пакуль медыцынскі факультэт не быў выдзелены ў самастойны [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны медыцынскі інстытут]], куды ён перайшоў працаваць{{sfn|Шапко|2023|с=183—184}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=76}}. === Ваенная служба === У 1941 годзе, ужо стаўшы ўрачом, Ізраіль Урман пайшоў на фронт. Прайшоў усю [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў званні падпалкоўніка медыцынскай службы 2386-га эвакуацыйнага шпіталя{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=76}}. Пазней даслужыўся да звання палкоўніка медыцынскай службы (гэтае званне згадваецца ў наградных дакументах з 1944 года){{sfn|Шапко|2023|с=184}}. За ўдзел у баявых дзеяннях быў неаднаразова адзначаны высокімі дзяржаўнымі ўзнагародамі, працягваў службу ў пасляваенны перыяд як мінімум да 1956 года{{sfn|Шапко|2023|с=184}}. Далейшы лёс невядомы. == Узнагароды == * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (3 лістапада 1944); * Два [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (30 кастрычніка 1944, 6 лістапада 1945); * [[Медаль «За абарону Масквы»]] (1 мая 1944); * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (9 мая 1945); * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (15 лістапада 1950); * [[Ордэн Леніна]] (30 снежня 1956){{sfn|Шапко|2023|с=184}}{{sfn|Герновіч, Шапко|2021|с=76}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Шапко А. |загаловак=Делопроизводство БГУ в лицах: Израиль Овсеевич Урман |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=181—185 |спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf |ref=Шапко}} * {{артыкул|аўтар=Гернович Т. Д., Шапко А. С.|загаловак=Университетский архив: начало деятельности и формирование архива БГУ|выданне=Пічэтаўскія чытанні — 2021: 100 гадоў БДУ — першаму ўніверсітэту Беларусі : матэрыялы міжнар. навук.-тэарэтыч. канф., Мінск, 27–28 кастрычніка 2021 г.|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|год=2021|старонкі=69—77|ref=Герновіч, Шапко}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Урман Ізраіль Аўсеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы СССР]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі (СССР)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДМУ]] 7s3aj59ywhxbij48o48kkfy0w5ksjb1 0 806053 5125354 5125348 2026-04-13T12:04:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дзяржаўныя і праваслаўныя выданні */ 5125354 wikitext text/x-wiki '''Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага''' — гістарычны, інтэлектуальны і матэрыяльны феномен, які развіваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] на працягу XIII—XVIII стагоддзяў. Даследчык [[Мікалай Нікалаеў]] разглядае кніжную культуру гэтага перыяду як сукупнасць духоўных і матэрыяльных каштоўнасцей, а саму кнігу — і як фактар духоўнага жыцця, і як прадмет матэрыяльнай культуры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=11}}. Кніжная культура дзяржавы ўяўляла сабой складаны кангламерат асобных нацыянальных культур, у якім сінтэзаваліся ўсходнеславянскія, заходнееўрапейскія, а таксама ісламскія і іўдзейскія традыцыі. Яна прайшла шлях ад манастырскіх [[Скрыпторый|скрыпторыяў]] да ўзнікнення магутнай паліграфічнай індустрыі і ўключала ў сябе не толькі выданне тэкстаў, але і развіццё [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|пераплётнай справы]], [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|кніжнай гравюры]] і фарміраванне найбуйнейшых [[Бібліятэка|бібліятэк]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=11}}. == Вытокі і фарміраванне: спадчына Кіеўскай Русі == Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага не ўзнікла на пустым месцы. Яна непасрэдна грунтавалася на магутнай культурнай спадчыне [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] XI—XIII стагоддзяў. Уключэнне заходнерускіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага забяспечыла бесперапыннасць і пераемнасць рукапіснай традыцыі. Спадчына Кіеўскай Русі ў выглядзе [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]], кірылічнага пісьма і візантыйскага багаслоўя стала тым падмуркам, на якім пазней вырасла шматканфесійная кніжнасць Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Нікалаеў|2009|p=12}}. === Раннія цэнтры кнігапісання і помнікі === Ужо ў другой палове XI і пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] сфарміраваліся першыя цэнтры рукапіснай кнігі. Знакавымі месцамі стварэння кніг сталі епіскапскія кафедры ў заснаваным у 1072 (ці каля 1088) годзе [[Тураў|Тураве]], а таксама ў [[Полацк]]у і [[Смаленск]]у. З распаўсюджваннем хрысціянства ўзнікла неабходнасць у вялікай колькасці багаслужбовых тэкстаў, такіх як [[Евангелле|Евангеллі]], [[Апостал (кніга)|Апосталы]] і [[Псалтыр]]ы<ref>Мельников А. А. Пути непечальные: Исторические свидетельства о святости Белой Руси. Мн., 1992. С. 19, 48.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=19}}. Значны ўклад у кніжную культуру гэтага перыяду ўнеслі выбітныя асветнікі і тэолагі. Творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], у тым ліку яго малітвы і павучанні, карысталіся велізарнай папулярнасцю і перапісваліся ў шматлікіх манастырскіх скрыпторыях далёка за межамі Турава на працягу некалькіх стагоддзяў<ref>Полянская И. В. Кирилл Туровский: творец или компилятор?! // От Нестора до Фонвизина. Новые методы установления авторства. М., 1994. С. 97-100.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=19—20}}. Імя асветніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] непасрэдна звязана з арганізацыяй жаночага манастыра ў Полацку, дзе рупліва перапісваліся кнігі<ref>Соколов П. П. Русский архиерей из Византии и право его назначения до начала XV века. Киев, 1913. С. 62-64, 69.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=20}}. Сярод самых ранніх і каштоўных рукапісных помнікаў, якія захаваліся да нашага часу і сведчаць пра маштаб кнігапіснай дзейнасці на беларускіх землях да мангольскага нашэсця, вылучаюцца: * '''[[Тураўскае Евангелле]]''' XI стагоддзя, якое з’яўляецца адным з найстаражытнейшых усходнеславянскіх рукапісаў. У ім захаваўся знакаміты ўкладны запіс князя Канстанціна Астрожскага ад 1508 года{{sfn|Нікалаеў|2009|p=22}}. * '''[[Полацкае Евангелле]]''', створанае ў канцы XII або пачатку XIII стагоддзя. Гэты выдатны помнік дэманструе высокі ўзровень полацкай школы каліграфіі. Кніга ўтрымлівае больш познія ўкладныя прыпіскі з другой паловы XIV стагоддзя. Напрыклад, там захаваўся запіс ад Івана Дземянцава пра перадачу зямлі на «Вялікім полі» і святара пра набыццё зямлі, што сведчыць пра актыўнае і практычнае выкарыстанне Евангелля ў Полацку<ref>Щапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. № 180, 188.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=20—21}}. * '''[[Аршанскае Евангелле]]''' XIII стагоддзя. Гэты рукапіс утрымлівае не толькі тэкст, але і выдатныя мініяцюры з выявамі евангелістаў. Даследчыкі адзначаюць яго цесныя стылістычныя сувязі з полацкай мастацкай школай і яе кніжнай традыцыяй<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. (далей — Сводный каталог XI—XIII вв.). М., 1984. № 10, 55, 194, 195, 342.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=21}}. === Роля Галіцка-Валынскага княства і эміграцыя кніжнікаў === У сярэдзіне XIII стагоддзя пасля катастрафічнага мангольскага нашэсця на [[Кіеў]] і цэнтральныя рускія землі ў 1240 годзе геаграфія кніжнай культуры істотна змянілася. Цэнтр інтэлектуальнага жыцця перамясціўся на захад, у [[Галіцка-Валынскае княства]] і ў землі будучага Вялікага Княства Літоўскага, уключаючы [[Навагрудак]] і [[Гродна|Горадню]]. Разбурэнне паўднёвых гарадоў выклікала масавую міграцыю духавенства, пісараў і рамеснікаў-кніжнікаў на поўнач і захад пад абарону мясцовых князёў<ref>Лихачев Д. С. Исследования по древнерусской литературе. Л., 1986. С. 201—225.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=24}}. Галіцка-Валынская дзяржава стала своеасаблівым мостам, праз які візантыйска-кіеўская традыцыя бесперапынна перадавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. Пры дварах галіцкіх князёў ствараліся выдатныя рукапісы, у тым ліку славуты [[Галіцка-Валынскі летапіс]], які пазней стаў важнай крыніцай для стварэння ўласных агульнадзяржаўных летапісаў Вялікага Княства Літоўскага<ref>Грушевський М. С. Звичайна схема «русскої» історії й справа раціонального укладу історії східнього слов’янства // Статьи по славяноведению. Вып. 1. СПб., 1904. С. 299.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=25}}. Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага і далучэнне да яго шырокіх усходнеславянскіх тэрыторый выратавала кніжную спадчыну гэтых рэгіёнаў ад фізічнага знішчэння{{sfn|Нікалаеў|2009|p=27}}. Першыя літоўскія князі [[Міндоўг]], [[Гедымін]] і [[Альгерд]], нягледзячы на сваю першапачатковую прыхільнасць да язычніцтва, дэманстравалі выключную талерантнасць да кніжнай культуры мясцовага хрысціянскага насельніцтва<ref>ПСРЛ. Т. 32. С. 130.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=28—32}}. Пры іх дварах і ў канцылярыях актыўна працавалі славянскія пісары, што прывяло да замацавання «рускай» ([[Старабеларуская мова|старабеларускай]]) мовы як афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства. Менавіта афіцыйныя дакументы, міжумоўныя граматы і прывілеі пачалі фарміраваць уласны дзяржаўны пласт кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Нікалаеў|2009|p=32—33}}. == Рукапісная кніга ў эпоху станаўлення дзяржавы (XIV—XV стагоддзі) == Са стварэннем і ўмацаваннем цэнтралізаванай дзяржавы ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XV стагоддзе|XV стагоддзях]] кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага выйшла на новы этап. У гэты час актыўна папаўняліся манастырскія бібліятэкі, ствараліся выдатныя помнікі рукапіснага мастацтва, а таксама пачалося шырокае выкарыстанне кнігі для дзяржаўных і юрыдычных патрэб. === Лаўрышаўскае Евангелле === Адным з найбольш яскравых помнікаў ранняга перыяду існавання ВКЛ з’яўляецца [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (канец XIII — пачатак XIV ст.). Гэты ўнікальны рукапіс цесна звязаны з [[Лаўрышаўскі манастыр|Лаўрышаўскім манастыром]] каля [[Навагрудак|Навагрудка]], які ў той час з’яўляўся адным з найбуйнейшых духоўных цэнтраў дзяржавы. Евангелле вылучаецца сваім багатым мастацкім афармленнем. Яно ўтрымлівае 18 буйных каляровых [[Мініяцюра|мініяцюр]], якія адлюстроўваюць не толькі традыцыйныя евангельскія сюжэты, але і сцэны з жыцця святых. Даследчыкі звяртаюць увагу на стылістычную асаблівасць гэтых мініяцюр: мастак выкарыстаў надзвычай экспрэсіўную, хуткую манеру малюнка, якая ўказвае на жывую мясцовую мастацкую традыцыю. Некаторыя выявы (напрыклад, мініяцюра з выявай праведнага Іава) дэманструюць моцны драматызм і незвычайную для таго часу дынаміку кампазіцыі<ref>Семянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Я. Галенчанкі. Вільня — Мінск, 2009. С. 236—246.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=35}}. Акрамя мастацкай каштоўнасці, Лаўрышаўскае Евангелле з’яўляецца выдатнай крыніцай па гісторыі дзяржаўнага і сацыяльнага жыцця Навагрудчыны. На яго свабодных аркушах і палях на працягу стагоддзяў рабіліся важныя юрыдычныя прыпіскі (уклады, дараванні, тастаменты). Гэта сведчыць пра тое, што напрастольнае Евангелле ўспрымалася ў грамадстве ВКЛ не толькі як святыня, але і як галоўны, найбольш надзейны дзяржаўны архіў, запіс у якім гарантаваў непарушнасць дагавора<ref>Щапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. Вып. 1. М., 1976. № 180, 188.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=21}}. Сярод такіх дакументаў захавалася і прыпіска дыякана Яўстафія пра спрайленне невядомага рэдактара ў канцы кнігі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=61}}. === Смаленска-Мсціслаўская кніжная школа === Асобным і вельмі магутным цэнтрам кнігапісання ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XIV стагоддзя сталі смаленскія і мсціслаўскія землі. Менавіта тут, пад патранажам мясцовых князёў, ствараліся выдатныя помнікі славянскай каліграфіі і кніжнага мастацтва. Найвышэйшым дасягненнем гэтай школы з’яўляецца [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (ці ''Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх''), які быў перапісаны ў [[1395]] годзе. Як вынікае з падрабязнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга была створана па заказе смаленскага князя [[Глеб Святаславіч (князь смаленскі)|Глеба Святаслававіча]] і яго жонкі Улляны. У гістарычнай нататцы падрабязна апісваюцца драматычныя падзеі, на фоне якіх ішла праца: [[Бітва на Ворскле (1399)|бітва на Ворксле]] і [[Аблога Смаленска (1395)|аблога Смаленска]] войскамі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а ў 1395 годзе, калі горад канчаткова ўвайшоў у склад ВКЛ<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=31}}. Псалтыр 1395 года вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем, якое сведчыць пра майстэрства і багацце заказчыкаў. Рукапіс упрыгожаны раскошнымі [[Тэраталагічны стыль|тэраталагічнымі]] [[Ініцыял (тыпаграфія)|ініцыяламі]], складанымі арнаментальнымі рамкамі і загалоўкамі, выкананымі чырвонай фарбай ([[Кінавар|кінавар’ю]]). Даследчыкі звяртаюць увагу на вытанчанасць малюнка, які спалучае ў сабе традыцыйныя балканскія матывы са спецыфічнымі мясцовымі элементамі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=41}}. === Кіеўскі Псалтыр 1397 года === Праз два гады пасля мсціслаўскага шэдэўра, у [[1397]] годзе, у [[Кіеў|Кіеве]], які ў той час таксама ўваходзіў у склад ВКЛ, быў створаны яшчэ адзін выдатны помнік — [[Кіеўскі Псалтыр]]. Гэты пергаментны рукапіс быў перапісаны вядомым майстрам Спірыдонам, які пакінуў свой аўтограф у канцы кнігі, на заказ епіскапа Міхаіла<ref>Вздорнов Г. И. Исследование о Киевской Псалтири. М., 1978. С. 32.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=47}}. Кіеўскі Псалтыр лічыцца адным з найпрыгажэйшых ілюмінаваных рукапісаў Усходняй Еўропы. На яго палях размешчана велізарная колькасць маляўнічых шматкаляровых мініяцюр, якія дэманструюць не толькі біблейскія сюжэты, але і разнастайныя алегарычныя выявы жывёл (ільвоў, паўлінаў, фантастычных звяроў). Некаторыя мініяцюры маюць відавочны сімвалічны характар, напрыклад, мініяцюра да 139 псалма «Збаві мяне, Госпадзе, ад чалавека ліхога» ілюстравана сцэнай, дзе «д’яблы» напалі на людзей у дамах і на вуліцах. Мастак віртуозна ўплёў малюнкі прама ў тэкст, выкарыстоўваючы палі рукапісу як асноўную прастору для сваёй творчасці<ref>Щепкина М. В. и др. Описание пергаментных рукописей Государственного Исторического музея. Ч. 1. Русские рукописи // Археографический ежегодник за 1964 год. М., 1965. С. 160—161.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=32—48}}. Праз стагоддзі, ужо ў пачатку XVI стагоддзя, гэты шэдэўр стаў узорам для перапісчыкаў у самім цэнтры ВКЛ, калі паводле яго матываў у Вільні быў створаны іншы багата ілюстраваны рукапіс{{sfn|Нікалаеў|2009|p=44}}. == Эпоха кнігадрукавання (XVI—XVII стагоддзі) == Сапраўдны пераварот у кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага адбыўся ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] з распаўсюджваннем [[Кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. Гэтая тэхналагічная рэвалюцыя не толькі паскорыла тыражаванне тэкстаў, але і вывела дзяржаву ў лік перадавых культурных цэнтраў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. === Дзейнасць Францыска Скарыны === Пачынальнікам і заснавальнікам усходнеславянскага кнігадрукавання стаў выбітны гуманіст і асветнік з [[Полацк]]а [[Францыск Скарына]]. У [[1517]] годзе ён заснаваў сваю першую друкарню ў [[Прага|Празе]], дзе пачаў выдаваць знакамітую «[[Біблія Францыска Скарыны|Біблію руску]]». Пазней, каля [[1522]] года, Скарына перанёс выдавецкую дзейнасць непасрэдна ў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага — [[Вільня|Вільню]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}. Менавіта ў [[Віленская друкарня Скарыны|Віленскай друкарні]] пабачылі свет яго славутая «[[Малая падарожная кніжка]]» (1522) і «[[Апостал (1525)|Апостал]]» (1525). Выданні Скарыны вылучаліся надзвычай высокім паліграфічным узроўнем, багаццем і прафесіяналізмам выканання [[Гравюра|гравюр]], а таксама моўнай наватарнасцю — яны друкаваліся на мове, максімальна набліжанай да жывой народнай гаворкі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}. === Расквіт друкарань у канцы XVI і ў XVII стагоддзі === У другой палове XVI і на працягу [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на тэрыторыі дзяржавы пачаўся сапраўдны «друкарскі бум». Ён быў выкліканы як эканамічным ростам, так і вострай рэлігійнай палемікай у эпоху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. У гэты перыяд у Вялікім Княстве Літоўскім сфарміравалася разгалінаваная сетка друкарань розных канфесій. ==== Дзяржаўныя і праваслаўныя выданні ==== Найбуйнейшым і самым камерцыйна паспяховым цэнтрам кірылічнага кнігадрукавання стала [[Друкарня Мамонічаў|друкарня Кузьмы і Лявона Мамонічаў]] у Вільні. Яна карысталася прамой падтрымкай урада і мела манаполію на выданне дзяржаўных прававых актаў. Найвышэйшым дасягненнем гэтай друкарні стаў выпуск у [[1588]] годзе манументальнага [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэцяга Статута Вялікага Княства Літоўскага]]. Кніга была надрукавана на афіцыйнай «рускай» ([[Старабеларуская мова|старабеларускай]]) мове і багата аздоблена выявай дзяржаўнага герба «[[Пагоня]]», а таксама партрэтам караля Жыгімонта III Вазы<ref>Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=212—213}}. Значную ролю адыгрывалі праваслаўныя брацкія друкарні, якія аб’ядноўвалі намаганні гараджан і духавенства для супрацьстаяння каталіцкай экспансіі. Сярод іх асабліва вылучаліся [[Віленская брацкая друкарня]], [[Магілёўская брацкая друкарня]], [[Еўеўская друкарня]] і [[Куцеінская друкарня]] (каля [[Орша|Оршы]]). Апошняя стала магутным цэнтрам вытворчасці багаслужбовых і навучальных кніг пад кіраўніцтвам ігумена [[Іаіль Труцэвіч|Іаіля Труцэвіча]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=224}}. Таксама вядомы друкар і асветнік [[Спірыдон Собаль]] заснаваў мабільную [[Буйніцкая друкарня|друкарню ў Буйнічах]] пад [[Магілёў|Магілёвам]], дзе актыўна выдаваў папулярную літаратуру{{sfn|Нікалаеў|2009|p=229}}. ==== Пратэстанцкія і каталіцкія цэнтры ==== [[Пратэстантызм|Пратэстанты]] Вялікага Княства Літоўскага разгарнулі актыўную выдавецкую дзейнасць дзякуючы магутнай фінансавай падтрымцы мясцовых [[Магнаты|магнатаў]]. У прыватнасці, у [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкай друкарні]] Мікалая Радзівіла Чорнага ў 1563 годзе была выдадзена знакамітая [[Брэсцкая Біблія]] на [[Польская мова|польскай мове]]. Вялікі ўплыў мелі [[Нясвіжская друкарня (XVI стагоддзе)|Нясвіжская друкарня]], дзе працаваў філосаф і асветнік [[Сымон Будны]] і дзе быў надрукаваны яго «[[Катэхізіс (1562)|Катэхізіс]]», а таксама прыватная [[Лоская друкарня|Лоская]] і [[Любчанская друкарня|Любчанская друкарні]]. У Любчы друкар [[Пётр Бластус Кміта]] спецыялізаваўся на выпуску навуковай, гістарычнай і палемічнай літаратуры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=215}}. [[Каталіцкая царква|Каталіцкі]] кнігадрук канцэнтраваўся пераважна ў руках ордэна [[Езуіты|езуітаў]]. Галоўным манапалістам стала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня ў Вільні]], якая друкавала велізарнымі накладамі падручнікі, панегірыкі, слоўнікі і тэалагічныя трактаты на [[Лацінская мова|лацінскай]] і польскай мовах{{sfn|Нікалаеў|2009|p=302}}. === Развіццё лексікаграфіі і асветніцкая літаратура === Важным здабыткам кніжнай культуры эпохі стала імклівае развіццё айчыннай [[Лексікаграфія|лексікаграфіі]] і стварэнне падручнікаў для брацкіх школ. У [[1596]] годзе славуты вучоны [[Лаўрэнцій Зізаній]] выдаў у Вільні першы друкаваны царкоўнаславянска-старабеларускі слоўнік «[[Лексіс (1596)|Лексіс…]]» разам са сваёй «[[Грамматіка словенска|Грамматікай словенскай]]»{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. Аднак сапраўднай вяршыняй гэтага працэсу стала выданне манументальнай працы [[Памва Бярында|Памвы Бярынды]] «[[Лексікон славенароскі]]» (Кіеў, 1627; Куцейна, 1653). Яго слоўнік утрымліваў каля 7000 слоў і з’яўляўся незаменным інструментам для перакладу складаных біблейскіх тэкстаў на зразумелую насельніцтву мову{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. Для патрэб хуткага навучання пісьменнасці брацкія і манастырскія друкарні выпускалі масавымі накладамі танныя і даступныя кнігі: [[Еўеўскі буквар]] (1618) і [[Куцеінскі буквар]] (1631). Гэтыя выданні шырока разыходзіліся не толькі ў Вялікім Княстве Літоўскім, але і актыўна экспартаваліся ў суседнюю Маскоўскую дзяржаву<ref>Исаевич Я. Д. Преемники первопечатника. М., 1981. С. 71.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=225}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=234}}. === Мастацтва кніжнай гравюры === [[Файл:Манархія турэцкая.jpg|міні|200px|Гравюра [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678)]] У канцы XVI—XVII стагоддзях надзвычай высокага ўзроўню дасягнула [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|кніжная ілюстрацыя]]. Беларускія майстры паступова перайшлі ад традыцыйнага і адносна простага [[дрэварыт]]у да больш складанай і надзвычай тонкай тэхнікі [[медзярыт]]у (гравюры на медзі). Сярод самых выбітных гравёраў таго часу вылучаліся заснавальнікі [[Магілёўская школа гравюры|Магілёўскай школы гравюры]] [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Максім Вашчанка]] і яго сын [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Васіль Вашчанка]]. Максім Вашчанка стварыў серыю віртуозных медзярытаў да перакладнога гістарычнага трактата «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», які пабачыў свет у [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]] ў 1678 годзе<ref>Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў. Мн., 1984. С. 162, 169.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=334}}. Яго сын Васіль Вашчанка адзначыўся тым, што ў 1702 годзе ўпершыню ў айчыннай кірылічнай кнізе змясціў рэалістычны свецкі гарадскі пейзаж — дэталёвую панараму Магілёва{{sfn|Нікалаеў|2009|p=344}}. Таксама вялікі ўклад у афармленне кніг унеслі такія знакамітыя мастакі, як [[Аляксандр Тарасевіч]] і [[Іван Шчырскі]], чые творы карысталіся вялікім попытам у друкарнях Вільні і [[Кіеўская лаўра|Кіева]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=324}}. Акпыўнае кнігадрукаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім стымулявала ўзнікненне і развіццё спадарожных прафесій і інстытутаў, у прыватнасці, цэхаў [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|інтралігатараў (пераплётчыкаў)]] і разгалінаванай сістэмы міжнароднага [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|кніжнага гандлю]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=235}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=238}}. == Бібліятэкі і кнігазборы == Назапашванне інтэлектуальнай спадчыны і імклівае развіццё кнігадрукавання ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] прывяло да ўзнікнення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] велізарных прыватных і ўстаноўчых кнігасховішчаў. Магнаты, буйныя дзяржаўныя дзеячы, а таксама манастыры пачалі сістэматычна збіраць, каталагізаваць і захоўваць выданні з усёй [[Еўропа|Еўропы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=243}}. === Магнацкія бібліятэкі === Безумоўным лідарам сярод усіх прыватных кнігасховішчаў дзяржавы з’яўлялася [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка Радзівілаў]]. Заснаваная ў сярэдзіне XVI стагоддзя, яна пастаянна папаўнялася высілкамі некалькіх пакаленняў княжацкага роду (асабліва дзякуючы намаганням [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі]]). Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] яе аб’ём перавышаў 20 тысяч тамоў, сярод якіх былі ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], гістарычныя летапісы, забароненыя [[Каталіцкая царква|каталіцкай царквой]] працы і творы антычных аўтараў. Нясвіжская бібліятэка выконвала фактычную ролю паўдзяржаўнага архіва і даследчага цэнтра{{sfn|Нікалаеў|2009|p=249}}. Сярод іншых найважнейшых свецкіх бібліятэк вылучаліся: * [[Бібліятэка Сапегаў]] — размяшчалася ў рэзідэнцыях роду ў Ружанах і [[Дзярэчын]]е. Яна налічвала тысячы тамоў і лічылася адным з самых каштоўных збораў ва Усходняй Еўропе. Пасля падаўлення паўстання бібліятэка была канфіскавана расійскімі ўладамі і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. * [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўская бібліятэка Храптовічаў]] — заснаваная канцлерам [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам Храптовічам]]. Яна ўключала рэдкія выданні з кнігазбору езуітаў (у тым ліку палову бібліятэкі Залускіх) і выкарыстоўвалася як адкрыты навуковы цэнтр для даследчыкаў{{sfn|Нікалаеў|2009|p=381}}. === Манастырскія і акадэмічныя зборы === Акрамя свецкіх бібліятэк, магутнымі інтэлектуальнымі цэнтрамі з’яўляліся кнігазборы буйных манастыроў і навучальных устаноў. Галоўным адукацыйным і кніжным цэнтрам каталіцкай культуры была [[Бібліятэка Віленскай акадэміі|бібліятэка Віленскай акадэміі (універсітэта)]], заснаваная езуітамі. Вялізнай праваслаўнай (а пазней уніяцкай) бібліятэкай валодаў [[Супрасльскі манастыр]]. Там захоўваўся адзін з самых поўных збораў кірылічных выданняў і славянскіх рукапісаў. Яшчэ адзін выдатны збор належаў роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і захоўваўся архімандрытам Хрыстафорам Хадкевічам таксама ў Супраслі (пазней ён быў вывезены расійскімі войскамі){{sfn|Нікалаеў|2009|p=243}}. Значныя кнігазборы, якія ўключалі не толькі тэалагічную, але і музычную літаратуру ([[Ірмалой|ірмалоі]]), мелі [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра|Жыровіцкі]] і [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Куцеінскі]] манастыры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=224}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=381}}. == Развіццё жанраў і інстытут цэнзуры == Развіццё кніжнай культуры непазбежна прывяло да ўзнікнення спецыфічных літаратурных жанраў і дзяржаўных механізмаў кантролю за друкам. Шырокае распаўсюджванне ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымала [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|панегірычная літаратура]]. У гонар уплывовых магнатаў, дзяржаўных і духоўных дзеячаў масава выдаваліся вершаваныя і празаічныя прысвячэнні, прамовы на гербы, віншаванні і эпітафіі. Гэтыя тэксты часта суправаджаліся высакаякаснымі медзярытнымі выявамі радавых гербаў і партрэтамі фундатараў. Выданне панегірыкаў стала важнай і вельмі прыбытковай часткай працы як невялікіх прыватных, так і буйных акадэмічных друкарань{{sfn|Нікалаеў|2009|p=324}}. Унікальнай з’явай шляхецкай кніжнай культуры сталі так званыя «[[Сільва рэрум]]» ({{lang-la|Silva rerum}} — «лес рэчаў»). Гэта былі аб’ёмныя рукапісныя хатнія хронікі і альбомы, якія вяліся ў шляхецкіх сем’ях з пакалення ў пакаленне. Як адзначае М. Нікалаеў, туды запісваліся найважнейшыя палітычныя навіны, прамовы з соймаў, успаміны, гаспадарчыя парады, вершы, кулінарныя і медыцынскія рэцэпты. Для многіх даследчыкаў такія рукапісныя сшыткі застаюцца адной з галоўных крыніц вывучэння ментальнасці і паўсядзённага жыцця шляхты ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|p=277}}. [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інстытут цэнзуры]] ў Вялікім Княстве Літоўскім першапачаткова меў пераважна канфесійны характар. З сярэдзіны XVI стагоддзя Каталіцкая царква праз ордэн езуітаў пачала актыўную барацьбу з распаўсюджваннем пратэстанцкай і праваслаўнай літаратуры. Пасля прыняцця [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкім саборам]] строгіх правілаў, у ВКЛ пачалі дзейнічаць афіцыйныя «[[Індэкс забароненых кніг|Індэксы забароненых кніг]]» ({{lang-la|Index Librorum Prohibitorum}}). Выдаўцы былі абавязаны атрымліваць спецыяльны дазвол («імпрыматур») ад царкоўных іерархаў на друк любой кнігі, якая закранала тэалагічныя і маральныя пытанні. Аднак, дзякуючы магнацкай вольніцы і наяўнасці незалежных прыватных друкарань (асабліва ў кальвіністаў і арыян), цэнзурны кантроль у ВКЛ ніколі не быў татальным, што спрыяла захаванню адноснай свабоды друку і верацярпімасці аж да канца існавання дзяржавы<ref>Buchwald-Pelcowa P. Cenzura w dawnej Polsce: między prasą drukarską a stosem. Warszawa, 1997. S. 184—185.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=280}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Нікалаеў|2009| {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1}} }} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Беларусі]] jzyuhqawvy20h4ykbxf8rgh4codcp0c 5125355 5125354 2026-04-13T12:05:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Раннія цэнтры кнігапісання і помнікі */ 5125355 wikitext text/x-wiki '''Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага''' — гістарычны, інтэлектуальны і матэрыяльны феномен, які развіваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] на працягу XIII—XVIII стагоддзяў. Даследчык [[Мікалай Нікалаеў]] разглядае кніжную культуру гэтага перыяду як сукупнасць духоўных і матэрыяльных каштоўнасцей, а саму кнігу — і як фактар духоўнага жыцця, і як прадмет матэрыяльнай культуры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=11}}. Кніжная культура дзяржавы ўяўляла сабой складаны кангламерат асобных нацыянальных культур, у якім сінтэзаваліся ўсходнеславянскія, заходнееўрапейскія, а таксама ісламскія і іўдзейскія традыцыі. Яна прайшла шлях ад манастырскіх [[Скрыпторый|скрыпторыяў]] да ўзнікнення магутнай паліграфічнай індустрыі і ўключала ў сябе не толькі выданне тэкстаў, але і развіццё [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|пераплётнай справы]], [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|кніжнай гравюры]] і фарміраванне найбуйнейшых [[Бібліятэка|бібліятэк]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=11}}. == Вытокі і фарміраванне: спадчына Кіеўскай Русі == Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага не ўзнікла на пустым месцы. Яна непасрэдна грунтавалася на магутнай культурнай спадчыне [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] XI—XIII стагоддзяў. Уключэнне заходнерускіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага забяспечыла бесперапыннасць і пераемнасць рукапіснай традыцыі. Спадчына Кіеўскай Русі ў выглядзе [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]], кірылічнага пісьма і візантыйскага багаслоўя стала тым падмуркам, на якім пазней вырасла шматканфесійная кніжнасць Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Нікалаеў|2009|p=12}}. === Раннія цэнтры кнігапісання і помнікі === Ужо ў другой палове XI і пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] сфарміраваліся першыя цэнтры рукапіснай кнігі. Знакавымі месцамі стварэння кніг сталі епіскапскія кафедры ў заснаваным у 1072 (ці каля 1088) годзе [[Тураў|Тураве]], а таксама ў [[Полацк]]у і [[Смаленск]]у. З распаўсюджваннем хрысціянства ўзнікла неабходнасць у вялікай колькасці багаслужбовых тэкстаў, такіх як [[Евангелле|Евангеллі]], [[Апостал (кніга)|Апосталы]] і [[Псалтыр]]ы<ref>Мельников А. А. Пути непечальные: Исторические свидетельства о святости Белой Руси. Мн., 1992. С. 19, 48.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=19}}. Значны ўклад у кніжную культуру гэтага перыяду ўнеслі выбітныя асветнікі і тэолагі. Творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], у тым ліку яго малітвы і павучанні, карысталіся велізарнай папулярнасцю і перапісваліся ў шматлікіх манастырскіх скрыпторыях далёка за межамі Турава на працягу некалькіх стагоддзяў<ref>Полянская И. В. Кирилл Туровский: творец или компилятор?! // От Нестора до Фонвизина. Новые методы установления авторства. М., 1994. С. 97-100.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=19—20}}. Імя асветніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] непасрэдна звязана з арганізацыяй жаночага манастыра ў Полацку, дзе рупліва перапісваліся кнігі<ref>Соколов П. П. Русский архиерей из Византии и право его назначения до начала XV века. Киев, 1913. С. 62-64, 69.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=20}}. Сярод самых ранніх і каштоўных рукапісных помнікаў, якія захаваліся да нашага часу і сведчаць пра маштаб кнігапіснай дзейнасці на беларускіх землях да мангольскага нашэсця, вылучаюцца: * [[Тураўскае Евангелле]] XI стагоддзя, якое з’яўляецца адным з найстаражытнейшых усходнеславянскіх рукапісаў. У ім захаваўся знакаміты ўкладны запіс князя Канстанціна Астрожскага ад 1508 года{{sfn|Нікалаеў|2009|p=22}}. * [[Полацкае Евангелле]], створанае ў канцы XII або пачатку XIII стагоддзя. Гэты выдатны помнік дэманструе высокі ўзровень полацкай школы каліграфіі. Кніга ўтрымлівае больш познія ўкладныя прыпіскі з другой паловы XIV стагоддзя. Напрыклад, там захаваўся запіс ад Івана Дземянцава пра перадачу зямлі на «Вялікім полі» і святара пра набыццё зямлі, што сведчыць пра актыўнае і практычнае выкарыстанне Евангелля ў Полацку<ref>Щапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. № 180, 188.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=20—21}}. * [[Аршанскае Евангелле]] XIII стагоддзя. Гэты рукапіс утрымлівае не толькі тэкст, але і выдатныя мініяцюры з выявамі евангелістаў. Даследчыкі адзначаюць яго цесныя стылістычныя сувязі з полацкай мастацкай школай і яе кніжнай традыцыяй<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. (далей — Сводный каталог XI—XIII вв.). М., 1984. № 10, 55, 194, 195, 342.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=21}}. === Роля Галіцка-Валынскага княства і эміграцыя кніжнікаў === У сярэдзіне XIII стагоддзя пасля катастрафічнага мангольскага нашэсця на [[Кіеў]] і цэнтральныя рускія землі ў 1240 годзе геаграфія кніжнай культуры істотна змянілася. Цэнтр інтэлектуальнага жыцця перамясціўся на захад, у [[Галіцка-Валынскае княства]] і ў землі будучага Вялікага Княства Літоўскага, уключаючы [[Навагрудак]] і [[Гродна|Горадню]]. Разбурэнне паўднёвых гарадоў выклікала масавую міграцыю духавенства, пісараў і рамеснікаў-кніжнікаў на поўнач і захад пад абарону мясцовых князёў<ref>Лихачев Д. С. Исследования по древнерусской литературе. Л., 1986. С. 201—225.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=24}}. Галіцка-Валынская дзяржава стала своеасаблівым мостам, праз які візантыйска-кіеўская традыцыя бесперапынна перадавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. Пры дварах галіцкіх князёў ствараліся выдатныя рукапісы, у тым ліку славуты [[Галіцка-Валынскі летапіс]], які пазней стаў важнай крыніцай для стварэння ўласных агульнадзяржаўных летапісаў Вялікага Княства Літоўскага<ref>Грушевський М. С. Звичайна схема «русскої» історії й справа раціонального укладу історії східнього слов’янства // Статьи по славяноведению. Вып. 1. СПб., 1904. С. 299.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=25}}. Утварэнне Вялікага Княства Літоўскага і далучэнне да яго шырокіх усходнеславянскіх тэрыторый выратавала кніжную спадчыну гэтых рэгіёнаў ад фізічнага знішчэння{{sfn|Нікалаеў|2009|p=27}}. Першыя літоўскія князі [[Міндоўг]], [[Гедымін]] і [[Альгерд]], нягледзячы на сваю першапачатковую прыхільнасць да язычніцтва, дэманстравалі выключную талерантнасць да кніжнай культуры мясцовага хрысціянскага насельніцтва<ref>ПСРЛ. Т. 32. С. 130.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=28—32}}. Пры іх дварах і ў канцылярыях актыўна працавалі славянскія пісары, што прывяло да замацавання «рускай» ([[Старабеларуская мова|старабеларускай]]) мовы як афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства. Менавіта афіцыйныя дакументы, міжумоўныя граматы і прывілеі пачалі фарміраваць уласны дзяржаўны пласт кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Нікалаеў|2009|p=32—33}}. == Рукапісная кніга ў эпоху станаўлення дзяржавы (XIV—XV стагоддзі) == Са стварэннем і ўмацаваннем цэнтралізаванай дзяржавы ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XV стагоддзе|XV стагоддзях]] кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага выйшла на новы этап. У гэты час актыўна папаўняліся манастырскія бібліятэкі, ствараліся выдатныя помнікі рукапіснага мастацтва, а таксама пачалося шырокае выкарыстанне кнігі для дзяржаўных і юрыдычных патрэб. === Лаўрышаўскае Евангелле === Адным з найбольш яскравых помнікаў ранняга перыяду існавання ВКЛ з’яўляецца [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (канец XIII — пачатак XIV ст.). Гэты ўнікальны рукапіс цесна звязаны з [[Лаўрышаўскі манастыр|Лаўрышаўскім манастыром]] каля [[Навагрудак|Навагрудка]], які ў той час з’яўляўся адным з найбуйнейшых духоўных цэнтраў дзяржавы. Евангелле вылучаецца сваім багатым мастацкім афармленнем. Яно ўтрымлівае 18 буйных каляровых [[Мініяцюра|мініяцюр]], якія адлюстроўваюць не толькі традыцыйныя евангельскія сюжэты, але і сцэны з жыцця святых. Даследчыкі звяртаюць увагу на стылістычную асаблівасць гэтых мініяцюр: мастак выкарыстаў надзвычай экспрэсіўную, хуткую манеру малюнка, якая ўказвае на жывую мясцовую мастацкую традыцыю. Некаторыя выявы (напрыклад, мініяцюра з выявай праведнага Іава) дэманструюць моцны драматызм і незвычайную для таго часу дынаміку кампазіцыі<ref>Семянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле // Silva rerum nova: Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Я. Галенчанкі. Вільня — Мінск, 2009. С. 236—246.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=35}}. Акрамя мастацкай каштоўнасці, Лаўрышаўскае Евангелле з’яўляецца выдатнай крыніцай па гісторыі дзяржаўнага і сацыяльнага жыцця Навагрудчыны. На яго свабодных аркушах і палях на працягу стагоддзяў рабіліся важныя юрыдычныя прыпіскі (уклады, дараванні, тастаменты). Гэта сведчыць пра тое, што напрастольнае Евангелле ўспрымалася ў грамадстве ВКЛ не толькі як святыня, але і як галоўны, найбольш надзейны дзяржаўны архіў, запіс у якім гарантаваў непарушнасць дагавора<ref>Щапов Я. Н. Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики. Вып. 1. М., 1976. № 180, 188.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=21}}. Сярод такіх дакументаў захавалася і прыпіска дыякана Яўстафія пра спрайленне невядомага рэдактара ў канцы кнігі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=61}}. === Смаленска-Мсціслаўская кніжная школа === Асобным і вельмі магутным цэнтрам кнігапісання ў межах Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XIV стагоддзя сталі смаленскія і мсціслаўскія землі. Менавіта тут, пад патранажам мясцовых князёў, ствараліся выдатныя помнікі славянскай каліграфіі і кніжнага мастацтва. Найвышэйшым дасягненнем гэтай школы з’яўляецца [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (ці ''Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх''), які быў перапісаны ў [[1395]] годзе. Як вынікае з падрабязнай прыпіскі самога пісца на апошніх аркушах, кніга была створана па заказе смаленскага князя [[Глеб Святаславіч (князь смаленскі)|Глеба Святаслававіча]] і яго жонкі Улляны. У гістарычнай нататцы падрабязна апісваюцца драматычныя падзеі, на фоне якіх ішла праца: [[Бітва на Ворскле (1399)|бітва на Ворксле]] і [[Аблога Смаленска (1395)|аблога Смаленска]] войскамі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а ў 1395 годзе, калі горад канчаткова ўвайшоў у склад ВКЛ<ref>Сводный каталог славяно-русских рукописных книг, хранящихся в СССР: XI—XIII вв. М., 1984. С. 231.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=31}}. Псалтыр 1395 года вылучаецца бліскучым мастацкім афармленнем, якое сведчыць пра майстэрства і багацце заказчыкаў. Рукапіс упрыгожаны раскошнымі [[Тэраталагічны стыль|тэраталагічнымі]] [[Ініцыял (тыпаграфія)|ініцыяламі]], складанымі арнаментальнымі рамкамі і загалоўкамі, выкананымі чырвонай фарбай ([[Кінавар|кінавар’ю]]). Даследчыкі звяртаюць увагу на вытанчанасць малюнка, які спалучае ў сабе традыцыйныя балканскія матывы са спецыфічнымі мясцовымі элементамі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=41}}. === Кіеўскі Псалтыр 1397 года === Праз два гады пасля мсціслаўскага шэдэўра, у [[1397]] годзе, у [[Кіеў|Кіеве]], які ў той час таксама ўваходзіў у склад ВКЛ, быў створаны яшчэ адзін выдатны помнік — [[Кіеўскі Псалтыр]]. Гэты пергаментны рукапіс быў перапісаны вядомым майстрам Спірыдонам, які пакінуў свой аўтограф у канцы кнігі, на заказ епіскапа Міхаіла<ref>Вздорнов Г. И. Исследование о Киевской Псалтири. М., 1978. С. 32.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=47}}. Кіеўскі Псалтыр лічыцца адным з найпрыгажэйшых ілюмінаваных рукапісаў Усходняй Еўропы. На яго палях размешчана велізарная колькасць маляўнічых шматкаляровых мініяцюр, якія дэманструюць не толькі біблейскія сюжэты, але і разнастайныя алегарычныя выявы жывёл (ільвоў, паўлінаў, фантастычных звяроў). Некаторыя мініяцюры маюць відавочны сімвалічны характар, напрыклад, мініяцюра да 139 псалма «Збаві мяне, Госпадзе, ад чалавека ліхога» ілюстравана сцэнай, дзе «д’яблы» напалі на людзей у дамах і на вуліцах. Мастак віртуозна ўплёў малюнкі прама ў тэкст, выкарыстоўваючы палі рукапісу як асноўную прастору для сваёй творчасці<ref>Щепкина М. В. и др. Описание пергаментных рукописей Государственного Исторического музея. Ч. 1. Русские рукописи // Археографический ежегодник за 1964 год. М., 1965. С. 160—161.