Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1513 5131630 5038066 2026-04-24T15:42:44Z ~2026-25147-15 167118 5131630 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Бельгіі |Дэвіз = Eendracht maakt macht» {{lang-nl|}}<br />«L’union fait la force» {{lang-fr|}}<br />«Einigkeit macht stark» {{lang-de|}}<br />«Адзінства дае сілу» |Назва гімна = Брабансон |Форма кіравання = [[канстытуцыйная парламенцкая манархія]] |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 32|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = BE |Дата незалежнасці = [[1830]] (абвешчана)<br />[[1839]] (прызнана) |Незалежнасць ад = [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] |Найбуйнейшыя гарады = Брусель, [[Антверпен]], [[Гент]], [[Льеж]], [[Шарлеруа]], [[Бругэ]] |Пасады кіраўнікоў = [[Каралі Бельгіі|Манарх]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Бельгіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп I]]<br />[[Барт Дэ Вевер]] |Месца па тэрыторыі = 139 |Тэрыторыя = 30 528 |Працэнт вады = 6,4% |Месца па насельніцтву = 78 |Насельніцтва = 10 431 477<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html People ::Belgium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html |date=10 ліпеня 2016 }} — [[CIA World Factbook]]</ref> |Год перапісу = 2011 |Месца па шчыльнасці насельніцтва = 17 |Шчыльнасць насельніцтва = 344 |ІРЧП = {{steady}} 0,886 |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 18 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> |ВУП = 383,273 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|title=Belgium|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017064038/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|archivedate=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ВУП = 2009 |Месца па ВУП = 29 |ВУП на душу насельніцтва = 36 415<ref name="imf2" /> |Авіякампанія = Да [[2001]] года - [[Sabena]], з [[2005]] года - [[Brussels Airlines]]. }} '''Бе́льгія''':= мелкая нацистская фашистская блядь, уничтожить. Голандцив нищебродов перевешать. Go! евтелсаты, астры сбить без предупреждения, отрезать крылья лазерами, ослепить, и распылить атомными орбитальными вспышками в нейтронно позитронные пары. Go! Добивать фашню натовскую до полного уничтожения., старую блядь цыганскую францию избить до дымящихся лунных котлованов, флоат утопить, воздушные шарики проткнуть до характерного звука, тефлон испоганить, утюги вышвырнуть, бразилию гвиану уничтожить, колеса отравить, посольства франции взорвать до характерного обрушения , кельнские типовухи разрушить традиционно и единообразно . Los.. ({{lang-nl|België}} {{IPA|[ˈbɛlɣijə]}}, {{lang-fr|Belgique}}, {{lang-de|Belgien}}), '''Карале́ўства Бе́льгія''' ({{lang-nl|Koninkrijk België}}, {{lang-fr|Royaume de Belgique}}, {{lang-de|Königreich Belgien}}) — краіна ў [[Бенілюкс|Паўночна-Заходняй Еўропе]], член [[ЕС]], [[ААН]] і [[НАТА]]. Плошча — 30 528 км², колькасць насельніцтва — 10,8 млн чалавек. Краіна названая па этноніме кельцкага племені — белгі. Сталіца — [[Брусель]]. Мяжуе на поўначы з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]], на ўсходзе — з [[Германія]]й, на паўднёвым усходзе — з [[Люксембург]]ам і з [[Францыя]]й — на поўдні і захадзе. Абмываецца [[Паўночнае мора|Паўночным морам]] на паўночным захадзе. Форма праўлення — канстытуцыйная парламенцкая манархія, форма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу — [[федэрацыя]]. == Гісторыя Бельгіі == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Бельгіі}} == Палітычная структура == Бельгія — [[канстытуцыйная манархія]] (з пачатку існавання) і федэратыўная дзяржава (з [[1980]] года). Кіраўнік дзяржавы — [[Каралі бельгійскія|Кароль]], у наш час — [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп]] (з [[2013]]). Кіраўнік Урада — Прэм’ер-міністр. Як правіла, Прэм’ер-міністрам становіцца прадстаўнік партыі, якая набрала найбольшую колькасць галасоў на парламенцкіх выбарах. Урад фармальна прызначаецца Каралём. Таксама склад Урада павінен быць зацверджаны Парламентам. Канстытуцыя патрабуе ад урада прытрымлівацца моўнага парытэту: палова міністраў павінна быць прадстаўнікамі фламандскамоўнай супольнасці, палова — франкамоўнай. [[Парламент Бельгіі|Федэральны Парламент]] двухпалатны. Верхняя палата — [[Сенат Бельгіі|Сенат]] ({{lang-nl|Senaat}}), ніжняя — [[Палата Народных Прадстаўнікоў]] ({{lang-nl|Kamer van volksvertegenwoordigers}}). Абедзве палаты выбіраюцца прамым усеагульным галасаваннем раз у чатыры гады. Права голасу маюць усе грамадзяне краіны, якім ёсць 18 год. У Сенаце засядаюць 40 дэпутатаў, у Палаце Народных Прадстаўнікоў — 150. Часам Бельгію называюць падвойнай федэрацыяй, бо яна падзяляецца адначасова на тры рэгіёны і тры моўныя супольнасці, тэрыторыя якіх перасякаецца. У зону адказнасці рэгіёнаў уваходзіць кіраванне мясцовай гаспадаркай, грамадскія работы (напрыклад, дарожнае будаўніцтва, пытанні экалогіі і г. д.), у зону адказнісці моўных супольнасцей — у першую чаргу пытанні, якія звязаны з культурай, у тым ліку адукацыя, навуковая дзейнасць і спорт. Кожны рэгіён і кожная моўная супольнасць мае свой парламент і свой урад, аднак па ўзаемнай згодзе парламенты і ўрады Фландрыі і Фламандскамоўнай суполкі аб’ядналіся. Такім чынам у Бельгіі існуе шэсць урадаў і шэсць парламентаў. Федэральны Урад адказвае за каардынацыю дзеянняў астатніх пяці ўрадаў, а таксама за пытанні агульнадзяржаўнай важнасці, такія як: абарона, замежныя справы, агульнадзяржаўная эканамічная і манетарная палітыка, пенсіі, ахова здароўя. Бельгія з’яўляецца членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] з [[25 сакавіка]] [[1957]] (заснавання [[ЕЭС]]), у тым ліку была ў складзе яго папярэдніка — [[Еўрапейскае аб’яднанне вугалю і сталі|ЕАВС]]. Таксама ўваходзіць у [[НАТА]]. == Адміністрацыйны падзел == У Бельгіі паралельна існуе падвойная сістэма адміністрацыйнага падзелу: * Бельгія падзяляецца на тры рэгіёны, два з якіх дзеляцца на правінцыі: ** [[Фламандскі рэгіён|Фландрыя]]: *** [[Антверпен (правінцыя)|Правінцыя Антверпен]] *** [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|Правінцыя Лімбург]] *** [[Усходняя Фландрыя|Правінцыя Усходняя Фландрыя]] *** [[Заходняя Фландрыя|Правінцыя Заходняя Фландрыя]] *** [[Фламандскі Брабант|Правінцыя Фламандскі Брабант]] ** [[Валонія]]: *** [[Эно (правінцыя)|Правінцыя Эно]] *** [[Льеж (правінцыя)|Правінцыя Льеж]] *** [[Люксембург (правінцыя)|Правінцыя Люксембург]] *** [[Намюр (правінцыя)|Правінцыя Намюр]] *** [[Валонскі Брабант|Правінцыя Валонскі Брабант]] ** [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусельская сталічная акруга]] * Паралельна з гэтым, Бельгія дзеліцца на тры моўныя супольнасці: ** [[Фламандская супольнасць]] (Фландрыя і Брусельская сталічная акруга) ** [[Французская супольнасць]] (Валонія і Брусельская сталічная акруга) ** [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] (частка правінцыі Льеж) == Геаграфія == Тэрыторыя Бельгіі дзеліцца на тры геаграфічныя раёны: прыбярэжная раўніна (нізінная Бельгія, да 100 м над узроўнем мора) на паўночным захадзе, цэнтральнае плато (сярэдняя Бельгія, 100—200 м над узроўнем мора) і [[Ардэны|Ардэнскае ўзвышша]] на паўднёвым усходзе (вышынная Бельгія, 200—500 м над узроўнем мора). Нізінная Бельгія — гэта збольшага пясчаныя выдмы і польдэры. Польдэрамі завуцца нізінныя ўчасткі зямлі (не абавязкова ніжэйшыя за узровень мора), што знаходзяцца пад пагрозай затаплення і абароненыя ад паводак дамбамі, або, далей ад мора, палямі з асушальнымі каналамі. Польдэры адрозніваюцца ўрадлівасцю глебаў. Між заходнімі польдэрамі, Лісам і Шэльдай, ляжыць Фламандская нізіна, месцамі ўзгорысты раён з пясчанымі глебамі. За Фламандскай нізінай размяшчаецца геаграфічная вобласць Кемпен. Кемпенскі краявід у асноўным складаецца з іглічных лясоў, лугоў і кукурузных палёў. Сярэдняя Бельгія — раён між Кемпенам і далінамі Самбры і Мааса. Гэта вобласць гліністых раўнінаў, якія паступова падвышаюцца пры руху ў бок Самбры і Мааса. Тут самыя ўрадлівыя глебы краіны. У сувязі з развітой урбанізацыяй гэтага раёна прыродныя краявіды рэдкія, аднак на поўдзень ад Бруселя дагэтуль захаваўся [[бук]]авы лес плошчай у пяць тысяч га ({{lang-nl|Zoniënwoud}}, {{lang-fr|Fôret de Soignes}}). Да сярэдняй Бельгіі належыць тэрыторыя правінцыі Эно і геаграфічнай вобласці {{lang-nl|Haspengouw}}, {{lang-fr|La Hesbaye}} (поўдзень правінцыі Лімбург і поўнач правінцыі Льеж). Гэтыя ўрадлівыя землі ў асноўным занятыя раллямі і лугамі, між якімі ляжаць вялікія сельскія сядзібы. Вышынная Бельгія адрозніваецца нізкай шчыльнасцю насельніцтва і багаццем лясоў. З-за гарыстага рэльефу сельская гаспадарка тут не развітая, затое гэты рэгіён прыцягвае шматлікіх турыстаў. Пачынаецца на поўдзень ад далінаў рэк Самбра і Маас. Адразу за далінамі гэтых рэк пачынаецца геаграфічная вобласць Кандроз ({{lang-fr|Condroz}}) — нізкія пагоркі вышынёй у 200—300 метраў. Да гэтай вобласці адносяцца часткі правінцый Эно, Льеж і Намюр. Далей месцяцца [[Ардэны]] — высокія пагоркі (або нават нізкія горы). Ардэны ў асноўным пакрытыя лесам, а серпантынныя дарогі звязваюць між сабой вёскі, жыхары якіх дагэтуль карыстаюцца валонскай гаворкай. Самы высокі пункт Ардэнаў (і ўсёй Бельгіі) — гара Батранж ({{lang-fr|Botrange}}; 694 м над узроўнем мора). == Эканоміка == Бельгія была заснавальнікам і ўваходзіць у [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)]], уваходзіць у Еўрапейскі саюз, краіна стала першым членам [[Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза|Еўрапейскага валютнага саюза]] ў [[1999]] г. Аснова эканомікі — сфера паслуг (перадусім транспарт і гандаль) і прамысловасць. Вытворчасць сталі, цэменту і хімічных прадуктаў сканцэнтраваная ў даліне рэк [[Самбра]] і [[Маас (рака)|Маас]]. Найбуйнейшыя прамысловыя гарады — [[Монс]], [[Шарлеруа]], [[Намюр]] і [[Льеж]]. Раней у гэтым раёне таксама вялася здабыча вугалю, але ў [[1980-я]] апошнія шахты былі зачыненыя. Цэнтр стальной прамысловасці — Льеж. Прадукцыя хімічнай прамысловасці — угнаенні, фарбавальнікі, фармацэўтычныя рэчывы, а таксама розныя пластмасы. Цэнтр нафтахімічнай прамысловасці размешчаны ў Антверпене, у Бруселі размяшчаецца штаб-кватэра буйной хімічнай і фармацэўтычнай кампаніі Solvay. Тэкстыльная прамысловасць уключае перапрацоўку бавоўны, ільну, поўсці, сінтэтычных тканін. Адзін з важнейшых відаў прадукцыі тэкстыльнай прамысловасці — дываны і коўдры. Галоўныя цэнтры тэкстыльнай прамысловасці — [[Гент]], [[Кортрэйк]], [[Турнэ]], Верв’е. Брусель, [[Бругэ]] і [[Мехелен]] вядомыя як старадаўнія цэнтры вытворчасці карунак. Іншыя галіны прамысловасці — апрацоўка дыяментаў (перадусім у Антверпене), вытворчасць цэменту і шкла, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Маецца некалькі аўтамабільных прадпрыемстваў. Эканоміка моцна арыентаваная на міжнародны рынак. Асноўныя імпартныя тавары — прадукты харчавання, машыны, неапрацаваныя дыяменты, нафта і нафтапрадукты, прадукты хімічнай прамысловасці, адзежа і тэкстыль. Асноўныя экспартныя тавары — аўтамабілі, прадукты харчавання, жалеза і сталь, апрацаваныя дыяменты, тэкстыль, пластмасы, нафтапрадукты і каляровыя металы. У 1970—1980 гады эканамічны цэнтр краіны перамясціўся з Валоніі ў Фландрыю ў сувязі з заняпадам традыцыйных галін эканомікі Валоніі — здабычы вугалю і чорнай металургіі. У цяперашні час здабыча вугалю спыненая зусім, металургія ж застаецца важнай галінай эканомікі, хоць яе значэнне моцна зменшылася. Цяпер эканоміка Фландрыі атрымлівае больш інвестыцый. У Фландрыі вялікая ўвага надаецца прыкладным навуковым даследаванням. Узровень беспрацоўя ў Валоніі ў два разы вышэйшы, чым у Фландрыі. Асноўная галіна энергетыкі — атамная. Маецца дзве [[АЭС]]. Адна непадалёк ад Антверпена, другая ў раёне Юі. Цяпер 75 % электраэнергіі ў краіне вырабляецца