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=32—48}}. Праз стагоддзі, ужо ў пачатку XVI стагоддзя, гэты шэдэўр стаў узорам для перапісчыкаў у самім цэнтры ВКЛ, калі паводле яго матываў у Вільні быў створаны іншы багата ілюстраваны рукапіс{{sfn|Нікалаеў|2009|p=44}}. == Эпоха кнігадрукавання (XVI—XVII стагоддзі) == Сапраўдны пераварот у кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага адбыўся ў пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] з распаўсюджваннем [[Кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. Гэтая тэхналагічная рэвалюцыя не толькі паскорыла тыражаванне тэкстаў, але і вывела дзяржаву ў лік перадавых культурных цэнтраў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. === Дзейнасць Францыска Скарыны === Пачынальнікам і заснавальнікам усходнеславянскага кнігадрукавання стаў выбітны гуманіст і асветнік з [[Полацк]]а [[Францыск Скарына]]. У [[1517]] годзе ён заснаваў сваю першую друкарню ў [[Прага|Празе]], дзе пачаў выдаваць знакамітую «[[Біблія Францыска Скарыны|Біблію руску]]». Пазней, каля [[1522]] года, Скарына перанёс выдавецкую дзейнасць непасрэдна ў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага — [[Вільня|Вільню]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}. Менавіта ў [[Віленская друкарня Скарыны|Віленскай друкарні]] пабачылі свет яго славутая «[[Малая падарожная кніжка]]» (1522) і «[[Апостал (1525)|Апостал]]» (1525). Выданні Скарыны вылучаліся надзвычай высокім паліграфічным узроўнем, багаццем і прафесіяналізмам выканання [[Гравюра|гравюр]], а таксама моўнай наватарнасцю — яны друкаваліся на мове, максімальна набліжанай да жывой народнай гаворкі{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}. === Расквіт друкарань у канцы XVI і ў XVII стагоддзі === У другой палове XVI і на працягу [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] на тэрыторыі дзяржавы пачаўся сапраўдны «друкарскі бум». Ён быў выкліканы як эканамічным ростам, так і вострай рэлігійнай палемікай у эпоху [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. У гэты перыяд у Вялікім Княстве Літоўскім сфарміравалася разгалінаваная сетка друкарань розных канфесій. ==== Дзяржаўныя і праваслаўныя выданні ==== Найбуйнейшым і самым камерцыйна паспяховым цэнтрам кірылічнага кнігадрукавання стала [[Друкарня Мамонічаў|друкарня Кузьмы і Лявона Мамонічаў]] у Вільні. Яна карысталася прамой падтрымкай урада і мела манаполію на выданне дзяржаўных прававых актаў. Найвышэйшым дасягненнем гэтай друкарні стаў выпуск у [[1588]] годзе манументальнага [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэцяга Статута Вялікага Княства Літоўскага]]. Кніга была надрукавана на афіцыйнай «рускай» ([[Старабеларуская мова|старабеларускай]]) мове і багата аздоблена выявай дзяржаўнага герба «[[Пагоня]]», а таксама партрэтам караля Жыгімонта III Вазы<ref>Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=154}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=212—213}}. Значную ролю адыгрывалі праваслаўныя брацкія друкарні, якія аб’ядноўвалі намаганні гараджан і духавенства для супрацьстаяння каталіцкай экспансіі. Сярод іх асабліва вылучаліся [[Віленская брацкая друкарня]], [[Магілёўская брацкая друкарня]], [[Еўеўская друкарня]] і [[Куцеінская друкарня]] (каля [[Орша|Оршы]]). Апошняя стала магутным цэнтрам вытворчасці багаслужбовых і навучальных кніг пад кіраўніцтвам ігумена [[Іаіль Труцэвіч|Іаіля Труцэвіча]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=224}}. Таксама вядомы друкар і асветнік [[Спірыдон Собаль]] заснаваў мабільную [[Буйніцкая друкарня|друкарню ў Буйнічах]] пад [[Магілёў|Магілёвам]], дзе актыўна выдаваў папулярную літаратуру{{sfn|Нікалаеў|2009|p=229}}. ==== Пратэстанцкія і каталіцкія цэнтры ==== [[Пратэстантызм|Пратэстанты]] Вялікага Княства Літоўскага разгарнулі актыўную выдавецкую дзейнасць дзякуючы магутнай фінансавай падтрымцы мясцовых [[Магнаты|магнатаў]]. У прыватнасці, у [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкай друкарні]] Мікалая Радзівіла Чорнага ў 1563 годзе была выдадзена знакамітая [[Брэсцкая Біблія]] на [[Польская мова|польскай мове]]. Вялікі ўплыў мелі [[Нясвіжская друкарня (XVI стагоддзе)|Нясвіжская друкарня]], дзе працаваў філосаф і асветнік [[Сымон Будны]] і дзе быў надрукаваны яго «[[Катэхізіс (1562)|Катэхізіс]]», а таксама прыватная [[Лоская друкарня|Лоская]] і [[Любчанская друкарня|Любчанская друкарні]]. У Любчы друкар [[Пётр Бластус Кміта]] спецыялізаваўся на выпуску навуковай, гістарычнай і палемічнай літаратуры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=215}}. [[Каталіцкая царква|Каталіцкі]] кнігадрук канцэнтраваўся пераважна ў руках ордэна [[Езуіты|езуітаў]]. Галоўным манапалістам стала [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня ў Вільні]], якая друкавала велізарнымі накладамі падручнікі, панегірыкі, слоўнікі і тэалагічныя трактаты на [[Лацінская мова|лацінскай]] і польскай мовах{{sfn|Нікалаеў|2009|p=302}}. === Развіццё лексікаграфіі і асветніцкая літаратура === Важным здабыткам кніжнай культуры эпохі стала імклівае развіццё айчыннай [[Лексікаграфія|лексікаграфіі]] і стварэнне падручнікаў для брацкіх школ. У [[1596]] годзе славуты вучоны [[Лаўрэнцій Зізаній]] выдаў у Вільні першы друкаваны царкоўнаславянска-старабеларускі слоўнік «[[Лексіс (1596)|Лексіс…]]» разам са сваёй «[[Грамматіка словенска|Грамматікай словенскай]]»{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. Аднак сапраўднай вяршыняй гэтага працэсу стала выданне манументальнай працы [[Памва Бярында|Памвы Бярынды]] «[[Лексікон славенароскі]]» (Кіеў, 1627; Куцейна, 1653). Яго слоўнік утрымліваў каля 7000 слоў і з’яўляўся незаменным інструментам для перакладу складаных біблейскіх тэкстаў на зразумелую насельніцтву мову{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. Для патрэб хуткага навучання пісьменнасці брацкія і манастырскія друкарні выпускалі масавымі накладамі танныя і даступныя кнігі: [[Еўеўскі буквар]] (1618) і [[Куцеінскі буквар]] (1631). Гэтыя выданні шырока разыходзіліся не толькі ў Вялікім Княстве Літоўскім, але і актыўна экспартаваліся ў суседнюю Маскоўскую дзяржаву<ref>Исаевич Я. Д. Преемники первопечатника. М., 1981. С. 71.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=225}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=234}}. === Мастацтва кніжнай гравюры === [[Файл:Манархія турэцкая.jpg|міні|200px|Гравюра [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678)]] У канцы XVI—XVII стагоддзях надзвычай высокага ўзроўню дасягнула [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|кніжная ілюстрацыя]]. Беларускія майстры паступова перайшлі ад традыцыйнага і адносна простага [[дрэварыт]]у да больш складанай і надзвычай тонкай тэхнікі [[медзярыт]]у (гравюры на медзі). Сярод самых выбітных гравёраў таго часу вылучаліся заснавальнікі [[Магілёўская школа гравюры|Магілёўскай школы гравюры]] [[Максім Ярмалініч Вашчанка|Максім Вашчанка]] і яго сын [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Васіль Вашчанка]]. Максім Вашчанка стварыў серыю віртуозных медзярытаў да перакладнога гістарычнага трактата «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», які пабачыў свет у [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]] ў 1678 годзе<ref>Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў. Мн., 1984. С. 162, 169.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=334}}. Яго сын Васіль Вашчанка адзначыўся тым, што ў 1702 годзе ўпершыню ў айчыннай кірылічнай кнізе змясціў рэалістычны свецкі гарадскі пейзаж — дэталёвую панараму Магілёва{{sfn|Нікалаеў|2009|p=344}}. Таксама вялікі ўклад у афармленне кніг унеслі такія знакамітыя мастакі, як [[Аляксандр Тарасевіч]] і [[Іван Шчырскі]], чые творы карысталіся вялікім попытам у друкарнях Вільні і [[Кіеўская лаўра|Кіева]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=324}}. Акпыўнае кнігадрукаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім стымулявала ўзнікненне і развіццё спадарожных прафесій і інстытутаў, у прыватнасці, цэхаў [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|інтралігатараў (пераплётчыкаў)]] і разгалінаванай сістэмы міжнароднага [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|кніжнага гандлю]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=235}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=238}}. == Бібліятэкі і кнігазборы == Назапашванне інтэлектуальнай спадчыны і імклівае развіццё кнігадрукавання ў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] прывяло да ўзнікнення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] велізарных прыватных і ўстаноўчых кнігасховішчаў. Магнаты, буйныя дзяржаўныя дзеячы, а таксама манастыры пачалі сістэматычна збіраць, каталагізаваць і захоўваць выданні з усёй [[Еўропа|Еўропы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=243}}. === Магнацкія бібліятэкі === Безумоўным лідарам сярод усіх прыватных кнігасховішчаў дзяржавы з’яўлялася [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка Радзівілаў]]. Заснаваная ў сярэдзіне XVI стагоддзя, яна пастаянна папаўнялася высілкамі некалькіх пакаленняў княжацкага роду (асабліва дзякуючы намаганням [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі]]). Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] яе аб’ём перавышаў 20 тысяч тамоў, сярод якіх былі ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], гістарычныя летапісы, забароненыя [[Каталіцкая царква|каталіцкай царквой]] працы і творы антычных аўтараў. Нясвіжская бібліятэка выконвала фактычную ролю паўдзяржаўнага архіва і даследчага цэнтра{{sfn|Нікалаеў|2009|p=249}}. Сярод іншых найважнейшых свецкіх бібліятэк вылучаліся: * [[Бібліятэка Сапегаў]] — размяшчалася ў рэзідэнцыях роду ў Ружанах і [[Дзярэчын]]е. Яна налічвала тысячы тамоў і лічылася адным з самых каштоўных збораў ва Усходняй Еўропе. Пасля падаўлення паўстання бібліятэка была канфіскавана расійскімі ўладамі і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]]{{sfn|Нікалаеў|2009|p=164}}. * [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўская бібліятэка Храптовічаў]] — заснаваная канцлерам [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам Храптовічам]]. Яна ўключала рэдкія выданні з кнігазбору езуітаў (у тым ліку палову бібліятэкі Залускіх) і выкарыстоўвалася як адкрыты навуковы цэнтр для даследчыкаў{{sfn|Нікалаеў|2009|p=381}}. === Манастырскія і акадэмічныя зборы === Акрамя свецкіх бібліятэк, магутнымі інтэлектуальнымі цэнтрамі з’яўляліся кнігазборы буйных манастыроў і навучальных устаноў. Галоўным адукацыйным і кніжным цэнтрам каталіцкай культуры была [[Бібліятэка Віленскай акадэміі|бібліятэка Віленскай акадэміі (універсітэта)]], заснаваная езуітамі. Вялізнай праваслаўнай (а пазней уніяцкай) бібліятэкай валодаў [[Супрасльскі манастыр]]. Там захоўваўся адзін з самых поўных збораў кірылічных выданняў і славянскіх рукапісаў. Яшчэ адзін выдатны збор належаў роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і захоўваўся архімандрытам Хрыстафорам Хадкевічам таксама ў Супраслі (пазней ён быў вывезены расійскімі войскамі){{sfn|Нікалаеў|2009|p=243}}. Значныя кнігазборы, якія ўключалі не толькі тэалагічную, але і музычную літаратуру ([[Ірмалой|ірмалоі]]), мелі [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра|Жыровіцкі]] і [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Куцеінскі]] манастыры{{sfn|Нікалаеў|2009|p=224}}{{sfn|Нікалаеў|2009|p=381}}. == Развіццё жанраў і інстытут цэнзуры == Развіццё кніжнай культуры непазбежна прывяло да ўзнікнення спецыфічных літаратурных жанраў і дзяржаўных механізмаў кантролю за друкам. Шырокае распаўсюджванне ў Вялікім Княстве Літоўскім атрымала [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|панегірычная літаратура]]. У гонар уплывовых магнатаў, дзяржаўных і духоўных дзеячаў масава выдаваліся вершаваныя і празаічныя прысвячэнні, прамовы на гербы, віншаванні і эпітафіі. Гэтыя тэксты часта суправаджаліся высакаякаснымі медзярытнымі выявамі радавых гербаў і партрэтамі фундатараў. Выданне панегірыкаў стала важнай і вельмі прыбытковай часткай працы як невялікіх прыватных, так і буйных акадэмічных друкарань{{sfn|Нікалаеў|2009|p=324}}. Унікальнай з’явай шляхецкай кніжнай культуры сталі так званыя «[[Сільва рэрум]]» ({{lang-la|Silva rerum}} — «лес рэчаў»). Гэта былі аб’ёмныя рукапісныя хатнія хронікі і альбомы, якія вяліся ў шляхецкіх сем’ях з пакалення ў пакаленне. Як адзначае М. Нікалаеў, туды запісваліся найважнейшыя палітычныя навіны, прамовы з соймаў, успаміны, гаспадарчыя парады, вершы, кулінарныя і медыцынскія рэцэпты. Для многіх даследчыкаў такія рукапісныя сшыткі застаюцца адной з галоўных крыніц вывучэння ментальнасці і паўсядзённага жыцця шляхты ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|p=277}}. [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інстытут цэнзуры]] ў Вялікім Княстве Літоўскім першапачаткова меў пераважна канфесійны характар. З сярэдзіны XVI стагоддзя Каталіцкая царква праз ордэн езуітаў пачала актыўную барацьбу з распаўсюджваннем пратэстанцкай і праваслаўнай літаратуры. Пасля прыняцця [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкім саборам]] строгіх правілаў, у ВКЛ пачалі дзейнічаць афіцыйныя «[[Індэкс забароненых кніг|Індэксы забароненых кніг]]» ({{lang-la|Index Librorum Prohibitorum}}). Выдаўцы былі абавязаны атрымліваць спецыяльны дазвол («імпрыматур») ад царкоўных іерархаў на друк любой кнігі, якая закранала тэалагічныя і маральныя пытанні. Аднак, дзякуючы магнацкай вольніцы і наяўнасці незалежных прыватных друкарань (асабліва ў кальвіністаў і арыян), цэнзурны кантроль у ВКЛ ніколі не быў татальным, што спрыяла захаванню адноснай свабоды друку і верацярпімасці аж да канца існавання дзяржавы<ref>Buchwald-Pelcowa P. Cenzura w dawnej Polsce: między prasą drukarską a stosem. Warszawa, 1997. S. 184—185.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|p=280}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Нікалаеў|2009| {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1}} }} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя кнігадрукавання ў Беларусі]] l2umzt3jf6a7mows9xejwjk3teuj0a1 0 806070 5125381 5125270 2026-04-13T12:24:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125381 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч | імя = Аляксандр (Алі) Адамовіч | арыгінал імя = | выява = | подпіс выявы = | пасада = [[імам]] Мядзельскай мячэці | перыяд пачатку = 1925 | перыяд канца = 1945 | папярэднік = | пераемнік = | канфесія = [[іслам]] | дата нараджэння = ''невядома'' | месца нараджэння = | дата смерці = [[1945]] | месца смерці = | пахаваны = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} | род дзейнасці = імам, перапісчык, знахар ([[фалдзей]]) }} '''Алякса́ндр (Алі́) Адамо́віч''' (? — [[1945]]) — рэлігійны дзеяч [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], [[імам]] [[Мядзельская мячэць|Мядзельскай мячэці]] з 1925 па 1945 год. Стваральнік і перапісчык унікальнага збору беларуска-татарскіх арабскаграфічных рукапісаў («[[Мядзельскі збор рукапісаў|Мядзельскі збор]]»), практыкуючы народны лекар ([[фалдзей]]). Яго рукапісная спадчына з’яўляецца важнай крыніцай для даследавання позняга этапу развіцця [[Кітабістыка|кітабістыкі]], гісторыі беларускай мовы і рэлігійных уяўленняў татар у міжваенны перыяд{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—124}}. == Біяграфія == Дакладная дата нараджэння Аляксандра Адамовіча невядомая. Значную частку жыцця ён пражыў у [[Мядзел|Мядзеле]], дзе з 1925 па 1945 год выконваў абавязкі [[Імам|імама]] мясцовай мусульманскай парафіі. Быў жанаты з Мар’емай, у шлюбе з якой меў траіх дзяцей: сыноў Якуба (нарадзіўся 27 жніўня 1921 года, памёр у 2013 годзе) і Хасана, а таксама дачку Эву (па мужу Гембіцкую){{sfn|Тарэлка|2024|с=123}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=198}}. Аляксандр Адамовіч быў высокаадукаваным для свайго асяроддзя чалавекам, добра валодаў арабскім пісьмом і ведаў мусульманскую рэлігійную літаратуру. Памёр у 1945 годзе. Яго багаты рукапісны архіў доўгі час зберагаўся ў дзяцей (у прыватнасці, у сына Якуба ў Паставах і дачкі Евы), пакуль у канцы XX — пачатку XXI стагоддзя не быў перададзены ў [[Мядзельскі музей народнай славы]], бібліятэку [[Мінская саборная мячэць|Мінскай саборнай мячэці]] і ўведзены ў навуковы абарот беларускімі даследчыкамі{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—124}}. == Рукапісная спадчына == Аляксандр Адамовіч пакінуў пасля сябе вялікі архіў (так званы «[[Мядзельскі збор рукапісаў|Мядзельскі збор]]»), які складаецца з васьмі арабскаграфічных рукапісаў і некалькіх асобных дакументаў. Паводле жанравай прыналежнасці сярод іх прысутнічаюць класічныя [[Хамаіл|хамаілы]] са знахарскімі тэкстамі, а таксама спецыфічныя зборнікі цытат з [[Тафсір|тафсіраў]]. У гэтых зборніках імам выпісваў асобныя аяты з [[Каран]]а на арабскай мове і суправаджаў іх падрадковым перакладам{{sfn|Тарэлка|2024|с=145—146}}. Унікальнасць працы Адамовіча як перапісчыка і перакладчыка заключаецца ў тым, што ён карыстаўся адначасова некалькімі крыніцамі рознага паходжання. Акрамя старажытнага польска-беларускага [[Мінскі тафсір|Мінскага тафсіра]] 1686 года (аўтарства Ур’яша ібн Ісмаіла), ён актыўна выкарыстоўваў друкаваны рускамоўны пераклад Карана расійскага ўсходазнаўца [[Гордзій Саблукоў|Гордзія Саблукова]] (выданні 1877 і 1884 гадоў). Адамовіч транслітараваў рускі пераклад Саблукова арабскімі літарамі, часта адаптуючы рускія словы да мясцовага беларуска-польскага маўлення{{sfn|Тарэлка|2024|с=126—129}}. == Графічныя наватарствы == Спрабуючы максімальна дакладна перадаць гукі рускай і польскай моў пры захаванні беларускай фанетыкі, Аляксандр Адамовіч выпрацаваў уласнае, унікальнае графічнае вынаходніцтва ў межах [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]], якое не сустракаецца ў іншых татарскіх перапісчыкаў. Каб перадаць мяккасць зычнага на канцы слова або склада (рускі ці беларускі мяккі знак), ён ставіў арабскую літару ''[[Йа (арабская літара)|йа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ي}}</span>) не пасля мяккага зычнага, як гэта рабілі ранейшыя пісцы, а перад ім. Напрыклад, рускае слова «Господь» ён запісваў як ''hospoid'' (дзе ''i'' — гэта транслітараваная літара ''йа''), слова «смеяться» — як ''smejaitsa'', а слова «путь» — як ''puit''. У гэтых выпадках літара ''йа'' выконвала ролю папярэдняга мяккага знака{{sfn|Тарэлка|2024|с=133—134}}. Для перадачы галоснага гуку [е] на пачатку слова (напрыклад, у рускіх займенніках «этот», «эта») Адамовіч выкарыстоўваў арабскі знак [[Гамза|гамза]] з надрадковай [[Фатха|фатхай]], што было нестандартным рашэннем для тагачаснай традыцыі{{sfn|Тарэлка|2024|с=137—138}}. Акрамя таго, для пазначэння [[Ў|ў нескладовага ([ў])]] пасля галоснага гуку ён часта выкарыстоўваў арабскую літару ''[[Фа (арабская літара)|фа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ف}}</span>). Так, слова «даўно» запісвалася як ''dafno'', «здароўе» — як ''zdarouja'', «ліўнямі» — як ''liuniami''{{sfn|Тарэлка|2024|с=139—140}}. == Знахарская дзейнасць == Аляксандр Адамовіч быў вядомы не толькі як духоўны лідар, але і як практыкуючы народны лекар (знахар). У татарскім асяроддзі такіх людзей называлі «[[фалдзей|фалдзеямі]]». Яго хамаілы ўтрымліваюць шматлікія інструкцыі па лячэнні хвароб з дапамогай малітваў (дуа), амулетаў (тальсімаў) і прыродных сродкаў (напрыклад, выкарыстанне шпіку з конскай косці для лячэння болю ў нагах){{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. Асаблівая ўвага ў яго практыцы надавалася барацьбе са злымі духамі, якіх татары называлі «ферэямі» (магчыма, ад персідскага слова «перы») або джынамі. Хваробы, выкліканыя імі, лічыліся «ферэйскім заражэннем». Адамовіч апісваў гібрыдныя метады лячэння эпілепсіі (вядомай як «Валянцінава хвароба»). Для ацалення ён выкарыстоўваў курэнне над хворым, а таксама напісанне пэўных аятаў з Карана на паперы ці камянях; пасля гэтага камяні кідалі ў ваду, якую павінен быў выпіць хворы{{sfn|Сынкова|2024|с=119—121}}. == Асабістыя дакументы == У архіве захаваліся тры ўнікальныя дакументы, напісаныя Аляксандрам Адамовічам: асабісты ліст да сына Якуба з нагоды яго нараджэння (у якім утрымліваецца пажаданне доўгіх гадоў жыцця), чарнавік ліста да намесніка муфтыя міжваеннай Польшчы Якуба Рамановіча (напісаны ў перыяд з 1925 па 1936 год) і асабісты тастамент (завяшчанне){{sfn|Тарэлка|2024|с=183—188}}. Тастамент імама быў напісаны на афіцыйным бланку часоў [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]]. У ім Адамовіч размяркоўвае маёмасць паміж жонкай і дзецьмі, просіць прабачэння ва ўсёй Мядзельскай парафіі (джамаата) за магчымыя недахопы ў сваёй службе і падрабязна апісвае эсхаталагічныя ўяўленні татар. Ён згадвае, што ў Судны дзень кожная парафія пойдзе на суд са сваім імамам на гару Арасат (якую ён атаясамліваў з гарой [[Арафат]] каля [[Мекка|Меккі]]), дзе прарок [[Мухамад]] збярэ вернікаў пад свой белы сцяг, а анёл [[Рызван]] адкрые райскія вароты{{sfn|Тарэлка|2024|с=198—199}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=114—122 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Імамы]] [[Катэгорыя:Мусульманскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Вядомыя асобы Мядзела]] [[Катэгорыя:Народная медыцына]] c9ig8x8iety7vmz0utot709klkfflwn 0 806091 5125357 2026-04-13T12:06:56Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1336960558|Leonding]]» 5125357 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Леондынг''' — горад на паўднёвы захад ад [[Лінц|Лінца]] ў аўстрыйскай зямлі [[Верхняя Аўстрыя]]. Ён мяжуе з Пухенау і ракой [[Дунай]] на поўначы, Вільхерынгам і Пашынгам на захадзе, Траунам на поўдні і Лінцам на ўсходзе. Леондынг — самы густанаселены горад акругі Лінц-Ланд і чацвёрты па колькасці насельніцтва горад у Верхняй Аўстрыі. Ён знаходзіцца вельмі блізка да Лінца і мае від на [[Альпы]], таму прыцягвае вышэйшыя сацыяльныя класы для жыцця, не маючы ўласнай інфраструктуры. Дзякуючы блізкасці Лінца і транспартным злучэнням (напрыклад, Заходняя чыгунка, Заходняе аўтабанэ, ''В1 Вінерштрасэ'' або аэрапорт Лінца) ён прыцягвае такія кампаніі, як [[Rosenbauer]], Ebner Industrieofenbau, Poloplast і Neuson. Іншымі буйнымі працадаўцамі з'яўляюцца гандлёвыя цэнтры UNO (прыкладна 850 працоўных месцаў) і Plus City (прыкладна 2200 працоўных месцаў). З 1898 па 1905 год у Леондынгу жыў [[Адольф Гітлер]], тут ён наведваў мясцовую пачатковую школу, а пазней — гімназію ў суседнім Лінцы. Магілы яго бацькоў [[Алаіс Гітлер|Алоіса]] і [[Клара Гітлер|Клары]] знаходзяцца ў Леондынгу. Там жа быў пахаваны і яго брат Эдмунд, які памёр ад адзёру.<ref>Anna Rosmus ''Hitlers Nibelungen'', Samples Grafenau 2015, pp. 120f</ref> == Насельніцтва ==  {{Насельніцтва}} Горад Леондынг хутка развіваўся з 2000 года, і ў 2018 годзе насельніцтва складала 28 698 чалавек, павялічыўшыся ў параўнанні з 22 203 у 2001 годзе. Гэты хуткі рост быў абумоўлены ў асноўным даступным, прыстойным па памеры жыллём, якое было значна таннейшым, чым у суседнім Лінцы. Леондынг таксама з'яўляецца вельмі прывабным раёнам для пражывання сем'яў сярэдняга класа, што з'яўляецца яшчэ адной прычынай хуткага росту. == Глядзіце таксама == * [[Верхняя Аўстрыя]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.leonding.at Афіцыйны сайт] {{Cities and towns in Linz-Land (district)}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады на Дунаі]] sc9py5fz8k20dvyo880sauirxbiop4b 5125359 5125357 2026-04-13T12:07:22Z DzBar 156353 /* Спасылкі */ афармленне 5125359 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Леондынг''' — горад на паўднёвы захад ад [[Лінц|Лінца]] ў аўстрыйскай зямлі [[Верхняя Аўстрыя]]. Ён мяжуе з Пухенау і ракой [[Дунай]] на поўначы, Вільхерынгам і Пашынгам на захадзе, Траунам на поўдні і Лінцам на ўсходзе. Леондынг — самы густанаселены горад акругі Лінц-Ланд і чацвёрты па колькасці насельніцтва горад у Верхняй Аўстрыі. Ён знаходзіцца вельмі блізка да Лінца і мае від на [[Альпы]], таму прыцягвае вышэйшыя сацыяльныя класы для жыцця, не маючы ўласнай інфраструктуры. Дзякуючы блізкасці Лінца і транспартным злучэнням (напрыклад, Заходняя чыгунка, Заходняе аўтабанэ, ''В1 Вінерштрасэ'' або аэрапорт Лінца) ён прыцягвае такія кампаніі, як [[Rosenbauer]], Ebner Industrieofenbau, Poloplast і Neuson. Іншымі буйнымі працадаўцамі з'яўляюцца гандлёвыя цэнтры UNO (прыкладна 850 працоўных месцаў) і Plus City (прыкладна 2200 працоўных месцаў). З 1898 па 1905 год у Леондынгу жыў [[Адольф Гітлер]], тут ён наведваў мясцовую пачатковую школу, а пазней — гімназію ў суседнім Лінцы. Магілы яго бацькоў [[Алаіс Гітлер|Алоіса]] і [[Клара Гітлер|Клары]] знаходзяцца ў Леондынгу. Там жа быў пахаваны і яго брат Эдмунд, які памёр ад адзёру.<ref>Anna Rosmus ''Hitlers Nibelungen'', Samples Grafenau 2015, pp. 120f</ref> == Насельніцтва ==  {{Насельніцтва}} Горад Леондынг хутка развіваўся з 2000 года, і ў 2018 годзе насельніцтва складала 28 698 чалавек, павялічыўшыся ў параўнанні з 22 203 у 2001 годзе. Гэты хуткі рост быў абумоўлены ў асноўным даступным, прыстойным па памеры жыллём, якое было значна таннейшым, чым у суседнім Лінцы. Леондынг таксама з'яўляецца вельмі прывабным раёнам для пражывання сем'яў сярэдняга класа, што з'яўляецца яшчэ адной прычынай хуткага росту. == Глядзіце таксама == * [[Верхняя Аўстрыя]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.leonding.at Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады на Дунаі]] 3rcuwyefai4bwqakftc6t37mneusmjs 5125365 5125359 2026-04-13T12:13:10Z DzBar 156353 /* Насельніцтва */ шаблон 5125365 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Леондынг''' — горад на паўднёвы захад ад [[Лінц|Лінца]] ў аўстрыйскай зямлі [[Верхняя Аўстрыя]]. Ён мяжуе з Пухенау і ракой [[Дунай]] на поўначы, Вільхерынгам і Пашынгам на захадзе, Траунам на поўдні і Лінцам на ўсходзе. Леондынг — самы густанаселены горад акругі Лінц-Ланд і чацвёрты па колькасці насельніцтва горад у Верхняй Аўстрыі. Ён знаходзіцца вельмі блізка да Лінца і мае від на [[Альпы]], таму прыцягвае вышэйшыя сацыяльныя класы для жыцця, не маючы ўласнай інфраструктуры. Дзякуючы блізкасці Лінца і транспартным злучэнням (напрыклад, Заходняя чыгунка, Заходняе аўтабанэ, ''В1 Вінерштрасэ'' або аэрапорт Лінца) ён прыцягвае такія кампаніі, як [[Rosenbauer]], Ebner Industrieofenbau, Poloplast і Neuson. Іншымі буйнымі працадаўцамі з'яўляюцца гандлёвыя цэнтры UNO (прыкладна 850 працоўных месцаў) і Plus City (прыкладна 2200 працоўных месцаў). З 1898 па 1905 год у Леондынгу жыў [[Адольф Гітлер]], тут ён наведваў мясцовую пачатковую школу, а пазней — гімназію ў суседнім Лінцы. Магілы яго бацькоў [[Алаіс Гітлер|Алоіса]] і [[Клара Гітлер|Клары]] знаходзяцца ў Леондынгу. Там жа быў пахаваны і яго брат Эдмунд, які памёр ад адзёру.<ref>Anna Rosmus ''Hitlers Nibelungen'', Samples Grafenau 2015, pp. 120f</ref> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} Горад Леондынг хутка развіваўся з 2000 года, і ў 2018 годзе насельніцтва складала 28 698 чалавек, павялічыўшыся ў параўнанні з 22 203 у 2001 годзе. Гэты хуткі рост быў абумоўлены ў асноўным даступным, прыстойным па памеры жыллём, якое было значна таннейшым, чым у суседнім Лінцы. Леондынг таксама з'яўляецца вельмі прывабным раёнам для пражывання сем'яў сярэдняга класа, што з'яўляецца яшчэ адной прычынай хуткага росту. == Глядзіце таксама == * [[Верхняя Аўстрыя]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.leonding.at Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады на Дунаі]] 388anmj89zj5dhywul4zegc372k46ys 0 806092 5125378 2026-04-13T12:22:55Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Сяргей Ігнатавіч Рудэнка]] 5125378 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Ігнатавіч Рудэнка]] i5lfmjuyldj4jrcxq912qq8umzrhn30 0 806093 5125380 2026-04-13T12:23:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Мядзельскі збор]] 5125380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мядзельскі збор]] ecnh3wrog30o1rl1r4vv5rytpzwc8xf 0 806094 5125382 2026-04-13T12:25:03Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152437891|Бугры (город)]]» 5125382 wikitext text/x-wiki {{НП}}{{НП+Россия|статус=Город|русское название=Бугры|оригинальное название=|герб=|флаг=|ширина герба=|ширина флага=|lat_deg=60.068722|lon_deg=30.393806|CoordScale=30000|регион=Ленинградская область|регион в таблице=Ленинградская область|район=Всеволожский район|район в таблице=Всеволожский район{{!}}Всеволожский|вид поселения=Городское поселение|поселение=Бугровское городское поселение (Ленинградская область){{!}}Бугровское|B в регион=слева|в регион=сверху|внутреннее деление=|вид главы=|глава=|дата основания=|первое упоминание=1855 год|прежние имена=Совхоз «Бугры»,<br> Центральная усадьба совхоза «Бугры»|статус с=2024 года|площадь=|высота центра НП=16|климат=|официальный язык=|официальный язык-ref=|население={{ Население | Бугры (Всеволожский район) | тс }}|год переписи={{ Население | Бугры (Всеволожский район) | г }}|плотность=|агломерация=[[Санкт-Петербургская агломерация|Санкт-Петербургская]]|национальный состав=|конфессиональный состав=|этнохороним=бугро́вцы<ref>[https://vsevvesti.ru/2024/08/26/%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%8f-%d0%b2%d1%81%d0%b5%d0%b2%d0%be%d0%bb%d0%be%d0%b6%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b3%d0%be-%d1%80%d0%b0%d0%b9%d0%be%d0%bd%d0%b0-%d0%be%d1%82%d0%bc%d0%b5-2/ Поселения Всеволожского района отмечают дни рождения] // Всеволожские вести. — 26 августа 2024</ref><ref>[https://spbvedomosti.ru/news/country_and_world/ot-vyborzhan-do-kudrovchan-kak-pravilno-nazyvat-zhiteley-gorodov-lenoblasti/ У всех свои демонимы] // [[Санкт-Петербургские ведомости (с 1991)|Санкт-Петербургские ведомости]]. — 25 сентября 2025</ref>, бугро́вец, бугро́вка|часовой пояс=+3|DST=есть|add1n={{+ИПК|Высота=440|Увеличение=13|Координаты центра=60.066954/30.400965|Выделение=да|Кайма=да}}}}'''Бугры''' — горад ва [[Усевалажскі раён|Ўсевалажскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], [[адміністрацыйны цэнтр]] Бугроўскага гарадскога паселішча. == Гісторыя == <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Bugry_1885.jpg| План мызы Бугры. 1885 год </gallery> === Сучаснасць === У 1997 годзе ў пасёлку ''Бугры'' Бугроўскай воласці пражывалі 3938 чалавек, у 2002 годзе — 4739 чалавек (рускія — 89%)<ref>{{Cite web|url=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|title=Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017184728/http://www.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|archive-date=2013-10-17|access-date=2020-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083243/http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref>. 18 чэрвеня 2024 года Бугры набыў статус горада<ref>{{Cite web|url=https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|title=Закон Ленинградской области от 08.06.2024 № 66-оз «Об административно-территориальных преобразованиях во Всеволожском муниципальном районе Ленинградской области в связи с изменением категории населенного пункта Бугры и о внесении изменений в отдельные областные законы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610160052/https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|archive-date=2024-06-10|access-date=2024-06-17|url-status=live}}</ref>. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}}<timeline> ImageSize = width:580 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:34617 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1896 color:gray1 width:1 from:0 till:20 width:15 text:20 textcolor:red fontsize:8px bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:41 width:15 text:41 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:643 width:15 text:643 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:832 width:15 text:832 textcolor:red fontsize:8px bar:1958 color:gray1 width:1 from:0 till:888 width:15 text:888 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1356 width:15 text:1356 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:2103 width:15 text:2103 textcolor:red fontsize:8px bar:1975 color:gray1 width:1 from:0 till:2370 width:15 text:2370 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:2578 width:15 text:2578 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:3838 width:15 text:3838 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:3938 width:15 text:3938 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:4739 width:15 text:4739 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:4615 width:15 text:4615 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:6154 width:15 text:6154 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:9185 width:15 text:9185 textcolor:red fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:22428 width:15 text:22428 textcolor:red fontsize:8px bar:2025 color:gray1 width:1 from:0 till:34617 width:15 text:34617 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Фота == <gallery mode="packed" heights="240"> Файл:Памятник_радисткам.JPG|alt=Памятник радисткам в городе Бугры| Помнік радысткам у горадзе Бугры Файл:Храм_Пресвятой_Богородицы.JPG|alt=Храм Августовской иконы Пресвятой Богородицы| Храм Аўгустоўскага абраза Прасвятой Багародзіцы Файл:Вид_на_Бугры,_31.05.2009_-_panoramio.jpg|alt=Вид на Бугры| Погляд на Бугры </gallery> == Вядомыя асобы == * Любоў Уладзіміраўна Баранава (1929—2015) — алімпійская чэмпіёнка (1956), 4-разовая чэмпіёнка свету, 16-разовая чэмпіёнка СССР па лыжных гонках, заваявала першы ў гісторыі савецкага спорту залаты медаль зімовых Алімпійскіх гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://admbsp.ru/?page_id=41 Афіцыйны сайт МА «Бугроўскае сельскае селішча»] {{Wayback|url=http://admbsp.ru/?page_id=41|date=20090831064812}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Усевалажскага раёна]] qkor09rm1mawdt8nt0cig2skhrnlf9t 5125384 5125382 2026-04-13T12:25:54Z DzBar 156353 афармленне 5125384 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Бугры''' — горад ва [[Усевалажскі раён|Ўсевалажскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], [[адміністрацыйны цэнтр]] Бугроўскага гарадскога паселішча. == Гісторыя == <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Bugry_1885.jpg| План мызы Бугры. 1885 год </gallery> === Сучаснасць === У 1997 годзе ў пасёлку ''Бугры'' Бугроўскай воласці пражывалі 3938 чалавек, у 2002 годзе — 4739 чалавек (рускія — 89%)<ref>{{Cite web|url=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|title=Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017184728/http://www.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|archive-date=2013-10-17|access-date=2020-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083243/http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref>. 18 чэрвеня 2024 года Бугры набыў статус горада<ref>{{Cite web|url=https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|title=Закон Ленинградской области от 08.06.2024 № 66-оз «Об административно-территориальных преобразованиях во Всеволожском муниципальном районе Ленинградской области в связи с изменением категории населенного пункта Бугры и о внесении изменений в отдельные областные законы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610160052/https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|archive-date=2024-06-10|access-date=2024-06-17|url-status=live}}</ref>. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}}<timeline> ImageSize = width:580 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:34617 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1896 color:gray1 width:1 from:0 till:20 width:15 text:20 textcolor:red fontsize:8px bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:41 width:15 text:41 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:643 width:15 text:643 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:832 width:15 text:832 textcolor:red fontsize:8px bar:1958 color:gray1 width:1 from:0 till:888 width:15 text:888 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1356 width:15 text:1356 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:2103 width:15 text:2103 textcolor:red fontsize:8px bar:1975 color:gray1 width:1 from:0 till:2370 width:15 text:2370 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:2578 width:15 text:2578 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:3838 width:15 text:3838 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:3938 width:15 text:3938 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:4739 width:15 text:4739 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:4615 width:15 text:4615 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:6154 width:15 text:6154 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:9185 width:15 text:9185 textcolor:red fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:22428 width:15 text:22428 textcolor:red fontsize:8px bar:2025 color:gray1 width:1 from:0 till:34617 width:15 text:34617 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Фота == <gallery mode="packed" heights="240"> Файл:Памятник_радисткам.JPG|alt=Памятник радисткам в городе Бугры| Помнік радысткам у горадзе Бугры Файл:Храм_Пресвятой_Богородицы.JPG|alt=Храм Августовской иконы Пресвятой Богородицы| Храм Аўгустоўскага абраза Прасвятой Багародзіцы Файл:Вид_на_Бугры,_31.05.2009_-_panoramio.jpg|alt=Вид на Бугры| Погляд на Бугры </gallery> == Вядомыя асобы == * Любоў Уладзіміраўна Баранава (1929—2015) — алімпійская чэмпіёнка (1956), 4-разовая чэмпіёнка свету, 16-разовая чэмпіёнка СССР па лыжных гонках, заваявала першы ў гісторыі савецкага спорту залаты медаль зімовых Алімпійскіх гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://admbsp.ru/?page_id=41 Афіцыйны сайт МА «Бугроўскае сельскае селішча»] {{Wayback|url=http://admbsp.ru/?page_id=41|date=20090831064812}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Усевалажскага раёна]] nvz0n1ne37hbcjq3sl938kl1ez2qg8x 5125386 5125384 2026-04-13T12:27:04Z DzBar 156353 афармленне 5125386 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Бугры''' — горад ва [[Усевалажскі раён|Ўсевалажскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], [[адміністрацыйны цэнтр]] Бугроўскага гарадскога паселішча. == Гісторыя == <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Bugry_1885.jpg| План мызы Бугры. 1885 год </gallery> === Сучаснасць === У 1997 годзе ў пасёлку ''Бугры'' Бугроўскай воласці пражывалі 3938 чалавек, у 2002 годзе — 4739 чалавек (рускія — 89%)<ref>{{Cite web|url=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|title=Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017184728/http://www.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|archive-date=2013-10-17|access-date=2020-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083243/http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref>. 18 чэрвеня 2024 года Бугры набыў статус горада<ref>{{Cite web|url=https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|title=Закон Ленинградской области от 08.06.2024 № 66-оз «Об административно-территориальных преобразованиях во Всеволожском муниципальном районе Ленинградской области в связи с изменением категории населенного пункта Бугры и о внесении изменений в отдельные областные законы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610160052/https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|archive-date=2024-06-10|access-date=2024-06-17|url-status=live}}</ref>. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}}<timeline> ImageSize = width:580 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:34617 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1896 color:gray1 width:1 from:0 till:20 width:15 text:20 textcolor:red fontsize:8px bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:41 width:15 text:41 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:643 width:15 text:643 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:832 width:15 text:832 textcolor:red fontsize:8px bar:1958 color:gray1 width:1 from:0 till:888 width:15 text:888 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1356 width:15 text:1356 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:2103 width:15 text:2103 textcolor:red fontsize:8px bar:1975 color:gray1 width:1 from:0 till:2370 width:15 text:2370 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:2578 width:15 text:2578 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:3838 width:15 text:3838 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:3938 width:15 text:3938 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:4739 width:15 text:4739 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:4615 width:15 text:4615 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:6154 width:15 text:6154 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:9185 width:15 text:9185 textcolor:red fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:22428 width:15 text:22428 textcolor:red fontsize:8px bar:2025 color:gray1 width:1 from:0 till:34617 width:15 text:34617 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Вядомыя асобы == * Любоў Уладзіміраўна Баранава (1929—2015) — алімпійская чэмпіёнка (1956), 4-разовая чэмпіёнка свету, 16-разовая чэмпіёнка СССР па лыжных гонках, заваявала першы ў гісторыі савецкага спорту залаты медаль зімовых Алімпійскіх гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://admbsp.ru/?page_id=41 Афіцыйны сайт МА «Бугроўскае сельскае селішча»] {{Wayback|url=http://admbsp.ru/?page_id=41|date=20090831064812}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Усевалажскага раёна]] r8gbjb4ny205132ggosuyicz1mv07xy 5125804 5125386 2026-04-14T07:52:32Z Rymchonak 22863 5125804 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугры}} {{НП-Расія}} '''Бугры''' — горад ва [[Усевалажскі раён|Усевалажскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], [[адміністрацыйны цэнтр]] Бугроўскага гарадскога паселішча. == Гісторыя == <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Bugry_1885.jpg| План мызы Бугры. 1885 год </gallery> === Сучаснасць === У 1997 годзе ў пасёлку ''Бугры'' Бугроўскай воласці пражывалі 3938 чалавек, у 2002 годзе — 4739 чалавек (рускія — 89%)<ref>{{Cite web|url=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|title=Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017184728/http://www.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|archive-date=2013-10-17|access-date=2020-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083243/http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref>. 18 чэрвеня 2024 года Бугры набыў статус горада<ref>{{Cite web|url=https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|title=Закон Ленинградской области от 08.06.2024 № 66-оз «Об административно-территориальных преобразованиях во Всеволожском муниципальном районе Ленинградской области в связи с изменением категории населенного пункта Бугры и о внесении изменений в отдельные областные законы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610160052/https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|archive-date=2024-06-10|access-date=2024-06-17|url-status=live}}</ref>. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}}<timeline> ImageSize = width:580 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:34617 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1896 color:gray1 width:1 from:0 till:20 width:15 text:20 textcolor:red fontsize:8px bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:41 width:15 text:41 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:643 width:15 text:643 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:832 width:15 text:832 textcolor:red fontsize:8px bar:1958 color:gray1 width:1 from:0 till:888 width:15 text:888 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1356 width:15 text:1356 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:2103 width:15 text:2103 textcolor:red fontsize:8px bar:1975 color:gray1 width:1 from:0 till:2370 width:15 text:2370 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:2578 width:15 text:2578 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:3838 width:15 text:3838 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:3938 width:15 text:3938 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:4739 width:15 text:4739 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:4615 width:15 text:4615 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:6154 width:15 text:6154 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:9185 width:15 text:9185 textcolor:red fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:22428 width:15 text:22428 textcolor:red fontsize:8px bar:2025 color:gray1 width:1 from:0 till:34617 width:15 text:34617 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Вядомыя асобы == * Любоў Уладзіміраўна Баранава (1929—2015) — алімпійская чэмпіёнка (1956), 4-разовая чэмпіёнка свету, 16-разовая чэмпіёнка СССР па лыжных гонках, заваявала першы ў гісторыі савецкага спорту залаты медаль зімовых Алімпійскіх гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://admbsp.ru/?page_id=41 Афіцыйны сайт МА «Бугроўскае сельскае селішча»] {{Wayback|url=http://admbsp.ru/?page_id=41|date=20090831064812}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Усевалажскага раёна]] edsf7t8higni5n2vg42j1pg6fowfmdn 0 806095 5125396 2026-04-13T12:47:04Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1345070427|Bogra]]» 5125396 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Богра''' (афіцыйна '''Богура<ref name=":1">{{cite news|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|url=https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|work=[[Bdnews24.com]]|location=[[Dhaka]]|date=2 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|access-date=2 April 2018|archive-date=24 May 2024}}</ref>''') — горад, які размешчаны ў раёне Богра, акруга Раджшахі, Бангладэш. Горад з'яўляецца буйным камерцыйным цэнтрам у Паўночным Бангладэш. Гэта другі па велічыні горад як па плошчы, так і па колькасці насельніцтва ў акрузе Раджшахі.<ref name="BDCensus2011">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population and Housing Census 2011 - Volume 3: Urban Area Report|date=August 2014|pages=xi|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]}}</ref> Богра названая ў гонар Насірудзіна Бугра-хана, губернатара [[Бенгалія|Бенгаліі]] з 1279 па 1282 год і сына дэлійскага султана Гіясудзіна Балбана.<ref>{{Cite web|url=http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|website=bogra.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205023757/http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|archive-date=5 December 2016|access-date=5 February 2017|url-status=dead}}</ref> Плошча горада складае прыблізна 71,56 км². Насельніцтва Богры складае каля 480 000 чалавек. Паколькі гэта адзін з найстарэйшых гарадоў Бенгаліі, Богра славіцца сваімі шматлікімі старажытнымі будыйскімі [[Ступа (архітэктура)|ступамі]], індуісцкімі храмамі і старажытнымі палацамі будыйскіх каралёў і мусульманскіх султанаў. У горадзе жылі некалькі вядомых асоб, у тым ліку прэм'ер-міністр [[Пакістан|Пакістана]] Махамед Алі Богра і шосты прэзідэнт Бангладэш Зіяур Рахман, яны абодва нарадзіліся ў горадзе. У 2018 годзе ўрад Бангладэш афіцыйна змяніў назву горада з «Богра» на «Богура», каб адпавядаць вымаўленню на [[Бенгальская мова|бенгальскай мове]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/142256/mixed-reactions-as-govt-changes-english-spellings|title=Mixed reactions as govt changes English spellings of 5 district names|date=2 April 2018|publisher=Dhaka Tribune|access-date=23 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/five-districts-get-changed-english-spelling-1557259|title=5 dists get changed English spelling|date=3 April 2018|publisher=The Daily Star|access-date=23 August 2025}}</ref> == Гісторыя == Раён Богра займае важнае месца ў гісторыі Бенгаліі, а паселішчы людзей у рэгіёне існавалі больш за два тысячагоддзі назад. Найранейшая дакументальна пацверджаная цывілізацыя ў гэтым раёне знаходзіцца ў Махастхангарху, размешчаным на поўнач ад сучаснага горада. Старажытны горад Пундранагара служыў сталіцай каралеўства Пундравардхана, квітнеючага цэнтра гарадскога жыцця, гандлю і культурнага абмену прынамсі з III стагоддзя да н.э. Раскопкі ў Махастхангарху выявілі ўмацаваныя сцены, надпісы, гарадскую планіроўку і рэлігійныя збудаванні, што сведчыць пра росквіт і ўстойлівае значэнне рэгіёна на працягу перыядаў [[Імперыя Маур’яў|Маўр'яў]], [[Імперыя Гупта|Гупта]] і Пала у гісторыі Паўднёвай Азіі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}</ref> З пашырэннем мусульманскага панавання ў Бенгаліі ў сярэднявечную эпоху паселішча, якое пазней стала сучаснай Бограй, набыло стратэгічнае і адміністрацыйнае значэнне. Мясцовыя традыцыі і гістарычныя спасылкі прыпісваюць назву горада — першапачаткова Богра, а цяпер Богура<ref name=":1">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts "Bangladesh changes English spellings of five districts"]. ''[[Bdnews24.com]]''. [[Дака|Dhaka]]. 2 April 2018. Archived from [https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts the original] on 24 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 April</span> 2018</span>.</cite></ref> — султану Насіру Удзіну Богра Хану, кіраўніку XIII стагоддзя, чыё кіраванне дапамагло сфарміраваць ідэнтычнасць рэгіёна ў эпоху пераменаў у палітычным ландшафце Бенгаліі.<ref>{{Cite web|url=https://bogra.gov.bd/pages/static-pages/697fe5a635ce18e1c06dc827|title=জেলার পটভূমি|website=bogra.gov.bd|url-status=live}}</ref> З прыходам [[Брытанская імперыя|брытанскага каланіяльнага панавання]] ў горадзе былі ўведзены структураваная грамадзянская адміністрацыя і гарадское планаванне. У 1876 годзе горад быў афіцыйна пераўтвораны ў [[муніцыпалітэт]], што паклала пачатак эпохе арганізаванага кіравання. На працягу канца 19-га і пачатку 20-га стагоддзяў Богура пашырыла свой эканамічны і адукацыйны ўплыў, стаўшы ключавым рэгіянальным цэнтрам з жыццёва важнымі транспартнымі сувязямі, якія злучаюць Паўночную Бенгалію з больш шырокімі гандлёвымі сеткамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com "Bogra"]. ''Britannica.com''.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Катэгорыя:Папярэджанні CS1: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Жыхары Богуры актыўна ўдзельнічалі ў [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|вайне за вызваленне Бангладэш]] 1971 года, удзельнічаючы ў супраціве акупацыйным сілам. Уклад раёна ў барацьбу за незалежнасць адзначаецца праз мемарыялы і апавяданні, якія шануюць мужнасць і ахвярнасць яго жыхароў. На працягу дзесяцігоддзяў пасля атрымання незалежнасці Богура працягвала развівацца, захоўваючы сваю багатую гістарычную спадчыну. Сёння горад з'яўляецца дынамічным цэнтрам гандлю, адукацыі і культуры на поўначы Бангладэш, дзе старажытная археалагічная спадчына супадае з сучаснымі ўстановамі і ажыўленымі рынкамі. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}} Згодна з перапісам насельніцтва 2022 года, у горадзе Богура налічвалася 126 412 хатніх гаспадарак і 486 016 жыхароў. У горадзе пераважна мусульманскае насельніцтва, ёсць невялікая індуісцкая меншасць і вельмі мала жыхароў, якія адносяць сябе да іншых рэлігій. Размеркаванне па полу амаль збалансаванае, мужчыны крыху перавышаюць колькасць жанчын, што адлюстроўвае тыповую гарадскую мадэль Бангладэш. Значная частка насельніцтва — моладзь, каля 15% маладзейшыя за дзесяць гадоў, што сведчыць аб пастаянным росце насельніцтва і ролі горада як новага гарадскога цэнтра. Узровень пісьменнасці сярод жыхароў ва ўзросце сямі гадоў і старэй умерана высокі, што сведчыць аб павышэнні ўзроўню адукацыі, хоць усё яшчэ ёсць магчымасці для паляпшэння для дасягнення нацыянальных мэтаў. Разам гэтыя дэмаграфічныя характарыстыкі сведчаць аб маладым, разнастайным і стабільна развіваючымся горадзе з сацыяльнай і адукацыйнай дынамікай, якая будзе ўплываць на яго эканамічны рост і гарадское планаванне ў бліжэйшыя гады.<ref name="2022census_report2">{{Cite book|url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/Publications/PHCensus/Rajshahi/District%20Report%20Bogura%20%20Final.pdf|title=Population and Housing Census 2022 - District Report: Bogura|date=June 2024|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|isbn=978-984-475-235-1|series=District Series|location=[[Dhaka]]|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bogra_District|title=Bogra District - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|access-date=2025-11-16}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * [http://www.bogra.gov.bd Official Website of Bogra] <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|24|51|N|89|22|E|region:BD_type:city}}{{Bangladesh cities}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Бангладэш]] tky0b2js22qdfj675zplww3u4vbtzvx 5125398 5125396 2026-04-13T12:47:29Z DzBar 156353 /* Спасылкі */ афармленне 5125398 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Богра''' (афіцыйна '''Богура<ref name=":1">{{cite news|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|url=https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|work=[[Bdnews24.com]]|location=[[Dhaka]]|date=2 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|access-date=2 April 2018|archive-date=24 May 2024}}</ref>''') — горад, які размешчаны ў раёне Богра, акруга Раджшахі, Бангладэш. Горад з'яўляецца буйным камерцыйным цэнтрам у Паўночным Бангладэш. Гэта другі па велічыні горад як па плошчы, так і па колькасці насельніцтва ў акрузе Раджшахі.<ref name="BDCensus2011">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population and Housing Census 2011 - Volume 3: Urban Area Report|date=August 2014|pages=xi|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]}}</ref> Богра названая ў гонар Насірудзіна Бугра-хана, губернатара [[Бенгалія|Бенгаліі]] з 1279 па 1282 год і сына дэлійскага султана Гіясудзіна Балбана.<ref>{{Cite web|url=http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|website=bogra.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205023757/http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|archive-date=5 December 2016|access-date=5 February 2017|url-status=dead}}</ref> Плошча горада складае прыблізна 71,56 км². Насельніцтва Богры складае каля 480 000 чалавек. Паколькі гэта адзін з найстарэйшых гарадоў Бенгаліі, Богра славіцца сваімі шматлікімі старажытнымі будыйскімі [[Ступа (архітэктура)|ступамі]], індуісцкімі храмамі і старажытнымі палацамі будыйскіх каралёў і мусульманскіх султанаў. У горадзе жылі некалькі вядомых асоб, у тым ліку прэм'ер-міністр [[Пакістан|Пакістана]] Махамед Алі Богра і шосты прэзідэнт Бангладэш Зіяур Рахман, яны абодва нарадзіліся ў горадзе. У 2018 годзе ўрад Бангладэш афіцыйна змяніў назву горада з «Богра» на «Богура», каб адпавядаць вымаўленню на [[Бенгальская мова|бенгальскай мове]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/142256/mixed-reactions-as-govt-changes-english-spellings|title=Mixed reactions as govt changes English spellings of 5 district names|date=2 April 2018|publisher=Dhaka Tribune|access-date=23 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/five-districts-get-changed-english-spelling-1557259|title=5 dists get changed English spelling|date=3 April 2018|publisher=The Daily Star|access-date=23 August 2025}}</ref> == Гісторыя == Раён Богра займае важнае месца ў гісторыі Бенгаліі, а паселішчы людзей у рэгіёне існавалі больш за два тысячагоддзі назад. Найранейшая дакументальна пацверджаная цывілізацыя ў гэтым раёне знаходзіцца ў Махастхангарху, размешчаным на поўнач ад сучаснага горада. Старажытны горад Пундранагара служыў сталіцай каралеўства Пундравардхана, квітнеючага цэнтра гарадскога жыцця, гандлю і культурнага абмену прынамсі з III стагоддзя да н.э. Раскопкі ў Махастхангарху выявілі ўмацаваныя сцены, надпісы, гарадскую планіроўку і рэлігійныя збудаванні, што сведчыць пра росквіт і ўстойлівае значэнне рэгіёна на працягу перыядаў [[Імперыя Маур’яў|Маўр'яў]], [[Імперыя Гупта|Гупта]] і Пала у гісторыі Паўднёвай Азіі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}</ref> З пашырэннем мусульманскага панавання ў Бенгаліі ў сярэднявечную эпоху паселішча, якое пазней стала сучаснай Бограй, набыло стратэгічнае і адміністрацыйнае значэнне. Мясцовыя традыцыі і гістарычныя спасылкі прыпісваюць назву горада — першапачаткова Богра, а цяпер Богура<ref name=":1">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts "Bangladesh changes English spellings of five districts"]. ''[[Bdnews24.com]]''. [[Дака|Dhaka]]. 2 April 2018. Archived from [https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts the original] on 24 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 April</span> 2018</span>.</cite></ref> — султану Насіру Удзіну Богра Хану, кіраўніку XIII стагоддзя, чыё кіраванне дапамагло сфарміраваць ідэнтычнасць рэгіёна ў эпоху пераменаў у палітычным ландшафце Бенгаліі.<ref>{{Cite web|url=https://bogra.gov.bd/pages/static-pages/697fe5a635ce18e1c06dc827|title=জেলার পটভূমি|website=bogra.gov.bd|url-status=live}}</ref> З прыходам [[Брытанская імперыя|брытанскага каланіяльнага панавання]] ў горадзе былі ўведзены структураваная грамадзянская адміністрацыя і гарадское планаванне. У 1876 годзе горад быў афіцыйна пераўтвораны ў [[муніцыпалітэт]], што паклала пачатак эпохе арганізаванага кіравання. На працягу канца 19-га і пачатку 20-га стагоддзяў Богура пашырыла свой эканамічны і адукацыйны ўплыў, стаўшы ключавым рэгіянальным цэнтрам з жыццёва важнымі транспартнымі сувязямі, якія злучаюць Паўночную Бенгалію з больш шырокімі гандлёвымі сеткамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com "Bogra"]. ''Britannica.com''.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Катэгорыя:Папярэджанні CS1: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Жыхары Богуры актыўна ўдзельнічалі ў [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|вайне за вызваленне Бангладэш]] 1971 года, удзельнічаючы ў супраціве акупацыйным сілам. Уклад раёна ў барацьбу за незалежнасць адзначаецца праз мемарыялы і апавяданні, якія шануюць мужнасць і ахвярнасць яго жыхароў. На працягу дзесяцігоддзяў пасля атрымання незалежнасці Богура працягвала развівацца, захоўваючы сваю багатую гістарычную спадчыну. Сёння горад з'яўляецца дынамічным цэнтрам гандлю, адукацыі і культуры на поўначы Бангладэш, дзе старажытная археалагічная спадчына супадае з сучаснымі ўстановамі і ажыўленымі рынкамі. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}} Згодна з перапісам насельніцтва 2022 года, у горадзе Богура налічвалася 126 412 хатніх гаспадарак і 486 016 жыхароў. У горадзе пераважна мусульманскае насельніцтва, ёсць невялікая індуісцкая меншасць і вельмі мала жыхароў, якія адносяць сябе да іншых рэлігій. Размеркаванне па полу амаль збалансаванае, мужчыны крыху перавышаюць колькасць жанчын, што адлюстроўвае тыповую гарадскую мадэль Бангладэш. Значная частка насельніцтва — моладзь, каля 15% маладзейшыя за дзесяць гадоў, што сведчыць аб пастаянным росце насельніцтва і ролі горада як новага гарадскога цэнтра. Узровень пісьменнасці сярод жыхароў ва ўзросце сямі гадоў і старэй умерана высокі, што сведчыць аб павышэнні ўзроўню адукацыі, хоць усё яшчэ ёсць магчымасці для паляпшэння для дасягнення нацыянальных мэтаў. Разам гэтыя дэмаграфічныя характарыстыкі сведчаць аб маладым, разнастайным і стабільна развіваючымся горадзе з сацыяльнай і адукацыйнай дынамікай, якая будзе ўплываць на яго эканамічны рост і гарадское планаванне ў бліжэйшыя гады.<ref name="2022census_report2">{{Cite book|url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/Publications/PHCensus/Rajshahi/District%20Report%20Bogura%20%20Final.pdf|title=Population and Housing Census 2022 - District Report: Bogura|date=June 2024|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|isbn=978-984-475-235-1|series=District Series|location=[[Dhaka]]|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bogra_District|title=Bogra District - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|access-date=2025-11-16}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * [http://www.bogra.gov.bd Official Website of Bogra] <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|24|51|N|89|22|E|region:BD_type:city}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Бангладэш]] ko3cb1t8p4mgb4o3wup9txzl4cjj6sf 5125399 5125398 2026-04-13T12:48:13Z DzBar 156353 афармленне 5125399 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Богра''' (афіцыйна '''Богура<ref name=":1">{{cite news|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|url=https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|work=[[Bdnews24.com]]|location=[[Dhaka]]|date=2 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|access-date=2 April 2018|archive-date=24 May 2024}}</ref>''') — горад, які размешчаны ў раёне Богра, акруга Раджшахі, Бангладэш. Горад з'яўляецца буйным камерцыйным цэнтрам у Паўночным Бангладэш. Гэта другі па велічыні горад як па плошчы, так і па колькасці насельніцтва ў акрузе Раджшахі.<ref name="BDCensus2011">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population and Housing Census 2011 - Volume 3: Urban Area Report|date=August 2014|pages=xi|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]}}</ref> Богра названая ў гонар Насірудзіна Бугра-хана, губернатара [[Бенгалія|Бенгаліі]] з 1279 па 1282 год і сына дэлійскага султана Гіясудзіна Балбана.<ref>{{Cite web|url=http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|website=bogra.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205023757/http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|archive-date=5 December 2016|access-date=5 February 2017|url-status=dead}}</ref> Плошча горада складае прыблізна 71,56 км². Насельніцтва Богры складае каля 480 000 чалавек. Паколькі гэта адзін з найстарэйшых гарадоў Бенгаліі, Богра славіцца сваімі шматлікімі старажытнымі будыйскімі [[Ступа (архітэктура)|ступамі]], індуісцкімі храмамі і старажытнымі палацамі будыйскіх каралёў і мусульманскіх султанаў. У горадзе жылі некалькі вядомых асоб, у тым ліку прэм'ер-міністр [[Пакістан|Пакістана]] Махамед Алі Богра і шосты прэзідэнт Бангладэш Зіяур Рахман, яны абодва нарадзіліся ў горадзе. У 2018 годзе ўрад Бангладэш афіцыйна змяніў назву горада з «Богра» на «Богура», каб адпавядаць вымаўленню на [[Бенгальская мова|бенгальскай мове]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/142256/mixed-reactions-as-govt-changes-english-spellings|title=Mixed reactions as govt changes English spellings of 5 district names|date=2 April 2018|publisher=Dhaka Tribune|access-date=23 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/five-districts-get-changed-english-spelling-1557259|title=5 dists get changed English spelling|date=3 April 2018|publisher=The Daily Star|access-date=23 August 2025}}</ref> == Гісторыя == Раён Богра займае важнае месца ў гісторыі Бенгаліі, а паселішчы людзей у рэгіёне існавалі больш за два тысячагоддзі назад. Найранейшая дакументальна пацверджаная цывілізацыя ў гэтым раёне знаходзіцца ў Махастхангарху, размешчаным на поўнач ад сучаснага горада. Старажытны горад Пундранагара служыў сталіцай каралеўства Пундравардхана, квітнеючага цэнтра гарадскога жыцця, гандлю і культурнага абмену прынамсі з III стагоддзя да н.э. Раскопкі ў Махастхангарху выявілі ўмацаваныя сцены, надпісы, гарадскую планіроўку і рэлігійныя збудаванні, што сведчыць пра росквіт і ўстойлівае значэнне рэгіёна на працягу перыядаў [[Імперыя Маур’яў|Маўр'яў]], [[Імперыя Гупта|Гупта]] і Пала у гісторыі Паўднёвай Азіі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}</ref> З пашырэннем мусульманскага панавання ў Бенгаліі ў сярэднявечную эпоху паселішча, якое пазней стала сучаснай Бограй, набыло стратэгічнае і адміністрацыйнае значэнне. Мясцовыя традыцыі і гістарычныя спасылкі прыпісваюць назву горада — першапачаткова Богра, а цяпер Богура<ref name=":1">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts "Bangladesh changes English spellings of five districts"]. ''[[Bdnews24.com]]''. [[Дака|Dhaka]]. 2 April 2018. Archived from [https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts the original] on 24 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 April</span> 2018</span>.</cite></ref> — султану Насіру Удзіну Богра Хану, кіраўніку XIII стагоддзя, чыё кіраванне дапамагло сфарміраваць ідэнтычнасць рэгіёна ў эпоху пераменаў у палітычным ландшафце Бенгаліі.<ref>{{Cite web|url=https://bogra.gov.bd/pages/static-pages/697fe5a635ce18e1c06dc827|title=জেলার পটভূমি|website=bogra.gov.bd|url-status=live}}</ref> З прыходам [[Брытанская імперыя|брытанскага каланіяльнага панавання]] ў горадзе былі ўведзены структураваная грамадзянская адміністрацыя і гарадское планаванне. У 1876 годзе горад быў афіцыйна пераўтвораны ў [[муніцыпалітэт]], што паклала пачатак эпохе арганізаванага кіравання. На працягу канца 19-га і пачатку 20-га стагоддзяў Богура пашырыла свой эканамічны і адукацыйны ўплыў, стаўшы ключавым рэгіянальным цэнтрам з жыццёва важнымі транспартнымі сувязямі, якія злучаюць Паўночную Бенгалію з больш шырокімі гандлёвымі сеткамі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com "Bogra"]. ''Britannica.com''.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: url-status ([[:Катэгорыя:Папярэджанні CS1: url-status|link]])</span> [[Category:CS1 maint: url-status]]</ref> Жыхары Богуры актыўна ўдзельнічалі ў [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|вайне за вызваленне Бангладэш]] 1971 года, удзельнічаючы ў супраціве акупацыйным сілам. Уклад раёна ў барацьбу за незалежнасць адзначаецца праз мемарыялы і апавяданні, якія шануюць мужнасць і ахвярнасць яго жыхароў. На працягу дзесяцігоддзяў пасля атрымання незалежнасці Богура працягвала развівацца, захоўваючы сваю багатую гістарычную спадчыну. Сёння горад з'яўляецца дынамічным цэнтрам гандлю, адукацыі і культуры на поўначы Бангладэш, дзе старажытная археалагічная спадчына супадае з сучаснымі ўстановамі і ажыўленымі рынкамі. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}} Згодна з перапісам насельніцтва 2022 года, у горадзе Богура налічвалася 126 412 хатніх гаспадарак і 486 016 жыхароў. У горадзе пераважна мусульманскае насельніцтва, ёсць невялікая індуісцкая меншасць і вельмі мала жыхароў, якія адносяць сябе да іншых рэлігій. Размеркаванне па полу амаль збалансаванае, мужчыны крыху перавышаюць колькасць жанчын, што адлюстроўвае тыповую гарадскую мадэль Бангладэш. Значная частка насельніцтва — моладзь, каля 15% маладзейшыя за дзесяць гадоў, што сведчыць аб пастаянным росце насельніцтва і ролі горада як новага гарадскога цэнтра. Узровень пісьменнасці сярод жыхароў ва ўзросце сямі гадоў і старэй умерана высокі, што сведчыць аб павышэнні ўзроўню адукацыі, хоць усё яшчэ ёсць магчымасці для паляпшэння для дасягнення нацыянальных мэтаў. Разам гэтыя дэмаграфічныя характарыстыкі сведчаць аб маладым, разнастайным і стабільна развіваючымся горадзе з сацыяльнай і адукацыйнай дынамікай, якая будзе ўплываць на яго эканамічны рост і гарадское планаванне ў бліжэйшыя гады.<ref name="2022census_report2">{{Cite book|url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/Publications/PHCensus/Rajshahi/District%20Report%20Bogura%20%20Final.pdf|title=Population and Housing Census 2022 - District Report: Bogura|date=June 2024|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|isbn=978-984-475-235-1|series=District Series|location=[[Dhaka]]|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bogra_District|title=Bogra District - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|access-date=2025-11-16}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * [http://www.bogra.gov.bd Official Website of Bogra] {{Coord|24|51|N|89|22|E|region:BD_type:city}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Бангладэш]] d86s3sa06sqrgbbcjayv2h82eom0f4w 14 806096 5125402 2026-04-13T12:50:58Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры паводле клубаў Расіі|Віктар ]] [[Катэгорыя:Постаці Стаўрапаля]]» 5125402 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры паводле клубаў Расіі|Віктар ]] [[Катэгорыя:Постаці Стаўрапаля]] kyxra6ymz2vldps4dja9qfy43ywcg3w 0 806097 5125403 2026-04-13T12:52:23Z DzBar 156353 Перасылае да [[Ступа (архітэктура)]] 5125403 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ступа (архітэктура)]] __STATICREDIRECT__ gjxm267jkyopzurned2cb4or37dg8ol 0 806098 5125410 2026-04-13T13:01:53Z Аляксандр Белы 46814 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/72073788|Aria z kurantem]]» 5125410 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны]] двор''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа, які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя дылемы), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну сармацкай Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе радзіму) і паланэз (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna » ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]] » ад 30 верасня 1865 года ўсю гэтую сцэну пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона n5oh250qr8w42juienb26suzx017sa1 5125414 5125410 2026-04-13T13:08:44Z Аляксандр Белы 46814 вычытка 1 5125414 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа, які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. Некаторыя беларускія музыколагі лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным пачынаў граць сам. == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона 2ghu3hzwen7l3bkhydvqjke05hjxsvm 5125574 5125414 2026-04-13T18:20:19Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненні - культурны кантэкст 5125574 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа, які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. У культурным кантэксце Некаторыя беларускія музыказнаўцы лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пачынаў граць сам. Аднак у гэтай версіі няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы - прыхаваная адсылка да пачатку паэмы Адама Міцкевіча "Пан Тадэвуш". Калі малады герой вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году - нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945) == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона rb8bvvmau2593h6p22ur6t4neua40t7 5125576 5125574 2026-04-13T18:22:27Z Аляксандр Белы 46814 вікіфікацыя == 5125576 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа, які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы (Віктар Скарабагатаў, Зміцер Сасноўскі) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пачынаў граць сам. Аднак у гэтай версіі няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы - прыхаваная адсылка да пачатку паэмы Адама Міцкевіча "Пан Тадэвуш". Калі малады герой вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году - нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945) == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона hrhjf5y4jgs2jisnmxfiy676xofu0un 5125582 5125576 2026-04-13T18:47:59Z Аляксандр Белы 46814 удакладненне 5125582 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа, які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. Трагічныя ноткі, якія гучаць у ёй, істотна змяняюць успрыняцце ўсёй оперы, якая без гэтага нумару магла б лічыцца камічнай. Лічыцца, што менавіта праз гэтую арыю расійская цэнзура змагла распазнаць схаваны патрыятычны пасыл "Страшнага двара" і забараніла далейшыя пастаноўкі оперы пасля прэм'еры. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы ([[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]], [[Зміцер Сасноўскі]]) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пачынаў граць сам. Аднак у гэтай версіі няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы ''—'' прыхаваная адсылка да пачатку паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] "[[Пан Тадэвуш]]". Калі малады герой вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году - нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945) == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона die6q3y4d4kd8oamzoh5hk7i2kz1y3v 5125583 5125582 2026-04-13T19:02:23Z Аляксандр Белы 46814 Спасылкi дадаў, будзе працяг 5125583 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа (аднаго з двух братоў-гусараў, закаханых у дачок гаспадара дому), які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі. Трагічныя ноткі, якія гучаць у ёй, істотна змяняюць успрыняцце ўсёй оперы, якая без гэтага нумару магла б лічыцца камічнай. Лічыцца, што менавіта праз гэтую арыю расійская цэнзура змагла распазнаць схаваны патрыятычны пасыл "Страшнага двара" і забараніла далейшыя пастаноўкі оперы пасля прэм'еры. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы ([[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]], [[Зміцер Сасноўскі]]) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пасля спеву пеўня пачынаў граць сам<ref>Эла Дзвінская. [https://www.nslowa.by/2019/06/05/nezabyuny-manyushka-na-kantsertah-i-u-lektsyyah/ Незабыўны Манюшка – на канцэртах і ў лекцыях] // Наша Слова 5 чэрвеня 2019</ref>. Аднак у гэтай версіі няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы ''—'' прыхаваная адсылка да пачатку паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] "[[Пан Тадэвуш]]". Калі малады герой вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году ''—'' нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945) == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона qfwyetj5pnep476f52lw59nzfy74tsr 5125587 5125583 2026-04-13T19:33:38Z Аляксандр Белы 46814 Спасылкi дадаў, будзе працяг яшчэ 5125587 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа (аднаго з двух братоў-гусараў, закаханых у дачок гаспадара дому), які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»'' . Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі<ref>''Słownik muzyki'' pod redakcją Wojciecha Marchwicy, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006; <nowiki>ISBN 83-7435-239-6</nowiki>; ISBN 978-83-7435-239-0</ref> <ref>Józef Kański, ''Przewodnik operowy'', Polskie Wydawnictwo Muzyczne S. A., Kraków 2008.</ref>. Трагічныя ноткі, якія гучаць у ёй, істотна змяняюць успрыняцце ўсёй оперы, якая без гэтага нумару магла б лічыцца камічнай. Лічыцца, што менавіта праз гэтую арыю расійская цэнзура змагла распазнаць схаваны патрыятычны пасыл "Страшнага двара" і забараніла далейшыя пастаноўкі оперы пасля прэм'еры. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы ([[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]], [[Зміцер Сасноўскі]]) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пасля спеву пеўня пачынаў граць сам<ref>Эла Дзвінская. [https://www.nslowa.by/2019/06/05/nezabyuny-manyushka-na-kantsertah-i-u-lektsyyah/ Незабыўны Манюшка – на канцэртах і ў лекцыях] // Наша Слова 5 чэрвеня 2019</ref>. Гэтай жа версіі прытрымліваўся і Адам Мальдзіс<ref>[https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Адам Мальдис. «Яму Мiнская зямелька родненькая матка!»] [https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Сегодня — 190 лет со дня рождения Станислава Монюшко] // sb.by 05.05.2009 </ref>. Аднак у яе, наколькі вядома, няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы ''—'' прыхаваная адсылка да пачатку паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] "[[Пан Тадэвуш]]". Калі малады герой вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году ''—'' нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945). == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона rkcixe0kgbgr8fdx6nym7hokpidhlun 5125601 5125587 2026-04-13T20:16:09Z Аляксандр Белы 46814 удакладненні дробныя 5125601 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа (аднаго з двух братоў-гусараў, закаханых у дачок гаспадара дому), які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»''. Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі<ref>''Słownik muzyki'' pod redakcją Wojciecha Marchwicy, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006; <nowiki>ISBN 83-7435-239-6</nowiki>; ISBN 978-83-7435-239-0</ref> <ref>Józef Kański, ''Przewodnik operowy'', Polskie Wydawnictwo Muzyczne S. A., Kraków 2008.</ref>. Трагічныя ноткі, якія гучаць у ёй, істотна змяняюць успрыняцце ўсёй оперы, якая без гэтага нумару магла б лічыцца камічнай. Лічыцца, што менавіта праз гэтую арыю расійская цэнзура змагла распазнаць схаваны патрыятычны пасыл "Страшнага двара" і забараніла далейшыя пастаноўкі оперы пасля прэм'еры. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы ([[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]], [[Зміцер Сасноўскі]]) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» Мечніка ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пасля спеву пеўня пачынаў граць сам<ref>Эла Дзвінская. [https://www.nslowa.by/2019/06/05/nezabyuny-manyushka-na-kantsertah-i-u-lektsyyah/ Незабыўны Манюшка – на канцэртах і ў лекцыях] // Наша Слова 5 чэрвеня 2019</ref>. Гэтай жа версіі прытрымліваўся і Адам Мальдзіс<ref>[https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Адам Мальдис. «Яму Мiнская зямелька родненькая матка!»] [https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Сегодня — 190 лет со дня рождения Станислава Монюшко] // sb.by 05.05.2009 </ref>. Аднак у яе, наколькі вядома, няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы ''—'' прыхаваная адсылка да пачатку паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] "[[Пан Тадэвуш]]". Калі малады герой паэмы вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году ''—'' нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945). == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона pn0mdja9koev46lrdj5y4ryzjyvfa81 5125717 5125601 2026-04-14T05:03:18Z Аляксандр Белы 46814 [[Катэгорыя: Оперы Станіслава Манюшкі]] 5125717 wikitext text/x-wiki {{Песня}}'''Арыя з курантам''' ([[Польская мова|пол.]] ''Aria z kurantem)'' — [[Тэнар|тэнарная]] [[арыя]] з трэцяга акта [[Опера|оперы]] ''[[Страшны двор|«Страшны двор]]''[[Станіслаў Манюшка|» Станіслава Манюшкі]] на [[лібрэта]] Яна Хэнцінскага, таксама вядомая як '''''Арыя Стэфана''''' па імені персанажа (аднаго з двух братоў-гусараў, закаханых у дачок гаспадара дому), які яе выконвае. [[Рэчытатыў|Рэчытатыў,]] які ўводзіць гэтую арыю, пачынаецца словамі ''«Цішыня вакол, светлая ноч, яснае неба...»''. Стэфан, маючы на ўвазе бягучую сітуацыю (любоўныя перажыванні), таксама ўспамінае сваё дзяцінства, малюючы ідылічную карціну [[Сарматызм|сармацкай]] Рэчы Паспалітай. У арыі гучыць заклік да нябожчыцы-маці (якая ўвасабляе страчаную радзіму) і [[паланэз]] (які вызвоньваюць курант старога гадзінніка, зламанага ўжо шмат гадоў). «Gazeta Muzyczna i Teatralna» ад 13 кастрычніка 1865 года пісала на гэтую тэму: ''«У трэцім акце гучыць той знакаміты карыльён, які так спадабаўся публіцы. Гэта паланэз усяго з васьмі тактаў, напісаны ў вельмі старамодным стылі, які нагадвае, сама меней, Агінскага».'' А «[[Dziennik Warszawski (1864–1914)|Варшаўская газета]]» ад 30 верасня 1865 года гэтую сцэну оперы пракаментавала наступным чынам: ''«Але галоўная перавага гэтага акта [...] — гэта сцэна Стэфана з курантам. Сама ідэя спалучэння некалькіх інструментаў, такіх як флейта, арфа, фартэпіяна і званочак [а таксама фісгармоніі], каб імітаваць гучанне старасвецкага куранта — гэта ўдалая і арыгінальная ідэя, тым больш што звон гадзінніка пазней паўтараецца рэхам, якое ствараюць струнные інструменты. Тая ж мелодыя, якая, здавалася б, зыходзіць з гадзінніка, служыць прэлюдыяй да прыгожай арыі».'' Арыя з перазвонам лічыцца многімі аматарамі музыкі адной з найлепшых тэнаравых арый усіх часоў, параўнальнай з французскімі ці італьянскімі арыямі<ref>''Słownik muzyki'' pod redakcją Wojciecha Marchwicy, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006; <nowiki>ISBN 83-7435-239-6</nowiki>; ISBN 978-83-7435-239-0</ref> <ref>Józef Kański, ''Przewodnik operowy'', Polskie Wydawnictwo Muzyczne S. A., Kraków 2008.</ref>. Трагічныя ноткі, якія гучаць у ёй, істотна змяняюць успрыняцце ўсёй оперы, якая без гэтага нумару магла б лічыцца камічнай. Лічыцца, што менавіта праз гэтую арыю расійская цэнзура змагла распазнаць схаваны патрыятычны пасыл "Страшнага двара" і забараніла далейшыя пастаноўкі оперы пасля прэм'еры. == У культурным кантэксце == Некаторыя беларускія музыказнаўцы ([[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]], [[Зміцер Сасноўскі]]) лічаць, што прататыпам «Страшнага двара» Мечніка ў аднайменнай оперы паслужыў [[Палацава-паркавы комплекс Манюшкаў (Смілавічы)|Смілавіцкі маёнтак]] роду Манюшкаў. Нібыта ў дзяцінстве, наведваючы родных у Смілавічах, Станіслаў Манюшка пачуў паданне пра старадаўнія куранты гэтага замка: стагоддзі ніхто не заводзіў той гадзіннік, але раз-пораз ён цудоўным чынам пасля спеву пеўня пачынаў граць сам<ref>Эла Дзвінская. [https://www.nslowa.by/2019/06/05/nezabyuny-manyushka-na-kantsertah-i-u-lektsyyah/ Незабыўны Манюшка – на канцэртах і ў лекцыях] // Наша Слова 5 чэрвеня 2019</ref>. Гэтай жа версіі прытрымліваўся і Адам Мальдзіс<ref>[https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Адам Мальдис. «Яму Мiнская зямелька родненькая матка!»] [https://www.sb.by/articles/yamu-minskaya-zyamelka-rodnenkaya-matka-.html Сегодня — 190 лет со дня рождения Станислава Монюшко] // sb.by 05.05.2009 </ref>. Аднак у яе, наколькі вядома, няма надзейных дакументальных пацверджанняў. Больш імаверна, што курант старога гадзінніка ў оперы ''—'' прыхаваная адсылка да пачатку паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] "[[Пан Тадэвуш]]". Калі малады герой паэмы вяртаецца ў дом дзяцінства, ён ''Курантавы гадзiннiк — друга год дзiцячых —'' ''У шафе каля нiшы з радасцю убачыў'' ''I зараз жа ўхапiўся за шнурочак з кiсцю,'' ''Каб марш Дамброўскага пачуць, як i калiсьцi.'' (пераклад Пятра Бітэля) Такім чынам, дасведчаныя слухачы оперы адчытвалі тут намёк на [[:be-tarask:Гімн_Польшчы|марш (або мазурку) Дамброўскага]], забаронены ў Расіі паўстанцкі гімн, з 1926 году ''—'' нацыянальны гімн Польшчы. ''Aria z kurantem'' ''—'' назва паэтычнага зборніка [[Ян Лехань|Яна Леханя]], а таксама заглаўнага верша ў ім (Нью-Ёрк, 1945). == Глядзіце таксама == == Зноскі == {{Крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * [https://archive.is/20130503165318/http://www.pwm.com.pl/Straszny_dw%F3r,_recytatyw_Stefana_i_aria_z_kurantem__szczegoly_131370__a0__gp3__pwd3_279596__grp__spnazwa__g1__ad0.html ШІМ на арыю (пасля «Gazeta Muzyczna i Teatralna» і «Dziennik Warszawski»).] * [https://polona.pl/search/?query=title:Arja_z_kurantem_AND_author:Moniuszko&filters=public:1,hasTextContent:0&advanced=1 Ноты арыі] ў бібліятэцы Палона [[Катэгорыя: Оперы Станіслава Манюшкі]] om3dsmyj7sx5e0qpus9a9xneu19885a 0 806099 5125412 2026-04-13T13:06:29Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларуская лексіка]] 5125412 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская лексіка]] 1c28jczqdkewetphwiqzodf91dm4bqd 0 806100 5125416 2026-04-13T13:29:01Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Прафесіяналі{{subst:націск}}зм''' — вузка спецыяльнае [[слова]] або выраз, якім карыстаюцца ў мове прадстаўнікі асобных [[прафесія|прафесій]] і спецыяльнасцей. Напрыклад, у мове [[друк]]ароў: ''паласа'' — набраная ці аддрукаваная старонка; ''падвал'' — ніжняя...» 