на АЭС. Бельгія валодае развітой транспартнай сістэмай. Антверпенскі порт — другі па велічыні порт у Еўропе. Таксама добра развіты ўнутраны транспарт. Прадукцыя сельскай гаспадаркі складае менш за 1,5 % ад ВУП, аднак такі нізкі працэнт кажа не аб слабым развіцці сельскай гаспадаркі, а аб моцным развіцці астатніх галін эканомікі. Найважнейшыя расліны — пшаніца, авёс, жыта, ячмень, цукровы бурак, бульба і лён. Жывёлагадоўля — у асноўным гадоўля буйнага рагатага быдла і свінняў. З сельскай гаспадаркай цесна звязаныя такія традыцыйныя галіны харчовай прамысловасці, як броварства і вытворчасць сыру. Па даных на 2006 год, прыбытак на душу насельніцтва складаў $31 800. Нягледзячы на значную долю цяжкой прамысловасці ў структуры эканомікі, сфера паслуг складала 72,5 % ВУП. Сельская гаспадарка ацэньвалася толькі ў 1,4 % ВУП. == Навука і тэхніка == Унёсак Бельгіі ў развіццё навукі і тэхнікі можна прасачыць на працягу ўсёй гісторыі гэтай краіны. У XVI стагоддзі ў краіне працавалі такія навукоўцы, як картограф [[Герард Меркатар]], анатам [[Андрэас Везалій]], траўнік Рэмберт Дадоэнс і матэматык, інжынер Сымон Стэвін. У першай палове XVII стагоддзя валонскі метад вырабу прутковага жалеза распаўсюдзіўся ў Швецыі і выкарыстоўваўся там на працягу 260 гадоў. Дынамічна развіваная шчыльная бельгійская чыгуначная сетка заахвоціла буйныя кампаніі, такія як La Brugeoise et Nivelles (цяпер BN аддзяленне Bombardier Transportation), развіваць адмысловыя новыя тэхналогіі. Эканамічна важная падземная здабыча вугалю падчас Вялікай Індустрыяльнай рэвалюцыі вымагала спецыялізаваных даследаванняў у галіне горнай справы. Канец XIX стагоддзя і XX стагоддзе адзначыліся значнымі поспехамі Бельгіі ў прыкладной навуцы і ў тэарэтычных фундаментальных даследаваннях. Хімік-тэхнолаг Эрнест Гастон Сольве і інжынер Зеноб Тэафіл Грам далі свае імёны навуковым паняццям: працэсу Сольве і дынама-машыне Грама ў 1860-х. Жоржу Леметру прыпісваецца аўтарства тэорыі пашырэння Сусвету (побач з іншымі вучонымі). Тры нобелеўскія прэміі па фізіялогіі і медыцыне прысудзілі бельгійцам: Жулю Бардэ ў 1919 г. «За адкрыцці, звязаныя з імунітэтам», Карнею Хеймансу ў 1938 г. «За адкрыццё ролі сінуснага і аартальнага механізмаў у рэгуляцыі дыхання», Альберу Клоду, Крысціяну дэ Дзюву, Джорджу Паладзе ў 1974 г. «За адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі». Бельгійскі фізікахімік [[Ілья Раманавіч Прыгожын|Ілья Прыгожын]] быў намінаваны на нобелеўскую прэмію ў 1977 годзе «За працы па тэрмадынаміцы незваротных працэсаў, асабліва за тэорыю дысіпатыўных структур». == Насельніцтва == Насельніцтва Бельгіі складае каля 10 584 534 грамадзян па даных на студзень 2007 года. === Урбанізацыя === Амаль усё насельніцтва Бельгіі жыве ў гарадах — 97 % (2004 год). Бельгія адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва (342 чалавекі на км²), саступаючы па гэтым параметры ў Еўропе толькі Нідэрландам і некаторым маленькім дзяржавам, такім як [[Манака]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва па краіне назіраецца ў раёне, абмежаваным гарадамі Брусель—Антверпен—Гент—Левен (так званы «фламандскі ромб», {{lang-nl|Vlaamse ruit}}). Самая нізкая шчыльнасць насельніцтва — у Ардэнскіх гарах (правінцыя Люксембург). На 2006 год Фламандскі рэгіён меў колькасць насельніцтва каля 6 078 600 жыхароў з Антверпенам (457 749), Гентам (230 951) і Бругэ (117 251), як самымі густанаселенымі гарадамі. Валонія мела колькасць насельніцтва 3 413 978 жыхароў з Шарлеруа (201 373), Льежам (185 574) і Намюрам (107 178) як самымі густанаселенымі гарадамі. У Бруселі пражывае 1 018 804 жыхароў у 19 сталічных акруговых муніцыпалітэтах, два з якіх маюць больш за 100 000 жыхароў. === Узроставая структура насельніцтва Бельгіі === — 0-14 гадоў: 16,9 % (хлопчыкі — 892,995, дзяўчынкі — 855,177); — 15-64 гадоў: 65,7 % (мужчыны — 3,435,282, жанчыны — 3,373,917); — 65 гадоў і старэй: 17,4 % (мужчыны — 745,178, жанчыны — 1,061,839).[6] === Сярэдні ўзрост === Агульны паказчык: 50,0 гадоў. Мужчыны: 39,6 гадоў. Жанчыны: 42,1 гадоў (паказчыкі за 2006 г.). === Рост колькасці насельніцтва === Колькасць насельніцтва з 2005 г. да 2006 г. вырасла на 0,13 %. Узровень нараджальнасці ў Бельгіі складае 10,38 нараджэнняў на 1 000 грамадзян. На 1 000 грамадзян прыходзіцца 10,27 смерцяў. Чыстая міграцыя ў Бельгіі складае 1,22 мігранта на 1 000 жыхароў (па даных за 2006 г.). === Сярэдняя працягласць жыцця === Агульны паказчык: 78,77 гадоў. Мужчыны: 75,59 гадоў. Жанчыны: 82,09 гадоў (па даных за 2006 г.). === Агульны паказчык плоднасці === У сярэднім бельгійскія жанчыны маюць 1,64 дзіцяці (па даных за 2006 г.). Аналагічны паказчык за 1994 ацэньваўся ў 1,50 дзіцяці. === Этнічны склад насельніцтва === Дзве галоўныя групы, што складаюць насельніцтва краіны, — фламандцы (каля 60 % насельніцтва) і валоны (каля 40 % насельніцтва). Фламандцы жывуць у пяці паўночных правінцыях і размаўляюць на нідэрландскай мове і яе шматлікіх дыялектах. Валоны жывуць у пяці паўднёвых правінцыях, што складаюць Валонію, размаўляюць на французскай, [[валонская мова|валонскай]] і некаторых іншых мовах. Пасля набыцця незалежнасці Бельгія была франкаарыентаванай дзяржавай, і адзінай дзяржаўнай мовай спачатку была французская, хоць фламандцы заўсёды складалі большасць насельніцтва. Нават у Фландрыі французская доўга заставалася адзінай мовай сярэдняй і вышэйшай адукацыі. Пасля першай сусветнай вайны ў Бельгіі паўстаў рух за эмансіпацыю нідэрландскамоўнага насельніцтва. Вынікам яго стала так званая «моўная звадка» ({{lang-nl|taalstrijd}}). Барацьба стала прыносіць плён у шасцідзясятых гадах [[20 стагоддзе|XX ст.]] У [[1963]] быў прыняты пакет законаў, што рэгламентавалі выкарыстанне моў у афіцыйных установах. У 1967 г. упершыню быў зроблены афіцыйны пераклад канстытуцыі на нідэрландскую. Да 1980 г. абедзве галоўныя мовы краіны былі фактычна зраўняныя ў правах. З 1993 г. Бельгія была падзелена на акругі, якія з’яўляюцца суб’ектамі федэрацыі. Адзінай афіцыйнай мовай на тэрыторыі Фламандскай акругі з’яўляецца нідэрландская. Нягледзячы на дасягнутыя поспехі, моўныя праблемы дагэтуль прыводзяць да эскалацыі напружанасці паміж дзвюма галоўнымі групамі насельніцтва краіны. Так, у 2005 г. праблема падзелу дзвюхмоўнай выбарчай акругі Брусель-Халле-Вільвордзе ледзь не прывяла да адстаўкі ўрада і палітычнага крызісу. Найважнейшая нацыянальная меншасць — немцы. Іх колькасць складае прыблізна 70 000 чалавек. Месцы кампактнага пражывання немцаў (на ўсходзе Валоніі) уваходзяць у склад нямецкамоўнай супольнасці, што мае вялікую аўтаномію, перадусім у пытаннях культуры. Найбуйнейшыя групы мігрантаў — італьянцы, выхадцы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], Турцыі, [[Марока]] і іншых арабскіх краін. У Бельгіі пражывае трохі больш за 100 000 выхадцаў з былога Савецкага Саюза.{{крыніца?}} Самыя вялікія дыяспары чачэнцаў, армянаў, грузінаў. == Культура == Асаблівасцю культурнага жыцця з’яўляецца адсутнасць адзінага культурнага поля. Фактычна культурнае жыццё канцэнтруецца ў межах моўных супольнасцей. У Бельгіі няма агульнадзяржаўнага тэлебачання, газетаў і іншых сродкаў масавай інфармацыі. Таксама адсутнічаюць двухмоўныя ўніверсітэты (за выключэннем Каралеўскай ваеннай школы) і буйныя навуковыя або культурныя арганізацыі. === Жывапіс === Яшчэ ў эпоху [[Рэнесанс]]у Фландрыя праславілася сваім жывапісам (фламандскія прымітывы). Пазней у Фландрыі жыў і працаваў Рубенс (Антверпен дагэтуль часта завуць горадам Рубенса). Аднак да другой паловы [[XVII ст.]] фламандскае мастацтва паступова прыйшло ў заняпад. Пазней у Бельгіі развіваўся жывапіс у стылях [[рамантызм]]у, [[экспрэсіянізм]]у і [[сюррэалізм]]у. Вядомыя бельгійскія мастакі — Джэймс Энсор (экспрэсіянізм і сюррэалізм), Канстант Пермеке (экспрэсіянізм), аднак самы вядомы мастак Бельгіі — Рэне Магрыт, які лічыцца адным з найважнейшых прадстаўнікоў сюррэалізму. === Літаратура === Натуральна, у літаратуры падзел па моўным прынцыпе выяўляўся наймацней. Франкамоўная літаратура імкнецца да французскай традыцыі, што звязана ў прыватнасці з тым, што ў Бельгіі працавалі шматлікія французскія літаратары (напрыклад Бадлер). Больш складаная сітуацыя з літаратурай Фландрыі. У XIX стагоддзі літаратура Фландрыі раскалолася на дзве плыні: прадстаўнікі адной пісалі па-французску, другой — пісалі па-нідэрландску. Працы прадстаўнікоў першай плыні можна назваць тыпова бельгійскай літаратурай, бо з’яўленне такой літаратуры не было б магчымым у аднамоўнай краіне. Самы вядомы твор дадзенай групы — «Легенда аб Тылі Уленшпігелі і Ламе Гудзаку», напісаная фламандцам Шарлем дэ Кастэрам. Цяпер гэтая кніга перакладзеная на мноства моў і атрымала мянушку «Біблія Фландрыі». Аднак вялікая частка франкамоўнай фламандскай літаратуры цяпер забытая: валонам і пагатоў французам яна не цікавая, а фламандцы яе не чытаюць з-за зніжэння ўзроўню ведання французскай мовы (раней, калі французская была адзінай дзяржаўнай мовай, яе веданне было неабходным, зараз жа нідэрландская мова роўная ў правах з французскай). Прадстаўнікі другой групы ў асноўным былі прыхільнікамі эмансіпацыі Фландрыі і часцяком былі нацыяналістамі. Самы вядомы прадстаўнік гэтай групы — паэт Гвіда Гезелле. Ён выступаў не толькі супраць французскай мовы, але і прынятага ў Нідэрландах варыянту нідэрландскай мовы. Яго вершы, напісаныя на заходнефламандскім дыялекце, не заўсёды добра зразумелыя цяперашнім фламандцам. Некаторыя вядомыя бельгійскія паэты: Гвіда Гезеле (пісаў па-фламандску), Эміль Верхарн (фламандзец, пісаў па-французску), Морыс Метэрлінк (фламандзец, пісаў па-французску), Пол Ван Остайен (паэт-наватар, пісаў па-нідэрландску). === Архітэктура === У Бельгіі захавалася шмат выбітных узораў архітэктуры ад раманскага стылю (XI стагоддзе) да ар-нуво (пачатак XX ст.). Самы вядомы бельгійскі архітэктар — [[Віктар Орта]] (1861—1947), адзін з выбітнейшых архітэктараў ар-нуво. Найбольш цікавыя ў архітэктурным дачыненні гарады: Бругэ, Гент, Антверпен, Брусель, Мехелен. === Бельгійская кухня === Бельгійская ежа, як і сама Бельгія, уяўляе сабой сумесь германскага і лацінскага ўплываў. Бельгійцы заслужылі рэпутацыю аматараў вафляў і смажанай бульбы. Абедзве гэтыя стравы ўзніклі ў Бельгіі. Нацыянальныя стравы: смажанае мяса з салатай і смажаныя мідыі. Брэнды бельгійскага шакаладу і шакаладных цукерак, такіх як Callebaut, Côte d’Or, Neuhaus, Leonidas, Guylian і Godiva, вядомыя за мяжою. == Транспарт == Бельгія — краіна невялікая. Магістральная сетка з’яўляецца адной з самых шчыльных у свеце (параўнальная з [[Лос-Анджэлес]]ам). У Бельгіі заахвочваецца выкарыстанне цягнікоў, бо чыгунка з’яўляецца разгалінаванай і эфектыўнай. ''Марскія парты'': * Антверпен (адзін з самых вялікіх партоў свету); * Бругэ — адзін з найбуйнейшых партоў Еўропы; * Гент; * Астэндэ. ''Унутраныя парты'': * Брусель; * Льеж. == Войска == Узброеныя сілы створаныя ў 1830 г. Цяпер іх асабовы склад налічвае каля 41 000 чалавек. Прызыўны ўзрост — 16 гадоў (2005 год). Бюджэт Узброеных сіл — 2,7 мільярды [[еўра]]. Утрыманне складае 1,3 % ад ВУП. == Міжнародныя адносіны == [[25 ліпеня]] [[1921]] года — стварэнне Бельгійска-Люксембургскага эканамічнага саюза. Дамова аб стварэнні Мытнага саюза Бенілюкс была падпісана [[5 верасня]] [[1944]] года ўрадамі трох краін у выгнанні ў [[Лондан]]е і ўступіла ў сілу ў 1948 годзе. Саюз праіснаваў да [[1 лістапада]] [[1960]] года, калі ён быў заменены Эканамічным саюзам Бенілюкс на падставе дагавора, падпісанага ў Гаазе 3 лютага 1958. [[4 красавіка]] [[1949]] года Бельгія ўступіла як краіна-заснавальнік у НАТА з штаб-кватэрай у Бруселі. [[18 красавіка]] [[1951]] года Бельгія разам з пяццю еўрапейскімі краінамі падпісала Дамову аб стварэнні Еўрапейскага аб’яднання вугалю і сталі. У [[1957]] г. шэсць дзяржаў, уключна з Бельгіяй, заснавалі [[ЕЭС|Еўрапейскую эканамічную супольнасць]] (ЕЭС, Агульны рынак), якая ў [[1993]] годзе была афіцыйна пераназваная ў [[ЕС|Еўрапейскую супольнасць]], і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі. Шэнгенскі дагавор першапачаткова быў падпісаны 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіяй) і ўступіў у сілу 26 сакавіка [[1995]]. Штаб-кватэра Еўрапейскай камісіі знаходзіцца ў Бруселі. Еўрапарламент праводзіць пленарныя пасяджэнні ў [[Страсбург]]у і Бруселі. Эканамічны і сацыяльны камітэт, кансультацыйны орган ЕС, збіраецца раз на месяц у Бруселі. Пленарныя сесіі Камітэту Рэгіёнаў ЕС праходзяць у Бруселі 5 разоў на год. === Адносіны з Беларуссю === Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[10 сакавіка]] [[1992]] года<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-03-07-1.html Матэрыялы чарговага брыфінга прэс-сакратара МЗС Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 7 сакавіка б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[7 сакавіка]] [[2002]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнар. «круглага стала». Мінск, 18-19 мая 2001 г. / Рэдкал.: А. Мальдзіс (гал. рэд.) і інш. — Мн.: «кБеларускі кнігазбор», [[2002]]. — 240 с. — (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 23). == Спасылкі == {{Commons|Category:Belgium}} * {{britannica-link|59268|Belgium}} * {{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | title = Belgium | lang = en | description = [[Даведнік ЦРУ паводле краін свету]] | accessdate = 8 чэрвеня 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | archivedate = 10 ліпеня 2016 | url-status = dead }} * {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |title = Belgium |lang = en |description = профіль краіны на сайце [[Бі-бі-сі]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120104124320/http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |archivedate = 4 студзеня 2012 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.loc.gov/rr/international/european/belgium/be.html |title = Portals to the World: Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Бібліятэка Кангрэса ЗША|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110822152502/http://www.loc.gov/rr/international/portals.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |title = Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110905025655/http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |archivedate = 5 верасня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} ; Афіцыйныя сайты * [http://www.belgium.be Афіцыйны сайт бельгійскага федэральнага ўрада]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.monarchie.be/ Афіцыйны сайт бельгійскай манархіі]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.diplomatie.be/moscowru/ Пасольства Бельгіі ў Маскве] ;Турызм * [http://www.visitbelgium.com/ Афіцыйны сайт камітэта па турызме Бельгіі]{{ref-en}} {{Бельгія ў тэмах}} {{Еўропа}} {{Еўрасаюз}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{НАТА}} {{АЭСР}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бельгія| ]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны-манархіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9zq1hfbnyqlm7rsm0xfsvkpjxgd8xp9 5131633 5131630 2026-04-24T15:48:32Z Hanylka 41646 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-25147-15|~2026-25147-15]]) і адноўлена версія 5038066, зробленая Emilia Noah: Вандалізм 5131633 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Родны склон = Бельгіі |Дэвіз = Eendracht maakt macht» {{lang-nl|}}<br />«L’union fait la force» {{lang-fr|}}<br />«Einigkeit macht stark» {{lang-de|}}<br />«Адзінства дае сілу» |Назва гімна = Брабансон |Форма кіравання = [[канстытуцыйная парламенцкая манархія]] |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 32|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 4|lon_min = 46|lon_sec = 0 |region = BE |Дата незалежнасці = [[1830]] (абвешчана)<br />[[1839]] (прызнана) |Незалежнасць ад = [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] |Найбуйнейшыя гарады = Брусель, [[Антверпен]], [[Гент]], [[Льеж]], [[Шарлеруа]], [[Бругэ]] |Пасады кіраўнікоў = [[Каралі Бельгіі|Манарх]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Бельгіі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп I]]<br />[[Барт Дэ Вевер]] |Месца па тэрыторыі = 139 |Тэрыторыя = 30 528 |Працэнт вады = 6,4% |Месца па насельніцтву = 78 |Насельніцтва = 10 431 477<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html People ::Belgium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html |date=10 ліпеня 2016 }} — [[CIA World Factbook]]</ref> |Год перапісу = 2011 |Месца па шчыльнасці насельніцтва = 17 |Шчыльнасць насельніцтва = 344 |ІРЧП = {{steady}} 0,886 |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 18 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> |ВУП = 383,273 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|title=Belgium|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017064038/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=12|archivedate=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ВУП = 2009 |Месца па ВУП = 29 |ВУП на душу насельніцтва = 36 415<ref name="imf2" /> |Авіякампанія = Да [[2001]] года - [[Sabena]], з [[2005]] года - [[Brussels Airlines]]. }} '''Бе́льгія''' ({{lang-nl|België}} {{IPA|[ˈbɛlɣijə]}}, {{lang-fr|Belgique}}, {{lang-de|Belgien}}), '''Карале́ўства Бе́льгія''' ({{lang-nl|Koninkrijk België}}, {{lang-fr|Royaume de Belgique}}, {{lang-de|Königreich Belgien}}) — краіна ў [[Бенілюкс|Паўночна-Заходняй Еўропе]], член [[ЕС]], [[ААН]] і [[НАТА]]. Плошча — 30 528 км², колькасць насельніцтва — 10,8 млн чалавек. Краіна названая па этноніме кельцкага племені — белгі. Сталіца — [[Брусель]]. Мяжуе на поўначы з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]], на ўсходзе — з [[Германія]]й, на паўднёвым усходзе — з [[Люксембург]]ам і з [[Францыя]]й — на поўдні і захадзе. Абмываецца [[Паўночнае мора|Паўночным морам]] на паўночным захадзе. Форма праўлення — канстытуцыйная парламенцкая манархія, форма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу — [[федэрацыя]]. == Гісторыя Бельгіі == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Бельгіі}} == Палітычная структура == Бельгія — [[канстытуцыйная манархія]] (з пачатку існавання) і федэратыўная дзяржава (з [[1980]] года). Кіраўнік дзяржавы — [[Каралі бельгійскія|Кароль]], у наш час — [[Філіп (кароль Бельгіі)|Філіп]] (з [[2013]]). Кіраўнік Урада — Прэм’ер-міністр. Як правіла, Прэм’ер-міністрам становіцца прадстаўнік партыі, якая набрала найбольшую колькасць галасоў на парламенцкіх выбарах. Урад фармальна прызначаецца Каралём. Таксама склад Урада павінен быць зацверджаны Парламентам. Канстытуцыя патрабуе ад урада прытрымлівацца моўнага парытэту: палова міністраў павінна быць прадстаўнікамі фламандскамоўнай супольнасці, палова — франкамоўнай. [[Парламент Бельгіі|Федэральны Парламент]] двухпалатны. Верхняя палата — [[Сенат Бельгіі|Сенат]] ({{lang-nl|Senaat}}), ніжняя — [[Палата Народных Прадстаўнікоў]] ({{lang-nl|Kamer van volksvertegenwoordigers}}). Абедзве палаты выбіраюцца прамым усеагульным галасаваннем раз у чатыры гады. Права голасу маюць усе грамадзяне краіны, якім ёсць 18 год. У Сенаце засядаюць 40 дэпутатаў, у Палаце Народных Прадстаўнікоў — 150. Часам Бельгію называюць падвойнай федэрацыяй, бо яна падзяляецца адначасова на тры рэгіёны і тры моўныя супольнасці, тэрыторыя якіх перасякаецца. У зону адказнасці рэгіёнаў уваходзіць кіраванне мясцовай гаспадаркай, грамадскія работы (напрыклад, дарожнае будаўніцтва, пытанні экалогіі і г. д.), у зону адказнісці моўных супольнасцей — у першую чаргу пытанні, якія звязаны з культурай, у тым ліку адукацыя, навуковая дзейнасць і спорт. Кожны рэгіён і кожная моўная супольнасць мае свой парламент і свой урад, аднак па ўзаемнай згодзе парламенты і ўрады Фландрыі і Фламандскамоўнай суполкі аб’ядналіся. Такім чынам у Бельгіі існуе шэсць урадаў і шэсць парламентаў. Федэральны Урад адказвае за каардынацыю дзеянняў астатніх пяці ўрадаў, а таксама за пытанні агульнадзяржаўнай важнасці, такія як: абарона, замежныя справы, агульнадзяржаўная эканамічная і манетарная палітыка, пенсіі, ахова здароўя. Бельгія з’яўляецца членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] з [[25 сакавіка]] [[1957]] (заснавання [[ЕЭС]]), у тым ліку была ў складзе яго папярэдніка — [[Еўрапейскае аб’яднанне вугалю і сталі|ЕАВС]]. Таксама ўваходзіць у [[НАТА]]. == Адміністрацыйны падзел == У Бельгіі паралельна існуе падвойная сістэма адміністрацыйнага падзелу: * Бельгія падзяляецца на тры рэгіёны, два з якіх дзеляцца на правінцыі: ** [[Фламандскі рэгіён|Фландрыя]]: *** [[Антверпен (правінцыя)|Правінцыя Антверпен]] *** [[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|Правінцыя Лімбург]] *** [[Усходняя Фландрыя|Правінцыя Усходняя Фландрыя]] *** [[Заходняя Фландрыя|Правінцыя Заходняя Фландрыя]] *** [[Фламандскі Брабант|Правінцыя Фламандскі Брабант]] ** [[Валонія]]: *** [[Эно (правінцыя)|Правінцыя Эно]] *** [[Льеж (правінцыя)|Правінцыя Льеж]] *** [[Люксембург (правінцыя)|Правінцыя Люксембург]] *** [[Намюр (правінцыя)|Правінцыя Намюр]] *** [[Валонскі Брабант|Правінцыя Валонскі Брабант]] ** [[Брусельскі сталічны рэгіён|Брусельская сталічная акруга]] * Паралельна з гэтым, Бельгія дзеліцца на тры моўныя супольнасці: ** [[Фламандская супольнасць]] (Фландрыя і Брусельская сталічная акруга) ** [[Французская супольнасць]] (Валонія і Брусельская сталічная акруга) ** [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] (частка правінцыі Льеж) == Геаграфія == Тэрыторыя Бельгіі дзеліцца на тры геаграфічныя раёны: прыбярэжная раўніна (нізінная Бельгія, да 100 м над узроўнем мора) на паўночным захадзе, цэнтральнае плато (сярэдняя Бельгія, 100—200 м над узроўнем мора) і [[Ардэны|Ардэнскае ўзвышша]] на паўднёвым усходзе (вышынная Бельгія, 200—500 м над узроўнем мора). Нізінная Бельгія — гэта збольшага пясчаныя выдмы і польдэры. Польдэрамі завуцца нізінныя ўчасткі зямлі (не абавязкова ніжэйшыя за узровень мора), што знаходзяцца пад пагрозай затаплення і абароненыя ад паводак дамбамі, або, далей ад мора, палямі з асушальнымі каналамі. Польдэры адрозніваюцца ўрадлівасцю глебаў. Між заходнімі польдэрамі, Лісам і Шэльдай, ляжыць Фламандская нізіна, месцамі ўзгорысты раён з пясчанымі глебамі. За Фламандскай нізінай размяшчаецца геаграфічная вобласць Кемпен. Кемпенскі краявід у асноўным складаецца з іглічных лясоў, лугоў і кукурузных палёў. Сярэдняя Бельгія — раён між Кемпенам і далінамі Самбры і Мааса. Гэта вобласць гліністых раўнінаў, якія паступова падвышаюцца пры руху ў бок Самбры і Мааса. Тут самыя ўрадлівыя глебы краіны. У сувязі з развітой урбанізацыяй гэтага раёна прыродныя краявіды рэдкія, аднак на поўдзень ад Бруселя дагэтуль захаваўся [[бук]]авы лес плошчай у пяць тысяч га ({{lang-nl|Zoniënwoud}}, {{lang-fr|Fôret de Soignes}}). Да сярэдняй Бельгіі належыць тэрыторыя правінцыі Эно і геаграфічнай вобласці {{lang-nl|Haspengouw}}, {{lang-fr|La Hesbaye}} (поўдзень правінцыі Лімбург і поўнач правінцыі Льеж). Гэтыя ўрадлівыя землі ў асноўным занятыя раллямі і лугамі, між якімі ляжаць вялікія сельскія сядзібы. Вышынная Бельгія адрозніваецца нізкай шчыльнасцю насельніцтва і багаццем лясоў. З-за гарыстага рэльефу сельская гаспадарка тут не развітая, затое гэты рэгіён прыцягвае шматлікіх турыстаў. Пачынаецца на поўдзень ад далінаў рэк Самбра і Маас. Адразу за далінамі гэтых рэк пачынаецца геаграфічная вобласць Кандроз ({{lang-fr|Condroz}}) — нізкія пагоркі вышынёй у 200—300 метраў. Да гэтай вобласці адносяцца часткі правінцый Эно, Льеж і Намюр. Далей месцяцца [[Ардэны]] — высокія пагоркі (або нават нізкія горы). Ардэны ў асноўным пакрытыя лесам, а серпантынныя дарогі звязваюць між сабой