5125416 wikitext text/x-wiki '''Прафесіяналі́зм''' — вузка спецыяльнае [[слова]] або выраз, якім карыстаюцца ў мове прадстаўнікі асобных [[прафесія|прафесій]] і спецыяльнасцей. Напрыклад, у мове [[друк]]ароў: ''паласа'' — набраная ці аддрукаваная старонка; ''падвал'' — ніжняя частка газетнай старонкі і артыкул, змешчаны на гэтым месцы<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Прафесіяналізм|том=13|старонкі=29}}</ref>. З’яўленне прафесіяналізмаў у мове выклікана неабходнасцю вычленіць і размежаваць прадметы, прылады і прадукты працы, вытворчыя працэсы і дзеянні і для іх абазначэння стварыць адпаведныя словы. Па сваёй функцыі прафесіяналізмы блізкія да [[тэрмін]]аў, але адрозніваюцца ад іх тым, што астаюцца на ўзроўні паўафіцыйных назваў спецыяльных паняццяў і бытуюць звычайна ў сферы вусных моўных зносін. Адносна лёгка пераходзяць у [[Гутарковая мова|гутарковую мову]]<ref name="БелЭн" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Слэнг]] 0lrtss38we425zdynoelqk2mk4ks7qo 0 806101 5125417 2026-04-13T13:29:54Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Прафесіяналізм (лексіка)]] 5125417 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Прафесіяналізм (лексіка)]] 6tt2ww8yhztm5jy7hzwmeu7ba4lcork 14 806102 5125420 2026-04-13T13:35:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Песні паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікабрытаніі]]» 5125420 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Песні паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікабрытаніі]] kqbuc0r1d3r2al9wpakb8rmxscsbt1a 0 806103 5125421 2026-04-13T13:42:35Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Актыўны слоўнік]] 5125421 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Актыўны слоўнік]] cmxt5eb8eqyfi7g86lffejntmbu8q7p 0 806104 5125422 2026-04-13T13:43:00Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Пасіўны слоўнік]] 5125422 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пасіўны слоўнік]] mbpmctmfj8n6e24hmrlf589c8kway9w 14 806105 5125423 2026-04-13T13:44:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Захворванні лёгкіх]]» 5125423 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Захворванні лёгкіх]] srnq1zoz1b94gnt2zp0u3vooky3wglu 0 806106 5125425 2026-04-13T13:46:50Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Томская |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Заводскі раён (М...» 5125425 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Томская |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Паўночны пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220102 (дд. 3-20), 220137 (ад д. 21 да канца<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Минск томская] // Сайт Белпочты</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325876/?ll=27.680278%2C53.873502&z=15 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Томская вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар г. [[Томск]]. Знаходзіцца ў прыватным сектары Паўночнага пасёлка. Ідзе паралельна [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарскай вуліцы]] і [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскаму завулку]] ад [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітнай вуліцы]] да [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняй]]. == Славутасці == * Дом 65/1 (забудова 2007 г.) і 65/2 (забудова 2008 г.) — жылыя дамы, дзе размяшчаюцца 14 кампаній рознага профілю дзейнасці<ref> згодна [https://photobuildings.com/list.php?uid=190 архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref><ref>згодна [https://firmsdata.ru/minsk/address-tomskaya-65/ сайту Firmsdata]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1054 Томская вуліца на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/tomskaja Томская вуліца ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=190 Томская вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://kartologia.ru/belarus/minsk/minsk/zavodskoy-rayon/severny-posyolok/tomskaya-ulitsa Томская вуліца на Кartologia.ru] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] g4hmi7yvld6zkmx29uzc5gn38yquj4u 14 806107 5125426 2026-04-13T13:46:55Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Помнікі паводле краін|Італія]] [[Катэгорыя:Культурная спадчына Італіі]] [[Катэгорыя:Славутасці Італіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Італіі]]» 5125426 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Помнікі паводле краін|Італія]] [[Катэгорыя:Культурная спадчына Італіі]] [[Катэгорыя:Славутасці Італіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Італіі]] j9gavod1465d42h1ow8j3d7jm02fi89 14 806108 5125433 2026-04-13T14:03:15Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:IBM]] [[Катэгорыя:Прадукцыя паводле кампаній]]» 5125433 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:IBM]] [[Катэгорыя:Прадукцыя паводле кампаній]] ppn2aeqnwmtktpuylysb75glvdb4jup 14 806109 5125440 2026-04-13T14:12:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Queen]] [[Катэгорыя:Песні паводле выканаўцаў|Queen]]» 5125440 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Queen]] [[Катэгорыя:Песні паводле выканаўцаў|Queen]] 5n2mmm5fb6gb3cg6lih1622fztxbr3y 14 806110 5125441 2026-04-13T14:14:25Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў|Queen]]» 5125441 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Катэгорыі музычных гуртоў|Queen]] lvxnx9jsheoe1ss6ahn23bkjneh0bxk 14 806111 5125471 2026-04-13T14:35:01Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1995|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1995]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1995 года]]» 5125471 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1995|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1995]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1995 года]] k6nk1je7jw5uqoamr5w4k40sbuu5dwp 14 806112 5125472 2026-04-13T14:36:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1995|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1995]] [[Катэгорыя:Песні 1995 года]]» 5125472 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1995|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1995]] [[Катэгорыя:Песні 1995 года]] ovapp5vkvqsjyn7by1aim57vr48jz3n 5125474 5125472 2026-04-13T14:37:29Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Песні 1995 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 1991 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125474 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1995|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1995]] [[Катэгорыя:Песні 1991 года]] b9nfd12px5222bqbqncmmmba97hqev7 5125475 5125474 2026-04-13T14:37:40Z DzBar 156353 5125475 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1991|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1991]] [[Катэгорыя:Песні 1991 года]] o4fmilwrhl51mpp5keytzd65pxfns4s 0 806113 5125473 2026-04-13T14:36:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Мураваная Ашмянка]] 5125473 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мураваная Ашмянка]] r61s590fvr236c8zoz80nq4igirmegw 0 806114 5125477 2026-04-13T14:38:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выдавецтва | назва = Ашмянская друкарня | краіна = {{Сцяг Вялікага Княства Літоўскага}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = канец XVI — пачатак XVII ст. | дырэктар = | адрас = Маёнткі [[Ашмяны Мураваныя]] або [[Ашмяны]], Ашмянскі павет|Ашмянскі пав...» 5125477 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Ашмянская друкарня | краіна = {{Сцяг Вялікага Княства Літоўскага}} [[Вялікае Княства Літоўскае]] | заснавана = канец XVI — пачатак XVII ст. | дырэктар = | адрас = Маёнткі [[Ашмяны Мураваныя]] або [[Ашмяны]], [[Ашмянскі павет|Ашмянскі павет]] | сайт = }} '''Ашмянская друкарня''' — невялікая прыватная [[кальвінізм|кальвінісцкая]] [[друкарня]], якая дзейнічала на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (на тэрыторыі сучаснага [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]) ў пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. З'яўляецца адной з найменш вывучаных друкарань свайго часу, існаванне якой пацвярджаецца толькі адным вядомым выданнем. == Гісторыя і лакалізацыя == Дакладны год заснавання і месцазнаходжанне друкарні застаюцца прадметам дыскусій сярод гісторыкаў і кнігазнаўцаў. Па адных звестках, яна магла быць заснавана яшчэ ў [[1590]] годзе вялікім маршалкам літоўскім [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалаем Дарагастайскім]] у маёнтку [[Ашмяны Мураваныя]] (цяпер каля вёскі [[Мураваная Ашмянка]]). Паводле іншых дадзеных, друкарню заснаваў яго сын, таксама вялікі маршалак літоўскі [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштаф Дарагастайскі]], каля [[1615]] года ў саміх [[Ашмяны|Ашмянах]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Сёння каля Мураванай Ашмянкі захаваліся рэшткі старадаўняга цаглянага будынка з падвалам і цокальным паверхам, у якім, як мяркуецца, і магло размяшчацца абсталяванне друкарні{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Выдавецкая дзейнасць == На сённяшні дзень у бібліяграфіі дакладна вядома толькі адно выданне, якое пабачыла свет пад маркай Ашмянскай друкарні. Гэта праца ашмянскага кальвінісцкага прапаведніка і рэлігійнага пісьменніка [[Войцех Салінарыус|Войцеха Салінарыуса]] пад назвай «Цэнзура, альбо Разважанне аб канфесіі тых людзей, якія паспалітым імем называюцца арыяны, а па сутнасці з'яўляюцца сацыніянамі...» ({{lang-pl|Cenzura albo Rozsądek...}}), выдадзеная ў 1615 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. На тытульным аркушы гэтай кнігі выразна пазначана месца і год выдання: ''«Drukowano w Osmianie J.E.M. Pana C. M. Marshalka W.X. Litewskiego Roku 1615»'' (Надрукавана ў Ашмяне Яго Эксцэленцыі Пана К. М. Маршалка В.К. Літоўскага Року 1615){{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Маршалкам ВКЛ у той час быў менавіта Крыштаф Дарагастайскі, які з'яўляўся вядомым і ўплывовым апекуном кальвінізму. Змест кнігі ўяўляе сабой вострую тэалагічную палеміку з так званым Ракаўскім катэхізісам (''Catechesis Racoviensis major''), выдадзеным [[Арыянства|арыянамі]] (антытрынітарыямі) у 1605 годзе ў [[Ракаў (Польшча)|Ракаве]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Сувязь з Любчанскай друкарняй == Даследчыкі звяртаюць увагу на шчыльную тэхнічную сувязь паміж Ашмянскай друкарняй і больш буйной [[Любчанская друкарня|Любчанскай друкарняй]], якой у той час кіраваў [[Пётр Бластус Кміта]]. Вывучэнне захаванага ўнікальнага асобніка гэтай кнігі, які зберагаецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] пад шыфрам 094/3626, паказала, што мастацкая аздоба, [[Шрыфты друкарскія|шрыфты]] і нават друкарскія матэрыялы кнігі Салінарыуса цалкам ідэнтычныя тым, што выкарыстоўваў Пётр Кміта ў Любчы. Акрамя таго, у выданні выкарыстана папера з папяровых млыноў [[Павел Стэфан Сапега|Паўла Сапегі]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Гэта спарадзіла дзве асноўныя навуковыя гіпотэзы: * Кніга была фактычна надрукавана ў Любчы, але паколькі ўсе сродкі на яе выданне даў Крыштаф Дарагастайскі, было дамоўлена афіцыйна пазначыць на тытуле месца выдання «Ашмяны»{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. * Пётр Кміта, па асабістай просьбе Дарагастайскага, накіраваў у Ашмяны свайго друкара разам з неабходнымі шрыфтамі, матэрыяламі і станкамі для выканання гэтага канкрэтнага магнацкага заказа на месцы{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭКБ|1|Ашмя́нская друка́рня|||ref=ЭКБ_т1|старонкі=335|аўтар=[[Т. І. Рошчына]]}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Рошчына Т. І. Дарагастайскія ў гісторыі кніжнай культуры Беларусі // Памяць: Ашмянскі р-н. Мінск, 2003. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ашмяны]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] 4ezae6xv5kxofzl063z0duvnh03w9ru 5125479 5125477 2026-04-13T14:39:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125479 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Ашмянская друкарня | краіна = | заснавана = канец XVI — пачатак XVII ст. | дырэктар = | адрас = [[Ашмяны Мураваныя]] або [[Ашмяны]] | сайт = }} '''Ашмянская друкарня''' — невялікая прыватная [[кальвінізм|кальвінісцкая]] [[друкарня]], якая дзейнічала на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (на тэрыторыі сучаснага [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]) ў пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. З'яўляецца адной з найменш вывучаных друкарань свайго часу, існаванне якой пацвярджаецца толькі адным вядомым выданнем. == Гісторыя і лакалізацыя == Дакладны год заснавання і месцазнаходжанне друкарні застаюцца прадметам дыскусій сярод гісторыкаў і кнігазнаўцаў. Па адных звестках, яна магла быць заснавана яшчэ ў [[1590]] годзе вялікім маршалкам літоўскім [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалаем Дарагастайскім]] у маёнтку [[Ашмяны Мураваныя]] (цяпер каля вёскі [[Мураваная Ашмянка]]). Паводле іншых дадзеных, друкарню заснаваў яго сын, таксама вялікі маршалак літоўскі [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштаф Дарагастайскі]], каля [[1615]] года ў саміх [[Ашмяны|Ашмянах]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Сёння каля Мураванай Ашмянкі захаваліся рэшткі старадаўняга цаглянага будынка з падвалам і цокальным паверхам, у якім, як мяркуецца, і магло размяшчацца абсталяванне друкарні{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Выдавецкая дзейнасць == На сённяшні дзень у бібліяграфіі дакладна вядома толькі адно выданне, якое пабачыла свет пад маркай Ашмянскай друкарні. Гэта праца ашмянскага кальвінісцкага прапаведніка і рэлігійнага пісьменніка [[Войцех Салінарыус|Войцеха Салінарыуса]] пад назвай «Цэнзура, альбо Разважанне аб канфесіі тых людзей, якія паспалітым імем называюцца арыяны, а па сутнасці з'яўляюцца сацыніянамі...» ({{lang-pl|Cenzura albo Rozsądek...}}), выдадзеная ў 1615 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. На тытульным аркушы гэтай кнігі выразна пазначана месца і год выдання: ''«Drukowano w Osmianie J.E.M. Pana C. M. Marshalka W.X. Litewskiego Roku 1615»'' (Надрукавана ў Ашмяне Яго Эксцэленцыі Пана К. М. Маршалка В.К. Літоўскага Року 1615){{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Маршалкам ВКЛ у той час быў менавіта Крыштаф Дарагастайскі, які з'яўляўся вядомым і ўплывовым апекуном кальвінізму. Змест кнігі ўяўляе сабой вострую тэалагічную палеміку з так званым Ракаўскім катэхізісам (''Catechesis Racoviensis major''), выдадзеным [[Арыянства|арыянамі]] (антытрынітарыямі) у 1605 годзе ў [[Ракаў (Польшча)|Ракаве]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Сувязь з Любчанскай друкарняй == Даследчыкі звяртаюць увагу на шчыльную тэхнічную сувязь паміж Ашмянскай друкарняй і больш буйной [[Любчанская друкарня|Любчанскай друкарняй]], якой у той час кіраваў [[Пётр Бластус Кміта]]. Вывучэнне захаванага ўнікальнага асобніка гэтай кнігі, які зберагаецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] пад шыфрам 094/3626, паказала, што мастацкая аздоба, [[Шрыфты друкарскія|шрыфты]] і нават друкарскія матэрыялы кнігі Салінарыуса цалкам ідэнтычныя тым, што выкарыстоўваў Пётр Кміта ў Любчы. Акрамя таго, у выданні выкарыстана папера з папяровых млыноў [[Павел Стэфан Сапега|Паўла Сапегі]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Гэта спарадзіла дзве асноўныя навуковыя гіпотэзы: * Кніга была фактычна надрукавана ў Любчы, але паколькі ўсе сродкі на яе выданне даў Крыштаф Дарагастайскі, было дамоўлена афіцыйна пазначыць на тытуле месца выдання «Ашмяны»{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. * Пётр Кміта, па асабістай просьбе Дарагастайскага, накіраваў у Ашмяны свайго друкара разам з неабходнымі шрыфтамі, матэрыяламі і станкамі для выканання гэтага канкрэтнага магнацкага заказа на месцы{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭКБ|1|Ашмя́нская друка́рня|||ref=ЭКБ_т1|старонкі=335|аўтар=[[Т. І. Рошчына]]}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Рошчына Т. І. Дарагастайскія ў гісторыі кніжнай культуры Беларусі // Памяць: Ашмянскі р-н. Мінск, 2003. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ашмяны]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] lqfdui7jpg3rtzy3az1v0qy33gawbzv 5125480 5125479 2026-04-13T14:39:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Мураваная Ашмянка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125480 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Ашмянская друкарня | краіна = | заснавана = канец XVI — пачатак XVII ст. | дырэктар = | адрас = [[Ашмяны Мураваныя]] або [[Ашмяны]] | сайт = }} '''Ашмянская друкарня''' — невялікая прыватная [[кальвінізм|кальвінісцкая]] [[друкарня]], якая дзейнічала на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (на тэрыторыі сучаснага [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]) ў пачатку [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. З'яўляецца адной з найменш вывучаных друкарань свайго часу, існаванне якой пацвярджаецца толькі адным вядомым выданнем. == Гісторыя і лакалізацыя == Дакладны год заснавання і месцазнаходжанне друкарні застаюцца прадметам дыскусій сярод гісторыкаў і кнігазнаўцаў. Па адных звестках, яна магла быць заснавана яшчэ ў [[1590]] годзе вялікім маршалкам літоўскім [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалаем Дарагастайскім]] у маёнтку [[Ашмяны Мураваныя]] (цяпер каля вёскі [[Мураваная Ашмянка]]). Паводле іншых дадзеных, друкарню заснаваў яго сын, таксама вялікі маршалак літоўскі [[Крыштаф Мікалай Дарагастайскі|Крыштаф Дарагастайскі]], каля [[1615]] года ў саміх [[Ашмяны|Ашмянах]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Сёння каля Мураванай Ашмянкі захаваліся рэшткі старадаўняга цаглянага будынка з падвалам і цокальным паверхам, у якім, як мяркуецца, і магло размяшчацца абсталяванне друкарні{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Выдавецкая дзейнасць == На сённяшні дзень у бібліяграфіі дакладна вядома толькі адно выданне, якое пабачыла свет пад маркай Ашмянскай друкарні. Гэта праца ашмянскага кальвінісцкага прапаведніка і рэлігійнага пісьменніка [[Войцех Салінарыус|Войцеха Салінарыуса]] пад назвай «Цэнзура, альбо Разважанне аб канфесіі тых людзей, якія паспалітым імем называюцца арыяны, а па сутнасці з'яўляюцца сацыніянамі...» ({{lang-pl|Cenzura albo Rozsądek...}}), выдадзеная ў 1615 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. На тытульным аркушы гэтай кнігі выразна пазначана месца і год выдання: ''«Drukowano w Osmianie J.E.M. Pana C. M. Marshalka W.X. Litewskiego Roku 1615»'' (Надрукавана ў Ашмяне Яго Эксцэленцыі Пана К. М. Маршалка В.К. Літоўскага Року 1615){{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Маршалкам ВКЛ у той час быў менавіта Крыштаф Дарагастайскі, які з'яўляўся вядомым і ўплывовым апекуном кальвінізму. Змест кнігі ўяўляе сабой вострую тэалагічную палеміку з так званым Ракаўскім катэхізісам (''Catechesis Racoviensis major''), выдадзеным [[Арыянства|арыянамі]] (антытрынітарыямі) у 1605 годзе ў [[Ракаў (Польшча)|Ракаве]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. == Сувязь з Любчанскай друкарняй == Даследчыкі звяртаюць увагу на шчыльную тэхнічную сувязь паміж Ашмянскай друкарняй і больш буйной [[Любчанская друкарня|Любчанскай друкарняй]], якой у той час кіраваў [[Пётр Бластус Кміта]]. Вывучэнне захаванага ўнікальнага асобніка гэтай кнігі, які зберагаецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]] пад шыфрам 094/3626, паказала, што мастацкая аздоба, [[Шрыфты друкарскія|шрыфты]] і нават друкарскія матэрыялы кнігі Салінарыуса цалкам ідэнтычныя тым, што выкарыстоўваў Пётр Кміта ў Любчы. Акрамя таго, у выданні выкарыстана папера з папяровых млыноў [[Павел Стэфан Сапега|Паўла Сапегі]]{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. Гэта спарадзіла дзве асноўныя навуковыя гіпотэзы: * Кніга была фактычна надрукавана ў Любчы, але паколькі ўсе сродкі на яе выданне даў Крыштаф Дарагастайскі, было дамоўлена афіцыйна пазначыць на тытуле месца выдання «Ашмяны»{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}. * Пётр Кміта, па асабістай просьбе Дарагастайскага, накіраваў у Ашмяны свайго друкара разам з неабходнымі шрыфтамі, матэрыяламі і станкамі для выканання гэтага канкрэтнага магнацкага заказа на месцы{{sfn|ЭКБ_т1|2010|с=335}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=217}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭКБ|1|Ашмя́нская друка́рня|||ref=ЭКБ_т1|старонкі=335|аўтар=[[Т. І. Рошчына]]}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Рошчына Т. І. Дарагастайскія ў гісторыі кніжнай культуры Беларусі // Памяць: Ашмянскі р-н. Мінск, 2003. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Друкарні Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Ашмяны]] [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Мураваная Ашмянка]] d1fe0ppsrxdb15uzfb9om5z315cqrxs 14 806115 5125478 2026-04-13T14:39:07Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1984|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1984]] [[Катэгорыя:Песні 1984 года]]» 5125478 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1984|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1984]] [[Катэгорыя:Песні 1984 года]] doyvljxsr686dg3p0z59b6j4j2e3dr5 0 806116 5125483 2026-04-13T14:41:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Еўінская друкарня]] 5125483 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Еўінская друкарня]] szkl9px78g1krf1r1nt47eqrgshn1ay 14 806117 5125484 2026-04-13T14:44:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1966|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1966]] [[Катэгорыя:Песні 1966 года]]» 5125484 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1966|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1966]] [[Катэгорыя:Песні 1966 года]] n8b5gwaz8221j1lk4yo6sup6j0o7cwb 0 806118 5125492 2026-04-13T14:51:14Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Радыёстанцыя | назва = Мінская хваля | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Там, где ты живёшь!» | фармат = Adult Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна (Мінск і яшчэ некалькі гарадоў) | зона_вяшчання = [[Мінск]], [[Мінская вобласць]] | створана =...» 5125492 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Мінская хваля | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Там, где ты живёшь!» | фармат = Adult Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна (Мінск і яшчэ некалькі гарадоў) | зона_вяшчання = [[Мінск]], [[Мінская вобласць]] | створана = [[4 верасня]] [[2004]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Мінская праўда]] | адрас = 220114, Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], д. 169, офіс 12 | кіраўнікі = Анатоль Чэпікаў — генеральны дырэктар | сайт = https://mvolna.by/ | on-line_трансляция = }} '''Мінская хваля''' — беларуская радыястанцыя, якая пачала вяшчанне 4 верасня 2004 г<ref>[https://www.belarusinfo.by/ru/poisk/95450.html Минская волна УП]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]] і [[Беларуская мова|беларуская]]. З восені 2009 г. вядома пад назвай «МХ Радыё». Пазіцыянуе сябе як "адзінае радыё, дзе пяюць у прамым эфіры"<ref>згодна інфармацыі са старонак радыёстанцыі [https://vk.com/tutmvradio УКантакце] і [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw YouTube]</ref>. На сайце станцыі заяўлена: "Мэтавая аўдыторыя «Мінскай хвалі»: жыхары гарадоў-спадарожнікаў і раённых цэнтраў Мінскай вобласці. Узрост 25-44 гады... Наш слухач — сямейная пара з дзіцем дашкольнага ўзросту, якая трывала стаіць на нагах. Каштоўнасці: сям'я, здароўе, родны край. Хобі: спорт, турызм, падарожжы, дача, сумеснае баўленне часу<ref>[https://mvolna.by/about-us Минская волна. О нас]</ref>". == Вяшчанне == Вяшчанне ідзе праз інтэрнэт з дапамогай сайта станцыі (з 2009 г.) і праз мабільнае прыкладанне RadioPlayer Belarus, а таксама ў FM-дыяпазоне: * [[Мінск]], [[Салігорск]], [[Старыя Дарогі]] – 94.7; * [[Барысаў]] – 104.2; * [[Бярэзіно]] – 102.9; * [[Капыль]] – 104.8; * [[Крупкі]] – 102.6; * [[Маладзечна]] –97.4 * [[Мядзел]]— 102.4<ref>згодна [https://mvolna.by/ сайту радыёстанцыі]</ref>. Перадатчык у Мядзеле вяшчае на раён [[Нарач (курортны пасёлак)|к.п. Нарач]]<ref>[https://mvradio.by/zona-okhvata Зона охвата]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mvolna.by/ Афіцыйны сайт] * [https://mvradio.by/ Стары сайт] * [https://vk.com/tutmvradio Старонка УКантакце] * [https://t.me/s/mvradio Тэлеграм] * [https://www.instagram.com/minskayavolna/ Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw Канал YouTube] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] 80586xq6592ro4wp3x0mwsh59zc3bz5 5125493 5125492 2026-04-13T14:52:55Z Андрэй 2403 Б 152769 5125493 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Мінская хваля | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Там, где ты живёшь!» | фармат = Adult Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна (Мінск і яшчэ некалькі гарадоў) | зона_вяшчання = [[Мінск]], [[Мінская вобласць]] | створана = [[4 верасня]] [[2004]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Мінская праўда]] | адрас = 220114, Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], д. 169, офіс 12 | кіраўнікі = | сайт = https://mvolna.by/ | on-line_трансляция = }} '''Мінская хваля''' — беларуская радыястанцыя, якая пачала вяшчанне 4 верасня 2004 г<ref>[https://www.belarusinfo.by/ru/poisk/95450.html Минская волна УП]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]] і [[Беларуская мова|беларуская]]. З восені 2009 г. вядома пад назвай «МХ Радыё». Пазіцыянуе сябе як "адзінае радыё, дзе пяюць у прамым эфіры"<ref>згодна інфармацыі са старонак радыёстанцыі [https://vk.com/tutmvradio УКантакце] і [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw YouTube]</ref>. На сайце станцыі заяўлена: "Мэтавая аўдыторыя «Мінскай хвалі»: жыхары гарадоў-спадарожнікаў і раённых цэнтраў Мінскай вобласці. Узрост 25-44 гады... Наш слухач — сямейная пара з дзіцем дашкольнага ўзросту, якая трывала стаіць на нагах. Каштоўнасці: сям'я, здароўе, родны край. Хобі: спорт, турызм, падарожжы, дача, сумеснае баўленне часу<ref>[https://mvolna.by/about-us Минская волна. О нас]</ref>". == Вяшчанне == Вяшчанне ідзе праз інтэрнэт з дапамогай сайта станцыі (з 2009 г.) і праз мабільнае прыкладанне RadioPlayer Belarus, а таксама ў FM-дыяпазоне: * [[Мінск]], [[Салігорск]], [[Старыя Дарогі]] – 94.7; * [[Барысаў]] – 104.2; * [[Бярэзіно]] – 102.9; * [[Капыль]] – 104.8; * [[Крупкі]] – 102.6; * [[Маладзечна]] –97.4 * [[Мядзел]]— 102.4<ref>згодна [https://mvolna.by/ сайту радыёстанцыі]</ref>. Перадатчык у Мядзеле вяшчае на раён [[Нарач (курортны пасёлак)|к.п. Нарач]]<ref>[https://mvradio.by/zona-okhvata Зона охвата]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mvolna.by/ Афіцыйны сайт] * [https://mvradio.by/ Стары сайт] * [https://vk.com/tutmvradio Старонка УКантакце] * [https://t.me/s/mvradio Тэлеграм] * [https://www.instagram.com/minskayavolna/ Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw Канал YouTube] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] j8pthxaffmltbgcmuc95pmmispvog8b 5125494 5125493 2026-04-13T14:53:44Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Вяшчанне */ 5125494 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Мінская хваля | лагатып = | горад = [[Мінск]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = «Там, где ты живёшь!» | фармат = Adult Contemporary | час_вяшчання = кругласутачна (Мінск і яшчэ некалькі гарадоў) | зона_вяшчання = [[Мінск]], [[Мінская вобласць]] | створана = [[4 верасня]] [[2004]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Мінская праўда]] | адрас = 220114, Мінск, [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], д. 169, офіс 12 | кіраўнікі = | сайт = https://mvolna.by/ | on-line_трансляция = }} '''Мінская хваля''' — беларуская радыястанцыя, якая пачала вяшчанне 4 верасня 2004 г<ref>[https://www.belarusinfo.by/ru/poisk/95450.html Минская волна УП]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]] і [[Беларуская мова|беларуская]]. З восені 2009 г. вядома пад назвай «МХ Радыё». Пазіцыянуе сябе як "адзінае радыё, дзе пяюць у прамым эфіры"<ref>згодна інфармацыі са старонак радыёстанцыі [https://vk.com/tutmvradio УКантакце] і [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw YouTube]</ref>. На сайце станцыі заяўлена: "Мэтавая аўдыторыя «Мінскай хвалі»: жыхары гарадоў-спадарожнікаў і раённых цэнтраў Мінскай вобласці. Узрост 25-44 гады... Наш слухач — сямейная пара з дзіцем дашкольнага ўзросту, якая трывала стаіць на нагах. Каштоўнасці: сям'я, здароўе, родны край. Хобі: спорт, турызм, падарожжы, дача, сумеснае баўленне часу<ref>[https://mvolna.by/about-us Минская волна. О нас]</ref>". == Вяшчанне == Вяшчанне ідзе праз інтэрнэт з дапамогай сайта станцыі (з 2009 г.) і праз мабільнае прыкладанне RadioPlayer Belarus, а таксама ў FM-дыяпазоне: * [[Мінск]], [[Салігорск]], [[Старыя Дарогі]] – 94.7; * [[Барысаў]] – 104.2; * [[Беразіно]] – 102.9; * [[Капыль]] – 104.8; * [[Крупкі]] – 102.6; * [[Маладзечна]] –97.4 * [[Мядзел]]— 102.4<ref>згодна [https://mvolna.by/ сайту радыёстанцыі]</ref>. Перадатчык у Мядзеле вяшчае на раён [[Нарач (курортны пасёлак)|к.п. Нарач]]<ref>[https://mvradio.by/zona-okhvata Зона охвата]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mvolna.by/ Афіцыйны сайт] * [https://mvradio.by/ Стары сайт] * [https://vk.com/tutmvradio Старонка УКантакце] * [https://t.me/s/mvradio Тэлеграм] * [https://www.instagram.com/minskayavolna/ Instagram] * [https://www.youtube.com/channel/UCwseKfWW5siQI2vi4xyPWhw Канал YouTube] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] belc4iwvz3ijnztcu7l1mxk0z736ry2 14 806119 5125495 2026-04-13T14:54:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній ЗША]]» 5125495 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній ЗША]] jt03rrq5wejmnsqwarkilslzmqr4xn5 14 806120 5125516 2026-04-13T15:57:34Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1907|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1907}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:1907 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125516 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1907|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1907}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:1907 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] s1s5t1z2rxplxtvdc5p4yz53e0cwymr 14 806121 5125519 2026-04-13T16:12:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]]» 5125519 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]] jxe2dyd6u905qf58g7a9qg3lk1070cj 14 806122 5125520 2026-04-13T16:14:43Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Музеі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле гадоў заснавання]]» 5125520 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Музеі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле гадоў заснавання]] coy6yngsctzd7hz7869wce9rqxae17r 14 806123 5125521 2026-04-13T16:16:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]]» 5125521 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]] jxe2dyd6u905qf58g7a9qg3lk1070cj 14 806124 5125523 2026-04-13T16:18:00Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]]» 5125523 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання]] jxe2dyd6u905qf58g7a9qg3lk1070cj 14 806125 5125526 2026-04-13T16:28:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1926|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1926}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125526 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1926|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1926}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] momwj78ui8l0knmw9h0vf73g6ldhub8 14 806126 5125529 2026-04-13T16:33:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2025|года}} [[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2025]] [[Катэгорыя:2025]]» 5125529 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2025|года}} [[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2025]] [[Катэгорыя:2025]] 5ubpx8knbym2xd6ewxkd58yxfcur7cz 14 806127 5125530 2026-04-13T16:35:27Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2026|года}} [[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2026]] [[Катэгорыя:2026]]» 5125530 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Пратэсты|2026|года}} [[Катэгорыя:Пратэсты паводле гадоў|2026]] [[Катэгорыя:2026]] klwui1jn833i7aa154p0fmr4rbjmkj0 14 806128 5125531 2026-04-13T16:38:38Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2014|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:2014 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]]» 5125531 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2014|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:2014 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]] phgfwfl5tncmdemxuhzrf2q96zhy4eg 14 806129 5125533 2026-04-13T16:40:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2013|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:2013 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]]» 5125533 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2013|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:2013 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]] c126zq0stcletocal9a6idnly7skktx 14 806130 5125534 2026-04-13T16:41:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2012|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:2012 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]]» 5125534 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2012|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:2012 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2010-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]] ls8elp6zuaj4ssks9eal7o30b80uusy 14 806131 5125536 2026-04-13T16:43:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2023|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:2023 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2020-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]]» 5125536 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|2023|годзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:2023 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 2020-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XXI стагоддзя]] fpksjkz6nuum53y8ksbujnva3c7hsbz 14 806132 5125543 2026-04-13T16:50:07Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1937|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1937}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:1937 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125543 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1937|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1937}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:1937 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] ltmmzva2djpadgwgljvzg5t1yfa1vh9 14 806133 5125544 2026-04-13T16:51:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1936|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1936}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:1936 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125544 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1936|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1936}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1936 годзе]] [[Катэгорыя:1936 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] ox3aeawnyp32c2b4u6fsfi6yvih5c6b 14 806134 5125545 2026-04-13T16:52:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1935|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1935}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:1935 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125545 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1935|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1935}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1935 годзе]] [[Катэгорыя:1935 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] f3p8feltselau8vt77a5mdat1o978bb 14 806135 5125546 2026-04-13T16:54:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1934|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1934}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1934 годзе]] [[Катэгорыя:1934 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125546 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1934|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1934}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1934 годзе]] [[Катэгорыя:1934 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] h0d23hjsukepi5uxj6ngk6opb3j8a5c 14 806136 5125547 2026-04-13T16:55:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1933|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1933}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:1933 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125547 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1933|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1933}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:1933 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] tnc63d5n1ht9xupwz4f0v1ncivlsyn5 14 806137 5125548 2026-04-13T16:56:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1932|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1932}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:1932 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125548 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1932|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1932}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:1932 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] t00sdb3aqxwmvn6fax2e1dbor5ribd8 14 806138 5125549 2026-04-13T16:57:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1931|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1931}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:1931 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125549 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1931|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1931}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:1931 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] bhxjb2bhvlq3y34cwfep3caggwn5w5r 14 806139 5125550 2026-04-13T16:58:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1938|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1938}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:1938 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125550 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1938|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1938}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:1938 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] tevkhrngk0xero9zmz2copfl0c89wrz 14 806140 5125551 2026-04-13T16:59:34Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1939|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1939}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:1939 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125551 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1939|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1939}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:1939 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] q3kj8tvstp2hmnq4xamaaz08sqkzqyf 0 806141 5125578 2026-04-13T18:23:30Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Радыёстанцыя | назва = Баранавічы FM | лагатып = | горад = [[Баранавічы]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = Hot Adult Contemporary<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/smi368/ СМІ Беларусі]</ref> | час_вяшчання = кругласутачны | зона_вяшчання = 70 км вакол Баранавіч | створана = 30...» 5125578 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Баранавічы FM | лагатып = | горад = [[Баранавічы]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = Hot Adult Contemporary<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/smi368/ СМІ Беларусі]</ref> | час_вяшчання = кругласутачны | зона_вяшчання = 70 км вакол Баранавіч | створана = [[30 жніўня]] [[2013]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Баранавіцкі гарадскі выканаўчы камітэт]] | адрас = 220114, Баранавічы, [[Вуліца Гагарына (Баранавічы)|вул. Гагарына]], д. 40<ref>згодна [https://yandex.by/maps/org/baranovichi_fm/230757325819/?ll=26.017232%2C53.127560&z=16 Карце Яндэкс]</ref> | кіраўнікі = Святлана Мікалаеўна Кудраўцава | сайт = https://100fm.by/ | on-line_трансляция = }} '''Баранавічы FM''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне 30 жніўня 2013 г<ref>[https://100fm.by/about О радио — Барановичи FM]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]]. Вяшчае ў г. Баранавічы на частаце 100.0 FM<ref>[https://www.prfm.ru/radio/baranovichi-fm.html Радио Барановичи FM на сайце Рrfm.ru]</ref>. Радыус ахопу 70 км ад Баранавіч<ref>Елена ЮРКЕВИЧ. [https://zarya.by/news/glavnye-novosti/fm-radio-baranovichi-fm-otmetilo-10-letnij-jubilej/ FM-радио «Барановичи FM» отметило 10-летний юбилей] // [[Заря (газета)|Заря]], 01.09.2023</ref>, што ахоплівае [[Баранавіцкі раён]], [[Ляхавіцкі раён]], часткова [[Івацевіцкі раён]] і некаторыя часткі [[Мінская вобласць|Міншчыны]] і [[Гродненская вобласць|Гродненшчыны]]<ref>[Рэклама Баранавічы FM на Megapolis Media]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://100fm.by/ сайт станцыі] і шэраг прыкладанняў, у тым ліку нацыянальны радыёплэер radioplayer.by з пачатку 2024 г<ref>[https://baranovichi-gik.gov.by/ru/news-ru/view/radiostantsija-baranovichi-fm-voshla-v-sostav-pervogo-otechestvennogo-onlajn-radiopleera-3454-2024/ Радиостанция Барановичи FM вошла в состав первого отечественного онлайн-радиоплеера] // Официальный сайт Барановичского городского исполнительного комитета, 08.01.2024</ref>. == Праграмы == * Бодрое утро * Еще не вечер * Наши песни * Студия 100 * Music Non-Stop<ref>[https://100fm.by/programs Программы — Баранович FM]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://100fm.by/ Афіцыйны сайт] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Баранавічы]] rxif3vcf3ay0qdnxc449lodid6afrtp 5125579 5125578 2026-04-13T18:24:56Z Андрэй 2403 Б 152769 5125579 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Баранавічы FM | лагатып = | горад = [[Баранавічы]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = Hot Adult Contemporary<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/smi368/ СМІ Беларусі]</ref> | час_вяшчання = кругласутачны | зона_вяшчання = 70 км вакол Баранавіч | створана = [[30 жніўня]] [[2013]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Баранавіцкі гарадскі выканаўчы камітэт]] | адрас = 220114, Баранавічы, [[Вуліца Гагарына (Баранавічы)|вул. Гагарына]], д. 40<ref>згодна [https://yandex.by/maps/org/baranovichi_fm/230757325819/?ll=26.017232%2C53.127560&z=16 Карце Яндэкс]</ref> | кіраўнікі = Святлана Мікалаеўна Кудраўцава | сайт = https://100fm.by/ | on-line_трансляция = }} '''Баранавічы FM''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне 30 жніўня 2013 г<ref>[https://100fm.by/about О радио — Барановичи FM]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]]. Вяшчае ў г. Баранавічы на частаце 100.0 FM<ref>[https://www.prfm.ru/radio/baranovichi-fm.html Радио Барановичи FM на сайце Рrfm.ru]</ref>. Радыус ахопу 70 км ад Баранавіч<ref>Елена ЮРКЕВИЧ. [https://zarya.by/news/glavnye-novosti/fm-radio-baranovichi-fm-otmetilo-10-letnij-jubilej/ FM-радио «Барановичи FM» отметило 10-летний юбилей] // [[Заря (газета)|Заря]], 01.09.2023</ref>, што ахоплівае [[Баранавіцкі раён]], [[Ляхавіцкі раён]], часткова [[Івацэвіцкі раён]] і некаторыя часткі [[Мінская вобласць|Міншчыны]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]]<ref>[Рэклама Баранавічы FM на Megapolis Media]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://100fm.by/ сайт станцыі] і шэраг прыкладанняў, у тым ліку нацыянальны радыёплэер radioplayer.by з пачатку 2024 г<ref>[https://baranovichi-gik.gov.by/ru/news-ru/view/radiostantsija-baranovichi-fm-voshla-v-sostav-pervogo-otechestvennogo-onlajn-radiopleera-3454-2024/ Радиостанция Барановичи FM вошла в состав первого отечественного онлайн-радиоплеера] // Официальный сайт Барановичского городского исполнительного комитета, 08.01.2024</ref>. == Праграмы == * Бодрое утро * Еще не вечер * Наши песни * Студия 100 * Music Non-Stop<ref>[https://100fm.by/programs Программы — Баранович FM]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://100fm.by/ Афіцыйны сайт] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Баранавічы]] en8wjeoojy7ykbwvghxgph7zyuzo21d 5125580 5125579 2026-04-13T18:28:18Z Андрэй 2403 Б 152769 5125580 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва = Баранавічы FM | лагатып = | горад = [[Баранавічы]] | краіна = [[Беларусь]] | слоган = | фармат = Hot Adult Contemporary<ref>згодна [http://belsmi.by/index/smi/radio/smi368/ СМІ Беларусі]</ref> | час_вяшчання = кругласутачны | зона_вяшчання = 70 км вакол Баранавіч | створана = [[30 жніўня]] [[2013]] г. | заснавальнік = | уладальнік = [[Баранавіцкі гарадскі выканаўчы камітэт]] | адрас = 220114, Баранавічы, [[Вуліца Гагарына (Баранавічы)|вул. Гагарына]], д. 40<ref>згодна [https://yandex.by/maps/org/baranovichi_fm/230757325819/?ll=26.017232%2C53.127560&z=16 Карце Яндэкс]</ref> | кіраўнікі = Святлана Мікалаеўна Кудраўцава | сайт = https://100fm.by/ | on-line_трансляция = }} '''Баранавічы FM''' — беларуская рэгіянальная радыёстанцыя, якая пачала вяшчанне 30 жніўня 2013 г<ref>[https://100fm.by/about О радио — Барановичи FM]</ref>. Мовы вяшчання — [[Руская мова|руская]]. Вяшчае ў г. Баранавічы на частаце 100.0 FM<ref>[https://www.prfm.ru/radio/baranovichi-fm.html Радио Барановичи FM на сайце Рrfm.ru]</ref>. Радыус ахопу 70 км ад Баранавіч<ref>Елена ЮРКЕВИЧ. [https://zarya.by/news/glavnye-novosti/fm-radio-baranovichi-fm-otmetilo-10-letnij-jubilej/ FM-радио «Барановичи FM» отметило 10-летний юбилей] // [[Заря (газета)|Заря]], 01.09.2023</ref>, што ахоплівае [[Баранавіцкі раён]], [[Ляхавіцкі раён]], часткова [[Івацэвіцкі раён]] і некаторыя часткі [[Мінская вобласць|Міншчыны]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыны]]<ref>[https://www.megapolis-reklama.by/uslugi/reklama-na-radio/brestskie-radiostancii/baranovichi-fm.html Рэклама Баранавічы FM на Megapolis Media]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://100fm.by/ сайт станцыі] і шэраг прыкладанняў, у тым ліку нацыянальны радыёплэер radioplayer.by з пачатку 2024 г<ref>[https://baranovichi-gik.gov.by/ru/news-ru/view/radiostantsija-baranovichi-fm-voshla-v-sostav-pervogo-otechestvennogo-onlajn-radiopleera-3454-2024/ Радиостанция Барановичи FM вошла в состав первого отечественного онлайн-радиоплеера] // Официальный сайт Барановичского городского исполнительного комитета, 08.01.2024</ref>. == Праграмы == * Бодрое утро * Еще не вечер * Наши песни * Студия 100 * Music Non-Stop<ref>[https://100fm.by/programs Программы — Баранович FM]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://100fm.by/ Афіцыйны сайт] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя: Баранавічы]] po0z8dln3vz9bhqnpl32ny99vwft87l 0 806142 5125588 2026-04-13T19:38:07Z J-ka Zadzvinski 5766 Новая старонка: «{{Infobox Museum |name = Археалагічны музей <br />Muzeum Archeologiczne w Poznaniu |image = |imagesize = |established = [[20 мая]] [[1862]] |location = {{POL}}: [[Познань]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 24|lat_sec =26.4240 |lon_dir = |lon_deg = 16|lon_min = 56|lon_sec = 05.3520 |address = Познань, вул. Водна 27 |opening_date= |closing_date= |architect = |фонд =...» 5125588 wikitext text/x-wiki {{Infobox Museum |name = Археалагічны музей <br />Muzeum Archeologiczne w Poznaniu |image = |imagesize = |established = [[20 мая]] [[1862]] |location = {{POL}}: [[Познань]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 24|lat_sec =26.4240 |lon_dir = |lon_deg = 16|lon_min = 56|lon_sec = 05.3520 |address = Познань, вул. Водна 27 |opening_date= |closing_date= |architect = |фонд = |visitors = |director = Мажэна Шмыт |curator = |карта =Польшча Познань }} '''Археалагічны музей у Познані''' ({{lang-pl|Muzeum Archeologiczne w Poznaniu}}) прысвечаны [[археалогія|археалогіі]], размешчаны на [[Водна (вуліца, Познань)|вуліцы Водна]] ([[Палац Гуркаў (Познань)|Палац Гуркаў]]) ў [[Познань|Познані]], змяшчае каштоўныя археалагічныя калекцыі з усёй [[Польшча|Польшчы]], а таксама з нееўрапейскіх краін. Установа прапануе наведвальнікам пастаянныя і часовыя выставы. Таксама займаецца адукацыйнай дзейнасцю, захаваннем гістарычных помнікаў і аховай археалагічнай спадчыны. Музей унесены ў [[Дзяржаўны рэестр музеяў Польшчы]], які каардынуе [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы|Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны]]. == Гісторыя == === Пачаткі археалагічнай музейнай справы ў Познані === Час пачатку музейнай справы ў горадзе адлічваюць з XIX стагоддзя. Нягледзячы на палітыку [[Германізацыя палякаў у Прусіі|германізацыі палякаў]] у [[Позен (правінцыя)|правінцыі Позен]], у 1857 годзе пры [[Познаньскае таварыства сяброў навукі|Познаньскім таварыстве сяброў навукі]] быў створаны «Музей польскіх і славянскіх старажытнасцей у Вялікім княстве Познаньскім». У 1882 годзе ўстанова змяніла сваю назву на «Музей імя Мельжынскіх». У першыя гады свайго існавання музей збіраў розныя нацыянальныя памятныя рэчы, якія тады лічыліся археалагічнымі артэфактамі. Калекцыя музея папаўнялася з ахвяраванняў і археалагічных раскопак. З ростам археалагічных раскопак напрыканцы XIX стагоддзя была створана Археалагічная камісія, мэтай якой было павышэнне ўзроўню правядзення археалагічных даследаванняў. З прычыны недахопу памяшканняў музейныя калекцыі ў першыя гады дзейнасці былі даступныя толькі спецыялістам. Адкрыццё першай выставы для шырокай публікі адбылося ў 1882 годзе. З нямецкага боку, падобным чынам праводзілася праца па стварэнню аналагічных таварыстваў, накіраваных на падкрэсленне нямецкага характару пазнаньскіх зямель. Галоўным месцам захавання нямецкіх археалагічных збораў стаў Музей імператара Фрыдрыха, размешчаны ў будынку сучаснага [[Нацыянальны музей (Познань)|Нацыянальнага музея ў Познані]]. === Міжваенны перыяд. Другая сусветная вайна === Пасля аднаўлення незалежнасці польскай дзяржавы Музей імператара Фрыдрыха перайшоў у польскія рукі і быў пераўтвораны ў Велікапольскі музей. У 1923 і 1924 гадах адбылося аб’яднанне Велікапольскага музея і Музея імя Мельжынскіх. Археалагічная дзейнасць Велікапольскага музея ў міжваенны перыяд ажыццяўлялася ў шырокіх маштабах: праводзілася значная колькасць раскопак, арганізоўваліся пастаянныя і часовыя выставы, была створана багатая археалагічная бібліятэка і сабраныя значныя архіўныя матэрыялы. Акрамя таго, музей наладжваў супрацоўніцтва з рознымі еўрапейскімі і амерыканскімі ўстановамі, звязанымі з археалогіяй. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] акупацыйныя ўлады аднавілі дзейнасць Музея імператара Фрыдрыха. У 1940 годзе археалагічныя калекцыі былі выдзелены з адноўленага музея Фрыдрыха і перададзены створанаму Краёваму ўпраўленню перадгісторыі. Гістарычная палітыка акупацыйных улад прывяла да таго, што археалагічная дзейнасць у Велікапольшчы фактычна ажыццяўлялася на працягу ўсяго перыяду нямецкай акупацыі. === Мірны час === Пасля Другой сусветнай вайны, нягледзячы на шматлікія цяжкасці, у адносна кароткі тэрмін удалося аднавіць пазнаньскі музей, які атрымаў назву '''Музей перадгісторыі'''. Былі ліквідаваны асноўныя наступствы ваенных пашкоджанняў, а таксама вернута значная частка вывезеных збораў. Музей займаўся пераважна археалогіяй першабытнай і раннесярэднявечнай эпох. Праводзіліся археалагічныя даследаванні, збіралася навуковая літаратура, выдаваліся часопісы і арганізоўваліся выставы. Важную ролю адыгрывалі выязныя часовыя экспазіцыі, якія дасягалі невялікіх гарадоў Велікапольшчы. З цягам часу музей пашыраўся за кошт новых аддзелаў і тэхнічных лабараторый. У 1949 годзе Музей перадгісторыі быў перайменаваны ў Археалагічны музей. У цяперашні будынак, які размяшчаецца ў Палацы Гуркаў, ён пераехаў у 1954 годзе. Сам будынак быў часткова знішчаны падчас вайны, а яго аднаўленне працягвалася да 1968 года. На працягу ўсяго перыяду [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] музей працягваў і пашыраў дзейнасць па розных праектах. У другой палове 1960-х гадоў [[Лех Кжыжаняк]], пазнейшы дырэктар, прыняў удзел у археалагічных даследаваннях на тэрыторыі [[Егіпет|Егіпта]], што паклала пачатак зацікаўленасці музея археалогіяй [[Класічная археалогія|міжземнаморскага рэгіёна]]. З гэтага часу з’явіліся выставы, якія знаёмілі наведвальнікаў з цывілізацыямі Афрыкі. == Навукова-арганізацыйныя дасягненні музея == Пазнанскі музей спачатку быў зацікаўлены пераважна ў даследаванні дагістарычнага перыяду Велікапольшчы. Першыя раскопкі на гэтай тэрыторыі праводзіліся археолагамі-аматарамі. Помнікі і апісанні першых даследаванняў у значнай ступені былі сабраныя Пазнанскім таварыствам прыхільнікаў навук, якое з цягам часу ператварылася ў Археалагічны музей. Таварыства прыхільнікаў навук таксама самастойна арганізоўвала раскопачныя даследаванні. Першым польскім прафесійным археолагам у Вялікапольшчы быў Юзэф Кастжэўскі, які лічыцца бацькам польскай археалогіі. Ён быў сузаснавальнікам створанага ў 1919 годзе Пазнанскага ўніверсітэта, пазнейшага Універсітэта імя Адама Міцкевіча, а таксама ініцыятарам многіх археалагічных праектаў у Вялікапольшчы і Познані. У значнай ступені дзякуючы яму супрацоўнікі музея і сама ўстанова дагэтуль адыгрываюць важную ролю ў арганізацыі археалагічных даследаванняў на тэрыторыі Польшчы, а таксама ў басейне Міжземнага мора. == Дырэктары == * [[Юзаф Костшэўскі]] (1949–1958) * [[Багдан Костшэўскі]] (1958–1968) * [[Уладзімеж Блашчык]] (1969–1981) * [[Лех Кжыжаняк]] (1982–2004) * [[Марак Хладніцкі]] (2004–2007) * [[Мажэна Шмыт]] (з 2007) rpqqgmdup0z64ghilaikd9jfer8z14b 0 806143 5125589 2026-04-13T19:45:52Z IshaBarnes 124956 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1344398008|BlackBerry Limited]]» 5125589 wikitext text/x-wiki '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з'яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З'яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з Android павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем iOS і Android. CNN назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу QNX.<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html "BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry"]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ "Research In Motion's BlackBerry 10 and New Devices"]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html "BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry"]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у ''Washington Post'' : «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым CEO кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв'ю агенцтву Reuters.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул ''New York Times'' сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнае забеспячэнне. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86% ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 11m6bez4n5namo90870ytjnlb7ut5pd 5125590 5125589 2026-04-13T19:48:03Z IshaBarnes 124956 афармленне 5125590 wikitext text/x-wiki '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з Android павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем iOS і Android. CNN назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу QNX.<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у ''Washington Post'' : «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым CEO кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву Reuters.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул ''New York Times'' сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнае забеспячэнне. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] d8vdcismk6k7rg8y6qcvfdm763auhzu 5125591 5125590 2026-04-13T19:49:25Z IshaBarnes 124956 шаблон 5125591 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з Android павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем iOS і Android. CNN назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу QNX.<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у ''Washington Post'' : «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым CEO кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву Reuters.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул ''New York Times'' сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнае забеспячэнне. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 1vv4gvn0d90f153akndf115b7gxda8y 5125594 5125591 2026-04-13T19:53:00Z IshaBarnes 124956 афармленне 5125594 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і Android. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у ''Washington Post'' : «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7tdbl9xth3vc4xw1elqxiot88hus5ib 5125595 5125594 2026-04-13T20:04:36Z IshaBarnes 124956 шаблон 5125595 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і Android. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у ''Washington Post'' : «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3udcjy0wthar5g5epkzeocin76ugh9b 5125597 5125595 2026-04-13T20:06:48Z IshaBarnes 124956 спасылка 5125597 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry (з англ. [[ажына]]) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і Android. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i4ms8sa8a0fqum4reoemfyvxrf0bnvh 5125598 5125597 2026-04-13T20:08:33Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5125598 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry ({{lang-en|[[ажына]]}}) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і Android. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 07f67ku3jgydmqde47cg6c1tt2tm9po 5125599 5125598 2026-04-13T20:10:59Z IshaBarnes 124956 катэгорыі 5125599 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і прадухілення хакерскіх атак, а таксама валодае крытычна важнымі патэнтамі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry ({{lang-en|[[ажына]]}}) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284|lastauthoramp=live}}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і Android. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> <ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}</ref> <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding">{{Cite news|url-status=dead|archivedate=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/ «Research In Motion’s BlackBerry 10 and New Devices»]. </cite></ref> Змена назвы была зроблена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry». <ref name="onebrand">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html «BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry»]. </cite></ref> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла». <ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову Інтэрнэту рэчаў».<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465|url-status=live}}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся іх тэлефонамі да Android.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Канады]] [[Катэгорыя:ІТ-кампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] nq6bm8v8qzkxlbc0wjz1290zz36kulu 5125653 5125599 2026-04-13T22:12:25Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне 5125653 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і [[Кібербяспека|прадухілення хакерскіх атак]], а таксама валодае крытычна важнымі [[патэнт]]амі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry ({{lang-en|[[ажына]]}}) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book |last=Leigh |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |title=Nostalgia Nerd's Gadgets, Gizmos & Gimmicks: A Potted History of Personal Tech |date=2022-10-13 |publisher=Octopus |isbn=978-1-78157-889-6 |language=en |access-date=October 29, 2023 |archive-date=October 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |url-status=live }}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|title=BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry|agency=Bloomberg|newspaper=Toronto Star|date=January 30, 2013|access-date=January 30, 2013|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і [[Android]]. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|title=RIM layoffs blamed on failure to innovate|work=Toronto Star|date=July 28, 2011|access-date=March 10, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand"/><ref name=wsj-bb10rebranding>{{cite news|title=Research In Motion's BlackBerry 10 and New Devices|url=http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|publisher=The Wall Street Journal|access-date=January 30, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|archive-date=January 31, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|title=BlackBerry 10 to launch January 30|publisher=The Toronto Star|date=November 12, 2012|access-date=August 24, 2017|archive-date=December 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{cite news|title=RIM Changes Company Name to BlackBerry|first=Hugo|last=Miller|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|publisher=Bloomberg News|date=January 30, 2013|access-date=February 2, 2013|quote=The company has discussed dropping the RIM name for some time, said Boulben, who was hired as marketing chief last May.|archive-date=December 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding"/> Назва была зменена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry».<ref name="onebrand"/> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу.<ref>{{cite news|title=Here's who might want to buy BlackBerry|url=http://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|access-date=August 13, 2013|newspaper=Quartz|date=August 12, 2013|author=Leo Mirani|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|title=BlackBerry Ad Campaign Seeks to Reassure Customers|date=October 15, 2013|access-date=October 15, 2013|newspaper=ABC News|author=Rob Gillies|archive-date=October 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла».<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|title=BlackBerry agrees to be acquired by Fairfax Financial Holdings Limited|date=September 24, 2013|access-date=September 24, 2013|newspaper=Washington Post|author=Hayley Tsukayama|archive-date=December 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|title=No love lost for BlackBerry, Watsa after surprise deal|date=November 6, 2013|work=Reuters India|access-date=July 6, 2021|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|title=Meet BlackBerry's John Chen, turnaround artist|last=SILCOFF|first=SEAN|date=November 4, 2013|access-date=June 12, 2017|language=en-ca|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|title=BlackBerry CEO would consider handset unit sale, eyes investments|date=April 9, 2014|work=Reuters|access-date=June 12, 2017|archive-date=July 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]]».<ref>{{Cite news|url=http://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets/|title=Devices Business is an Important Part of Our End-to-End Strategy|access-date=June 12, 2017|language=en|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{cite news |title=BlackBerry to Launch Android Smartphone |url=https://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |website=Wall Street Journal |date=September 25, 2015 |publisher=Dow Jones & Co |access-date=September 25, 2015 |last1=Dummett |first1=Ben |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |url-status=live }}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся прыладамі з BlackBerry OS і BlackBerry 10.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Канады]] [[Катэгорыя:ІТ-кампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] pzsrucbd098juce45183g7tnwz1gaom 5125654 5125653 2026-04-13T22:14:01Z IshaBarnes 124956 вычытаны 5125654 wikitext text/x-wiki {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і [[Кібербяспека|прадухілення хакерскіх атак]], а таксама валодае крытычна важнымі [[патэнт]]амі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry ({{lang-en|[[ажына]]}}) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book |last=Leigh |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |title=Nostalgia Nerd's Gadgets, Gizmos & Gimmicks: A Potted History of Personal Tech |date=2022-10-13 |publisher=Octopus |isbn=978-1-78157-889-6 |language=en |access-date=October 29, 2023 |archive-date=October 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |url-status=live }}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|title=BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry|agency=Bloomberg|newspaper=Toronto Star|date=January 30, 2013|access-date=January 30, 2013|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і [[Android]]. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|title=RIM layoffs blamed on failure to innovate|work=Toronto Star|date=July 28, 2011|access-date=March 10, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand"/><ref name=wsj-bb10rebranding>{{cite news|title=Research In Motion's BlackBerry 10 and New Devices|url=http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|publisher=The Wall Street Journal|access-date=January 30, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|archive-date=January 31, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|title=BlackBerry 10 to launch January 30|publisher=The Toronto Star|date=November 12, 2012|access-date=August 24, 2017|archive-date=December 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{cite news|title=RIM Changes Company Name to BlackBerry|first=Hugo|last=Miller|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|publisher=Bloomberg News|date=January 30, 2013|access-date=February 2, 2013|quote=The company has discussed dropping the RIM name for some time, said Boulben, who was hired as marketing chief last May.|archive-date=December 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding"/> Назва была зменена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry».<ref name="onebrand"/> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу.<ref>{{cite news|title=Here's who might want to buy BlackBerry|url=http://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|access-date=August 13, 2013|newspaper=Quartz|date=August 12, 2013|author=Leo Mirani|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|title=BlackBerry Ad Campaign Seeks to Reassure Customers|date=October 15, 2013|access-date=October 15, 2013|newspaper=ABC News|author=Rob Gillies|archive-date=October 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла».<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|title=BlackBerry agrees to be acquired by Fairfax Financial Holdings Limited|date=September 24, 2013|access-date=September 24, 2013|newspaper=Washington Post|author=Hayley Tsukayama|archive-date=December 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|title=No love lost for BlackBerry, Watsa after surprise deal|date=November 6, 2013|work=Reuters India|access-date=July 6, 2021|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|title=Meet BlackBerry's John Chen, turnaround artist|last=SILCOFF|first=SEAN|date=November 4, 2013|access-date=June 12, 2017|language=en-ca|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|title=BlackBerry CEO would consider handset unit sale, eyes investments|date=April 9, 2014|work=Reuters|access-date=June 12, 2017|archive-date=July 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]]».<ref>{{Cite news|url=http://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets/|title=Devices Business is an Important Part of Our End-to-End Strategy|access-date=June 12, 2017|language=en|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{cite news |title=BlackBerry to Launch Android Smartphone |url=https://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |website=Wall Street Journal |date=September 25, 2015 |publisher=Dow Jones & Co |access-date=September 25, 2015 |last1=Dummett |first1=Ben |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |url-status=live }}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся прыладамі з BlackBerry OS і BlackBerry 10.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Канады]] [[Катэгорыя:ІТ-кампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] n5xjnf03b0gxi95l02scvqnspuqjtvl 5125661 5125654 2026-04-13T22:27:53Z IshaBarnes 124956 шаблон 5125661 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|BlackBerry (значэнні)}} {{пра|брэнд мабільных прылад|BlackBerry}} {{Кампанія}} '''BlackBerry Limited''', раней '''Research In Motion''' ('''RIM''') — [[Канада|канадская]] [[кампанія]], найбольш вядомая як распрацоўшчык мабільных прылад пад брэндам [[BlackBerry]]. Кампанія займала вялікую частку рынку [[Смартфон|смартфонаў]] у канцы 2000-х гадоў, аднак не вытрымала канкурэнцыі з [[Apple]] і [[Google]] і страціла свае пазіцыі. У выніку кампанія засяродзілася на [[Распрацоўка праграмнага забеспячэння|распрацоўцы праграмнага забеспячэння]] і паслугах у галіне [[Кібербяспека|кібербяспекі]] і адмовілася ад далейшай распрацоўкі мабільных прылад. Апошні смартфон BlackBerry, BlackBerry Key2 LE, быў выпушчаны ў 2018 годзе. Станам на 2026 год BlackBerry Limited прадастаўляе праграмнае забеспячэнне і паслугі для [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]] і [[Кібербяспека|прадухілення хакерскіх атак]], а таксама валодае крытычна важнымі [[патэнт]]амі на праграмнае забеспячэнне. == Гісторыя == [[Файл:Research_In_Motion_Logo.svg|справа|міні|Лагатып Research In Motion]] Кампанія Research In Motion Limited была заснавана ў 1984 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|title=Research In Motion History|website=Blackberry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711073615/http://www.blackberry.com/select/get_the_facts/pdfs/rim/rim_history.pdf|archive-date=July 11, 2019|access-date=February 27, 2026|url-status=dead}}</ref> Яе першыя распрацоўкі датычыліся тэхналогій бесправадной перадачы даных і праграмнага забеспячэння для сетак стандарту Mobitex. У 1990 годзе RIM выпусціла счытвальнік кодаў з фільмавай стужкі DigiSync. <ref name="verge">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|title=Research, no motion: How the BlackBerry CEOs lost an empire|author=Hicks|first=Jesse|date=February 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330224237/http://www.theverge.com/2012/2/21/2789676/rim-blackberry-mike-lazaridis-jim-balsillie-lost-empire|archive-date=March 30, 2016|access-date=March 9, 2013|url-status=live}}</ref> У 1994 годзе кампанія выпусціла першы мабільны тэрмінал для продажаў стандарту Mobitex. У тым жа годзе яна атрымала прэмію «Эмі» за тэхнічныя інавацыі і прэмію KPMG за высокія тэхналогіі. У 1995 годзе кампанія прадставіла першы радыёмадэм стандарту PCMCIA Type II для сетак Mobitex пад назвай Freedom. У 1996 годзе кампанія прадставіла першы пэйджар для двухбаковага абмену паведамленнямі пад назвай Interactive Pager, таксама вядомы як RIM-900. Прататып пейджара быў распрацаваны пры падтрымцы карпарацыі [[Intel]]. Кампанія супрацоўнічала з RAM Mobile Data і [[Ericsson]], каб зрабіць двухбаковай бесправадную сетку перадачы даных ад Ericsson. У жніўні 1997 года прататып новага пэйджара пад назвай Inter@ctive Pager 950 (пазней BlackBerry 950) быў паспяхова прадстаўлены кіраўніцтву BellSouth, што прывяло да кантракту на пастаўку 100 000 прылад агульнай вартасцю 70 мільёнаў долараў. Выпуск гэтага пейджара пачаўся ў 1998 годзе. У 1999 годзе RIM выпусціла пэйджар BlackBerry 850. Гэта была першая прылада, якая выкарыстоўвала аперацыйную сістэму BlackBerry OS. Назву BlackBerry ({{lang-en|[[ажына]]}}) пэйджар атрымаў з-за падабенства яго клавіятуры з [[Касцянка|касцянкамі]] ажыны.<ref>{{Cite book |last=Leigh |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |title=Nostalgia Nerd's Gadgets, Gizmos & Gimmicks: A Potted History of Personal Tech |date=2022-10-13 |publisher=Octopus |isbn=978-1-78157-889-6 |language=en |access-date=October 29, 2023 |archive-date=October 31, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031035207/https://books.google.com/books?id=99xpEAAAQBAJ&dq=rim+blackberry+keyboard+named+after+druplets+blackberry+fruit&pg=PT284 |url-status=live }}</ref> У красавіку 2000 года была выпушчана прылада BlackBerry 957. Яна мела функцыі пэйджара і кліента электроннай пошты, а таксама прадастаўляла доступ у Інтэрнэт. Функцыянальнасць BlackBerry OS развівалася, падтрымка шыфравання і S/MIME спрыяла папулярнасці BlackBerry у карпаратыўных колах ЗША і Канады. У 2002 годзе быў выпушчаны першы [[мабільны тэлефон]] BlackBerry — BlackBerry 5810. Ён працаваў у сетцы [[GSM]] і прапанаваў паслугі электроннай пошты і прагляду [[Вэб-сайт|вэб-сайтаў]] праз GPRS. У 2000-х RIM пачала выпускаць прылады BlackBerry для шырокага спажывецкага рынку. Першым тэлефонам BlackBerry з [[Мультымедыя|мультымедыйнымі]] функцыямі быў BlackBerry Pearl 8100. Серыя Pearl была вельмі папулярнай, як і наступныя серыі Curve і Bold. Колькасць карыстальнікаў BlackBerry па ўсім свеце працягвала павялічвацца. Нягледзячы на з’яўленне першага [[iPhone]] ад Apple у 2007 годзе, колькасць карыстальнікаў прылад BlackBerry працягвала расці да 2011 года. З’яўленне iPhone стала нагодай для RIM выпусціць свой першы смартфон з сэнсарным экранам у 2008 годзе {{—}} BlackBerry Storm. Ён добра прадаваўся, але меў дрэнныя водгукі і нізкую задаволенасць кліентаў.<ref name="onebrand">{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|title=BlackBerry 10 launch: RIM changes company name to BlackBerry|agency=Bloomberg|newspaper=Toronto Star|date=January 30, 2013|access-date=January 30, 2013|archive-date=August 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805130839/https://www.thestar.com/business/2013/01/30/blackberry_10_launch_rim_changes_company_name_to_blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="phonearena">{{Cite web|url=http://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|title=RIM BlackBerry Storm sold 500,000 units in the first month?|publisher=phonearena|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915064554/https://www.phonearena.com/news/RIM-BlackBerry-Storm-sold-500000-units-in-the-first-month_id3894/comments|archive-date=September 15, 2019|access-date=January 27, 2009|url-status=live}}</ref> У ЗША колькасць карыстальнікаў BlackBerry дасягнула прыблізна 21 мільёна восенню 2010 года.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 6, 2011|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106233205/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2011/1/comScore_Reports_November_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 6, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports October 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=December 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019040938/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/12/comScore_Reports_October_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=October 19, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2010/11/comScore_Reports_September_2010_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports September 2010 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=November 3, 2010|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731222543/http://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2010/11/comScore-Reports-September-2010-US-Mobile-Subscriber-Market-Share?cs_edgescape_cc=US|archive-date=July 31, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Агулам па усім свеце ў той час колькасць карыстальнікаў BlackBerry складала 36 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|title=Press Release: Research In Motion Reports Third Quarter Financial Results|date=December 17, 2009|publisher=CrackBerry|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708050752/http://crackberry.com/press-release-research-motion-reports-third-quarter-results|archive-date=July 8, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на тое, што продажы iPhone і прылад з [[Android]] павялічыліся ў ЗША, смартфоны BlackBerry мелі значны міжнародны рост. Па стане на 1 снежня 2012 года ў прылад кампаніі было 79 мільёнаў карыстальнікаў па ўсім свеце <ref>{{Cite web|url=http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|title=Research In Motion Reports Third Quarter Fiscal 2013 Results|date=December 20, 2012|publisher=Marketwired|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607132726/http://www.marketwire.com/press-release/research-in-motion-reports-third-quarter-fiscal-2013-results-nasdaq-rimm-1740316.htm|archive-date=June 7, 2013|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref>, аднак толькі 9 мільёнаў засталося ў ЗША.<ref>{{Cite web|url=http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|title=comScore Reports November 2012 U.S. Mobile Subscriber Market Share|date=January 3, 2013|publisher=comScore|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114023311/http://www.comscore.com/Insights/Press_Releases/2013/1/comScore_Reports_November_2012_U.S._Mobile_Subscriber_Market_Share|archive-date=January 14, 2014|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Нягледзячы на працяг росту кампаніі па ўсім свеце, інвестары і СМІ пачалі абмяркоўваць яе здольнасць канкураваць з прыладамі пад кіраваннем [[iOS]] і [[Android]]. [[CNN]] назваў BlackBerry адным з шасці брэндаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Пасля шматлікіх спроб мадэрнізаваць Blackberry OS, RIM набыла кампанію QNX Software Systems, якая валодала аперацыйнай сістэмай рэальнага часу [[QNX]].<ref>{{Cite web|url=http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|title=Research In Motion to Acquire QNX Software Systems from Harman International|publisher=QNX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513002639/http://www.qnx.com/news/pr_4114_1.html%20News%20Release|archive-date=May 13, 2015|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> 27 верасня 2010 года RIM абвясціла аб стварэнні планшэта BlackBerry PlayBook. Гэта быў першы прадукт кампаніі, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму, заснаваную на QNX. BlackBerry PlayBook быў выпушчаны ў ЗША і Канадзе 19 красавіка 2011 года. Крытыкі адзначалі, што ён быў выпушчаны паспешліва і не быў дапрацаваны, што прывяло да нізкіх продажаў і ў выніку спісання запасаў коштам 485 мільёнаў долараў.<ref>{{Cite web|url=http://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|title=BlackBerry Bust: RIM Takes a $485 Million Hit on the Ailing PlayBook|author=Warren|first=Christina|date=December 2, 2011|publisher=Mashable|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729171941/https://mashable.com/2011/12/02/playbook-485-million-charge/|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Летам 2011 года кампанія звольніла 2000 супрацоўнікаў, спасылаючыся на запаволены рост.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|title=RIM layoffs blamed on failure to innovate|work=Toronto Star|date=July 28, 2011|access-date=March 10, 2013|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112003912/https://www.thestar.com/business/2011/07/28/rim_layoffs_blamed_on_failure_to_innovate.html|url-status=live}}</ref> У сакавіку 2012 года кампанія паведаміла аб сваіх першых фінансавых стратах за многія годы.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|title=RIM announces Q4 2012 earnings, Jim Balsillie resigns from board, company plans to refocus on enterprise|author=Melanson|first=Donald|date=March 29, 2012|publisher=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918145614/https://www.engadget.com/2012/03/29/rim-announces-q4-2012-earnings-jim-balsillie-resigns-from-compa/|archive-date=September 18, 2018|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> Было абвешчана аб рэструктурызацыі кампаніі, планах звольніць 5000 супрацоўнікаў і замяніць шматлікіх кіраўнікоў.<ref>{{Cite web|url=http://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|title=BlackBerry 10 operating system delayed until 2013, says RIM|author=Smith|first=Chris|date=June 28, 2012|publisher=TechRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729131124/https://www.techradar.com/news/phone-and-communications/mobile-phones/blackberry-10-operating-system-delayed-until-2013-says-rim-1087414|archive-date=July 29, 2020|access-date=June 21, 2013|url-status=live}}</ref> У студзені 2013 года пасля шматлікіх затрымак RIM афіцыйна выпусціла аперацыйную сістэму BlackBerry 10 і два смартфоны з ёй: BlackBerry Z10 і BlackBerry Q10. <ref name="onebrand"/><ref name=wsj-bb10rebranding>{{cite news|title=Research In Motion's BlackBerry 10 and New Devices|url=http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|publisher=The Wall Street Journal|access-date=January 30, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130131200144/http://stream.wsj.com/story/research-in-motions-blackberry-10-and-new-devices/SS-2-150702/|archive-date=January 31, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|title=BlackBerry 10 to launch January 30|publisher=The Toronto Star|date=November 12, 2012|access-date=August 24, 2017|archive-date=December 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226060047/http://www.thestar.com/business/article/1286254--rim-sets-blackberry-10-launch-for-january|url-status=live}}</ref> Падчас прэзентацыі BlackBerry 10 кампанія таксама абвясціла, што зменіць назву з Research In Motion на BlackBerry.<ref name="bloom namechange">{{cite news|title=RIM Changes Company Name to BlackBerry|first=Hugo|last=Miller|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|publisher=Bloomberg News|date=January 30, 2013|access-date=February 2, 2013|quote=The company has discussed dropping the RIM name for some time, said Boulben, who was hired as marketing chief last May.