вёскі, жыхары якіх дагэтуль карыстаюцца валонскай гаворкай. Самы высокі пункт Ардэнаў (і ўсёй Бельгіі) — гара Батранж ({{lang-fr|Botrange}}; 694 м над узроўнем мора). == Эканоміка == Бельгія была заснавальнікам і ўваходзіць у [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыю эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця (АЭСР)]], уваходзіць у Еўрапейскі саюз, краіна стала першым членам [[Эканамічны і валютны саюз Еўрапейскага Саюза|Еўрапейскага валютнага саюза]] ў [[1999]] г. Аснова эканомікі — сфера паслуг (перадусім транспарт і гандаль) і прамысловасць. Вытворчасць сталі, цэменту і хімічных прадуктаў сканцэнтраваная ў даліне рэк [[Самбра]] і [[Маас (рака)|Маас]]. Найбуйнейшыя прамысловыя гарады — [[Монс]], [[Шарлеруа]], [[Намюр]] і [[Льеж]]. Раней у гэтым раёне таксама вялася здабыча вугалю, але ў [[1980-я]] апошнія шахты былі зачыненыя. Цэнтр стальной прамысловасці — Льеж. Прадукцыя хімічнай прамысловасці — угнаенні, фарбавальнікі, фармацэўтычныя рэчывы, а таксама розныя пластмасы. Цэнтр нафтахімічнай прамысловасці размешчаны ў Антверпене, у Бруселі размяшчаецца штаб-кватэра буйной хімічнай і фармацэўтычнай кампаніі Solvay. Тэкстыльная прамысловасць уключае перапрацоўку бавоўны, ільну, поўсці, сінтэтычных тканін. Адзін з важнейшых відаў прадукцыі тэкстыльнай прамысловасці — дываны і коўдры. Галоўныя цэнтры тэкстыльнай прамысловасці — [[Гент]], [[Кортрэйк]], [[Турнэ]], Верв’е. Брусель, [[Бругэ]] і [[Мехелен]] вядомыя як старадаўнія цэнтры вытворчасці карунак. Іншыя галіны прамысловасці — апрацоўка дыяментаў (перадусім у Антверпене), вытворчасць цэменту і шкла, дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць. Маецца некалькі аўтамабільных прадпрыемстваў. Эканоміка моцна арыентаваная на міжнародны рынак. Асноўныя імпартныя тавары — прадукты харчавання, машыны, неапрацаваныя дыяменты, нафта і нафтапрадукты, прадукты хімічнай прамысловасці, адзежа і тэкстыль. Асноўныя экспартныя тавары — аўтамабілі, прадукты харчавання, жалеза і сталь, апрацаваныя дыяменты, тэкстыль, пластмасы, нафтапрадукты і каляровыя металы. У 1970—1980 гады эканамічны цэнтр краіны перамясціўся з Валоніі ў Фландрыю ў сувязі з заняпадам традыцыйных галін эканомікі Валоніі — здабычы вугалю і чорнай металургіі. У цяперашні час здабыча вугалю спыненая зусім, металургія ж застаецца важнай галінай эканомікі, хоць яе значэнне моцна зменшылася. Цяпер эканоміка Фландрыі атрымлівае больш інвестыцый. У Фландрыі вялікая ўвага надаецца прыкладным навуковым даследаванням. Узровень беспрацоўя ў Валоніі ў два разы вышэйшы, чым у Фландрыі. Асноўная галіна энергетыкі — атамная. Маецца дзве [[АЭС]]. Адна непадалёк ад Антверпена, другая ў раёне Юі. Цяпер 75 % электраэнергіі ў краіне вырабляецца на АЭС. Бельгія валодае развітой транспартнай сістэмай. Антверпенскі порт — другі па велічыні порт у Еўропе. Таксама добра развіты ўнутраны транспарт. Прадукцыя сельскай гаспадаркі складае менш за 1,5 % ад ВУП, аднак такі нізкі працэнт кажа не аб слабым развіцці сельскай гаспадаркі, а аб моцным развіцці астатніх галін эканомікі. Найважнейшыя расліны — пшаніца, авёс, жыта, ячмень, цукровы бурак, бульба і лён. Жывёлагадоўля — у асноўным гадоўля буйнага рагатага быдла і свінняў. З сельскай гаспадаркай цесна звязаныя такія традыцыйныя галіны харчовай прамысловасці, як броварства і вытворчасць сыру. Па даных на 2006 год, прыбытак на душу насельніцтва складаў $31 800. Нягледзячы на значную долю цяжкой прамысловасці ў структуры эканомікі, сфера паслуг складала 72,5 % ВУП. Сельская гаспадарка ацэньвалася толькі ў 1,4 % ВУП. == Навука і тэхніка == Унёсак Бельгіі ў развіццё навукі і тэхнікі можна прасачыць на працягу ўсёй гісторыі гэтай краіны. У XVI стагоддзі ў краіне працавалі такія навукоўцы, як картограф [[Герард Меркатар]], анатам [[Андрэас Везалій]], траўнік Рэмберт Дадоэнс і матэматык, інжынер Сымон Стэвін. У першай палове XVII стагоддзя валонскі метад вырабу прутковага жалеза распаўсюдзіўся ў Швецыі і выкарыстоўваўся там на працягу 260 гадоў. Дынамічна развіваная шчыльная бельгійская чыгуначная сетка заахвоціла буйныя кампаніі, такія як La Brugeoise et Nivelles (цяпер BN аддзяленне Bombardier Transportation), развіваць адмысловыя новыя тэхналогіі. Эканамічна важная падземная здабыча вугалю падчас Вялікай Індустрыяльнай рэвалюцыі вымагала спецыялізаваных даследаванняў у галіне горнай справы. Канец XIX стагоддзя і XX стагоддзе адзначыліся значнымі поспехамі Бельгіі ў прыкладной навуцы і ў тэарэтычных фундаментальных даследаваннях. Хімік-тэхнолаг Эрнест Гастон Сольве і інжынер Зеноб Тэафіл Грам далі свае імёны навуковым паняццям: працэсу Сольве і дынама-машыне Грама ў 1860-х. Жоржу Леметру прыпісваецца аўтарства тэорыі пашырэння Сусвету (побач з іншымі вучонымі). Тры нобелеўскія прэміі па фізіялогіі і медыцыне прысудзілі бельгійцам: Жулю Бардэ ў 1919 г. «За адкрыцці, звязаныя з імунітэтам», Карнею Хеймансу ў 1938 г. «За адкрыццё ролі сінуснага і аартальнага механізмаў у рэгуляцыі дыхання», Альберу Клоду, Крысціяну дэ Дзюву, Джорджу Паладзе ў 1974 г. «За адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі». Бельгійскі фізікахімік [[Ілья Раманавіч Прыгожын|Ілья Прыгожын]] быў намінаваны на нобелеўскую прэмію ў 1977 годзе «За працы па тэрмадынаміцы незваротных працэсаў, асабліва за тэорыю дысіпатыўных структур». == Насельніцтва == Насельніцтва Бельгіі складае каля 10 584 534 грамадзян па даных на студзень 2007 года. === Урбанізацыя === Амаль усё насельніцтва Бельгіі жыве ў гарадах — 97 % (2004 год). Бельгія адрозніваецца высокай шчыльнасцю насельніцтва (342 чалавекі на км²), саступаючы па гэтым параметры ў Еўропе толькі Нідэрландам і некаторым маленькім дзяржавам, такім як [[Манака]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва па краіне назіраецца ў раёне, абмежаваным гарадамі Брусель—Антверпен—Гент—Левен (так званы «фламандскі ромб», {{lang-nl|Vlaamse ruit}}). Самая нізкая шчыльнасць насельніцтва — у Ардэнскіх гарах (правінцыя Люксембург). На 2006 год Фламандскі рэгіён меў колькасць насельніцтва каля 6 078 600 жыхароў з Антверпенам (457 749), Гентам (230 951) і Бругэ (117 251), як самымі густанаселенымі гарадамі. Валонія мела колькасць насельніцтва 3 413 978 жыхароў з Шарлеруа (201 373), Льежам (185 574) і Намюрам (107 178) як самымі густанаселенымі гарадамі. У Бруселі пражывае 1 018 804 жыхароў у 19 сталічных акруговых муніцыпалітэтах, два з якіх маюць больш за 100 000 жыхароў. === Узроставая структура насельніцтва Бельгіі === — 0-14 гадоў: 16,9 % (хлопчыкі — 892,995, дзяўчынкі — 855,177); — 15-64 гадоў: 65,7 % (мужчыны — 3,435,282, жанчыны — 3,373,917); — 65 гадоў і старэй: 17,4 % (мужчыны — 745,178, жанчыны — 1,061,839).[6] === Сярэдні ўзрост === Агульны паказчык: 50,0 гадоў. Мужчыны: 39,6 гадоў. Жанчыны: 42,1 гадоў (паказчыкі за 2006 г.). === Рост колькасці насельніцтва === Колькасць насельніцтва з 2005 г. да 2006 г. вырасла на 0,13 %. Узровень нараджальнасці ў Бельгіі складае 10,38 нараджэнняў на 1 000 грамадзян. На 1 000 грамадзян прыходзіцца 10,27 смерцяў. Чыстая міграцыя ў Бельгіі складае 1,22 мігранта на 1 000 жыхароў (па даных за 2006 г.). === Сярэдняя працягласць жыцця === Агульны паказчык: 78,77 гадоў. Мужчыны: 75,59 гадоў. Жанчыны: 82,09 гадоў (па даных за 2006 г.). === Агульны паказчык плоднасці === У сярэднім бельгійскія жанчыны маюць 1,64 дзіцяці (па даных за 2006 г.). Аналагічны паказчык за 1994 ацэньваўся ў 1,50 дзіцяці. === Этнічны склад насельніцтва === Дзве галоўныя групы, што складаюць насельніцтва краіны, — фламандцы (каля 60 % насельніцтва) і валоны (каля 40 % насельніцтва). Фламандцы жывуць у пяці паўночных правінцыях і размаўляюць на нідэрландскай мове і яе шматлікіх дыялектах. Валоны жывуць у пяці паўднёвых правінцыях, што складаюць Валонію, размаўляюць на французскай, [[валонская мова|валонскай]] і некаторых іншых мовах. Пасля набыцця незалежнасці Бельгія была франкаарыентаванай дзяржавай, і адзінай дзяржаўнай мовай спачатку была французская, хоць фламандцы заўсёды складалі большасць насельніцтва. Нават у Фландрыі французская доўга заставалася адзінай мовай сярэдняй і вышэйшай адукацыі. Пасля першай сусветнай вайны ў Бельгіі паўстаў рух за эмансіпацыю нідэрландскамоўнага насельніцтва. Вынікам яго стала так званая «моўная звадка» ({{lang-nl|taalstrijd}}). Барацьба стала прыносіць плён у шасцідзясятых гадах [[20 стагоддзе|XX ст.]] У [[1963]] быў прыняты пакет законаў, што рэгламентавалі выкарыстанне моў у афіцыйных установах. У 1967 г. упершыню быў зроблены афіцыйны пераклад канстытуцыі на нідэрландскую. Да 1980 г. абедзве галоўныя мовы краіны былі фактычна зраўняныя ў правах. З 1993 г. Бельгія была падзелена на акругі, якія з’яўляюцца суб’ектамі федэрацыі. Адзінай афіцыйнай мовай на тэрыторыі Фламандскай акругі з’яўляецца нідэрландская. Нягледзячы на дасягнутыя поспехі, моўныя праблемы дагэтуль прыводзяць да эскалацыі напружанасці паміж дзвюма галоўнымі групамі насельніцтва краіны. Так, у 2005 г. праблема падзелу дзвюхмоўнай выбарчай акругі Брусель-Халле-Вільвордзе ледзь не прывяла да адстаўкі ўрада і палітычнага крызісу. Найважнейшая нацыянальная меншасць — немцы. Іх колькасць складае прыблізна 70 000 чалавек. Месцы кампактнага пражывання немцаў (на ўсходзе Валоніі) уваходзяць у склад нямецкамоўнай супольнасці, што мае вялікую аўтаномію, перадусім у пытаннях культуры. Найбуйнейшыя групы мігрантаў — італьянцы, выхадцы з [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], Турцыі, [[Марока]] і іншых арабскіх краін. У Бельгіі пражывае трохі больш за 100 000 выхадцаў з былога Савецкага Саюза.{{крыніца?}} Самыя вялікія дыяспары чачэнцаў, армянаў, грузінаў. == Культура == Асаблівасцю культурнага жыцця з’яўляецца адсутнасць адзінага культурнага поля. Фактычна культурнае жыццё канцэнтруецца ў межах моўных супольнасцей. У Бельгіі няма агульнадзяржаўнага тэлебачання, газетаў і іншых сродкаў масавай інфармацыі. Таксама адсутнічаюць двухмоўныя ўніверсітэты (за выключэннем Каралеўскай ваеннай школы) і буйныя навуковыя або культурныя арганізацыі. === Жывапіс === Яшчэ ў эпоху [[Рэнесанс]]у Фландрыя праславілася сваім жывапісам (фламандскія прымітывы). Пазней у Фландрыі жыў і працаваў Рубенс (Антверпен дагэтуль часта завуць горадам Рубенса). Аднак да другой паловы [[XVII ст.]] фламандскае мастацтва паступова прыйшло ў заняпад. Пазней у Бельгіі развіваўся жывапіс у стылях [[рамантызм]]у, [[экспрэсіянізм]]у і [[сюррэалізм]]у. Вядомыя бельгійскія мастакі — Джэймс Энсор (экспрэсіянізм і сюррэалізм), Канстант Пермеке (экспрэсіянізм), аднак самы вядомы мастак Бельгіі — Рэне Магрыт, які лічыцца адным з найважнейшых прадстаўнікоў сюррэалізму. === Літаратура === Натуральна, у літаратуры падзел па моўным прынцыпе выяўляўся наймацней. Франкамоўная літаратура імкнецца да французскай традыцыі, што звязана ў прыватнасці з тым, што ў Бельгіі працавалі шматлікія французскія літаратары (напрыклад Бадлер). Больш складаная сітуацыя з літаратурай Фландрыі. У XIX стагоддзі літаратура Фландрыі раскалолася на дзве плыні: прадстаўнікі адной пісалі па-французску, другой — пісалі па-нідэрландску. Працы прадстаўнікоў першай плыні можна назваць тыпова бельгійскай літаратурай, бо з’яўленне такой літаратуры не было б магчымым у аднамоўнай краіне. Самы вядомы твор дадзенай групы — «Легенда аб Тылі Уленшпігелі і Ламе Гудзаку», напісаная фламандцам Шарлем дэ Кастэрам. Цяпер гэтая кніга перакладзеная на мноства моў і атрымала мянушку «Біблія Фландрыі». Аднак вялікая частка франкамоўнай фламандскай літаратуры цяпер забытая: валонам і пагатоў французам яна не цікавая, а фламандцы яе не чытаюць з-за зніжэння ўзроўню ведання французскай мовы (раней, калі французская была адзінай дзяржаўнай мовай, яе веданне было неабходным, зараз жа нідэрландская мова роўная ў правах з французскай). Прадстаўнікі другой групы ў асноўным былі прыхільнікамі эмансіпацыі Фландрыі і часцяком былі нацыяналістамі. Самы вядомы прадстаўнік гэтай групы — паэт Гвіда Гезелле. Ён выступаў не толькі супраць французскай мовы, але і прынятага ў Нідэрландах варыянту нідэрландскай мовы. Яго вершы, напісаныя на заходнефламандскім дыялекце, не заўсёды добра зразумелыя цяперашнім фламандцам. Некаторыя вядомыя бельгійскія паэты: Гвіда Гезеле (пісаў па-фламандску), Эміль Верхарн (фламандзец, пісаў па-французску), Морыс Метэрлінк (фламандзец, пісаў па-французску), Пол Ван Остайен (паэт-наватар, пісаў па-нідэрландску). === Архітэктура === У Бельгіі захавалася шмат выбітных узораў архітэктуры ад раманскага стылю (XI стагоддзе) да ар-нуво (пачатак XX ст.). Самы вядомы бельгійскі архітэктар — [[Віктар Орта]] (1861—1947), адзін з выбітнейшых архітэктараў ар-нуво. Найбольш цікавыя ў архітэктурным дачыненні гарады: Бругэ, Гент, Антверпен, Брусель, Мехелен. === Бельгійская кухня === Бельгійская ежа, як і сама Бельгія, уяўляе сабой сумесь германскага і лацінскага ўплываў. Бельгійцы заслужылі рэпутацыю аматараў вафляў і смажанай бульбы. Абедзве гэтыя стравы ўзніклі ў Бельгіі. Нацыянальныя стравы: смажанае мяса з салатай і смажаныя мідыі. Брэнды бельгійскага шакаладу і шакаладных цукерак, такіх як Callebaut, Côte d’Or, Neuhaus, Leonidas, Guylian і Godiva, вядомыя за мяжою. == Транспарт == Бельгія — краіна невялікая. Магістральная сетка з’яўляецца адной з самых шчыльных у свеце (параўнальная з [[Лос-Анджэлес]]ам). У Бельгіі заахвочваецца выкарыстанне цягнікоў, бо чыгунка з’яўляецца разгалінаванай і эфектыўнай. ''Марскія парты'': * Антверпен (адзін з самых вялікіх партоў свету); * Бругэ — адзін з найбуйнейшых партоў Еўропы; * Гент; * Астэндэ. ''Унутраныя парты'': * Брусель; * Льеж. == Войска == Узброеныя сілы створаныя ў 1830 г. Цяпер іх асабовы склад налічвае каля 41 000 чалавек. Прызыўны ўзрост — 16 гадоў (2005 год). Бюджэт Узброеных сіл — 2,7 мільярды [[еўра]]. Утрыманне складае 1,3 % ад ВУП. == Міжнародныя адносіны == [[25 ліпеня]] [[1921]] года — стварэнне Бельгійска-Люксембургскага эканамічнага саюза. Дамова аб стварэнні Мытнага саюза Бенілюкс была падпісана [[5 верасня]] [[1944]] года ўрадамі трох краін у выгнанні ў [[Лондан]]е і ўступіла ў сілу ў 1948 годзе. Саюз праіснаваў да [[1 лістапада]] [[1960]] года, калі ён быў заменены Эканамічным саюзам Бенілюкс на падставе дагавора, падпісанага ў Гаазе 3 лютага 1958. [[4 красавіка]] [[1949]] года Бельгія ўступіла як краіна-заснавальнік у НАТА з штаб-кватэрай у Бруселі. [[18 красавіка]] [[1951]] года Бельгія разам з пяццю еўрапейскімі краінамі падпісала Дамову аб стварэнні Еўрапейскага аб’яднання вугалю і сталі. У [[1957]] г. шэсць дзяржаў, уключна з Бельгіяй, заснавалі [[ЕЭС|Еўрапейскую эканамічную супольнасць]] (ЕЭС, Агульны рынак), якая ў [[1993]] годзе была афіцыйна пераназваная ў [[ЕС|Еўрапейскую супольнасць]], і Еўрапейскую супольнасць па атамнай энергіі. Шэнгенскі дагавор першапачаткова быў падпісаны 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіяй) і ўступіў у сілу 26 сакавіка [[1995]]. Штаб-кватэра Еўрапейскай камісіі знаходзіцца ў Бруселі. Еўрапарламент праводзіць пленарныя пасяджэнні ў [[Страсбург]]у і Бруселі. Эканамічны і сацыяльны камітэт, кансультацыйны орган ЕС, збіраецца раз на месяц у Бруселі. Пленарныя сесіі Камітэту Рэгіёнаў ЕС праходзяць у Бруселі 5 разоў на год. === Адносіны з Беларуссю === Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[10 сакавіка]] [[1992]] года<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-03-07-1.html Матэрыялы чарговага брыфінга прэс-сакратара МЗС Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 7 сакавіка б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[7 сакавіка]] [[2002]]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнар. «круглага стала». Мінск, 18-19 мая 2001 г. / Рэдкал.: А. Мальдзіс (гал. рэд.) і інш. — Мн.: «кБеларускі кнігазбор», [[2002]]. — 240 с. — (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 23). == Спасылкі == {{Commons|Category:Belgium}} * {{britannica-link|59268|Belgium}} * {{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | title = Belgium | lang = en | description = [[Даведнік ЦРУ паводле краін свету]] | accessdate = 8 чэрвеня 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160710084134/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html | archivedate = 10 ліпеня 2016 | url-status = dead }} * {{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |title = Belgium |lang = en |description = профіль краіны на сайце [[Бі-бі-сі]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120104124320/http://news.bbc.co.uk/2/hi/999709.stm |archivedate = 4 студзеня 2012 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.loc.gov/rr/international/european/belgium/be.html |title = Portals to the World: Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Бібліятэка Кангрэса ЗША|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110822152502/http://www.loc.gov/rr/international/portals.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |title = Belgium |lang = en |description = інфармацыя пра Бельгію на сайце [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента ЗША]] |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110905025655/http://www.state.gov/p/eur/ci/be/ |archivedate = 5 верасня 2011 |accessdate = 8 чэрвеня 2012 |url-status = dead }} ; Афіцыйныя сайты * [http://www.belgium.be Афіцыйны сайт бельгійскага федэральнага ўрада]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.monarchie.be/ Афіцыйны сайт бельгійскай манархіі]{{ref-nl}}{{ref-fr}}{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.diplomatie.be/moscowru/ Пасольства Бельгіі ў Маскве] ;Турызм * [http://www.visitbelgium.com/ Афіцыйны сайт камітэта па турызме Бельгіі]{{ref-en}} {{Бельгія ў тэмах}} {{Еўропа}} {{Еўрасаюз}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{НАТА}} {{АЭСР}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Франкафонія}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бельгія| ]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Федэратыўныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Краіны-манархіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 3diztu6ny3p0r2db0shvq0jpt2a6127 0 1571 5131533 5123643 2026-04-24T13:12:24Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131533 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Быхаўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Bychaŭ, Belarus.svg |Сцяг = Flag of Bychaŭ, Belarus.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Быхаў]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 72,68 %, [[руская мова|руская]] 26,09 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 46,61 %, руская 45,68 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 35&nbsp;148 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 4 |Шчыльнасць = 15,59 |Месца па шчыльнасці = 12 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 92,46 %, <br /> [[рускія]] — 5,61 %, <br /> [[украінцы]] — 1,24 %, <br /> іншыя — 0,69 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 2&nbsp;263,16<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 1 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Mogilev-Oblast-Byhov.png |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://bykhov.mogilev-region.by |Заўвагі = }} '''Бы́хаўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Мяжуе з [[Магілёўскі раён|Магілёўскім]], [[Чавускі раён|Чавускім]], [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскім]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскім]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскім]] раёнамі Магілёўскай і [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім]] — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Быхаў]]. == Геаграфія == Размешчаны на поўдні Магілёўскай вобласці. Заходнюю частку раёна займае [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінская]], усходнюю — [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўская]] раўніны. Плошча раёна складае 2300 км². Асноўныя рэкі — [[Дняпро]] з прытокамі [[Чарнаўка]], [[Баброўка (прыток Дняпра)|Баброўка]], [[Трасна (прыток Дняпра)|Трасна]], [[Ухлясць (рака)|Ухлясць]] з [[Варонінка]]й, [[Тошчыца (рака)|Тошчыца]], [[Адаменка (рака)|Адаменка]], [[Рдзіца]], [[Лахва (рака)|Лахва]], [[Макранка]], [[Друць]] (на ёй створана [[Чыгірынскае вадасховішча]]), [[Грэза]] і [[Балонаўка (рака)|Балонаўка]]. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Быхаў]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 19 сельсаветаў: [[Баркалабаўскі сельсавет|Баркалабаўскі]], [[Быхаўскі сельсавет|Быхаўскі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкі]], [[Глухскі сельсавет|Глухскі]], [[Грудзінаўскі 1-шы сельсавет|Грудзінаўскі 1-шы]], [[Грудзінаўскі 2-гі сельсавет|Грудзінаўскі 2-гі]], [[Дабужскі сельсавет|Дабужскі]], [[Краснабярэжскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Краснабярэжскі]], [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкі]], [[Мокраўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Мокраўскі (Макранскі)]], [[Навабыхаўскі сельсавет|Навабыхаўскі]], [[Ніканавіцкі сельсавет|Ніканавіцкі]], [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскі]], [[Студзёнкаўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Студзёнкаўскі (Студзянецкі)]], [[Сялец-Халапееўскі сельсавет|Сялец-Халапееўскі]], [[Тайманаўскі сельсавет|Тайманаўскі (Тайменаўскі)]], [[Узніцкі сельсавет|Узніцкі]], [[Царкоўнаасавецкі сельсавет|Царкоўнаасавецкі]], [[Ямнінскі сельсавет|Ямнінскі]]. 6 сакавіка 1925 года Царкоўнаасавецкі сельсавет перайменаваны ў [[Чырвонаасавецкі сельсавет|Чырвонаасавецкі]]. 21 жніўня 1925 года ўтвораны [[Ніжнятошчыцкі сельсавет]], Дабужскі сельсавет перайменаваны ў [[Трылесінскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Трылесінскі (Трылескі)]], Следзюкоўскі — у [[Кузькавіцкі сельсавет|Кузькавіцкі]], Ямнінскі — у [[Клятнянскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Клятнянскі]]. 24 верасня 1926 года скасаваны Быхаўскі сельсавет. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. У 1931 годзе Грудзінаўскі 2-гі сельсавет рэарганізаваны ў нацыянальны латышскі сельсавет. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкі]], [[Баханскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Баханскі]], [[Вяліказімніцкі сельсавет|Вяліказімніцкі (Зімніцкі, Малазімніцкі)]], [[Званецкі сельсавет|Званецкі]], [[Ісканскі сельсавет|Ісканскі]], [[Хатаўнянскі сельсавет|Хатаўнянскі]] сельсаветы скасаванага [[Журавіцкі раён|Журавіцкага раёна]]; [[Балонавасялецкі сельсавет|Балонавасялецкі]], [[Дунайкоўскі сельсавет|Дунайкоўскі (Дунайскі)]], [[Кучынскі сельсавет|Кучынскі]], [[Падсёльскі сельсавет|Падсёльскі]], [[Чачэвіцкі сельсавет|Чачэвіцкі]], [[Чыгірынкаўскі сельсавет|Чыгірынкаўскі]] сельсаветы скасаванага [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]]. 5 снежня 1931 года Званецкі сельсавет перададзены [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскаму раёну]], 12 лютага 1935 года Абідавіцкі, Баханскі, Вяліказімніцкі (Зімніцкі, Малазімніцкі), Ісканскі, Сялец-Халапееўскі, Хатаўнянскі сельсаветы перададзены новаўтворанаму [[Доўскі раён|Доўскаму раёну]], Падсёльскі і Чыгірынкаўскі сельсаветы — новаўтворанаму [[Кіраўскі раён|Кіраўскаму раёну]]. 15 ліпеня 1935 года ў раёне ўтвораны рабочы пасёлак [[Ветранка]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 21 студзеня 1939 года Грудзінаўскі 1-шы сельсавет разбуйнены на [[Грудзінаўскі сельсавет|Грудзінаўскі]] і [[Красніцкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Красніцкі]] сельсаветы, Грудзнаўскі 2-гі нацыянальны латышскі сельсавет скасаваны. 20 красавіка 1939 года Узніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Краснаслабодскі]]. 