|archive-date=December 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230204654/http://www.bloomberg.com/news/2013-01-30/rim-changes-company-name-to-blackberry.html|url-status=live}}</ref><ref name="wsj-bb10rebranding"/> Назва была зменена, каб «паставіць брэнд BlackBerry у цэнтр» разнастайных брэндаў кампаніі, а таксама таму, што кліенты на некаторых рынках «ужо ведаюць кампанію як BlackBerry».<ref name="onebrand"/> 12 жніўня 2013 года кампанія абвясціла, што адкрыта для продажу.<ref>{{cite news|title=Here's who might want to buy BlackBerry|url=http://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|access-date=August 13, 2013|newspaper=Quartz|date=August 12, 2013|author=Leo Mirani|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806141237/https://qz.com/114182/heres-who-might-want-to-buy-blackberry/|url-status=live}}</ref> 15 кастрычніка 2013 года кампанія апублікавала адкрыты ліст у 30 выданнях у дзевяці краінах, каб запэўніць кліентаў, што BlackBerry будзе працягваць працаваць. <ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|title=BlackBerry Ad Campaign Seeks to Reassure Customers|date=October 15, 2013|access-date=October 15, 2013|newspaper=ABC News|author=Rob Gillies|archive-date=October 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022043032/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory/blackberry-ad-campaign-seeks-reassure-customers-20569945|url-status=live}}</ref> Энтані Майкл Сабіна, прафесар Універсітэта Святога Джона, заявіў у [[Washington Post]]: «Гэта апошняя спроба BlackBerry проста выжыць перад абліччам разгромнай канкурэнцыі на рынку, які яна па сутнасці стварыла».<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|title=BlackBerry agrees to be acquired by Fairfax Financial Holdings Limited|date=September 24, 2013|access-date=September 24, 2013|newspaper=Washington Post|author=Hayley Tsukayama|archive-date=December 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216081147/https://www.washingtonpost.com/business/technology/blackberry-agrees-to-be-acquired-by-fairfax-financial-holdings-limited/2013/09/23/94eacb2a-2477-11e3-ad0d-b7c8d2a594b9_story.html|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2013 года новым [[CEO]] кампаніі стаў Джон Чэн.<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|title=No love lost for BlackBerry, Watsa after surprise deal|date=November 6, 2013|work=Reuters India|access-date=July 6, 2021|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002633/https://in.reuters.com/article/blackberry-watsa-idINDEE9A503X20131106|url-status=dead}}</ref> Паводле Globe and Mail, BlackBerry спадзявалася, што Чэн зможа выратаваць кампанію.<ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|title=Meet BlackBerry's John Chen, turnaround artist|last=SILCOFF|first=SEAN|date=November 4, 2013|access-date=June 12, 2017|language=en-ca|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112025527/https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/who-is-john-chen-the-man-named-to-rescue-blackberry/article15240527/|url-status=live}}</ref> У красавіку 2014 года Чэн распавёў пра сваю стратэгію рэструктурызацыі ў інтэрв’ю агенцтву [[Reuters]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|title=BlackBerry CEO would consider handset unit sale, eyes investments|date=April 9, 2014|work=Reuters|access-date=June 12, 2017|archive-date=July 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726235234/https://www.reuters.com/article/us-blackberry-ceo-idUSBREA3822M20140409|url-status=live}}</ref> Ён паведаміў, што плануе супрацоўнічаць з іншымі кампаніямі ў такіх галінах як ахова здароўя, фінансавыя і юрыдычныя паслугі. Пазней ён удакладніў, што стварэнне прылад BlackBerry застаецца часткай яго стратэгіі, і што кампанія таксама імкнецца інвеставаць у «новыя рашэнні, якія дапамогуць забяспечыць аснову [[Інтэрнэт рэчаў|Інтэрнэту рэчаў]]».<ref>{{Cite news|url=http://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets/|title=Devices Business is an Important Part of Our End-to-End Strategy|access-date=June 12, 2017|language=en|archive-date=August 17, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200817120137/https://blogs.blackberry.com/2014/04/not-leaving-handsets|url-status=live}}</ref> У маі 2014 года на інданезійскім рынку, дзе брэнд карыстаўся асаблівай папулярнасцю, быў прадстаўлены бюджэтны BlackBerry Z3. Гэты тэлефон быў выраблены ў партнёрстве з тайваньскім вытворцам Foxconn Technology Group, які займаўся дызайнам і распаўсюджваннем тэлефона. Артыкул [[New York Times]] сцвярджаў, што бюджэтны тэлефон быў спробай атрымаць прыбытак для кампаніі, адначасова з пераключэннем увагі арганізацыі на продаж паслуг і праграмнага забеспячэння. У верасні 2015 года Чэн прадставіў смартфон BlackBerry Priv, які выкарыстоўваў аперацыйную сістэму Android разам з праграмным забеспячэннем ад BlackBerry.<ref>{{cite news |title=BlackBerry to Launch Android Smartphone |url=https://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |website=Wall Street Journal |date=September 25, 2015 |publisher=Dow Jones & Co |access-date=September 25, 2015 |last1=Dummett |first1=Ben |archive-date=November 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108100158/http://www.wsj.com/articles/blackberry-to-launch-android-smartphone-1443181465 |url-status=live }}</ref> У першым квартале 2022 года прыбытак ад праграм для кібербяспекі (107 мільёнаў долараў) і Інтэрнэту рэчаў (43 мільёны долараў) складаў у сукупнасці 86 % ад агульнага прыбытку кампаніі.<ref>{{Cite web|url=https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|title=BlackBerry Limited (BB) Q1 2022 Earnings Call Transcript|website=The Motley Fool|date=June 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625083022/https://www.fool.com/earnings/call-transcripts/2021/06/25/blackberry-limited-bb-q1-2022-earnings-call-transc/|archive-date=June 25, 2021|access-date=June 25, 2021|url-status=live}}</ref> 4 студзеня 2022 года кампанія вывела з эксплуатацыі інфраструктуру, якая выкарыстоўваліся прыладамі з BlackBerry OS і BlackBerry 10.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|title=BlackBerry's Transformation Journey and Our Smartphone Heritage|author=blogs.blackberry.com|website=blogs.blackberry.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104190244/https://blogs.blackberry.com/en/2022/01/blackberrys-transformation-journey-and-our-smartphone-heritage|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref> 30 кастрычніка 2023 года Джон Чэн абвясціў аб сваёй адстаўцы з пасады CEO. <ref name="linkedin-ceo">{{Cite web|lang=en|url=https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|title=BlackBerry names new CEO|website=LinkedIn|date=2023-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211173036/https://www.linkedin.com/news/story/blackberry-names-new-ceo-5854012/|archive-date=December 11, 2023|access-date=2023-12-11|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[BlackBerry]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Канады]] [[Катэгорыя:ІТ-кампаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Нью-Ёркскай біржы]] evirubdwuomy3irufijdg2blknaxcj4 0 806144 5125593 2026-04-13T19:50:04Z IshaBarnes 124956 старонка-перасылка 5125593 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[BlackBerry Limited]] 7sr02sh6ifnd7kxwukr4w0lrwhmjood 0 806145 5125606 2026-04-13T20:35:45Z Lš-k. 16740 Перасылае да [[Жазэф Фушэ]] 5125606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазэф Фушэ]] qd8izt8qf7od4gb4x8ako0ez6yk3kf4 5125607 5125606 2026-04-13T20:35:59Z Lš-k. 16740 Мэта перасылкі зменена з [[Жазэф Фушэ]] на [[Жазеф Фушэ]] 5125607 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жазеф Фушэ]] rz0xd6dab0z83luci5kz8h1bfbnyeat 14 806146 5125616 2026-04-13T20:53:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1862|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1862}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:1862 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125616 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1862|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1862}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:1862 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] dk9uvo2o2zj5oc3nah909bo5o6vkl2o 14 806147 5125619 2026-04-13T20:54:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1861|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1861}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:1861 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125619 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1861|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1861}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:1861 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] kygs7mxznbqpwi6cdw47aydsn6wq9c3 14 806148 5125622 2026-04-13T20:56:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1863|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1863}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:1863 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125622 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1863|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1863}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:1863 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] kr3drw7l11xg52hq5xs4me99u3rdfc9 14 806149 5125623 2026-04-13T20:57:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1864|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1864}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125623 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1864|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1864}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:1864 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] guogzzhe4fikkh7rastjdxxz5a9qxtq 14 806150 5125624 2026-04-13T20:58:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1866|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1866}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1866 годзе]] [[Катэгорыя:1866 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125624 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1866|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1866}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1866 годзе]] [[Катэгорыя:1866 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] g95in4lwzvwh5skn3m3ozyzrgbeji14 14 806151 5125625 2026-04-13T20:59:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1867|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1867}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1867 годзе]] [[Катэгорыя:1867 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125625 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1867|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1867}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1867 годзе]] [[Катэгорыя:1867 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] boil7g3dtyv6lztoynmixknm9c2u5xz 14 806152 5125626 2026-04-13T21:00:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1869|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1869}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1869 годзе]] [[Катэгорыя:1869 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125626 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1869|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1869}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1869 годзе]] [[Катэгорыя:1869 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1860-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] m6ujrl4byo8gdhw6vi5wgkghttib05a 14 806153 5125630 2026-04-13T21:09:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1924|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1924}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:1924 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125630 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1924|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1924}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:1924 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] g257mxlux6brhsv0q0qkq1di67ht7sf 14 806154 5125631 2026-04-13T21:10:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1921|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1921}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:1921 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125631 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1921|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1921}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:1921 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 0cyz8y79007cn3qkhjdhfi3rndo2elx 14 806155 5125632 2026-04-13T21:13:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1922|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1922}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:1922 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125632 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1922|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1922}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1922 годзе]] [[Катэгорыя:1922 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] ss7839xjtgeytqaxn0lm538va0fe1zo 14 806156 5125633 2026-04-13T21:14:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1923|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1923}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:1923 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125633 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1923|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1923}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:1923 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] ksvjp6uttxose24y6ont0h8g90h6e4e 14 806157 5125634 2026-04-13T21:15:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1927|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1927}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1927 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125634 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1927|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1927}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1927 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] trq2g4riv48jt9lvexo88923w63trgl 14 806158 5125635 2026-04-13T21:17:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1928|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1928}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:1928 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125635 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1928|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1928}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1928 годзе]] [[Катэгорыя:1928 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 8h7lu6pbrn8mgz9ljqohqmwj4lojltb 14 806159 5125636 2026-04-13T21:18:15Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1929|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1929}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:1929 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125636 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1929|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1929}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:1929 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 5dbyy15suupyzo6d1zbzmrp66iuwigr 14 806160 5125637 2026-04-13T21:19:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1930|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1930}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:1930 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125637 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1930|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1930}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:1930 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1930-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] tqnqev99uc6ttm1661r1ghsuxwidis7 14 806161 5125639 2026-04-13T21:24:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Зніклі|202|6}}» 5125639 wikitext text/x-wiki {{Зніклі|202|6}} 62847ng1hloari0p1dog8l47lqovj5k 14 806162 5125640 2026-04-13T21:27:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле краін|Славакія]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Славакіі]]» 5125640 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле краін|Славакія]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Славакіі]] 1omwoi136hjcorwvxx4bnpw3caawjtt 14 806163 5125641 2026-04-13T21:29:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле краін]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы ЗША]]» 5125641 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле краін]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы ЗША]] hdc6qcy93xhhv1uf00u84vrsij1xa5e 14 806164 5125643 2026-04-13T21:49:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Літаратура Расіі]] [[Катэгорыя:Культура Якуціі]]» 5125643 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратура Расіі]] [[Катэгорыя:Культура Якуціі]] 4v6oemb6f99sey4z5v53mna76rapgq9 14 806165 5125645 2026-04-13T21:56:46Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2006|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2006]]» 5125645 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2006|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2006]] tmc13tw59dd2m1bjc2h4rzxd2m2m0gg 14 806166 5125646 2026-04-13T21:57:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2008|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2008]]» 5125646 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2008|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2008]] rsksah3i87317ix116czvhgbc8ze3wd 14 806167 5125647 2026-04-13T21:59:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2012|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2012]]» 5125647 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2012|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2012]] jxlx4a42nvq49cr52c7r1yd5brkkjhf 14 806168 5125648 2026-04-13T22:00:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2014|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2014]]» 5125648 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2014|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2014]] 1rz0y8vct87igjo9bsl38casujzqi1q 14 806169 5125650 2026-04-13T22:01:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2015|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2015]]» 5125650 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|2015|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|2015]] 6njfhofhquzshcbl1xxn7nqmjtvgvy2 14 806170 5125651 2026-04-13T22:03:32Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1981|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1981]]» 5125651 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1981|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1981]] dasy3mozi9jnc6dp2ihd8omec45z0qo 14 806171 5125652 2026-04-13T22:08:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1992|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1992]] [[Катэгорыя:Творы 1992 года]] [[Катэгорыя:1992 год у літаратуры]]» 5125652 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1992|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1992]] [[Катэгорыя:Творы 1992 года]] [[Катэгорыя:1992 год у літаратуры]] t3q7q20vcjsm0svnt9yxduccws0kd0o 14 806172 5125656 2026-04-13T22:23:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Мовы баз даных]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]] [[Катэгорыя:Мовы запытаў]]» 5125656 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Мовы баз даных]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]] [[Катэгорыя:Мовы запытаў]] 5wn9vuwzzfeg0x385n3zartfyj2r1bc 0 806173 5125657 2026-04-13T22:25:35Z IshaBarnes 124956 старонка неадназначнасцяў 5125657 wikitext text/x-wiki '''BlackBerry''' можа значыць: * [[BlackBerry]] — брэнд шэрагу мабільных прылад, папулярны ў 2000-х і пазней скасаваны. * [[BlackBerry Limited]], да 2013 года ''Research In Motion (RIM)'' — канадская кампанія, найбольш вядомая распрацоўкай прылад BlackBerry. * [[BlackBerry OS]] — скасаваная мабільная аперацыйная сістэма для прылад BlackBerry на аснове [[Java (праграмная платформа)|платформы Java]]. * [[BlackBerry 10]] — скасаваная мабільная аперацыйная сістэма для прылад BlackBerry на аснове [[QNX]]. {{неадназначнасць}} 86sldadc6mur8mbv49eivqb0i84112t 5125662 5125657 2026-04-13T22:29:26Z IshaBarnes 124956 спасылка 5125662 wikitext text/x-wiki '''BlackBerry''' ({{lang-en|[[ажына]]}}) можа значыць: * [[BlackBerry]] — брэнд шэрагу мабільных прылад, папулярны ў 2000-х і пазней скасаваны. * [[BlackBerry Limited]], да 2013 года ''Research In Motion (RIM)'' — канадская кампанія, найбольш вядомая распрацоўкай прылад BlackBerry. * [[BlackBerry OS]] — скасаваная мабільная аперацыйная сістэма для прылад BlackBerry на аснове [[Java (праграмная платформа)|платформы Java]]. * [[BlackBerry 10]] — скасаваная мабільная аперацыйная сістэма для прылад BlackBerry на аснове [[QNX]]. {{неадназначнасць}} ao08jdu7i0s9h2u0gecv9yx1im2ix3y 14 806174 5125664 2026-04-13T22:32:58Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі Nintendo]]» 5125664 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі Nintendo]] qsb9s114mz3q6w1c20pycds7jpxn16q 14 806175 5125665 2026-04-13T22:35:30Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Nintendo]]» 5125665 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Nintendo]] rn8zyta479417o6huknkoh5a14v4mjb 14 806176 5125669 2026-04-13T22:44:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Шаблоны:СССР]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Палітычныя партыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Камунізм]]» 5125669 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Шаблоны:СССР]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Палітычныя партыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Камунізм]] ot1na4whwiid2vzklu1nvznl0e693f2 14 806177 5125670 2026-04-13T22:48:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1782|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1782 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1782]]» 5125670 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1782|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1782 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1782]] swopvt7s5flrxhx7gqw0ilnr2b0xucn 14 806178 5125672 2026-04-13T23:06:57Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1958]] [[Катэгорыя:Песні 1958 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1958|года}}» 5125672 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1958]] [[Катэгорыя:Песні 1958 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1958|года}} j60jg8ctqo89ln9p3vc8be72xsxmub6 14 806179 5125673 2026-04-13T23:08:22Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1959]] [[Катэгорыя:Песні 1959 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1959|года}}» 5125673 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1959]] [[Катэгорыя:Песні 1959 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1959|года}} pcodqi2ec18oyipd5hnfrkroyghwech 14 806180 5125678 2026-04-13T23:25:16Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Жанчыны Украіны]]» 5125678 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Жанчыны Украіны]] 5nshkyzfmletv0hkod4hz4n8qy8cizb 14 806181 5125679 2026-04-13T23:29:52Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1919|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1919}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125679 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1919|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1919}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 93mt40vijv6tlmfw3n3ar8buto0d52h 14 806182 5125680 2026-04-13T23:30:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1918|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1918}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125680 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1918|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1918}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] a3vn9twrah0wsxv6m6vbbhvj8l1o9n4 14 806183 5125681 2026-04-13T23:32:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1917|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1917}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125681 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1917|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1917}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] pa9xo3ungbngp8ypgpi31jos9dgdddx 14 806184 5125682 2026-04-13T23:33:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1914|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1914}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:1914 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125682 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1914|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1914}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:1914 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 07tb1v0zqku4fncv8t94oxg2e0fphpk 14 806185 5125683 2026-04-13T23:34:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1912|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1912}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:1912 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125683 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1912|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1912}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:1912 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] seubz57t0valxk63s5yum7cu9id3xd7 14 806186 5125684 2026-04-13T23:35:11Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1911|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1911}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1911 годзе]] [[Катэгорыя:1911 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125684 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1911|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1911}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1911 годзе]] [[Катэгорыя:1911 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] rqh9fmmfxon5u3lofc0ylx0zb5fe1v5 14 806187 5125685 2026-04-13T23:36:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1910|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1910}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1910 годзе]] [[Катэгорыя:1910 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125685 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1910|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1910}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1910 годзе]] [[Катэгорыя:1910 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1910-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 1kcyyis4pt2u40f72i4o75m6tpcjiiw 14 806188 5125686 2026-04-13T23:38:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1904|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1904}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:1904 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125686 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1904|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1904}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1904 годзе]] [[Катэгорыя:1904 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 51dr2c30u6ky4o0v77nzzkot7nfm1t3 14 806189 5125687 2026-04-13T23:40:27Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1900|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1900}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125687 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1900|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1900}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] qdr3q8o62z9qhirz6ymuun4rc47lcry 14 806190 5125688 2026-04-13T23:43:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1902|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1902]]» 5125688 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1902|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1902]] owzvqx7y9223d3ja927yyrc7h3n6fr9 14 806191 5125689 2026-04-13T23:45:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1908|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1908]]» 5125689 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў|1908|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні паводле гадоў узнікнення|1908]] iwftbsqeumtkz912nsata1dmahyx6f3 14 806192 5125691 2026-04-13T23:51:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі сучасных дзяржаў|Карэя]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі|Карэя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Карэі]]» 5125691 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі сучасных дзяржаў|Карэя]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі|Карэя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Карэі]] eax1zhb9pq84nigngyzpjxrsz6myz89 14 806193 5125693 2026-04-13T23:53:28Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі сучасных дзяржаў|Партугалія]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы|Партугалія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі]]» 5125693 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні на тэрыторыі сучасных дзяржаў|Партугалія]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Еўропы|Партугалія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Партугаліі]] srpwd4zw0jml1kggdeiscnbxniz6942 0 806194 5125694 2026-04-13T23:58:02Z Lš-k. 16740 Перасылае да [[Саслоўе]] 5125694 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Саслоўе]] 3nfkn7iz1htzxxody5tme7atzj6wfzp 0 806195 5125714 2026-04-14T04:44:02Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Васільеў}} {{цёзкі2|Аляксей Васільеў}} '''Аляксей Юр’евіч Васільеў''' (нар. {{ДН|4|1|1982}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выступаў за СКА, дзе познее пачаў трэнерскі шлях у ДЮСШ ім. С. П. Міронавіч...» 5125714 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Васільеў}} {{цёзкі2|Аляксей Васільеў}} '''Аляксей Юр’евіч Васільеў''' (нар. {{ДН|4|1|1982}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выступаў за СКА, дзе познее пачаў трэнерскі шлях у ДЮСШ ім. С. П. Міронавіча. Потым стаў памочнікам [[Ігар Папруга|Ігара Папругі]] у СКА, а пазней другім трэнерам у БДУФК-СКА. У 2021 годзе быў прызначаны галоўным трэнерам «[[ГК Машэка Магілёў|Машэкі]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2009-10/player/506615/AliakseiVasilyev Aliaksei VasilyevPlayer] * [http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] 5v6y4mfudo5720goniv00py7g8186ju 5125715 5125714 2026-04-14T04:44:59Z Паўлюк Шапецька 37440 5125715 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Васільеў}} {{цёзкі2|Аляксей Васільеў}} '''Аляксей Юр’евіч Васільеў''' (нар. {{ДН|4|1|1982}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выступаў за СКА, дзе познее пачаў трэнерскі шлях у ДЮСШ ім. С. П. Міронавіча. Потым стаў памочнікам [[Ігар Папруга|Ігара Папругі]] у СКА, а пазней другім трэнерам у БДУФК-СКА. У 2021 годзе быў прызначаны галоўным трэнерам «[[ГК Машэка Магілёў|Машэкі]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2009-10/player/506615/AliakseiVasilyev Aliaksei VasilyevPlayer] * [http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК БДУФК-СКА Мінс]] mm92m274fz5joui7j5k54nmezuwizg1 5125716 5125715 2026-04-14T04:45:16Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5125716 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Васільеў}} {{цёзкі2|Аляксей Васільеў}} '''Аляксей Юр’евіч Васільеў''' (нар. {{ДН|4|1|1982}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выступаў за СКА, дзе познее пачаў трэнерскі шлях у ДЮСШ ім. С. П. Міронавіча. Потым стаў памочнікам [[Ігар Папруга|Ігара Папругі]] у СКА, а пазней другім трэнерам у БДУФК-СКА. У 2021 годзе быў прызначаны галоўным трэнерам «[[ГК Машэка Магілёў|Машэкі]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2009-10/player/506615/AliakseiVasilyev Aliaksei VasilyevPlayer] * [http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК БДУФК-СКА Мінск]] c4f7kqjinya7p7xgwv9zvhscy3rytm8 5125718 5125716 2026-04-14T05:06:16Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Кар’ера */ 5125718 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Васільеў}} {{цёзкі2|Аляксей Васільеў}} '''Аляксей Юр’евіч Васільеў''' (нар. {{ДН|4|1|1982}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Выступаў за СКА, дзе познее пачаў трэнерскі шлях у ДЮСШ ім. С. П. Міронавіча. Потым стаў памочнікам [[Ігар Папруга|Ігара Папругі]] у СКА, а пазней другім трэнерам у [[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА]]. У 2021 годзе быў прызначаны галоўным трэнерам «[[ГК Машэка Магілёў|Машэкі]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2009-10/player/506615/AliakseiVasilyev Aliaksei VasilyevPlayer] * [http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК БДУФК-СКА Мінск]] j8guxh168fji6wh54pc08minna63k7y 0 806196 5125720 2026-04-14T05:14:54Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Эманюэль Мурэ''' ({{lang-fr|Emmanuel Mouret}}; нар. {{ДН|30|6|1970}}, {{МН|Марсель||}}, [[Францыя]]) — французскі [[акцёр]], кінарэжысёр і сцэнарыст, вядомы па фільмах «Давай пацалуемся», «Мастацтва кахаць» і інш. Здымаецца ў сваіх фільмах. У 2019 годзе за фільм "...» 5125720 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эманюэль Мурэ''' ({{lang-fr|Emmanuel Mouret}}; нар. {{ДН|30|6|1970}}, {{МН|Марсель||}}, [[Францыя]]) — французскі [[акцёр]], кінарэжысёр і сцэнарыст, вядомы па фільмах «Давай пацалуемся», «Мастацтва кахаць» і інш. Здымаецца ў сваіх фільмах. У 2019 годзе за фільм "Мадэмуазель дэ Жанк'ер" Эманюэль атрымаў сваю першую намінацыю на прэмію "[[Сезар]]". {{зноскі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] ry7hrdd3i69j1ngwzxnmzdjv7ijw51w 5125721 5125720 2026-04-14T05:15:28Z Rymchonak 22863 5125721 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Эманюэль Мурэ''' ({{lang-fr|Emmanuel Mouret}}; нар. {{ДН|30|6|1970}}, {{МН|Марсель||}}, [[Францыя]]) — французскі [[акцёр]], кінарэжысёр і сцэнарыст, вядомы па фільмах «Давай пацалуемся», «Мастацтва кахаць» і інш. Здымаецца ў сваіх фільмах. У 2019 годзе за фільм «Мадэмуазель дэ Жанк’ер» Эманюэль атрымаў сваю першую намінацыю на прэмію «[[Сезар]]». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] sbc2fi8jw29b3zk10bwq3lfprofvkf5 5125722 5125721 2026-04-14T05:15:53Z Rymchonak 22863 5125722 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мурэ}} {{Кінематаграфіст}} '''Эманюэль Мурэ''' ({{lang-fr|Emmanuel Mouret}}; нар. {{ДН|30|6|1970}}, {{МН|Марсель||}}, [[Францыя]]) — французскі [[акцёр]], кінарэжысёр і сцэнарыст, вядомы па фільмах «Давай пацалуемся», «Мастацтва кахаць» і інш. Здымаецца ў сваіх фільмах. У 2019 годзе за фільм «Мадэмуазель дэ Жанк’ер» Эманюэль атрымаў сваю першую намінацыю на прэмію «[[Сезар]]». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] h6voam63vy1hzz1xzm19819ow2dd2bp 0 806197 5125723 2026-04-14T05:24:25Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{значэнні2|Арабеска}} {{Фільм}} '''«Арабеска»''' ({{lang-en|Arabesque}}) — амерыканскі мастацкі фільм, трылер рэжысёра [[Стэнлі Донен]]а, які выйшаў на экраны ў 1966 годзе. Экранізацыя рамана Гордана Котлера «Шыфр». Стужка атрымала прэмію [[BAFTA]] за найлепшую працу аперат...» 5125723 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арабеска}} {{Фільм}} '''«Арабеска»''' ({{lang-en|Arabesque}}) — амерыканскі мастацкі фільм, трылер рэжысёра [[Стэнлі Донен]]а, які выйшаў на экраны ў 1966 годзе. Экранізацыя рамана Гордана Котлера «Шыфр». Стужка атрымала прэмію [[BAFTA]] за найлепшую працу аператарскую працу ў каляровым фільме (Крыстафер Чаліс), а таксама дзве намінацыі ў катэгорыях «Найлепшы дызайн касцюмаў у каляровым фільме» ([[Крысціян Дыёр]]) і найлепшы мантаж (Фрэдэрык Уілсан). Выканаўца галоўнай ролі [[Сафі Ларэн]] атрымала прэмію «Бэмбі», а кампазітар [[Генры Манчыні]] намінаваўся на прэмію «[[Грэмі]]» за найлепшую арыгінальную музыку для кіно ці тэлебачання. == Сюжэт == Амерыканскі прафесар універсітэта, даследчыка старажытных егіпецкіх іерогліфаў Дэвіда Полака (Грэгары Пек) уцягваюць у павуцінне міжнародных інтрыг. Усім неабходна ведаць, што зашыфравана ў егіпецкім тэксце, таму адбываецца пераслед прафесара. Нечакана з’яўляецца дапамога ў асобе выдатнай Ясмін Азір (Сафі Ларэн). І ці сапраўды ў гэтым свеце хлусні можна на некага разлічваць? == У ролях == * [[Грэгары Пек]] — праф. Дэвід Полак * [[Сафі Ларэн]] — Ясмін Азір [[Катэгорыя:Фільмы 1966 года]] 3sb1767hm9dmxgimj3oyxx5ihkc56tn 5125724 5125723 2026-04-14T05:25:50Z Rymchonak 22863 5125724 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арабеска}} {{Фільм}} '''«Арабеска»''' ({{lang-en|Arabesque}}) — амерыканскі мастацкі фільм, трылер рэжысёра [[Стэнлі Донен]]а, які выйшаў на экраны ў 1966 годзе. Экранізацыя рамана Гордана Котлера «Шыфр». Стужка атрымала прэмію [[BAFTA]] за найлепшую працу аператарскую працу ў каляровым фільме (Крыстафер Чаліс), а таксама дзве намінацыі ў катэгорыях «Найлепшы дызайн касцюмаў у каляровым фільме» ([[Крысціян Дыёр]]) і найлепшы мантаж (Фрэдэрык Уілсан). Выканаўца галоўнай ролі [[Сафі Ларэн]] атрымала прэмію «Бэмбі», а кампазітар [[Генры Манчыні]] намінаваўся на прэмію «[[Грэмі]]» за найлепшую арыгінальную музыку для кіно ці тэлебачання. == Сюжэт == Амерыканскі прафесар універсітэта, даследчыка старажытных егіпецкіх іерогліфаў Дэвіда Полака (Грэгары Пек) уцягваюць у павуцінне міжнародных інтрыг. Усім неабходна ведаць, што зашыфравана ў егіпецкім тэксце, таму адбываецца пераслед прафесара. Нечакана з’яўляецца дапамога ў асобе выдатнай Ясмін Азір (Сафі Ларэн). І ці сапраўды ў гэтым свеце хлусні можна на некага разлічваць? == У ролях == * [[Грэгары Пек]] — праф. Дэвід Полак * [[Сафі Ларэн]] — Ясмін Азір {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1966 года]] fscb6nic1ir137ki3ldqypmt0g5kyk8 5125737 5125724 2026-04-14T05:45:10Z StarDeg 16311 5125737 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арабеска}} {{Фільм}} '''«Арабеска»''' ({{lang-en|Arabesque}}) — амерыканскі мастацкі фільм, трылер рэжысёра [[Стэнлі Донен]]а, які выйшаў на экраны ў 1966 годзе. Экранізацыя рамана Гордана Котлера «Шыфр». Стужка атрымала прэмію [[BAFTA]] за найлепшую працу аператарскую працу ў каляровым фільме (Крыстафер Чаліс), а таксама дзве намінацыі ў катэгорыях «Найлепшы дызайн касцюмаў у каляровым фільме» ([[Крысціян Дыёр]]) і найлепшы мантаж (Фрэдэрык Уілсан). Выканаўца галоўнай ролі [[Сафі Ларэн]] атрымала прэмію «Бэмбі», а кампазітар [[Генры Манчыні]] намінаваўся на прэмію «[[Грэмі]]» за найлепшую арыгінальную музыку для кіно ці тэлебачання. == Сюжэт == Амерыканскі прафесар універсітэта, даследчыка старажытных егіпецкіх іерогліфаў Дэвіда Полака (Грэгары Пек) уцягваюць у павуцінне міжнародных інтрыг. Усім неабходна ведаць, што зашыфравана ў егіпецкім тэксце, таму адбываецца пераслед прафесара. Нечакана з’яўляецца дапамога ў асобе выдатнай Ясмін Азір (Сафі Ларэн). І ці сапраўды ў гэтым свеце хлусні можна на некага разлічваць? == У ролях == * [[Грэгары Пек]] — праф. Дэвід Полак * [[Сафі Ларэн]] — Ясмін Азір {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1966 года]] 5f11hrbgvf5bd0wgcv6dzsyjyba3vmz 0 806198 5125730 2026-04-14T05:33:52Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА]]» з горада [[Мінск]]. == Склад каманды == 1. Яўген Дзмітрыеў (25.03.2008) <br /> 2. Пётр Хваянок (03.08.2007) <br /> 3. Мацвей Мітар (19.01.2009) <br /> 4. Захар Куксар (27.03.2009) <br /> 5. Піліп Врачоў (28.09.2009) <br /> 6. Святаслаў Рудь (03.04.20...» 