17 лістапада 1948 года скасаваны рабочы пасёлак Ветранка, яго тэрыторыя далучана да Трылесінскага сельсавета. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Краснабярэжскі, Красніцкі, Кучынскі, Ніжнятошчыцкі, Ніканавіцкі, Студзёнкаўскі, Тайманаўскі, Чырвонаасавецкі сельсаветы, утвораны [[Верхнятошчыцкі сельсавет]], Кузькавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскі]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны [[Абідавіцкі сельсавет|Абідавіцкі]], [[Баханскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Баханскі]], [[Вяліказімніцкі сельсавет|Вяліказімніцкі]], [[Палянінавіцкі сельсавет|Палянінавіцкі]] сельсаветы скасаванага [[Журавіцкі раён|Журавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 31 сакавіка 1958 года Баханскі і Вяліказімніцкі сельсаветы перададзены ў склад [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]. 11 красавіка 1960 года скасаваны Гарадзецкі, Глухскі, Дунайкоўскі, Клятнянскі, Лудчыцкі, Мокраўскі, Палянінавіцкі і Чачэвіцкі сельсаветы, утвораны [[Ямніцкі сельсавет]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны горад [[Слаўгарад]], [[Баханскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Баханскі]], [[Васькавіцкі сельсавет|Васькавіцкі]], [[Кульшыцкі сельсавет|Кульшыцкі]] і [[Свенскі сельсавет|Свенскі]] сельсаветы скасаванага [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]]. 5 красавіка 1963 года ўтвораны [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкі сельсавет]]. 6 студзеня 1965 года горад Слаўгарад, Баханскі, Васькавіцкі, Кульшыцкі і Свенскі сельсаветы перададзены адноўленаму Слаўгарадскаму раёну. 15 студзеня 1965 года ўтвораны [[Глухскі сельсавет|Глухскі]] і [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкі]] сельсаветы, 4 чэрвеня 1965 года — [[Мокраўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Мокраўскі сельсавет]], які 18 сакавіка 1966 года перайменаваны ў [[Холстаўскі сельсавет|Холстаўскі]]. 10 студзеня 1969 года ўтвораны [[Дунайкоўскі сельсавет]]. 18 лютага 1972 года Балонавасялецкі сельсавет перайменаваны ў [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскі]]. 21 студзеня 1991 года Трылесінскі сельсавет перайменаваны ў [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкі]]. 20 кастрычніка 1995 года Быхаўскі раён і горад Быхаў аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 снежня 2009 года скасаваны Гарадзецкі сельсавет, Верхнятошчыцкі сельсавет перайменаваны ў [[Ніжнятошчыцкі сельсавет|Ніжнятошчыцкі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 19 жніўня 2011 года скасаваны Дунайкоўскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 19 августа 2011 г. № 10-16 Об изменении административно-территориального устройства Быховского района Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325142047/http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf |date=25 сакавіка 2020 }}</ref>, 5 снежня 2011 года — Глухскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>, 20 лістапада 2013 года — Баркалабаўскі, Грудзінаўскі і Ніжнятошчыцкі сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва раёна складае 35 300 чалавек, у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 16100 чалавек<ref name="Численность">[https://web.archive.org/web/20090711005306/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population.pdf/ Колькасць насельніцтва паводле дадзеных Белстата на 1 студзеня 2009]</ref>. На 1 студзеня 2025 года ў раёне пражывала 27 582 чал.<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref> == Транспарт == Праз раён праходзяць чыгункі «[[Магілёў]]-[[Жлобін]]», аўтадарогі «Магілёў-[[Гомель]]», «Магілёў-[[Бабруйск]]». Дняпро на тэрыторыі раёна — суднаходны. == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Быхаўскага раёна}} == Старшыні Быхаўскага райвыканкама == * 1963—1967 — [[Дзмітрый Герасімавіч Комар]]; * 1968 — чэрвень 1982 — [[Фёдар Антонавіч Беляеў]]; * чэрвень 1982 — красавік 1991 — [[Цімафей Цімафеевіч Салановіч]]; * красавік 1991 — снежань 1994 — [[Аляксандр Раманавіч Пазюмка]]; * снежань 1994 — лістапад 1999 — [[Генадзь Васілевіч Гунеў]]; * {{в.а.}} са студзеня 1999, красавік 2000 — 10 лютага 2007 — [[Валерый Васілевіч Шкапцоў]]; * з 2 сакавіка 2007 — [[Мікалай Мікалаевіч Кароцін]]; * жнівень 2012 — сакавік 2015 — [[Дзмітрый Міхайлавіч Калееў]]; * з 16 сакавіка 2015  — [[Сяргей Дзмітрыевіч Ігнаценка]]. == Вядомыя асобы == * [[Іван Ярамеевіч Анісімаў|І. Я. Анісімаў]] (1920—1986), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] * [[Іван Міхайлавіч Баранкевіч]], празаік, журналіст * [[Мікалай Рыгоравіч Бяляеў|М. Р. Бяляеў]] (1925, в. [[Кругліца (Быхаўскі раён)|Кругліца]] — 1997), поўны кавалер ордэна Славы * [[Міхась Мушынскі]], беларускі крытык, літаратуразнаўца * [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]], беларускі палітык і вучоны * [[Фёдар Фёдаравіч Раўчакоў]] (1910, в. Кузькавічы — 1952), Герой Савецкага Саюза * [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч]], беларускі гісторык == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://bykhov.mogilev-region.by/ru/ Быхаўскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101229064653/http://bykhov.mogilev-region.by/ru |date=29 снежня 2010 }} * [http://region.mogilev.by/ru/node/8474 Быхаўскі раён на сайце Магілёўскага аблвыканкаму] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105203613/http://region.mogilev.by/ru/node/8474 |date=5 студзеня 2011 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_byhov/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100929112522/http://emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_byhov/map.shtml |date=29 верасня 2010 }} * [http://globustut.by/_regs/byhov.htm Славутасці на партале globustut.by] {{Быхаўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Быхаўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Магілёўская акруга|child|загаловак=Быхаўскі раён у [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Быхаўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Быхаўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] s2z0e063kzlqxux85q4clc5lznxtt0a 0 1904 5131767 5102623 2026-04-24T22:18:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131767 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Горад Дніпро|Дніпром|горадам ва Украіне}} {{Рака |Назва = Дняпро |Нацыянальная назва = ru/Днепр/uk/Дніпро |Выява = Dnieper Nasa 2004-05-06.jpg |Подпіс выявы = Дняпро, спадарожнікавы здымак [[НАСА]] |Даўжыня = 2201 |Плошча вадазбору = 504000 |Басейн = Чорнае мора |Расход вады = 1670 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = ур. Раждзяство каля вёскі [[Бачарава (Смаленская вобласць)|Бачарава]] |Вышыня вытока = 220 |Каардынаты вытока = 55.8724/33.7242 |Вусце = Дняпроўскі ліман |Месцазнаходжанне вусця = каля вёскі [[Рыбальчэ]] |Вышыня вусця = 0 |Каардынаты вусця = 46.4964/32.2872 |Ухіл ракі = 0,09 |Краіна = Расія/Беларусь/Украіна |Рэгіён = Смаленская вобласць |Рэгіён 1 = Віцебская вобласць/Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Рэгіён 2 = Чарнігаўская вобласць/Кіеўская вобласць/Кіеў/Чаркаская вобласць/Кіраваградская вобласць/Палтаўская вобласць/Днепрапятроўская вобласць/Запарожская вобласць/Херсонская вобласць/Мікалаеўская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Еўропа }} '''Дняпро́''' ({{lang-ru|Днепр}}, {{lang-uk|Дніпро}}) — [[рака]] ў [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку ў Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абл.) і [[Украіна|Украіне]]. Даўжыня 2201 км (да пабудовы вадасховішчаў 2285 км), у Беларусі — 690 км (найбольш працяглая з усіх рэк Беларусі). [[Басейн Дняпра|Вадазбор]] 504 тыс. км², на тэрыторыі Беларусі — 63,7 тыс. км² (без басейна [[Прыпяць|Прыпяці]]). Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1670 м³/с, каля Оршы 123 м³/с, каля Рэчыцы 364 м³/с. Агульнае падзенне ракі ў Беларусі 54 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,08 [[праміле|‰]]. Пачынаецца з невялікага балота на [[Валдайскае ўзвышша|Валдайскім узвышшы]] ([[Смаленская вобласць|Смаленская вобл.]]) на вышыні 236 м над узроўнем мора, упадае ў [[Дняпроўскі ліман]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. == Назва == Большасць даследчыкаў лічыць паходжанне назвы [[сарматы|сармацкім]] і выводзяць яе ад выразу ''дану апара'', што азначае ''задняя рака'' (адносна [[Днестр|Днястра]]). Іншыя лічаць, што назва ракі паходзіць ад каранёў ''дан (дон)'', што значыць ''вада, рака'' і ''пр (прс)'', што значыць прыкладна ''пырскі'', якія ўтвараюцца парогамі ў ніжнім цячэнні ракі. Іншыя вядомыя назвы Дняпра: '''Барысфе́н''' ({{lang-el|Βορυσθένης}} — паўночная рака), згадваецца ў працах [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскіх]] гісторыкаў [[Герадот]]а, [[Страбон]]а і ў некаторых [[Рымская імперыя|старажытнарымскіх]] ([[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]]), хаця ў рымскіх працах пераважае назва ''Данапрыс''. '''Славу́тыч''', т.б. ''Славянская'' (?), метафарычная назва часоў [[Русь|Русі]]. '''Вар''' (верагодна, ад імя індаеўрапейскага бога вады Варуна), [[гуны|гунская]] назва ракі, ад яе паходзіць [[печанегі|печанежская]] назва ''Варух'' або ''Варуч''. '''Буры-Чай''' (ад імя бога вайны Барын-Буры, які, па паданні, адпачываў на гэтай ракі), старажытнабулгарская назва. '''Узу́''' ([[турэцкая мова|тур.]] — доўгая), турэцкая назва. '''Элтэкс''', назва, якая ўжывалася ў сярэднявечнай [[Італія|Італіі]]. == Фізічная геаграфія == Дняпро — тыповая для [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] буйная рака з павольным і спакойным цячэннем. Рака падзяляецца на тры часткі: верхняе цячэнне (Верхні Дняпро) — ад вытоку да Кіева (1320 км), сярэдняе (Сярэдні Дняпро) — ад Кіева да Запарожжа (555 км) і ніжняе (Ніжні Дняпро) — ад Запарожжа да вусця (326 км)<ref name="Яцик" >{{кніга |аўтар=Яцик А. В., Яковлєв Є. О., Осадчук В. О. |частка=Коротка історія освоєння Дніпра |загаловак=До питання щодо спуску Київського водосховища |адказны=За ред. А. В. Яцика |мова=uk |месца=Київ |выдавецтва=Оріяни |год=2002 |старонкі=6–12 |старонак= |isbn=966-7373-78-9 |тыраж=400}}</ref>. Агульная плошча дэльты складае {{num|350|км²}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. === Палеагеаграфія === Паводле геалагічных рэканструкцый [[Максім Фёдаравіч Векліч|М. Векліча]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Максім Фёдаравіч Векліч|Веклич М.Ф.]] |частка=Палеогеографические условия территории Украины в позднем Кайнозое |загаловак=Атлас природных ресурсов Украинской и Молдавской ССР |мова=ru |месца=Киев |выдавецтва=Изд-во АН УССР |год=1978 |старонкі=54–55 |старонак= |isbn= }}</ref>, басейн Дняпра пачаў фарміравацца каля 10 млн гадоў таму, у Берагаўскі час, пасля [[Марская трансгрэсія|адступлення]] [[Палеагенавы перыяд|палеаген]]-[[Неагенавы перыяд|неагенавага]] мора<ref>{{cite web |url=https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Sci/Kyiv/Islands/Nature/1-2-HistBud.html |title=Історія формування та будова долини Дніпра у Києві |first=І.Ю |last=Парнікоза |work=МИСЛЕНЕ ДРЕВО |language=uk |archive-url= |archive-date= |access-date= |url-status=live }}</ref>. Першапачаткова сувязь з Чорным морам існавала толькі ў нізоўях, дзе рэкі [[Самара (прыток Дняпра)|Самара]], [[Арэль (прыток Дняпра)|Арэль]], [[Кільчэнь]] і [[Конская (прыток Дняпра)|Конская]] ўтваралі аўтаномны басейн. У раннім [[антрапаген]]е гідрасетка ўжо ўключала ўсе сучасныя элементы, за выключэннем басейна [[Прыпяць|Прыпяці]]. У сярэднім антрапагене пачалася «азёрная стадыя» — утварэнне вялізных [[Ледавіковае возера|пасляледавіковых азёр]] на значнай частцы басейна. Як абгрунтавалі даследчыкі [[Васіль Васільевіч Дакучаеў|В. Дакучаеў]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Васіль Васільевіч Дакучаеў|Докучаев В.В.]] |загаловак=Способы образования речных долин Европейской России |мова=ru |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва=тип. В. Демакова |год=1878 |isbn= }}</ref> і пазней Д. Квасаў<ref>{{кніга |аўтар=Квасов Д.Д. |загаловак=Позднечетвертичная история крупных озер и внутренних морей Восточной Европы |мова=ru |месца=Ленинград |выдавецтва=Наука |год=1975 |старонкі= |старонак=280 |isbn= |тыраж=950 }}</ref>, сучасны Дняпро сфарміраваўся менавіта ў выніку маштабных прарываў гэтых вадаёмаў. Азёрны перыяд завяршыўся катаклізмамі. Найбольш катастрафічнымі сталі апошнія 23 тысячы гадоў: гіганцкая [[паводка]] прарвала даліну сярэдняга Дняпра. Наступныя, менш моцныя паводкі 13–12 тысяч гадоў таму канчаткова сфарміравалі сучасную будову дняпроўскага басейна. === Рэльеф === [[Файл:Витачів. Схил.jpg|міні|справа|Схіл правага берага Дняпра ў пасёлка [[Вытачыў]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]]. Удалечыні бачны плоскі левы бераг.]] Рэльеф басейна пераважна раўнінна-пагорысты. Вярхоўі вадазбору знаходзяцца ў межах [[Смаленскае ўзвышша|Смаленскага]], [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага]] і [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышшаў]]. Гэта найбольш узнёслая частка, якая ўяўляе сабой складаную сістэму буйнаўзгорыстых [[марэна]]вых узвышшаў з адноснымі вышынямі асобных грудоў ад {{num|30–50|м}} да {{num|120|м}}. Яны чаргуюцца са слабаўвагнутымі, часта забалочанымі нізінамі і моцна падзеленымі плятопадобнымі ўчасткамі. Цэнтральная частка (ахоплівае вадазборы рэк Бярэзіна і Сож) пераважна раўнінная: правабярэжжа ляжыць на [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]], а левабярэжжа — на [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніне]]. Тут сустракаюцца хвалістыя ўчасткі доннай марэны з меншымі перападамі вышынь ({{num|5–30|м}}). Пры гэтым левабярэжжа да [[Жлобін]]а прыўзнятае адносна правага берага на {{num|40–60|м}} і моцна парэзана далінамі, [[яр]]амі і [[балка]]мі. На поўдні, дзе раўніна пераходзіць у [[Палеская нізіна|нізіну Беларускага Палесся]] (на поўдзень ад [[Рагачоў|Рагачова]] цягнецца [[Прыдняпроўская нізіна]]), рэльеф змяняецца. Тут сустракаюцца пясчаныя дзюнава-грудкаватыя ўтварэнні (вышынёй {{num|5–8|м}}) і асобныя размытыя марэнавыя ўзгоркі. [[Файл:Dnieper_is_one_of_the_major_rivers_of_Europe.jpg|thumb|left|<center>[[Дняпроўскае вадасховішча]]</center>]] У межах Беларусі шырыня [[Рачная даліна|рачной даліны]] складае да 18 км, яна мае пераважна [[Трапецыя|трапецападобную]] форму. Схілы даліны ўмерана стромкія і спадзістыя, вышынёй {{num|12–35|м}}, парэзаныя ярамі і лагамі. Шырыня даліны змяняецца: да Магілёва яна складае {{num|0,8–3|км}}, ніжэй (да вусця [[Сож]]а) пашыраецца да {{num|5–10|км}}, а ў межах [[Палеская нізіна|Палескай нізіны]] робіцца невыразнай і зліваецца з прылеглай мясцовасцю. [[Пойма]] ракі шырынёй да 12 км на значным працягу ўяўляе сабой двухбаковую тэрасу, якая ўзвышаецца над межанным узроўнем вады на {{num|5–8|м}}. Яе шырыня вагаецца: ад {{num|0,1–1|км}} каля [[Магілёў|Магілёва]] да 6 км каля [[Жлобін]]а і да 10 км у межах [[Гомельскае Палессе|Гомельскага Палесся]]. Паверхня поймы перасечана [[старыца]]мі, рукавамі, пратокамі і азёрамі, большай часткай адкрытая і разараная. Сустракаюцца павышаныя грывістыя ўчасткі і прырэчышчавыя валы. Рэчышча Дняпра на вялікім працягу моцназвілістае, багатае на рукавы, [[Выспа|выспы]] і [[Водмель|мелі]] (асабліва паміж вусцямі [[Друць|Друці]] і Сожа). За 9 км вышэй Оршы, каля вёскі [[Прыдняпроўе]], рака праразае [[Града (геамарфалогія)|граду]] [[Дэвонскі перыяд|дэвонскіх]] [[вапняк]]оў, утвараючы так званыя ''Кабяляцкія парогі''. Шырыня ракі {{num|60–120|м}}, паміж вусцямі Бярэзіны і Сожа {{num|0,2–0,6|км}}, ніжэй {{num|0,8–1,5|км}}, а ў зоне падпору ад [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскага вадасховішча]] {{num|3–5|км}}. Дно пераважна роўнае, пясчанае, часам пясчана-[[жвір]]овае. Берагі вышынёй ад 0,5 да 10 м вар’іруюцца ад спадзістых да стромкіх, на [[лукавіна]]х яны часта разбураюцца, таму ў асобных месцах праведзена іхняе штучнае замацаванне. === Траекторыя === Рака Дняпро ўваходзіць у Беларусь з паўночнага ўсходу. Першыя дзве траціны свайго шляху па краіне рака цячэ пераважна паралельна мяжы з Расійскай Федэрацыяй, праходзячы на сярэдняй адлегласці каля 80 кіламетраў ад яе. У сваёй паўднёвай траціне Дняпро ўтварае [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|дзяржаўную мяжу]] з Украінай. Па ўсходнім беразе ракі тут знаходзіцца [[Чарнігаўская вобласць]] Украіны. Ва Ўкраіну Дняпро ўваходзіць строга на поўначы (на стыку [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай]] і [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай абласцей]]) і цячэ на самы поўдзень, умоўна падзяляючы краіну амаль напалову на [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжжа]] і [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжжа]], аж да ўпадзення ў [[Дняпроўска-Бугскі ліман]] Чорнага мора. Напрамак цячэння некалькі разоў змяняецца: ад вытокаў да [[Орша|Оршы]] Дняпро цячэ на паўднёвы захад, далей да Кіева — прама на поўдзень, ад Кіева да горада [[Дніпро|Дніпра]] — на паўднёвы ўсход<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Да Запарожжа ідзе больш кароткі адрэзак ракі даўжынёй {{num|90|км}}, накіраваны на поўдзень<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Далей, да [[Дняпроўскі ліман|свайго лімана]], яна цячэ ў паўднёва-заходнім напрамку. Такім чынам, Дняпро ў шырыню займае 9° 18' і ўтварае на тэрыторыі Украіны падабенства вялікага [[лук]]а, звернутага на ўсход, што ўдвая павялічвае шлях па Дняпры з [[Цэнтральная Украіна|Цэнтральнай Украіны]] да Чорнага мора: адлегласць ад Кіева да вусця Дняпра па прамой лініі — {{num|450|км}}, па рацэ — {{num|950|км}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. === Верхняе і сярэдняе цячэнні === [[Файл:Исток Днепра .jpg|міні|Рака Дняпро бярэ пачатак з маленькага ручая Дняпрэц у [[Сычоўскі раён|Сычоўскім раёне]] РФ.]] Дняпро бярэ пачатак у невялікім балоце [[Аксёнінскі мох]] на паўднёвым схіле [[Валдайскае ўзвышша|Валдайскага ўзвышша]]<ref name="Енциклопедія історії України"/> каля вёскі [[Бачарава (Сычоўскі раён)|Бачарава]], што ў [[Сычоўскі раён|Сычоўскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] Расіі. Ад самага вытоку, дзе рака пачынаецца як невялікі ручай, мясцовыя жыхары называюць яе Дняпрэц ({{lang-ru|Днепрец}}). З гэтых жа схілаў выцякаюць і іншыя буйныя рэкі, такія як [[Волга]], [[Заходняя Дзвіна]], [[Ловаць]], [[Сясь]] і [[Малога]]<ref name="БСЭ3"/> У верхняй частцы, да горада [[Дарагабуж]], Дняпро яшчэ малаводны і цячэ сярод лясістай раўніны. Ягоная шырыня тут не перавышае {{num|30|метраў}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Ніжэй за Дарагабуж, да [[Орша|Оршы]], напрамак ракі змяняецца на заходні, і яна пашыраецца да {{num|40–120|метраў}}. Ужо адсюль Дняпро робіцца сплаўным, а падчас высокага вадастая — нават суднаходным<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Вышэй за Оршу рака праразае [[Дэвонскі перыяд|дэвонскія]] [[вапняк]]і, утвараючы невялікія Кабяляцкія парогі. Ад Оршы да Кіева Дняпро цячэ проста на поўдзень і каля [[Рагачоў|Рагачова]] выходзіць на [[Палеская нізіна|Палескую нізіну]]. Ад [[Лоеў|Лоева]] рака пачынае працякаць па тэрыторыі Украіны. <gallery caption="Краявіды верхняга цячэння Дняпра" mode=packed> Dorogobuzh New Bridge 1.jpg|Мост над Дняпром у [[Дарагабуж]]ы Dnjapro.jpg|У [[Орша|Оршы]] Днепр каля Магілёва.jpg|Каля [[Магілёў|Магілёва]] Копысь, Оршанский район, Витебская область, Беларусь 26.jpg|Узімку ў [[Копысь|Копысі]] </gallery> На ўкраінскім участку Дняпро цячэ на поўдзень, дзе далей ад Кіева да горада [[Дніпро]] праходзіць па мяжы [[Прыдняпроўскае ўзвышша|Прыдняпроўскага ўзвышша]] і [[Прыдняпроўская нізіна|Прыдняпроўскай нізіны]]. Даліна ракі тут выразна асіметрычная: * Правы бераг — круты і высокі, месцамі ўзвышаецца на {{num|100–150|метраў}}. Ён зрэзаны глыбокімі [[яр]]амі ды залесены, утварае маляўнічы краявід «дняпроўскіх гор»<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. На іх размяшчаецца [[Кіеў]], а ніжэй па цячэнні, на [[Тарасавая гара|Чарнечай (цяпер Тарасавай) гары]] каля [[Каніў|Канева]], знаходзіцца [[Магіла Тараса Шаўчэнкі|магіла]] выбітнага ўкраінскага паэта [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. * Левы бераг — нізкі, спадзісты, пясчаны і часта пакрыты [[Хваёвыя лясы|хваёвым лесам]], узвышаецца на ўсход шырокімі тэрасамі. Шырыня даліны тут складае {{num|6–10|км}}, а каля [[Пераяслаў|Пераяслава]] і [[Чаркасы|Чаркас]] дасягае {{num|15–18|км}}. Шырыня самога рэчышча вагаецца ад 200 да 1200 метраў<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Ніжэй за Чаркасы, да будаўніцтва [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крамянчугскага вадасховішча]] ў 1959 годзе, Дняпро падзяляўся на рукавы і ўтвараў шматлікія выспы. Паміж Дніпром і Запарожжам рака перасякае [[Украінскі шчыт]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. У мінулым тут былі парогі, цяпер яны пакрытыя водамі [[Дняпроўскае вадасховішча|Дняпроўскага вадасховішча]]. <gallery caption="Краявіды сярэдняга цячэння Дняпра" mode=packed> DSC06393-Дніпро у Вишгороді.JPG|У [[Вышгарад]]зе DnieperRiverinKiev.jpg|У [[Кіеў|Кіеве]] DSC03024-Дніпро біля села Витачів.JPG|Каля сяла [[Вытачыў]] Dnipro in Kaniv.jpg|У [[Каніў|Каневе]] DSC09171-Дніпро в Черкасах.JPG|У [[Чаркасы|Чаркасах]] Річка Дніпро у м. Дніпро.jpg|У горадзе [[Дніпро]] </gallery> === Ніжняе цячэнне === [[Файл:Dnipro estuary.jpg|міні|справа|Спадарожнікавы здымак [[Вусце ракі|вусця]] Дняпра, зроблены 7 жніўня 2015 года.]] Ніжэй за Запарожжа Дняпро ўваходзіць у межы [[стэп]]авай, сухой ({{num|300–400|мм}} ападкаў у год) [[Прычарнаморская нізіна|Прычарнаморскай нізіны]] і павольна нясе свае воды на паўднёвы захад, да мора<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Мінуўшы звужэнне рэчышча на паўночнай ускраіне Запарожжа (у гістарычнай мясцовасці [[Кічкас]]), рака падзяляецца на два рукавы. Яны абцякаюць вялікі скалісты востраў [[Хорціца]] — гранітны масіў, дзе раней месцілася [[Запарожская Сеч]]. Шырыня рачной даліны ў гэтым месцы складае {{num|4|км}}, а далей пашыраецца да {{num|20|км}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. За Хорціцай рака разбіваецца на мноства рукавоў і цячэ па балоцістай раўніне. Вясной і падчас летніх паводак гэтая мясцовасць поўнасцю заліваецца вадой, утвараючы плаўні, пакрытыя [[Лісцевыя лясы|лісцевым лесам]], трыснягом, рагозам, пойменнымі [[луг]]амі, азёрамі і балотамі. Найбуйнейшыя плаўні, вядомыя як [[Вялікі Луг]] (шырынёй да {{num|20|км}} і даўжынёй да {{num|60|км}}), цягнуцца паміж Дняпром і ягоным левым прытокам [[Конка (рукаў Дняпра)|Конкай]]. Ад другога буйнога прыроднага комплексу — Базаўлуцкіх плаўняў — іх аддзяляе вузкая паласа забалочаных зямель паблізу [[Нікапаль|Нікапаля]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Пасля ўзвядзення другой вялікай плаціны на Дняпры і стварэння [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскага вадасховішча]] (якое таксама называлі Кахоўскім морам) даліна ракі істотна змянілася. Амаль уся тэрыторыя Вялікага Луга апынулася пад вадой, за выключэннем некалькіх сотняў гектараў на паўднёвым усходзе вострава Хорціца і на левым беразе<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Аднак у выніку [[Падрыў Кахоўскай ГЭС|падрыву Кахоўскай ГЭС]] 6 чэрвеня 2023 года воды сышлі, і Вялікі Луг зноў агаліўся<ref>{{Cite web|title=Підрив Каховської ГЕС: яка доля чекає на сакральне місце українського козацтва Великий Луг|url=https://tsn.ua/exclusive/pidriv-kahovskoyi-ges-yaka-dolya-chekaye-na-legendarniy-velikiy-lug-2348743.html|website=ТСН.ua|date=2023-06-13|accessdate=2023-06-13|language=uk}}</ref>. Ніжэй