5125730 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК БДУФК-СКА Мінск|БДУФК-СКА]]» з горада [[Мінск]]. == Склад каманды == 1. Яўген Дзмітрыеў (25.03.2008) <br /> 2. Пётр Хваянок (03.08.2007) <br /> 3. Мацвей Мітар (19.01.2009) <br /> 4. Захар Куксар (27.03.2009) <br /> 5. Піліп Врачоў (28.09.2009) <br /> 6. Святаслаў Рудь (03.04.2006) <br /> 7. Іван Гайдук (15.06.2006) <br /> 8. Антон Дараховіч (06.01.2006) <br /> 9. Арцём Кандрацюк (10.12.2006) <br /> 10. Глеб Курнеў (12.08.2006) <br /> 11. Аляксандр Брага (12.09.2006) <br /> 12. Мар’ян Кулак (27.04.2008) <br /> 13. Аляксандр Данільчык (27.06.2008) <br /> 14. Павел Сяміжон (11.03.2008) <br /> 15. Аляксандр Пугоўскі (12.04.2006) <br /> 16. Ягор Юзафовіч (09.01.2008) <br /> == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА]] * [[Сезон 2026/2027 ГК БДУФК-СКА]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgufk-ska/ Списочный состав команды «БГУФК-СКА» сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|БДУФК-СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2026 год у Мінску]] r3em8povphi2v43kziasdh001uutgjb 14 806199 5125731 2026-04-14T05:34:28Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Сезоны паводле гандбольных клубаў Беларусі|ГК БДУФК-СКА Мінск]]» 5125731 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Сезоны паводле гандбольных клубаў Беларусі|ГК БДУФК-СКА Мінск]] 5jdvom1dq64kllsnwvg7v3galdfueuz 0 806200 5125732 2026-04-14T05:41:20Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Вакзал Тэрміні»''' ({{lang-it|Stazione Termini}}, {{lang-en|Indiscretion of an American Wife}}) — амерыкана-італьянскі чорна-белы мастацкі фільм у жанры меладрамы, пастаўлены рэжысёрам [[Віторыа дэ Сіка]] паводле аднайменнага апавядання Чэзарэ Дзаваціні. Прэм’ера фільма адб...» 5125732 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вакзал Тэрміні»''' ({{lang-it|Stazione Termini}}, {{lang-en|Indiscretion of an American Wife}}) — амерыкана-італьянскі чорна-белы мастацкі фільм у жанры меладрамы, пастаўлены рэжысёрам [[Віторыа дэ Сіка]] паводле аднайменнага апавядання Чэзарэ Дзаваціні. Прэм’ера фільма адбылася 2 красавіка 1953 года. Мастак па касцюмах — [[Крысціян Дыёр]], ён быў намінаваны на прэмію «[[Оскар]]» за гэтую працу. == Сюжэт == Наведваючы рымскіх сваякоў, замужняя амерыканка знаёміцца ​​з мужчынам. Праз некаторы час яна вырашае парваць іх адносіны і вярнуцца дадому да мужа. Аднак яна разумее, што не зусім упэўненая, ці хоча яна гэта зрабіць. Ёй вельмі нялёгка прыняць правільнае рашэнне. == У ролях == * [[Джэніфер Джонс]] — ''Мэры Форбс'' * [[Мантгомеры Кліфт]] — ''Джавані Дорыя'' * [[Джына Чэрві]] — ''камісар паліцыі'' * [[Рычард Беймер]] — ''Пол'' [[Катэгорыя:Фільмы 1953 года]] i0pdbx7saesd6v0qt3z9ql3qmysye3p 5125733 5125732 2026-04-14T05:42:05Z Rymchonak 22863 5125733 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вакзал Тэрміні»''' ({{lang-it|Stazione Termini}}, {{lang-en|Indiscretion of an American Wife}}) — амерыкана-італьянскі чорна-белы мастацкі фільм у жанры меладрамы, пастаўлены рэжысёрам [[Віторыа дэ Сіка]] паводле аднайменнага апавядання Чэзарэ Дзаваціні. Прэм’ера фільма адбылася 2 красавіка 1953 года. Мастак па касцюмах — [[Крысціян Дыёр]], ён быў намінаваны на прэмію «[[Оскар]]» за гэтую працу. == Сюжэт == Наведваючы рымскіх сваякоў, замужняя амерыканка знаёміцца ​​з мужчынам. Праз некаторы час яна вырашае парваць іх адносіны і вярнуцца дадому да мужа. Аднак яна разумее, што не зусім упэўненая, ці хоча яна гэта зрабіць. Ёй вельмі нялёгка прыняць правільнае рашэнне. == У ролях == * [[Джэніфер Джонс]] — ''Мэры Форбс'' * [[Мантгомеры Кліфт]] — ''Джавані Дорыя'' * [[Джына Чэрві]] — ''камісар паліцыі'' * [[Рычард Беймер]] — ''Пол'' {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1953 года]] ednklvodsmpzsrqtesivc19otqxlrrm 4 806201 5125746 2026-04-14T05:50:36Z Milana Borisova 166605 Новая старонка: «{{архіў}} == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Ove...» 5125746 wikitext text/x-wiki {{архіў}} == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 3u0oroi425cfc2u94rb9nun9zktoide 0 806202 5125751 2026-04-14T06:31:41Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{значэнні2|Чорная архідэя}} {{Фільм}} '''«Чорная архідэя»''' ({{lang-en|The Black Orchid}}) — кінафільм рэжысёра [[Марцін Рыт|Марціна Рыта]], які выйшаў на экраны ў 1958 годзе. За ролю ў стужцы [[Сафі Ларэн]] была ўзнагароджана Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Кубкам В...» 5125751 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Чорная архідэя}} {{Фільм}} '''«Чорная архідэя»''' ({{lang-en|The Black Orchid}}) — кінафільм рэжысёра [[Марцін Рыт|Марціна Рыта]], які выйшаў на экраны ў 1958 годзе. За ролю ў стужцы [[Сафі Ларэн]] была ўзнагароджана [[Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Кубкам Вольпі]] [[Венецыянскі кнафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] і залатой пласцінай прэміі «Давід дзі Данатэла». == Сюжэт == Пасля смерці мужа, забітага мафіяй, жыццё Розы Б’янка кардынальна мяняецца. Яна замыкаецца, бо лічыць сябе вінаватай у смерці мужа, а таксама вымушана цяжка працаваць, каб забяспечыць сябе і свайго сына Ральфа, які становіцца зусім некіравальным і трапляе ў дзіцячую калонію. У гэты час у яе жыцці з’яўляецца ўдавец Фрэнк Валентэ — вясёлы мужчына, якому Роза адразу спадабалася. Праз некаторы час яму атрымоўваецца расплавіць лёд у яе сэрцы і нават пасябраваць з Ральфам. Аднак дачка Фрэнка Мэры, якая клапаціцца пра бацьку, не мае намеру аддаваць яго ў рукі жанчыны з сумнеўнай рэпутацыяй… == У ролях == * [[Сафі Ларэн]] — ''Роза Б’янка'' * [[Энтані Куін]] — ''Фрэнк Валентэ'' * [[Пітэр Марк Рычман]] — ''Ноўбл'' * [[Вірджынія Вінсент]] — ''Альма Гало'' {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1958 года]] j9tuk1y3sezu9yt511d3b1lyq8fjddu 5125752 5125751 2026-04-14T06:32:28Z Rymchonak 22863 5125752 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Чорная архідэя}} {{Фільм}} '''«Чорная архідэя»''' ({{lang-en|The Black Orchid}}) — кінафільм рэжысёра [[Марцін Рыт|Марціна Рыта]], які выйшаў на экраны ў 1958 годзе. За ролю ў стужцы [[Сафі Ларэн]] была ўзнагароджана [[Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Кубкам Вольпі]] [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] і залатой пласцінай прэміі «Давід дзі Данатэла». == Сюжэт == Пасля смерці мужа, забітага мафіяй, жыццё Розы Б’янка кардынальна мяняецца. Яна замыкаецца, бо лічыць сябе вінаватай у смерці мужа, а таксама вымушана цяжка працаваць, каб забяспечыць сябе і свайго сына Ральфа, які становіцца зусім некіравальным і трапляе ў дзіцячую калонію. У гэты час у яе жыцці з’яўляецца ўдавец Фрэнк Валентэ — вясёлы мужчына, якому Роза адразу спадабалася. Праз некаторы час яму атрымоўваецца расплавіць лёд у яе сэрцы і нават пасябраваць з Ральфам. Аднак дачка Фрэнка Мэры, якая клапаціцца пра бацьку, не мае намеру аддаваць яго ў рукі жанчыны з сумнеўнай рэпутацыяй… == У ролях == * [[Сафі Ларэн]] — ''Роза Б’янка'' * [[Энтані Куін]] — ''Фрэнк Валентэ'' * [[Пітэр Марк Рычман]] — ''Ноўбл'' * [[Вірджынія Вінсент]] — ''Альма Гало'' {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1958 года]] 56yys5talowpun25hqexmiynbohpmd0 0 806203 5125757 2026-04-14T06:52:18Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Ружовая пантэра»''' ({{lang-en|The Pink Panther}}) — фільм у жанры крымінальнай камедыі, зняты ў 1963 годзе [[Блейк Эдвардс|Блейкам Эдвардсам]]. Першы з серыі фільмаў пра інспектара Клузо, якога сыграў [[Пітэр Селерс]]. Намінацыя на прэмію «[[Оскар]]» за музыку ...» 5125757 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Ружовая пантэра»''' ({{lang-en|The Pink Panther}}) — фільм у жанры крымінальнай камедыі, зняты ў 1963 годзе [[Блейк Эдвардс|Блейкам Эдвардсам]]. Першы з серыі фільмаў пра інспектара Клузо, якога сыграў [[Пітэр Селерс]]. Намінацыя на прэмію «[[Оскар]]» за музыку [[Генры Манчыні]], якая праславілася на ўвесь свет. == Сюжэт == Шах выдуманай блізкаўсходняй дзяржавы Лугаша дорыць сваёй адзінай дачцэ, прынцэсе Дале ([[Клаўдзія Кардынале]]), самы вялікі алмаз у свеце — «Ружовую пантэру» — унутры дыямента ёсць украпленне, якое нагадвае абрысамі гэтага звера. Калі Дала вырастае, у Лугашы адбываецца рэвалюцыя, але прынцэса паспявае ўзяць з сабой алмаз, адпраўляючыся ў выгнанне ў Еўропу. Прынцэса праводзіць зіму на гарналыжным курорце Карціна-д’Ампеца. Там жа размясціўся і брытанскі арыстакрат і плэйбой сэр Чарльз Літан ([[Дэвід Нівен]]), у рэчаіснасці з’яўляецца міжнародным злодзеем па мянушцы «Прывід» і спецыялістам па крадзяжах каштоўнасцяў, ён мае намер выкрасці «Ружовую пантэру». Да яго прыязджае амерыканскі пляменнік Джордж (Роберт Вагнер), які збіраецца самастойна выкрасці дыямент, абвінаваціўшы ў крадзяжы «Прывіда», але не ведае, што «Прывід» — яго дзядзька. Мяркуючы, што «Прывід» плануе выкрасці дыямент, Сюртэ камандзіруе ў Карціну інспектара Жака Клузо (Пітэр Селерс), які займаецца гэтай справай. Справа ўскладняецца тым, што жонка Клузо, Сімона ([[Капучынэ]]), з’яўляецца палюбоўніцай сэра Чарльза і дапамагае яму ў здзяйсненні злачынсвтаў, пра што інспектар, вядома ж, не падазрае. Убачыўшы Сімону, у яе ўлюбляецца і Джордж Літан. Сэр Чарльз старанна даглядае прынцэсу, рыхтуючыся да крадзяжу, у той час як Клузо трапіць у камічныя сітуацыі. На балі-маскарадзе, уладкованым прынцэсай, сэр Чарльз з пляменнікам спрабуюць выкрасці дыямент, аднак Клузо атрымоўваецца дагнаць і арыштаваць іх. Насамрэч алмаз быў прыхаваны прынцэсай у іншым месцы і, каб не аддаваць яго народу сваёй краіны, яна выкарыстоўвала жаданне «Прывіду» выкрасці «Ружовую пантэру» для адводу вачэй. Падчас суда над сэрам Чарльзам у кішэню да Клузо, які рыхтуецца даваць паказанні, Сімона падкідвае дыямент, перададзены ёй пасля няўдалай крадзяжу прынцэсай Далай, якая адчувае да сэра Чарльза цёплыя пачуцці. Пасля яго выяўлення Клузо арыштоўваюць замест Літанаў, аднак нечакана для сябе ён становіцца нацыянальным героем і кумірам мільёнаў. == У ролях == * [[Дэвід Нівен]] — ''сэр Чарльз Літан / «Прывід»'' * [[Пітэр Селерс]] — ''інспектар Жак Клузо'' * [[Клаўдзія Кардынале]] (агучка італьянскай актрысы ажыццёўлена Гейл Гарнет) — ''прынцэса Дала'' * [[Капучынэ]] — ''Сімона Клузо'' * Роберт Вагнер — ''Джордж Літан'' [[Катэгорыя:Фільмы 1963 года]] bq6mpdpvut9p3vlf93ibg6vq8ryn4s1 5125759 5125757 2026-04-14T06:54:27Z Rymchonak 22863 5125759 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Ружовая пантэра»''' ({{lang-en|The Pink Panther}}) — фільм у жанры крымінальнай камедыі, зняты ў 1963 годзе [[Блейк Эдвардс|Блейкам Эдвардсам]]. Першы з серыі фільмаў пра інспектара Клузо, якога сыграў [[Пітэр Селерс]]. Намінацыя на прэмію «[[Оскар]]» за музыку [[Генры Манчыні]], якая праславілася на ўвесь свет. == Сюжэт == Шах выдуманай блізкаўсходняй дзяржавы Лугаша дорыць сваёй адзінай дачцэ, прынцэсе Дале ([[Клаўдзія Кардынале]]), самы вялікі алмаз у свеце — «Ружовую пантэру» — унутры дыямента ёсць украпленне, якое нагадвае абрысамі гэтага звера. Калі Дала вырастае, у Лугашы адбываецца рэвалюцыя, але прынцэса паспявае ўзяць з сабой алмаз, адпраўляючыся ў выгнанне ў Еўропу. Прынцэса праводзіць зіму на гарналыжным курорце Карціна-д’Ампеца. Там жа размясціўся і брытанскі арыстакрат і плэйбой сэр Чарльз Літан ([[Дэвід Нівен]]), у рэчаіснасці з’яўляецца міжнародным злодзеем па мянушцы «Прывід» і спецыялістам па крадзяжах каштоўнасцяў, ён мае намер выкрасці «Ружовую пантэру». Да яго прыязджае амерыканскі пляменнік Джордж (Роберт Вагнер), які збіраецца самастойна выкрасці дыямент, абвінаваціўшы ў крадзяжы «Прывіда», але не ведае, што «Прывід» — яго дзядзька. Мяркуючы, што «Прывід» плануе выкрасці дыямент, Сюртэ камандзіруе ў Карціну інспектара Жака Клузо (Пітэр Селерс), які займаецца гэтай справай. Справа ўскладняецца тым, што жонка Клузо, Сімона ([[Капучынэ]]), з’яўляецца палюбоўніцай сэра Чарльза і дапамагае яму ў здзяйсненні злачынсвтаў, пра што інспектар, вядома ж, не падазрае. Убачыўшы Сімону, у яе ўлюбляецца і Джордж Літан. Сэр Чарльз старанна даглядае прынцэсу, рыхтуючыся да крадзяжу, у той час як Клузо трапіць у камічныя сітуацыі. На балі-маскарадзе, уладкованым прынцэсай, сэр Чарльз з пляменнікам спрабуюць выкрасці дыямент, аднак Клузо атрымоўваецца дагнаць і арыштаваць іх. Насамрэч алмаз быў прыхаваны прынцэсай у іншым месцы і, каб не аддаваць яго народу сваёй краіны, яна выкарыстоўвала жаданне «Прывіду» выкрасці «Ружовую пантэру» для адводу вачэй. Падчас суда над сэрам Чарльзам у кішэню да Клузо, які рыхтуецца даваць паказанні, Сімона падкідвае дыямент, перададзены ёй пасля няўдалай крадзяжу прынцэсай Далай, якая адчувае да сэра Чарльза цёплыя пачуцці. Пасля яго выяўлення Клузо арыштоўваюць замест Літанаў, аднак нечакана для сябе ён становіцца нацыянальным героем і кумірам мільёнаў. == У ролях == * [[Дэвід Нівен]] — ''сэр Чарльз Літан / «Прывід»'' * [[Пітэр Селерс]] — ''інспектар Жак Клузо'' * [[Клаўдзія Кардынале]] (агучка італьянскай актрысы ажыццёўлена Гейл Гарнет) — ''прынцэса Дала'' * [[Капучынэ]] — ''Сімона Клузо'' * Роберт Вагнер — ''Джордж Літан'' {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1963 года]] gbo8fjpkyoafwb9cnwr5aagpylvmjfh 0 806204 5125761 2026-04-14T06:56:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пяча{{subst:націск}}ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю Андрэй Альгердавіч|А...» 5125761 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєvа|ть кнꙗж|а андрѣ|єва олнг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєvа|ть кнꙗж|а ꙗндрѣ|єва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «v») і розныя варыянты напісання першай літары ў імені («а» або «ꙗ»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олнг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «ἅγιος»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] c8ngkkthvjfwd8nzq1dzfmfehm6i5yn 5125763 5125761 2026-04-14T06:56:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125763 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|p=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|p=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|p=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|p=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|p=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|p=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєvа|ть кнꙗж|а андрѣ|єва олнг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|p=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєvа|ть кнꙗж|а ꙗндрѣ|єва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|p=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «v») і розныя варыянты напісання першай літары ў імені («а» або «ꙗ»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олнг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|p=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|p=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|p=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «ἅγιος»{{sfn|Барэйша|2024|p=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|p=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|p=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] omfe08z3rxdfot3p842c2lf5ns5tcl4 5125764 5125763 2026-04-14T06:57:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125764 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєvа|ть кнꙗж|а андрѣ|єва олнг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєvа|ть кнꙗж|а ꙗндрѣ|єва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «v») і розныя варыянты напісання першай літары ў імені («а» або «ꙗ»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олнг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «ἅγιος»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] c8ngkkthvjfwd8nzq1dzfmfehm6i5yn 5125770 5125764 2026-04-14T07:21:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Аверс */ 5125770 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[File:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «ἅγιος»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] 18uds8s7za7jrvm4dtykpnpc57o5hum 5125778 5125770 2026-04-14T07:28:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Рэверс */ 5125778 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[File:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «[[агіяс|ἅγιος]]»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] 4tieblt849k2tapyrktcipy9e3c3z1k 5125779 5125778 2026-04-14T07:28:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIV стагоддзі]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125779 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі на стыку трох адміністрацыйных утварэнняў (мяжа з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] і [[Лукомскае княства|Лукомскім княствам]]) выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[File:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «[[агіяс|ἅγιος]]»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] g5leb7upzvucocl3oq9h6l46z4zq9x6 5125784 5125779 2026-04-14T07:32:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125784 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі ў [[Віцебская зямля|Вiцебскай зямлi]], але практычна на самай яе мяжы з [[Полацкая зямля|Полацкай]], мяжуючы адначасова з [[Лукомскае княства|Лукомскiм княствам]] выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[File:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «[[агіяс|ἅγιος]]»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} * {{кніга |аўтар=Янин В. Л., Гайдуков П. Г. |загаловак=Актовые печати Древней Руси X-XV вв. |том=3 |месца=Москва |год=1998 |ref=Янин}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] lo3wsncalpvbgvwe7sdwvhjqfrggmio 5125787 5125784 2026-04-14T07:32:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5125787 wikitext text/x-wiki '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[Маліўдавул|маліўдавулы]]), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]], полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з'яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі ў [[Віцебская зямля|Вiцебскай зямлi]], але практычна на самай яе мяжы з [[Полацкая зямля|Полацкай]], мяжуючы адначасова з [[Лукомскае княства|Лукомскiм княствам]] выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[Спектрометр|спектрометры]] і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб'ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[File:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з'яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[Вальтрап|вальтрапам]]). Важнай асаблівасцю з'яўляецца поўная адсутнасць [[Німб|німба]] над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «[[агіяс|ἅγιος]]»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк|Полацкам]] і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з'яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] mcfb4buwv2mor3r8ur4aoevid1unsjb 5125801 5125787 2026-04-14T07:45:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125801 wikitext text/x-wiki [[Файл:Molivdovul of Andrei of Polotsk from Vialiki Aziareck.jpg|thumb|Маліўдавул [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]], знойдзены ў 2021 годзе ў вёсцы [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] ]] '''Пяча́ткі Андрэ́я Альге́рдавіча''' — свінцовыя [[Віслая пячатка|прывясныя пячаткі]] ([[маліўдавул]]ы), якія належалі старэйшаму сыну вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а, полацкаму і пскоўскаму князю [[Андрэй Альгердавіч|Андрэю Альгердавічу]]. На сённяшні дзень вядомы два асобнікі гэтых пячатак, знойдзеныя падчас даследаванняў у [[Пскоў|Пскове]] і каля вёскі [[Вялікі Азярэцк]] у Беларусі. Пячаткі з’яўляюцца важнымі помнікамі [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] XIV&nbsp;стагоддзя, якія сведчаць пра захаванне старажытнарускай традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай [[Беларуская геральдыка|полацкай протагеральдыкі]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160}}. == Гісторыя знаходак == Першы вядомы асобнік пячаткі быў выяўлены ў студзені 2018 года падчас археалагічных раскопак у пераадкладзеным пласце на [[Запскоўе|Запскоўі]], каля падмуркаў [[Варлаамаўская вежа|Варлаамаўскай вежы]] (пабудова канца XV&nbsp;— XVI&nbsp;стагоддзяў) у [[Пскоў|Пскове]]{{sfn|Барэйша|2024|с=137}}. Знаходка адбылася па-за тэрыторыяй [[Пскоўскі Кром|Крома (пскоўскага дзядзінца)]], у месцы, якое не трапляла ў межы гарадскіх умацаванняў XIV&nbsp;стагоддзя<ref name="kolosova">{{артыкул |аўтар=Колосова И. О. |загаловак="...Ольгердъ... приведе с собою сына своего Андрѣя..." (литовско-русские князья в Пскове в середине и второй половине XIV в.) |выданне=Археология и история Пскова и Псковской земли |год=2020 |выпуск=35 |месца=Москва-Псков |старонкі=176-187}}</ref>. Другі асобнік быў знойдзены выпадкова ў кастрычніку 2021 года мясцовым жыхаром В.&nbsp;В.&nbsp;Азекам. Пячатка знаходзілася на ворным полі на поўнач ад вёскі [[Вялікі Азярэцк]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117}}. Месцазнаходжанне вёскі ў [[Віцебская зямля|Вiцебскай зямлi]], але практычна на самай яе мяжы з [[Полацкая зямля|Полацкай]], мяжуючы адначасова з [[Лукомскае княства|Лукомскiм княствам]] выглядае стратэгічна адметным з ваенна-палітычнага пункту гледжання{{sfn|Барэйша|2024|с=156}}. == Характарыстыка == === Матэрыял і памеры === Пячатка з Вялікага Азярэцка выраблена са свінцовага сплаву з пераважным утрыманнем [[Свінец|свінцу]]. Паводле даследаванняў на шматканальным [[спектрометр]]ы і партатыўным рэнтген-флуарысцэнтным апараце, утрыманне свінцу (Pb) складае 95,88&nbsp;%&nbsp;— 95,95&nbsp;%{{sfn|Барэйша|2024|с=123-124}}. Памеры азярэцкай булы складаюць 30,06 × 32,01 мм, таўшчыня з рэльефам&nbsp;— ад 3,15 да 3,40 мм, маса пасля расчысткі&nbsp;— 21,30 г. На гурце выразна заўважныя сляды ўваходнай і выходнай адтуліны канала для шнура, якім пячатка мацавалася да дакумента. Шырыня канала ў тоўшчы булы не аднолькавая: яна пашыраецца ў пачатку і ў канцы{{sfn|Барэйша|2024|с=122}}. Дыяметр пскоўскага асобніка складае каля 28 мм. === Аверс === [[Аверс]] пячатак фарміруе пяцірадковая кірылічная лінейная легенда. Тэкст на абодвух асобніках адрозніваецца ў дэталях, што сведчыць пра выкарыстанне розных матрыц. На пскоўскім асобніку надпіс утрымлівае імя па бацьку і чытаецца як: ''«пєча|ть кнѧж|а андрѣѥ|ва олиг(є)|рдович(а)»''{{sfn|Барэйша|2024|с=137-138}}. На азярэцкім асобніку аб’ектная частка тытула вызначае падуладную тэрыторыю: ''«пєча|ть кнѧж|а *ндрѣє|ва поло|цкого»''{{sfn|Барэйша|2024|с=123}}. Абедзве легенды маюць адметнасці графікі, напрыклад, выкарыстанне спецыфічнай формы літары «ч» (у выглядзе «[[Файл:Early-Cyrillic-letter-Cherv1.svg|40px]]» на азярэцкай) і розныя варыянты напісання літар у імені («ѥ» або «є»). Фанетычная і арфаграфічная варыятыўнасць («олиг(є)рдович» замест тыповага «Ольгердович») не з’яўляецца выключнай для тагачаснай сфрагістыкі{{sfn|Барэйша|2024|с=139}}. === Рэверс === На [[Рэверс|адваротным баку]] абедзвюх пячатак змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага геральдычна налева. Ваяр узброены дзідай, скіраванай амаль вертыкальна, і мае адметны конусападобны шалом. Такая форма галоўнага засцерагальнага ўбору характэрная для парадна-баявых шаломаў усходнееўрапейскай эліты XIV&nbsp;стагоддзя: падобныя шаломы адлюстраваны на манетах [[Ягайла|Ягайлы]] і пячатках [[Мазавецкія князі|мазавецкіх князёў]]{{sfn|Барэйша|2024|с=117-118}}. На выяве азярэцкага сфрагіса больш дасканала прапрацаваны дэталі: выразна бачна сядло з чапраком ([[вальтрап]]ам). Важнай асаблівасцю з’яўляецца поўная адсутнасць [[німб]]а над галавой вершніка, што сведчыць на карысць свецкага, а не рэлігійнага матыву выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Гэта дае падставы разглядаць выяву як партрэтную або сімвалічную дэкларацыю самога князя-эмітэнта{{sfn|Барэйша|2024|с=121}}. На ўмоўным рэверсе маліўдавула над хвастом каня таксама заўважна графема «[[Θ]]», падобная на сакральную лагаграму адаптаванага грэчаскага слова «[[агіяс|ἅγιος]]»{{sfn|Барэйша|2024|с=118}}. == Датаванне і атрыбуцыя == Грунтуючыся на тэксце легенд і характэрнай для XIV&nbsp;стагоддзя тыпалогіі і іканаграфіі, даследчыкі ўпэўнена адносяць абедзве пячаткі да полацкага князя [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]. Наяўнасць розных тытулаў (па бацьку на пскоўскай і геаграфічнага на азярэцкай) можа сведчыць пра іх выкарыстанне ў розныя перыяды або для розных юрысдыкцый. Выраб матрыцы азярэцкага маліўдавула датуецца перыядам пасля ўваходжання Андрэя на [[Полацкі князь|полацкі сталец]]. Яго папярэднік [[Глеб-Нарымонт|Глеб-Нарымонт Гедымінавіч]] загінуў 2 лютага 1348 года, пасля чаго полацкім князем стаў Андрэй. Тэрмінам заканчэння (terminus ante quem) выкарыстання гэтай пячаткі лічыцца канец мая 1377 года (смерць Альгерда) і наступная зіма 1377/1378 гадоў, калі Андрэй Альгердавіч хутка страціў уладу над [[Полацк]]ам і быў вымушаны збегчы ў Пскоў, а потым у [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскву]]{{sfn|Барэйша|2024|с=140-156}}. == Значэнне == Выяўленне свінцовых маліўдавулаў Андрэя Альгердавіча з’яўляецца важным адкрыццём, якое даказвае, што ў XIV&nbsp;стагоддзі ў Полацкай зямлі не перарывалася старажытнаруская традыцыя выкарыстання свінцовых бул у дзяржаўным і прыватным дакументаабароце. У гэты ж перыяд у княжацкім асяроддзі Полацка сфарміравалася ўласная рэгіянальная протагеральдыка — выява ўзброенага вертыкальнай дзідай вершніка на кані, якая сістэматычна выкарыстоўвалася на пячатках полацкіх князёў, у тым ліку [[Глеб-Нарымонт|Глеба-Нарымонта]] і [[Сямён-Лугвень Альгердавіч|Сямёна-Лугвена]]{{sfn|Барэйша|2024|с=160-161}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Ю. Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Андрэй Альгердавіч]] a43zvbid1f4bdlbont2crh9dvjp0yzh 0 806205 5125803 2026-04-14T07:51:10Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Астроўскі}} {{цёзкі2|Васіль Астроўскі}} '''Васіль Уладзіміравіч Астроўскі''' (нар. {{ДН|11|3|1981}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/player/510565/VasiliAstrouski Vasili Astr...» 5125803 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Астроўскі}} {{цёзкі2|Васіль Астроўскі}} '''Васіль Уладзіміравіч Астроўскі''' (нар. {{ДН|11|3|1981}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/player/510565/VasiliAstrouski Vasili AstrouskiPlayer] * [https://meshkovbrest.by/vasiliy-ostrovskiy Василий Островский] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры БГК імя Мяшкова]] bftk2s2faqkpv04icv256hgefodvikz 5125848 5125803 2026-04-14T08:53:00Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Кар’ера */ 5125848 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Астроўскі}} {{цёзкі2|Васіль Астроўскі}} '''Васіль Уладзіміравіч Астроўскі''' (нар. {{ДН|11|3|1981}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == На працягу сямі гадоў — з 2004 па 2011 выступаў за клуб [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] і закінуў 540 мячоў. Па завяршэнні кар’еры працаваў трэнерам у структуры [[ГК СКА Мінск|СКА]]. Узначальваў юнацкую (U19) зборную Беларусі 2002 года нараджэння і маладзей. А летам 2022 года стаў памочнікам Дзмітрыя Ціхана. Пасля адстаўкі гарадзенскага адмыслоўца пэўны час выконваў абавязку рулявога, а потым увайшоў у штаб Эдуарда Какшарава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/player/510565/VasiliAstrouski Vasili AstrouskiPlayer] * [https://meshkovbrest.by/vasiliy-ostrovskiy Василий Островский] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры БГК імя Мяшкова]] clz3mxg5191lr0jh5b1fl3cqbz5f10u 5125851 5125848 2026-04-14T08:54:08Z Паўлюк Шапецька 37440 5125851 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Астроўскі}} {{цёзкі2|Васіль Астроўскі}} '''Васіль Уладзіміравіч Астроўскі''' (нар. {{ДН|11|3|1981}}) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == На працягу сямі гадоў — з 2004 па 2011 выступаў за клуб [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] і закінуў 540 мячоў. Па завяршэнні кар’еры працаваў трэнерам у структуры [[ГК СКА Мінск|СКА]]. Узначальваў юнацкую (U19) зборную Беларусі 2002 года нараджэння і маладзей. А летам 2022 года стаў памочнікам [[Дзмітрый Валер’евіч Ціхан|Дзмітрыя Ціхана]]. Пасля адстаўкі гарадзенскага адмыслоўца пэўны час выконваў абавязку рулявога, а потым увайшоў у штаб Эдуарда Какшарава. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/player/510565/VasiliAstrouski Vasili AstrouskiPlayer] * [https://meshkovbrest.by/vasiliy-ostrovskiy Василий Островский] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Аляксей Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Гандбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:Трэнеры БГК імя Мяшкова]] lx4gm8pnjbe9b12ffe8wd7lifv535qk 0 806206 5125807 2026-04-14T07:53:47Z Rymchonak 22863 Rymchonak перанёс старонку [[Бугры]] у [[Бугры (Браслаўскі раён)]] 5125807 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бугры (Браслаўскі раён)]] s3q8q6ac01tr0v362vrcp72jtgtumah 5125811 5125807 2026-04-14T07:54:44Z Rymchonak 22863 Выдалена перасылка на [[Бугры (Браслаўскі раён)]] 5125811 wikitext text/x-wiki '''Бугры''': == Беларусь == * [[Бугры (Браслаўскі раён)]] == Расія == * [[Бугры (горад)]] {{неадназначнасць}} m57jx3kgfiiszzwtocnacx6nav38gbs 0 806207 5125810 2026-04-14T07:54:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пячаткі Андрэя Альгердавіча]] 5125810 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пячаткі Андрэя Альгердавіча]] 04d0wv5j25ak27pz13292r11csslp83 0 806208 5125817 2026-04-14T08:05:11Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79257381|The Superbullz]]» 5125817 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}}'''The Superbullz''' — беларускі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў студзені 2016 года ў [[Мінск|Мінску]]. Вакалістам і лідарам гурта з'яўляецца Алесь-Францішак Мышкевіч, былы бас-гітарыст гуртаў [[Trubetskoy]] і [[J:морс|J:Mors]], які таксама выступае з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]] у гурце [[Крамбамбуля (гурт)|«Крамбамбуля»]] і ў яго сольных праектах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats|title=The Superbullz прадставілі дэбютны альбом (+слухаць)|website=http://experty.by|access-date=2026-02-06}}</ref>. У склад The Superbullz уваходзяць музыкі, вядомыя па гуртах «Крамбамбуля» і J:Mors, а таксама тыя, хто раней супрацоўнічаў у [[Джаз|джазавым]] праекце Мышкевіча [[Chiefs Band]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://musecube.org/cubeinterview/gruppa-chiefs-band-svoboda-v-polete-v-improviza/|title=Группа Chiefs Band. Свобода в полете, в импровизации, и в жизни {{!}} Musecube|last=fetalin|date=2012-06-09|access-date=2026-02-06}}</ref> Гурт называе сябе «пераважна [[Беларуская мова|беларускамоўным]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/the-superbullz/28116629.html|title=«Ідэя гурта Trubetskoy мне незразумелая»: басіст Мышкевіч сышоў у збольшага беларускамоўны The Superbullz|website=Радыё Свабода|date=2016-11-14|access-date=2026-02-06}}</ref>, хоць яны таксама выконваюць песні на рускай і англійскай мовах. Першапачаткова гурт называўся The Superboyz, але вырашылі змяніць назву з-за таго, што ў [[Расія|Расіі]] ўжо існаваў гурт з такой жа назвай<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=http://artsiadziba.by/news/2017/01/03/ferriswheel-%D1%96-thesprbz/|title=29 студзеня Ferris Wheel і The Superbullz {{!}} Арт Сядзіба|website=artsiadziba.by|access-date=2026-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2016/11/7/230270/|title=The Superbullz выпустили антикоммунистический клип «Чарка-шкварка»|website=charter97.org|access-date=2026-02-06}}</ref>. Спачатку музыкі планавалі выконваць пераважна каверы на старыя савецкія хіты ў стылі [[панк-рок]], але пазней яны засяродзіліся на стварэнні ўласных песень<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/hero/ales-frantsishak-myshkevich-pryemna-shto-nas-para-no-vayuts-z-mihalkom-dzyakuy-bogu-shto-ne-z-rastarguevym|title=Алесь-Францішак Мышкевіч: «Прыемна, што нас параўноўваюць з Міхалком. Дзякуй богу, што не з Растаргуевым»|website=KYKY.ORG|access-date=2026-02-06}}</ref>. У лістападзе 2016 года гурт удзельнічаў у [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|беларускім адборачным туры на конкурс песні «Еўрабачанне-2017»]] з песняй «Adstupisia!/Get Back!»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0vCA5BEje4|title=Eurovision 2017 Belarus: 24. The Superbullz - Adstupisia!/Get Back! (audition)|last=Euroforum|date=2016-11-30|access-date=2026-02-06}}</ref>, але выбыў у паўфінале<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28149957.html|title=Зноў Navi! Беларускамоўная песьня на «Эўрабачаньні» дала б Беларусі больш балаў, — Клюеў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2016-12-01|access-date=2026-02-06}}</ref>. 18 мая 2017 года The Superbullz прэзентавалі свой дэбютны альбом ''Hardcore zachodniaha Paleśsia''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/prezentacyya-na-euararadyyo-hardcore-zachodniaha-paliessia-gurta-superbullz|title=Прэзентацыя на Еўрарадыё: "Hardcore zachodniaha palieśsia" гурта The Superbullz {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2017-05-18|access-date=2026-02-06}}</ref>. == Склад == * Алесь-Францішак Мышкевіч – вакал <small>(з 2016 г.)</small> * Павал Трыпут — гітара <small>(з 2016 г.)</small> * Валер Дасюкевіч — бас-гітара <small>(з 2016)</small> * Павел Мамонаў — ударныя <small>(з 2016 г.)</small> * Андрэй Якубчык – труба <small>(з 2016 г.)</small> * Раман Джазукевіч — трамбон <small>(з 2016 г.)</small><ref>{{Cite web|url=https://tuzinfm.by/albums/3910/hardcore-zachodniaha-paliessia.html|title=The Superbullz. Зубровая моц|website=https://tuzinfm.by|access-date=2026-04-14}}</ref> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" !Дата выхаду ! Назва |- | align="center" | 18 мая [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] | ''Hardcore zachodniaha Paleśsia'' |- | align="center" |2023 |''Lancuhi'' |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Cпасылкі == * [https://soundcloud.com/thesuperbullz Афіцыйны профіль гурта на SoundCloud] * [https://www.youtube.com/channel/UCS8Bxutp1DqCo38XDUHUkKg Афіцыйны канал гурта на YouTube] * [https://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats Апісанне і рэцэнзія на дэбютны альбом гурта на партале Experty.by] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2016 годзе]] i1k8q0iepx2roc4siawj3fafrk3afzw 5125818 5125817 2026-04-14T08:07:02Z DzBar 156353 шаблон 5125818 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}}'''The Superbullz''' — беларускі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў студзені 2016 года ў [[Мінск|Мінску]]. Вакалістам і лідарам гурта з'яўляецца Алесь-Францішак Мышкевіч, былы бас-гітарыст гуртаў [[Trubetskoy]] і [[J:морс|J:Mors]], які таксама выступае з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]] у гурце [[Крамбамбуля (гурт)|«Крамбамбуля»]] і ў яго сольных праектах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats|title=The Superbullz прадставілі дэбютны альбом (+слухаць)|website=http://experty.by|access-date=2026-02-06}}</ref>. У склад The Superbullz уваходзяць музыкі, вядомыя па гуртах «Крамбамбуля» і J:Mors, а таксама тыя, хто раней супрацоўнічаў у [[Джаз|джазавым]] праекце Мышкевіча [[Chiefs Band]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://musecube.org/cubeinterview/gruppa-chiefs-band-svoboda-v-polete-v-improviza/|title=Группа Chiefs Band. Свобода в полете, в импровизации, и в жизни {{!}} Musecube|last=fetalin|date=2012-06-09|access-date=2026-02-06}}</ref> Гурт называе сябе «пераважна [[Беларуская мова|беларускамоўным]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/the-superbullz/28116629.html|title=«Ідэя гурта Trubetskoy мне незразумелая»: басіст Мышкевіч сышоў у збольшага беларускамоўны The Superbullz|website=Радыё Свабода|date=2016-11-14|access-date=2026-02-06}}</ref>, хоць яны таксама выконваюць песні на рускай і англійскай мовах. Першапачаткова гурт называўся The Superboyz, але вырашылі змяніць назву з-за таго, што ў [[Расія|Расіі]] ўжо існаваў гурт з такой жа назвай<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=http://artsiadziba.by/news/2017/01/03/ferriswheel-%D1%96-thesprbz/|title=29 студзеня Ferris Wheel і The Superbullz {{!}} Арт Сядзіба|website=artsiadziba.by|access-date=2026-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2016/11/7/230270/|title=The Superbullz выпустили антикоммунистический клип «Чарка-шкварка»|website=charter97.org|access-date=2026-02-06}}</ref>. Спачатку музыкі планавалі выконваць пераважна каверы на старыя савецкія хіты ў стылі [[панк-рок]], але пазней яны засяродзіліся на стварэнні ўласных песень<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/hero/ales-frantsishak-myshkevich-pryemna-shto-nas-para-no-vayuts-z-mihalkom-dzyakuy-bogu-shto-ne-z-rastarguevym|title=Алесь-Францішак Мышкевіч: «Прыемна, што нас параўноўваюць з Міхалком. Дзякуй богу, што не з Растаргуевым»|website=KYKY.ORG|access-date=2026-02-06}}</ref>. У лістападзе 2016 года гурт удзельнічаў у [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|беларускім адборачным туры на конкурс песні «Еўрабачанне-2017»]] з песняй «Adstupisia!/Get Back!»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0vCA5BEje4|title=Eurovision 2017 Belarus: 24. The Superbullz - Adstupisia!/Get Back! (audition)|last=Euroforum|date=2016-11-30|access-date=2026-02-06}}</ref>, але выбыў у паўфінале<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28149957.html|title=Зноў Navi! Беларускамоўная песьня на «Эўрабачаньні» дала б Беларусі больш балаў, — Клюеў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2016-12-01|access-date=2026-02-06}}</ref>. 18 мая 2017 года The Superbullz прэзентавалі свой дэбютны альбом ''Hardcore zachodniaha Paleśsia''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/prezentacyya-na-euararadyyo-hardcore-zachodniaha-paliessia-gurta-superbullz|title=Прэзентацыя на Еўрарадыё: "Hardcore zachodniaha palieśsia" гурта The Superbullz {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2017-05-18|access-date=2026-02-06}}</ref>. == Склад == * Алесь-Францішак Мышкевіч – вакал <small>(з 2016 г.)</small> * Павал Трыпут — гітара <small>(з 2016 г.)</small> * Валер Дасюкевіч — бас-гітара <small>(з 2016)</small> * Павел Мамонаў — ударныя <small>(з 2016 г.)</small> * Андрэй Якубчык – труба <small>(з 2016 г.)</small> * Раман Джазукевіч — трамбон <small>(з 2016 г.)</small><ref>{{Cite web|url=https://tuzinfm.by/albums/3910/hardcore-zachodniaha-paliessia.html|title=The Superbullz. Зубровая моц|website=https://tuzinfm.by|access-date=2026-04-14}}</ref> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" !Дата выхаду ! Назва |- | align="center" | 18 мая [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] | ''Hardcore zachodniaha Paleśsia'' |- | align="center" |2023 |''Lancuhi'' |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Cпасылкі == * [https://soundcloud.com/thesuperbullz Афіцыйны профіль гурта на SoundCloud] * [https://www.youtube.com/channel/UCS8Bxutp1DqCo38XDUHUkKg Афіцыйны канал гурта на YouTube] * [https://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats Апісанне і рэцэнзія на дэбютны альбом гурта на партале Experty.by] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2016 годзе]] gqfx32agthkcozsedasmhmymdgd9y8b 5125819 5125818 2026-04-14T08:09:36Z DzBar 156353 дапаўненне 5125819 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2016 }}'''The Superbullz''' — беларускі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт, створаны ў студзені 2016 года ў [[Мінск|Мінску]]. Вакалістам і лідарам гурта з'яўляецца Алесь-Францішак Мышкевіч, былы бас-гітарыст гуртаў [[Trubetskoy]] і [[J:морс|J:Mors]], які таксама выступае з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]] у гурце [[Крамбамбуля (гурт)|«Крамбамбуля»]] і ў яго сольных праектах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats|title=The Superbullz прадставілі дэбютны альбом (+слухаць)|website=http://experty.by|access-date=2026-02-06}}</ref>. У склад The Superbullz уваходзяць музыкі, вядомыя па гуртах «Крамбамбуля» і J:Mors, а таксама тыя, хто раней супрацоўнічаў у [[Джаз|джазавым]] праекце Мышкевіча [[Chiefs Band]].<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://musecube.org/cubeinterview/gruppa-chiefs-band-svoboda-v-polete-v-improviza/|title=Группа Chiefs Band. Свобода в полете, в импровизации, и в жизни {{!}} Musecube|last=fetalin|date=2012-06-09|access-date=2026-02-06}}</ref> Гурт называе сябе «пераважна [[Беларуская мова|беларускамоўным]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/the-superbullz/28116629.html|title=«Ідэя гурта Trubetskoy мне незразумелая»: басіст Мышкевіч сышоў у збольшага беларускамоўны The Superbullz|website=Радыё Свабода|date=2016-11-14|access-date=2026-02-06}}</ref>, хоць яны таксама выконваюць песні на рускай і англійскай мовах. Першапачаткова гурт называўся The Superboyz, але вырашылі змяніць назву з-за таго, што ў [[Расія|Расіі]] ўжо існаваў гурт з такой жа назвай<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=http://artsiadziba.by/news/2017/01/03/ferriswheel-%D1%96-thesprbz/|title=29 студзеня Ferris Wheel і The Superbullz {{!}} Арт Сядзіба|website=artsiadziba.by|access-date=2026-02-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2016/11/7/230270/|title=The Superbullz выпустили антикоммунистический клип «Чарка-шкварка»|website=charter97.org|access-date=2026-02-06}}</ref>. Спачатку музыкі планавалі выконваць пераважна каверы на старыя савецкія хіты ў стылі [[панк-рок]], але пазней яны засяродзіліся на стварэнні ўласных песень<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/hero/ales-frantsishak-myshkevich-pryemna-shto-nas-para-no-vayuts-z-mihalkom-dzyakuy-bogu-shto-ne-z-rastarguevym|title=Алесь-Францішак Мышкевіч: «Прыемна, што нас параўноўваюць з Міхалком. Дзякуй богу, што не з Растаргуевым»|website=KYKY.ORG|access-date=2026-02-06}}</ref>. У лістападзе 2016 года гурт удзельнічаў у [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|беларускім адборачным туры на конкурс песні «Еўрабачанне-2017»]] з песняй «Adstupisia!/Get Back!»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0vCA5BEje4|title=Eurovision 2017 Belarus: 24. The Superbullz - Adstupisia!/Get Back! (audition)|last=Euroforum|date=2016-11-30|access-date=2026-02-06}}</ref>, але выбыў у паўфінале<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28149957.html|title=Зноў Navi! Беларускамоўная песьня на «Эўрабачаньні» дала б Беларусі больш балаў, — Клюеў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2016-12-01|access-date=2026-02-06}}</ref>. 18 мая 2017 года The Superbullz прэзентавалі свой дэбютны альбом ''Hardcore zachodniaha Paleśsia''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/prezentacyya-na-euararadyyo-hardcore-zachodniaha-paliessia-gurta-superbullz|title=Прэзентацыя на Еўрарадыё: "Hardcore zachodniaha palieśsia" гурта The Superbullz {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2017-05-18|access-date=2026-02-06}}</ref>. == Склад == * Алесь-Францішак Мышкевіч – вакал <small>(з 2016 г.)</small> * Павал Трыпут — гітара <small>(з 2016 г.)</small> * Валер Дасюкевіч — бас-гітара <small>(з 2016)</small> * Павел Мамонаў — ударныя <small>(з 2016 г.)</small> * Андрэй Якубчык – труба <small>(з 2016 г.)</small> * Раман Джазукевіч — трамбон <small>(з 2016 г.)</small><ref>{{Cite web|url=https://tuzinfm.by/albums/3910/hardcore-zachodniaha-paliessia.html|title=The Superbullz. Зубровая моц|website=https://tuzinfm.by|access-date=2026-04-14}}</ref> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable" !Дата выхаду ! Назва |- | align="center" | 18 мая [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] | ''Hardcore zachodniaha Paleśsia'' |- | align="center" |2023 |''Lancuhi'' |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Cпасылкі == * [https://soundcloud.com/thesuperbullz Афіцыйны профіль гурта на SoundCloud] * [https://www.youtube.com/channel/UCS8Bxutp1DqCo38XDUHUkKg Афіцыйны канал гурта на YouTube] * [https://www.experty.by/content/superbullz-pradstavili-debyutny-albom-slukhats Апісанне і рэцэнзія на дэбютны альбом гурта на партале Experty.by] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2016 годзе]] l9wnezjvqc6fou85o5jmjui539vhd5u 14 806209 5125824 2026-04-14T08:24:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1920|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1920}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:1920 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125824 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1920|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1920}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:1920 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1920-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 7nrt2j8w5x5uevcrtxd0qkxbu6al3aj 0 806210 5125825 2026-04-14T08:25:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём Каз...» 5125825 wikitext text/x-wiki '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: СЄ ПЄЧАТЬ КНꙖ(ꙀꙖ ВЄЛИКОГО ОЛ)ГЄР/ДА альбо +ПЄЧАТЬ КНꙖ(ꙀꙖ ВЄЛИКОГО ОЛ)ГЄР/ДА. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пvать кнꙗꙁꙗ лигвєн/в/а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года, [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года, а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]]{{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] svto970bozyurtbctfgm81szi9c1mk9 5125836 5125825 2026-04-14T08:37:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Рэканструкцыя легенды */ 5125836 wikitext text/x-wiki '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен]]а ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] ihj48w0gik1onosk12qkc59dwyf7jyq 5125837 5125836 2026-04-14T08:37:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Рэканструкцыя легенды */ 5125837 wikitext text/x-wiki '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] fw1fqkloq3oradxfk6fku22unwphpno 5125839 5125837 2026-04-14T08:47:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Апісанне */ 5125839 wikitext text/x-wiki '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] awvm1d4d2fajsb98s9spla4rmjo0ilv 5125841 5125839 2026-04-14T08:49:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5125841 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка пячаткі вялікага князя Альгерда з дагавора 1366 года]] '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] k51zkqc72083p68ix5tflt73rm98g73 5125858 5125841 2026-04-14T09:05:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1366 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1366 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125858 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка пячаткі вялікага князя Альгерда з дагавора 1366 года]] '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] 6gzs8r2ix25ez1ykw2glm05gtz6oa1u 5125859 5125858 2026-04-14T09:05:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Пячаткі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5125859 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка пячаткі вялікага князя Альгерда з дагавора 1366 года]] '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кєстутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] [[Катэгорыя:Пячаткі]] gyxne42ip4evlqhzhukj3k82wihjksk 5125860 5125859 2026-04-14T09:06:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія */ 5125860 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка пячаткі вялікага князя Альгерда з дагавора 1366 года]] '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сэмковіч|У.&nbsp;Сэмковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сэмковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кестутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] [[Катэгорыя:Пячаткі]] k8huejvgk8io1dzmmxhrk4rcx6yyvoq 5125861 5125860 2026-04-14T09:07:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія */ 5125861 wikitext text/x-wiki [[Файл:Drawing of Grand Duke Olgierd's seal (1366).jpg|thumb|Прамалёўка пячаткі вялікага князя Альгерда з дагавора 1366 года]] '''Пяча́тка Альге́рда 1366 го́да''' — [[прывясная пячатка]] ([[Сфрагіс|сфрагіс]]), якой быў засведчаны мірны дагавор вялікага князя літоўскага [[Альгерд|Альгерда]] і іншых князёў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з польскім каралём [[Казімір III Вялікі|Казімірам III Вялікім]] у 1366&nbsp;годзе. З’яўляецца адным з найбольш важных помнікаў беларускай [[Сфрагістыка|сфрагістыкі]] XIV&nbsp;стагоддзя. Вакол яе атрыбуцыі і апісання доўгі час існавалі гістарыяграфічныя дыскусіі{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Гісторыя захавання і сведчанні == Арыгінал дагавора 1366&nbsp;года паміж князямі ВКЛ і польскім каралём захоўваўся ў каралеўскім архіве [[Польшча|Польшчы]]. Наяўнасць гэтага акта і яго рэгест былі адзначаны яшчэ ў 1551&nbsp;годзе ў інвентары [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>{{кніга |загаловак=Книга посольская Метрики Великого княжества Литовского, содержащая в себе дипломатические сношения Литвы в государствование короля Сигизмунда-Августа (с 1545 по 1572 год) |выдавецтва=изд. Данилович И., Оболенский М. |месца=Москва |год=1843 |старонкі=455 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Пра засведчанне аўтэнтыка дагавора двума сфрагісамі захавалася звестка каралеўскага сакратара [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] (1569—1572&nbsp;гады): ''«Cum ſigill(is) duobus»'' («З дзвюма пячаткамі»)<ref>AGAD. Archiwum Zamoyskich. № 33. S. 357-358.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. Паміж 1780-мі гадамі і пачаткам XIX&nbsp;стагоддзя арыгінал дагавора бясследна знік{{sfn|Барэйша|2024|с=115}}. Сведчанні пра арыгінал дакумента, яго тэкст і апісанне выяў абодвух прывешаных да яго сфрагісаў пакінуў паміж 1781 і 1785&nbsp;гадамі пісар вялікі літоўскі [[Адам Нарушэвіч]] альбо яго падначаленыя, якія ўпарадкоўвалі дзяржаўны архіў караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]: ''«Oryginał iest w Archiwum Koronnym z dwiema pieczęciami, iedna popsuta, druga Z wyrazem Męża Zbroynego, w iedney ręce miecz goły, w drugiey tarczę trzymaiącego»'' («Арыгінал у Каронным архіве з дзвюма пячаткамі, адна сапсаваная, другая з выявай узброенага мужа, які ў адной руцэ трымае голы меч, а ў другой — [[Тарча|тарчу]]»)<ref>BCz. Teki Naruszewicza. T. 8. S. 247.</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. У архіўным зборы [[Бібліятэка князёў Чартарыйскіх|Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх]] у [[Кракаў|Кракаве]] захоўваецца створаны ў XVIII&nbsp;стагоддзі рукапіс са збораў Порыцкай бібліятэкі [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] (знаходзілася ў сучасным сяле [[Паўліўка (Уладзімірскі раён)|Паўліўка]] на Валыні). У ім разам з тэкстам дагавора 1366&nbsp;года знаходзіцца прамалёўка дзвюх прывясных пячатак (''«pensilis»'')<ref>BCz. Rkp. 1180 IV. S. 388 (400).</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Апісанне == [[Файл:Drawing of seals from the treaty of 1366.jpg|thumb|Прамалёўка пячатак з дагавора 1366 года паміж вялікім князем Альгердам і каралём Казімірам III]] Паводле захаваных прамалёвак і архіўных апісанняў, пры дакуменце першапачаткова знаходзіліся дзве пячаткі розных памераў. Першая, большая па памеры пячатка (яе поле было ў паўтара раза большае за адбітак другой), мела [[Авал|авальную форму]] матрыцы. На ёй была размешчана выява пешага ваяра ў доўгім убранні і конусападобным [[Шалом|шаломе]], які ў правай руцэ трымае ўзняты [[меч]], а ў левай&nbsp;— [[Шчыт|тарчу (шчыт)]]. На шчыце ваяра адлюстраваны [[роўнаканцовы крыж]]. Гэты элемент іканаграфіі можа сведчыць пра блізкае дачыненне ўладальніка да хрысціянства: вядома, што Альгерд быў [[Катэхумен|катэхуменам]], меў хрысціянскае імя Дзмітрый, а таксама цалаваў крыж пры заключэнні дагавораў з [[Лівонскі магістр|лівонскім магістрам]]<ref>{{кніга |аўтар=Груша А. И. |загаловак=Документальная письменность Великого княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI вв.) |месца=Минск |год=2015 |старонкі=34-35 |lang=ru}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=187}}. Поруч з сюжэтнай выявай і па крузе знаходзіўся кірылічны надпіс. Другая, меншая пячатка, ужо на час стварэння копіі акта ў XVIII&nbsp;стагоддзі страціла выяву альбо цалкам увесь сфрагістычны адбітак у каўчэжцы. Замест іх на прамалёўцы пададзены лацінамоўны тлумачальны надпіс ''«vacuum pro vetustate»'' («пустэча праз старадаўнасць»&nbsp;— адсутнасць выявы з прычыны старасці або зацёртасці){{sfn|Барэйша|2024|с=177}}. == Праблема атрыбуцыі і гістарыяграфія == У сваёй кнізе 1800&nbsp;года ''«O litewskich i polskich prawach...»'' Т.&nbsp;Чацкі паведаміў, што ў трактаце 1366&nbsp;года віселі дзве пячаткі: адна Альгерда з «[[Пагоня|Пагоняй]]» (''«Olgierda pogoni»''), другая [[Кейстут]]а з мячом і тарчай (''«Kieyſztuta z mieczem i tarczą»'')<ref>{{кніга |аўтар=[[Тадэвуш Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszem Statucie dla Litwy 1529 roku |том=1 |месца=Warszawa |год=1800 |старонкі=72-73 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Гэтае сцвярджэнне відавочна супярэчыла прамалёўкам з рукапісу бібліятэкі самога аўтара і альтэрнатыўным апісанням А.&nbsp;Нарушэвіча. Тым не менш, дзякуючы аўтарытэту Т.&nbsp;Чацкага і падтрымцы [[Ігнат Даніловіч|І.&nbsp;Даніловіча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Ігнат Даніловіч|Daniłowicz I.]] |загаловак=Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich... |том=1 |месца=Wilno |год=1860 |старонкі=210 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, гэта памылковая выснова замацавалася ў гістарыяграфіі. Яе доўгі час падтрымлівалі такія даследчыкі як [[Багдан Барвінскі|Б.&nbsp;Барвінскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Багдан Барвінскі|Барвінський Б.]] |загаловак=Незнана руська печатка князя Кейстута з 1366 року |выданне=Записки Наукового товариства імені Шевченка |том=231 |месца=Львів |год=1997 |старонкі=244-245 |lang=uk}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}, [[Уладзіслаў Сямковіч|У.&nbsp;Сямковіч]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Уладзіслаў Сямковіч|Semkowicz W.]] |загаловак=Sfragistyka Witołda |месца=Kraków |год=1931 |старонкі=13 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}} і [[Мар’ян Гумоўскі|М.&nbsp;Гумоўскі]]<ref>{{артыкул |аўтар=[[Мар’ян Гумоўскі|Gumowski M.]] |загаловак=Pieczęcie Książąt Litewskich |выданне=Ateneum Wileńskie |том=7 |нумар=3-4 |месца=Wilno |год=1930 |старонкі=26 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=178}}. Б.&nbsp;Барвінскі, кіруючыся вызначэннямі Т.&nbsp;Чацкага, паспрабаваў рэканструяваць легенду на прамалёўцы першай пячаткі як ''«СЕ ПЕЧАТЬ КИИ(СТУТИЯ КНЯЗЯ ТРОЦКОГО)»''. Аднак гэтая рэканструкцыя цалкам ігнаравала выразна адлюстраваныя ў полі пячаткі літары «ДА» (заканчэнне імя). Больш за тое, імя Кейстута ў дакументальных і сфрагістычных помніках XIV&nbsp;стагоддзя ніколі не сустракаецца ў падобнай форме (звычайна ''Kynstutus, Keistutis, Кестутий''), што робіць такі варыянт немагчымым{{sfn|Барэйша|2024|с=182}}. Літоўскі даследчык [[Эдмундас Рымша|Э.&nbsp;Рымша]] пазней выказаў абгрунтаваны недавер паведамленню Т.&nbsp;Чацкага і засумняваўся ў аўтэнтычнасці самой пячаткі з прамалёўкі, адзначыўшы нібыта нетыповую авальную форму, доўгае ўбранне ваяра і падабенства надпісу да інтытуляцыі дакумента<ref>{{артыкул |аўтар=[[Эдмундас Рымша|Rimša E.]] |загаловак=Pieczęcie Olgierda, wielkiego księcia litewskiego – dane historiograficzne a rzeczywistość |выданне=Heraldyka i okolice |месца=Warszawa |год=2002 |старонкі=205-206, 215 |lang=pl}}</ref>{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Беларускі гісторык [[Юрый Барэйша|Ю.&nbsp;Барэйша]] абверг гэтыя сумненні. Ён даказаў, што авальная форма матрыцы была не ўнікальнай для сфрагістыкі ВКЛ XIV&nbsp;стагоддзя (сустракаецца ў брата Альгерда [[Любарт|Любарта Гедымінавіча]] і ў князя [[Іван Гальшанскі|Івана Гальшанскага]]), а конусападобныя шаломы былі тыповым засцерагальным узбраеннем другой паловы XIV&nbsp;стагоддзя{{sfn|Барэйша|2024|с=186}}. Зыходзячы з таго, што Альгерд быў галоўнай дзейнай асобай дагавора (''«Se Jaz, Kniaz Wieliki Olherd...»''), менавіта за ім павінен быў захоўвацца прыярытэт пры засведчанні дакумента большай пячаткай на першым «ганаровым» месцы. == Рэканструкцыя легенды == Улічваючы ўсе вышэйзгаданыя факты, Ю.&nbsp;Барэйша прапанаваў найбольш праўдападобную рэканструкцыю легенды на захаванай прамалёўцы з захаваннем асаблівасцей старажытнай кірыліцы: ''печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)ге/(р)|да'', або ''се печать кнѧ(ꙁꙗ великого ол)гер|да''. Апошнія дзве літары «ДА» былі выразаныя ў полі матрыцы поруч з сюжэтнай выявай праз недахоп месца. Аналагічная структура заканчэння кругавых легенд з размяшчэннем канчаткаў імёнаў па-за прызначанай часткай поля назіраецца на пячатках яго сына [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]] ад 1385&nbsp;года (''«+пчать кнѧж лъгвен/в|а»''), князя [[Міхаіл Іванавіч Гальшанскі|Міхаіла Гальшанскага]] 1422&nbsp;года (''«Δпечать кнꙁѧ михаилова иванович/а»''), [[Васіль Сямёнавіч Красны|Васіля Краснага]] 1431&nbsp;года (''«+печать кнѧꙁѧ васьльѧ семенв/ича»''), а таксама на манетах старадубскага князя [[Аляксандр Патрыкеевіч|Аляксандра Патрыкеевіча]] (''«печть кнꙁѧ олксндра/ пт|р»''){{sfn|Барэйша|2024|с=183-184}}. Такім чынам, наяўны фактаж і прысутнасць літар «ДА» не пакідаюць іншай альтэрнатывы, акрамя атрыбуцыі вялікай пячаткі з выявай пешага ваяра вялікаму князю Альгерду. Архіўную прамалёўку з Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх у Кракаве варта разглядаць як адзіную захаваную выяву сфрагіса Альгерда і як яго праілюстраваны партрэтны вобраз{{sfn|Барэйша|2024|с=190}}. == Крыніцы == <references /> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Юрый Барэйша|Барэйша Ю.]] |загаловак=З гісторыі беларускай сфрагістыкі XII-XIV стст.: пломбы з легендай “NОЪГРОДЪ”, свінцовыя булы “Міндоўга”, невядомая пячатка Андрэя Альгердавіча Полацкага |месца=Мінск |выдавецтва=Энэргапрэс |год=2024 |старонак=255 |isbn=978-985-7298-30-3 |ref=Барэйша}} [[Катэгорыя:Сфрагістыка]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1366 годзе]] [[Катэгорыя:Альгерд]] [[Катэгорыя:Пячаткі]] tjlzfz02809tugc2bb9b0eob7h39qwl 14 806211 5125827 2026-04-14T08:25:56Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1908|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1908}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:1908 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125827 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1908|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1908}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:1908 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] h3rjzkp3brfvcseeynmpucj5ou9a4xs 14 806212 5125828 2026-04-14T08:27:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1903|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1903}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:1903 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125828 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1903|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1903}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:1903 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] k3l25anhd4ik14q0b2tp35jsc50trd5 14 806213 5125829 2026-04-14T08:29:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1902|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1902}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:1903 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125829 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1902|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1902}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1903 годзе]] [[Катэгорыя:1903 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 824ozqzwdji4aup3rvhuktd343g1z8j 5125830 5125829 2026-04-14T08:30:36Z DzBar 156353 5125830 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1902|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1902}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:1902 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] b2qinrhwjrcnms1scl38qn4zs8kszbt 14 806214 5125832 2026-04-14T08:31:26Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1901|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1901}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1901 годзе]] [[Катэгорыя:1901 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125832 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1901|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1901}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1901 годзе]] [[Катэгорыя:1901 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] 61yfz1btdj71d73h3usuwn6xnz3nzr1 14 806215 5125833 2026-04-14T08:32:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1905|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1905}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1905 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125833 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1905|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1905}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1905 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] ghz71b70dvmz8smbjebxscc0vkblqdj 14 806216 5125834 2026-04-14T08:33:49Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1906|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1906}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:1906 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125834 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1906|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1906}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1906 годзе]] [[Катэгорыя:1906 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] mweg4emedxx2k4fmxi5anbgjca435ui 14 806217 5125835 2026-04-14T08:35:07Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1909|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1909}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1909 годзе]] [[Катэгорыя:1909 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX ст...» 5125835 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1909|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1909}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1909 годзе]] [[Катэгорыя:1909 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1900-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XX стагоддзя]] d5h897u3u5yc599qig75n2qvlbk5q77 14 806218 5125838 2026-04-14T08:45:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1899|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1899}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1899 годзе]] [[Катэгорыя:1899 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125838 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1899|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1899}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1899 годзе]] [[Катэгорыя:1899 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] m1c62ia0jsqvvw0zajhu2p9a6e5px61 0 806219 5125844 2026-04-14T08:50:11Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «У сезоне 1995/1996 баскетбольны клуб [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ]] з [[Мінск]]а прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]] ({{Ср}} '''2 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг|Белару...» 5125844 wikitext text/x-wiki У сезоне 1995/1996 баскетбольны клуб [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ]] з [[Мінск]]а прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|1995/1996]] ({{Ср}} '''2 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Багдановіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Уладзіміравіч Вырастак|Андрэй Вырастак]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Дрожын]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Зыскуноў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Іванавіч Калтуноў|Дзмітрый Калтуноў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Мікалаевіч Коршук|Дзяніс Коршук]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арсеній Генадзьевіч Кучынскі|Арсеній Кучынскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Падалянчык]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Генадзьевіч Парамонаў|Яўген Парамонаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Пятровіч Пынцікаў|Аляксей Пынцікаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Ткачэнка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Міхайлавіч Цэдрык|Андрэй Цэдрык]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Шпадарук]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анатоль Уладзіміравіч Якубенка|Анатоль Якубенка]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Канстацін Мікалаевіч Шаравера|Канстацін Шаравера]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анатоль Пятровіч Бутвілоўскі|Анатоль Бутвілоўскі]] {{reflist}} == Літаратура == * Прессбол №40 (286) от 28.05.1996. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1996. — С. 12. — 16 с. * Прессбол №41 (287) от 31.05.1996. — Мн.: ЗАО «Прессбол-ТСЖ», 1996. — С. 3. — 8 с. == Гл. таксама == * [[Сезон 1994/1995 РТІ]] * [[Сезон 1996/1997 РТІ-РШВСМ]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «РТІ»|1995/1996]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 1995/1996|РТІ-РШВСМ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:1996 год у Мінску]] llbnbpovkhcbh1opqzm2nh9ahx3bryt 14 806220 5125849 2026-04-14T08:53:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1897|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1897}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1897 годзе]] [[Катэгорыя:1897 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125849 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1897|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1897}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1897 годзе]] [[Катэгорыя:1897 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] 4yzm363eaw1cv4pez6i52qzyif2vjs4 14 806221 5125855 2026-04-14T09:02:27Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1893|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1893}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:1893 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX с...» 5125855 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Музеі, заснаваныя ў|1893|годзе}} {{Commonscat|Museums established in 1893}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1893 годзе]] [[Катэгорыя:1893 год у культуры і мастацтве]] [[Катэгорыя:Музеі, заснаваныя ў 1890-х гадах]] [[Катэгорыя:Музеі паводле гадоў заснавання XIX стагоддзя]] 6nqq6ukyauwe4zn0oqb49qz4oqaxwre 14 806222 5125862 2026-04-14T09:08:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Медыцынская літаратура]]» 5125862 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навукова-метадычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Медыцынская літаратура]] m3zv64yrc8slogzxl5aa3fbtl74zzkm 0 806223 5125863 2026-04-14T09:08:50Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Інтэрнацыяналізмы]] 5125863 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інтэрнацыяналізмы]] 1m2ebw5z9kjof30p014xlgccbrvo1hr 14 806224 5125866 2026-04-14T09:19:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat|Film festivals of Russia}} [[Катэгорыя:Кінафестывалі паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Кінематограф Расіі]] [[Катэгорыя:Фестывалі Расіі]]» 5125866 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Film festivals of Russia}} [[Катэгорыя:Кінафестывалі паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Кінематограф Расіі]] [[Катэгорыя:Фестывалі Расіі]] 1ndkuxqpl0wco7a7yvw4qiyh73nakr0 0 806225 5125868 2026-04-14T09:23:29Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Серджа Карбучы''' ({{lang-it|Sergio Corbucci}}; {{ДН|6|12|1927}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|1|12|1990}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст, найбуйнейшы пасля [[Серджа Леонэ]] прадстаўнік спагеці-вестэрна. Першы камерцыйны поспех да Серджа Карбучы прыйшо...» 5125868 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Серджа Карбучы''' ({{lang-it|Sergio Corbucci}}; {{ДН|6|12|1927}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|1|12|1990}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст, найбуйнейшы пасля [[Серджа Леонэ]] прадстаўнік спагеці-вестэрна. Першы камерцыйны поспех да Серджа Карбучы прыйшоў з выхадам яго фільма «Джанга» з [[Франка Нера]] ў галоўнай ролі. Стужка была знята ў жанры спагеці-вестэрна і вылучалася сярод іншых фільмаў гэтага кірунку залімітавым для свайго часу узроўнем жорсткасці і гвалту. Гэта стала адметнай рысай вестэрнаў Карбучы, як «чорны гумар» і налёт сацыяльнай крытыкі левага кшталту, які адлюстроўваў камуністычныя перакананні рэжысёра. У перыяд 1970—1980 гадоў Серджа Карбучы пераважна здымаў камедыі, галоўныя ролі ў якіх часта выконваў [[Адрыяна Чэлентана]]. Многія з гэтых камедый карысталіся вялікай папулярнасцю як у Італіі, так і за яе межамі. Гэтыя фільмы даволі рэдка ўспрымалі сур’ёзна многія крытыкі, аднак на кар’еры Карбучы гэта не адбілася. Менавіта ў гэты перыяд з’явіліся фільмы «[[Блеф (фільм)|Блеф]]», «Сіньёр Рабінзон», «Сінг-Сінг», «Няздачлівы папарацы» і іншыя. У фільмах Корбучы здымаліся [[Адрыяна Чэлентана]], [[Энтані Куін]], [[Франка Нера]], [[Капучынэ]] і іншыя. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карбучы}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] ob2gk6o6n5sez0vky6mpn6tntkuhalz 5125869 5125868 2026-04-14T09:25:05Z Rymchonak 22863 5125869 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Серджа Карбучы''' ({{lang-it|Sergio Corbucci}}; {{ДН|6|12|1927}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|1|12|1990}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст, найбуйнейшы пасля [[Серджа Леонэ]] прадстаўнік [[спагеці-вестэрн]]а. Першы камерцыйны поспех да Серджа Карбучы прыйшоў з выхадам яго фільма «Джанга» з [[Франка Нера]] ў галоўнай ролі. Стужка была знята ў жанры спагеці-вестэрна і вылучалася сярод іншых фільмаў гэтага кірунку залімітавым для свайго часу узроўнем жорсткасці і гвалту. Гэта стала адметнай рысай вестэрнаў Карбучы, як «чорны гумар» і налёт сацыяльнай крытыкі левага кшталту, які адлюстроўваў камуністычныя перакананні рэжысёра. У перыяд 1970—1980 гадоў Серджа Карбучы пераважна здымаў камедыі, галоўныя ролі ў якіх часта выконваў [[Адрыяна Чэлентана]]. Многія з гэтых камедый карысталіся вялікай папулярнасцю як у Італіі, так і за яе межамі. Гэтыя фільмы даволі рэдка ўспрымалі сур’ёзна многія крытыкі, аднак на кар’еры Карбучы гэта не адбілася. Менавіта ў гэты перыяд з’явіліся фільмы «[[Блеф (фільм)|Блеф]]», «Сіньёр Рабінзон», «Сінг-Сінг», «Няздачлівы папарацы» і іншыя. У фільмах Корбучы здымаліся [[Адрыяна Чэлентана]], [[Энтані Куін]], [[Франка Нера]], [[Капучынэ]] і іншыя. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карбучы}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] 6u46noi10f7h4qrekczgxhk8lg7am00 5125870 5125869 2026-04-14T09:26:37Z Rymchonak 22863 5125870 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Серджа Карбучы''' ({{lang-it|Sergio Corbucci}}; {{ДН|6|12|1927}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|1|12|1990}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст, найбуйнейшы пасля [[Серджа Леонэ]] прадстаўнік [[спагеці-вестэрн]]а. Першы камерцыйны поспех да Серджа Карбучы прыйшоў з выхадам яго фільма «Джанга» з [[Франка Нера]] ў галоўнай ролі. Стужка была знята ў жанры спагеці-вестэрна і вылучалася сярод іншых фільмаў гэтага кірунку залімітавым для свайго часу узроўнем жорсткасці і гвалту. Гэта стала адметнай рысай вестэрнаў Карбучы, як «чорны гумар» і налёт сацыяльнай крытыкі левага кшталту, які адлюстроўваў камуністычныя перакананні рэжысёра. У перыяд 1970—1980 гадоў Серджа Карбучы пераважна здымаў камедыі, галоўныя ролі ў якіх часта выконваў [[Адрыяна Чэлентана]]. Многія з гэтых камедый карысталіся вялікай папулярнасцю як у Італіі, так і за яе межамі. Гэтыя фільмы даволі рэдка ўспрымалі сур’ёзна многія крытыкі, аднак на кар’еры Карбучы гэта не адбілася. Менавіта ў гэты перыяд з’явіліся фільмы «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]», «Сіньёр Рабінзон», «Сінг-Сінг», «Няздачлівы папарацы» і іншыя. У фільмах Корбучы здымаліся [[Адрыяна Чэлентана]], [[Энтані Куін]], [[Франка Нера]], [[Капучынэ]] і іншыя. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карбучы}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] 46gtbhm5iomicadzw990fik6nqh3guv 0 806226 5125872 2026-04-14T09:33:48Z Rymchonak 22863 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, наст. імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер час...» 5125872 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, наст. імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Лідзані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] cl1fjansq3if9ymegyiiox68a6oyfdu 5125873 5125872 2026-04-14T09:34:31Z Rymchonak 22863 5125873 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Лідзані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] kpj915xuiftg4ibfvb1ie8m66tzurjk 5125874 5125873 2026-04-14T09:34:47Z Rymchonak 22863 5125874 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Лідзані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] tddh23diyqvcdrlrtojtnqt2wiz09i4 5125875 5125874 2026-04-14T09:35:12Z Rymchonak 22863 5125875 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] avfzc4ykdhmkxtyg4y0ppy2w54g3eno 5125877 5125875 2026-04-14T09:38:02Z Rymchonak 22863 5125877 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. == Фільмаграфія == * (2012) «[[Джанга вызвалены]]» - {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] fvy1miht9hb2inxuh02x8o2d6apvzdi 5125878 5125877 2026-04-14T09:38:34Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125878 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. == Фільмаграфія == * (2012) «[[Джанга вызвалены]]» — ''уладальнік мандынга Амерыга Васепі'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] gke75n7u6k28nq57s2yf2poyt27t4kl 5125880 5125878 2026-04-14T09:39:53Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125880 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. == Фільмаграфія == * (1981) «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''палкоўнік карабінераў Мантучы'' * (2012) «[[Джанга вызвалены]]» — ''уладальнік мандынга Амерыга Васепі'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] 8etfk4u8ewqbkcf29ieovfm68zh4oif 5125882 5125880 2026-04-14T09:41:07Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ +1 5125882 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. == Фільмаграфія == * (1981) «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''палкоўнік карабінераў Мантучы'' * (2010) «[[Лісты да Джульеты]]» — ''Ларэнца'' * (2012) «[[Джанга вызвалены]]» — ''уладальнік мандынга Амерыга Васепі'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] nes30liczyrphqzyax13nrvn3wc1hjg 5125884 5125882 2026-04-14T09:42:28Z Rymchonak 22863 /* Фільмаграфія */ 5125884 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Франка Нера''' ({{lang-it|Franco Nero}}, сапраўднае імя '''Франчэска Спаранера''' ({{lang-it|Francesco Clemente Giuseppe Sparanero}}); нар. {{ДН|23|11|1941}}, Сан-Праспера-Пармензэ, Эмілія-Раманья) — італьянскі [[акцёр]]. Сын паліцэйскага, нарадзіўся ў Сан-Праспера-Пармензэ, цяпер частка горада [[Парма]]. Дзяцінства прайшло ў Парме, тут ён і адкрыў у юнацкія гады сваю прыхільнасць да тэатральнай сцэны і акцёрскага мастацтва. Ён арганізоўваў прадстаўленні ў школе, падчас службы ў войску, кіраваў самадзейным тэатрам. Пазней пераехаў у [[Мілан]], дзе пачаў вывучаць эканоміку. За навучанне ён плаціў, працуючы спеваком у начным клубе. Вучобу ён так і не скончыў. Пазней Спаранера працаваў бухгалтарам у Мілане, хаця асноўным яго захапленнем і далей заставалася кіно. Падчас наведвання рымскай кінастудыі Чынечыта ён сустрэўся з рэжысёрамі [[Карла Ліцані]], [[Антоніа П'етранджэлі]] і [[Джон Х’юстан|Джонам Х’юстанам]], якія натхнілі ў ім акцёрскія амбіцыі і пазней прапанавалі яму першыя ролі ў кіно. Аднак дэбютаваў ён у 1963 годзе ў фільме Альфрэда Джанэці «La ragazza in prestito». Сапраўдным прарывам у 1966 годзе была яго роля «халоднага як лёд і самотнага мсціўца» Джанга ў аднайменным фільме [[Серджа Карбучы]]. Гэты вобраз зрабіў яго вядомым у міжнародных маштабах. == Фільмаграфія == * (1968) «[[Дзень савы]]» — ''капітан Белодзі'' * (1981) «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''палкоўнік карабінераў Мантучы'' * (2010) «[[Лісты да Джульеты]]» — ''Ларэнца'' * (2012) «[[Джанга вызвалены]]» — ''уладальнік мандынга Амерыга Васепі'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Нера}} [[Катэгорыя:Акцёры Італіі]] eqom9rm738qcypkwynbcyhysjjssg9s 0 806227 5125888 2026-04-14T10:11:47Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]]. == Склад каманды == * 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (09.04.1998) * 78. Павел Андрэеў (19.07.1992, [[Расія]]) * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (11.04.1988) * 4. [[Ягор Будэйка]] (...» 5125888 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 гандбольны клуб «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў]]» з горада [[Брэст]]. == Склад каманды == * 31. [[Мікалай Яўгенавіч Алёхін|Мікалай Алёхін]] (09.04.1998) * 78. Павел Андрэеў (19.07.1992, [[Расія]]) * 24. [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (11.04.1988) * 4. [[Ягор Будэйка]] (01.05.2000) * 25. [[Данііл Вяргейчык]] (27.05.2000) * 99. Радамір Врачэвіч (19.05.1999, [[Расія]]) * 5. Арсеній Драгашэвіч (18.07.2002, [[Чарнагорыя]]) * 1. Дзяніс Забалоцін (18.06.1998, [[Расія]]) * 77. Валянцін Куран (12.02.1998) * 8. Вук Лазовіч (10.03.1988, [[Сербія]]) * 18. Марка Маціяшэвіч (21.09.1996, [[Славенія]]) * 12. [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (08.05.1991) * 19. Марцін Поціск (28.01.1999, [[Славакія]]) * 88. [[Артур Рудзь]] (10.09.1998) * 23. Максім Салікаў (04.10.1992, [[Расія]]) * 11. Невен Сцяпанавіч (14.02.1993, [[Боснія і Герцагавіна|Боснія]]) * 27. Аляксей Фокін (29.08.1997, [[Расія]]) * 9. [[Аляксандр Валер’евіч Шкурынскі|Аляксандр Шкурынскі]] (11.04.1995, [[Расія]]) * 22. [[Вячаслаў Віталевіч Шумак|Вячаслаў Шумак]] (22.12.1988) * 14. [[Андрэй Сяргеевіч Юрынок|Андрэй Юрынок]] (21.09.1996) * 35. Эдуард Яраш (20.07.2000) * 16. Піліп Івіч (30.08.1992, [[Харватыя]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Расіі}} [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Уладзіміравіч Астроўскі|Васіль Астроўскі]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Сербіі}} [[Ненад Пулязевіч]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст]] * [[Сезон 2026/2027 ГК Мяшкоў Брэст]] == Спасылкі == * [https://handball.by/bgk-im-meshkova/ Списочный состав команды БГК «Мешков Брест» сезон 2025—2026] [[Катэгорыя:Сезоны БГК імя Мяшкова|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2025/2026|БГК імя Мяшкова]] [[Катэгорыя:2025 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:2026 год у Брэсце]] r8i21pvebjempavrjajg8q8opsmar7p 0 806228 5125889 2026-04-14T10:28:28Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Запазычаныя словы]] 5125889 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Запазычаныя словы]] 8hgf3qkshdthzu68fowl4xouqljpqws 0 806229 5125892 2026-04-14T10:56:14Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Запазычаныя словы]] 5125892 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Запазычаныя словы]] 8hgf3qkshdthzu68fowl4xouqljpqws 0 806230 5125904 2026-04-14T11:25:33Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Інтэрнацыяналізмы]] 5125904 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інтэрнацыяналізмы]] 1m2ebw5z9kjof30p014xlgccbrvo1hr 0 806231 5125908 2026-04-14T11:28:17Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Крайноў}} '''Андрэй Віктаравіч Крайноў''' (нар. {{ДН|29|3|1978}}, [[Слуцк]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Гандболам пачаткаў займацца ва Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву (Слуцк)|сл...» 5125908 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Крайноў}} '''Андрэй Віктаравіч Крайноў''' (нар. {{ДН|29|3|1978}}, [[Слуцк]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. == Кар’ера == Гандболам пачаткаў займацца ва [[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву (Слуцк)|слуцкай ДЮСШ]]. Першым трэнерам быў Сяргей Жартун. Выступаў за [[Мінск|мінскі]] «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5789/ Андрей КРАЙНОВ: БОЛЬШОЙ ЧЕЛОВЕК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov] * [https://handballfast.com/news/93362-20-voprosov-ne-o-gandbole-andrei-krainov-mectaiu-v-taige-pooxotitsia-na-medvedia-v-belarusi-on-v-krasnoi-knige 20 вопросов не о гандболе. Андрей Крайнов: «Мечтаю в тайге поохотиться на медведя! В Беларуси он в Красной книге…»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крайноў Андрэй Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] kr0xx9qtm5is4ivb7gqnvsnjafmsalo 5125912 5125908 2026-04-14T11:42:49Z Паўлюк Шапецька 37440 5125912 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Крайноў}} '''Андрэй Віктаравіч Крайноў''' (нар. {{ДН|29|3|1978}}, [[Слуцк]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Старшыня мінскага [[ГК СКА Мінск|СКА]]. == Кар’ера == Гандболам пачаткаў займацца ва [[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву (Слуцк)|слуцкай ДЮСШ]]. Першым трэнерам быў Сяргей Жартун. Выступаў за [[Мінск|мінскі]] «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5789/ Андрей КРАЙНОВ: БОЛЬШОЙ ЧЕЛОВЕК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov] * [https://handballfast.com/news/93362-20-voprosov-ne-o-gandbole-andrei-krainov-mectaiu-v-taige-pooxotitsia-na-medvedia-v-belarusi-on-v-krasnoi-knige 20 вопросов не о гандболе. Андрей Крайнов: «Мечтаю в тайге поохотиться на медведя! В Беларуси он в Красной книге…»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крайноў Андрэй Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] 1qly0dgcbpyj3f1g3fqcwr7kl876usm 5125914 5125912 2026-04-14T11:48:00Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Кар’ера */ 5125914 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{цёзкі2|Крайноў}} '''Андрэй Віктаравіч Крайноў''' (нар. {{ДН|29|3|1978}}, [[Слуцк]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Старшыня мінскага [[ГК СКА Мінск|СКА]]. == Кар’ера == Гандболам пачаткаў займацца ва [[Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву (Слуцк)|слуцкай ДЮСШ]]. Першым трэнерам быў Сяргей Жартун. У 14 гадоў запрасілі ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|мінскае вучылішча алімпійскага рэзерву]]. Выступаў за [[Мінск|мінскі]] «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-МНС]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/5789/ Андрей КРАЙНОВ: БОЛЬШОЙ ЧЕЛОВЕК] * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2007-08/player/502251/AndreyKraynov] * [https://handballfast.com/news/93362-20-voprosov-ne-o-gandbole-andrei-krainov-mectaiu-v-taige-pooxotitsia-na-medvedia-v-belarusi-on-v-krasnoi-knige 20 вопросов не о гандболе. Андрей Крайнов: «Мечтаю в тайге поохотиться на медведя! В Беларуси он в Красной книге…»] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2008}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крайноў Андрэй Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] cxsyf2lpfnv48d2mfrmj51vhya0bvwt 14 806232 5125918 2026-04-14T11:58:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Мовы з дынамічнай тыпізацыяй]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]]» 5125918 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Мовы з дынамічнай тыпізацыяй]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання]] jchffdz3ja008kz22e9qi5gdtmywgtc