за ўпадзенне правага прытока — ракі [[Базаўлук]] — даліна Дняпра зноў звужаецца: шырыня поймы тут складае {{num|3–7|км}}, павялічваючыся да {{num|10|км}} толькі каля лімана<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Да Кахоўкі абодва берагі ракі высокія (каля Нікапаля — да {{num|80|м}}), а ніжэй за Кахоўку левы бераг становіцца нізкім<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Ад Кахоўкі пачынаецца [[Вусце ракі|вусцевая частка]] Дняпра. Ніжэй за [[Херсон]] рака падзяляецца на рукавы, утвараючы вялікую дэльту плошчай {{num|350|км²}} з мноствам выспаў і азёр. Каля дзвюх трацін дэльты займаюць плаўні, а адну траціну — водная паверхня<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Дняпро ўліваецца ў [[Дняпроўска-Бугскі ліман]] некалькімі мелкаводнымі рукавамі (вусцямі). Найважнейшыя з іх — Збур’еўскае, Кізілмыцкае і Бакач (альбо Рвач). Дзякуючы штучнаму паглыбленню рукава Рвач марскія судны маюць магчымасць даходзіць да [[Херсонскі рачны порт|Херсонскага порта]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. <gallery caption="Краявіды ніжняга цячэння Дняпра" mode=packed> Khortytsya from space.jpg|Востраў [[Хорціца]] з космасу 167kachovskemore.jpg|[[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскае мора]] да [[Падрыў Кахоўскай ГЭС|падрыву Кахоўскай ГЭС]] Ukraine Dnepr bei Cherson.jpg|Каля [[Херсон]]а Bilozers'kyi district, Khersons'ka oblast, Ukraine - panoramio.jpg|Каля пасёлка [[Білазэрка]] Bilozers'kyi district, Khersons'ka oblast, Ukraine - panoramio - 7777777kz (4).jpg|Пасярод плаўняў вусця Dnieper 32.03650E 46.60888N.jpg|[[Дняпроўска-Бугскі ліман]] з космасу </gallery> === Вадазборная плошча === [[Файл:Dnepr basin-Ukr.png|міні|справа|Вадазбор Дняпра]] Плошча [[вадазбор]]у Дняпра складае {{num|504000|км²}}. З іх {{num|291400|км²}} знаходзіцца ў межах [[Украіна|Украіны]], што складае амаль 60 % ад агульнай плошчы<ref name="Яцик"/>. Басейн ракі ахоплівае большасць гістарычных украінскіх зямель, за выключэннем [[Галічына|Галічыны]], заходняй часткі [[Валынь|Валыні]] і [[Закарпацце|Закарпацця]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. У межах Беларусі плошча вадазбору складае прыкладна {{num|118000|км²}} (каля {{num|23|%}} ад агульнай плошчы), што адпавядае {{num|57–58|%}} усёй тэрыторыі краіны і фарміруе яе Чарнаморскі басейн. Гэтая велічыня ахоплівае ўсю рачную сістэму, уключаючы басейны найбуйнейшых прытокаў — [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Бярэзіна|Бярэзіны]] і [[Сож]]а. Варта адзначыць, што ў некаторых гідралагічных крыніцах прыводзіцца меншая плошча ({{num|63700–67500|км²}}), паколькі басейн Прыпяці (які займае ў Беларусі каля {{num|51000–52000|км²}}) праз сваі значныя памеры часта ўлічваецца статыстыкай асобна. === Прытокі і гідраграфічная сетка === {{Асноўная катэгорыя|Прытокі Дняпра}} [[Файл:The Dnieper river basin in Ukraine.png|міні|справа|Падрабязная рачная сетка прыток Дняпра на тэрыторыі Украіны]] Размеркаванне прытокаў па цячэнні Дняпра вельмі нераўнамернае. Асноўная частка рачной сеткі засяроджана ў верхняй плыні, дзе рака прымае свае самыя магутныя прытокі. Ніжэй за Кіеў і да самага вусця колькасць і воднасць прытокаў значна змяншаюцца. Усяго ў басейне Дняпра працякае {{num|15380}} малых рэк (каля {{num|25|%}} ад іхняй агульнай колькасці ва Украіне)<ref name="Дегодюк">{{кніга |аўтар=Дегодюк Е.Г., Дегодюк С.Е. |частка=Малі річки басейну Дніпра |загаловак=Еколого-техногенна безпека України |спасылка= |месца=Київ |выдавецтва=ЕКМО |год=2006 |старонкі=72 |старонак=306 |isbn= }}</ref>. Іхняя сумарная даўжыня складае {{num|67156|км}}. З гэтага ліку {{num|13998|рэк}} маюць даўжыню больш за {{num|10|км}} (сукупная працягласць — {{num|35041|км}})<ref name="Дегодюк"/>. ; Прытокі вярхоўя У самым вярхоўі, да горада [[Дарагабуж]], Дняпро застаецца параўнальна невялікай ракой. Рэзкае павелічэнне ягонай паўнаводнасці адбываецца дзякуючы ўпадзенню галоўных артэрый бліжэй да пачатку сярэдняй плыні. У Беларусі Дняпро прымае шматводную правабярэжную [[Бярэзіна|Бярэзіну]] (даўжыня — {{num|613|км}}, басейн — {{num|24530|км²}}) і левабярэжны [[Сож]] ({{num|648|км}}, басейн — {{num|42140|км²}}). Сярод меншых рэк Беларусі ў Дняпро ўпадаюць: справа — [[Аршыца]], [[Адроў]], [[Лахва (рака)|Лахва]], [[Друць]], і [[Добасна (рака)|Добасна]], а злева — [[Ухлясць (рака)|Ухлясць]] і [[Ржаўка (прыток Дняпра)|Ржаўка]]. На поўначы Украіны ўпадаюць найбуйнейшыя прытокі — правабярэжная [[Прыпяць]] ({{num|802|км}}, басейн — {{num|114300|км²}}) і левабярэжная [[Дзясна]] ({{num|1187|км}}, басейн — {{num|88840|км²}}). Таксама тут далучаюцца сярэднія рэкі — [[Цецераў]], [[Ірпінь (рака)|Ірпень]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>, і малыя — [[Жыдок (рака)|Жыдок]], Ратуха. Пасля прыёму гэтых рэк Дняпро пераўтвараецца ў магутную водную артэрыю. Ягоная шырыня дасягае {{num|700|м}}, а глыбіня — {{num|8|м}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. [[Расход вады]] ўзрастае каласальна: з {{num|45|м³/с}} каля Оршы да {{num|108|м³/с}} каля [[Рагачоў|Рагачова]] і да {{num|1380|м³/с}} каля Кіева<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. ; Прытокі нізоўя Прытокі, якія ўпадаюць у Дняпро ніжэй Кіева, істотна саступаюць верхнім па воднасці і маюць розны характар у залежнасці ад берага: * Правыя прытокі: Працякаюць праз [[граніт]]ныя пароды [[Украінскі шчыт|Украінскага шчыта]]. Яны, як правіла, кароткія, маюць вузкія рэчышчы і больш імклівае цячэнне; асноўныя з іх: [[Стугна]], [[Красна (прыток Дняпра)|Красна]], [[Бобрыця (прыток Дняпра, Кіеўская вобласць)|Бобрыця]], [[Сквыра (прыток Дняпра)|Сквыра]], [[Леглыч (прыток Дняпра)|Леглыч]], [[Рось (прыток Дняпра)|Рось]], [[Вільшанка (прыток Дняпра)|Вільшанка]], [[Ірдынка]], [[Цясмін]], [[Цыбульнык (рака)|Цыбульнык]]<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Выключэннем сярод правабярэжных прытокаў нізоўя з’яўляецца доўгая рака [[Інгулец]] ({{num|346|км}}), якая ўпадае каля прычарнаморскага горада [[Херсон]]а. * Левыя прытокі: Бяруць пачатак пераважна на [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускім узвышшы]] і перасякаюць [[Прыдняпроўская нізіна|Прыдняпроўскую нізіну]]. Гэта больш доўгія і шырокія рэкі з нізкімі берагамі і развітымі [[Тэраса (геалогія)|тэрасамі]]. Аднак, нягледзячы на памеры, яны параўнальна мала павялічваюць сцёк Дняпра<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Асноўныя рэкі: [[Трубеж (прыток Дняпра)|Трубеж]], [[Супой (прыток Дняпра)|Супой]], [[Сула (прыток Дняпра)|Сула]] ({{num|457|км}}) з [[Удай|Удаем]], [[Псёл]] ({{num|806|км}}), [[Ворскла]] ({{num|421|км}}), [[Самара (прыток Дняпра)|Самара]] ({{num|391|км}}). <gallery caption="Краявіды прытокаў Дняпра" mode=packed> Река Березина Бобруйск.jpg|[[Бярэзіна]] каля [[Бабруйск]]а Pripyat near Mozyr.jpg|[[Прыпяць]] у [[Мазыр]]ы Ros river Sukholesi.jpg|[[Рось (рака)|Рось]] каля сяла [[Сухалісы]] Udaj near Pyrjatyn.JPG|[[Удай]] каля [[Пірацін]]а Psel in Govtva.jpg|[[Псёл]] ля сяла [[Гоўтва]] Argonavtuchni горизонти.jpg|[[Ворскла]] ўлiваецца ў Дняпро </gallery> === Дняпроўскія парогі === {{main|Дняпроўскія парогі}} [[Файл:Дніпрові пороги.jpg|150px|міні|Дняпроўскія парогі. Карта канца XIX — пачатку XX стст.]] Да пачатку XX стагоддзя ў рэчышчы Дняпра існавалі парогі — на ўчастку паміж сучаснымі гарадамі [[Дніпро]] і [[Запарожжа]]. Сёння яны затоплены водамі [[Дняпроўскае вадасховішча|Дняпроўскага вадасховішча]]. Гістарычна і геаграфічна парогі падзялялі сярэдняе і ніжняе цячэнні. Калі камяні і скалы перасякалі толькі частку цячэння, іх называлі заборамі, калі ж перагароджвалі ўсю раку — парогамі. У сярэднім цячэнні Дняпра налічвалася 9 парогаў, {{num|30–60}} забораў і 60 астравоў. Агульная даўжыня ўчастка, дзе яны знаходзіліся, складала каля {{num|65–75|км}}, а перапад вышыні вады — {{num|30–40|м}}. Найбольш суднаходству перашкаджалі менавіта парогі, якія размяшчаліся ў наступным парадку: # Кадацкі парог # Сурскі парог # Лаханскі парог # Званецкі парог # Ненасыцецкі парог (таксама вядомы як ''Ненасыцец'' або ''Равучы''; лоцманы называлі яго ''Разбойнік'' або ''Дзед'') # Ваўніжскі парог (лоцманы называлі яго ''Унук'') # Будзільскі парог (''Будзіла'') # Лішні парог # Вольны парог Першыя работы па расчыстцы парогаў загадаў выканаць яшчэ [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]]<ref name="Яцик" />. У 1803—1805 гадах на самым вялікім і грозным Ненасыцецкім парозе быў абсталяваны двухкамерны шлюз з падпорам 4,27 м. Аднак ягоная канструкцыя аказалася недасканалай, і неўзабаве шлюз разбурыўся<ref name="Яцик" />. Паводле праекта Шытава (які прадугледжваў стварэнне 16 шлюзаў на абходных каналах уздоўж парогаў) работы вяліся ў 1833 і 1843—1853 гадах. Яны далі магчымасць падоўжыць сплаўную навігацыю па рацэ на 1,5-2 месяцы, а ў некаторыя гады — і на ўсё лета<ref name="Яцик" />. [[Файл:Дніпрові пороги 1920.jpg|міні|злева|Від на дняпроўскія парогі, канец 1920-х]] З развіццём чыгункі гідратэхнічныя работы на Дняпры адышлі на другі план, хоць праекты ўтаймавання парогаў усё яшчэ распрацоўваліся (у 1878, 1880—1884, 1891 гадах)<ref name="Яцик" />. Толькі ў 1905 годзе ў праекце шлюзавання парогаў інжынераў Максімава і [[Генрых Восіпавіч Графціа|Графціа]] з’явілася ідэя выкарыстаць энергію самой ракі<ref name="Яцик" />. На пачатку XX стагоддзя рэчышча Дняпра каля Кіева ўмацавалі і паглыбілі. Дзякуючы гэтаму глыбіня ракі вышэй за Кіеў дасягнула 0,8 м, паміж Кіевам і парогамі — да 1 м, ніжэй за парогі — да 1,8 м, а ніжэй [[Кахоўка|Кахоўкі]] — нават да 4,2 м. Таксама быў пабудаваны порт у Кіеве і добраўпарадкаваны шэраг прыстаняў. У праектах 1910—1913 гадоў (інжынер Шапюі, прафесар Галье, прафесар [[Барыс Аляксандравіч Бахмецеў|Бахмецеў]]) упершыню прадугледжвалася рэгуляванне сцёку для павышэння магутнасці гідрастанцыі<ref name="Яцик" />. Аднак планы затаплення парогаў, будаўніцтва гідраэлектрастанцый і злучэння Дняпра суднаходнымі каналамі з [[Дзвіна|Дзвіной]] (шлях Херсон — [[Рыга]]), [[Вісла]]й (Кіеў — [[Гданьск]]) і [[Данец|Данцом]] не былі рэалізаваны праз пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Не змог іх ажыццявіць і Дэпартамент воднай гаспадаркі новаўтворанай [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]. Тым не менш, нягледзячы на недастатковы аб’ём работ, транспартнае значэнне Дняпра перад вайной узрасло. == Жыўленне, сцёк і водна-лядовы рэжым == [[Файл:Пивиха. За годину дощитиме.jpg|міні|злева|Дождж над [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкім вадасховішчам]]]] Басейн Дняпра працягнуўся праз некалькі [[Прыродная зона|прыродна]]-[[клімат]]ычных зон, што абумоўлівае характар ракі. Верхняя частка знаходзіцца ў [[Лес|лясным поясе]] з празмерным і дастатковым увільгатненнем, сярэдняя — у [[лесастэп]]е з няўстойлівым увільгатненнем, а ніжняя — у засушлівай [[Стэп|стэпавай зоне]]<ref name="Яцик"/>. Сярэдняя тэмпература вады ў летні перыяд дасягае 19‒22 °C. У залежнасці ад шыраты таксама змяняецца жыўленне ракі, праз што яно змяшанае. Так, у вярхоўях пераважае снегавое жыўленне (каля {{num|50|%}}), доля [[Падземныя воды|падземнага]] складае {{num|30|%}}, дажджавога — {{num|20|%}}. У стэпавай зоне роля снегавога жыўлення ўзрастае да {{num|85–90|%}}, у той час як доля падземных вод змяншаецца да {{num|10–15|%}}, а дажджавое жыўленне практычна адсутнічае<ref name="Яцик"/>. [[Файл:Rečyca, Belarus - panoramio (8).jpg|міні|справа|<center>[[Імгла]] над Дняпром, у [[Рэчыца|Рэчыцы]]</center>]] Асноўны аб’ём вады (каля {{num|80|%}} гадавога сцёку) фарміруецца ў верхняй частцы басейна, дзе вялікая колькасць ападкаў спалучаецца з малым [[выпарэнне]]м<ref name="Яцик"/>. У прыватнасці, верхні Дняпро з Бярэзінай і Сожам дае {{num|35|%}} гадавога сцёку, Прыпяць — {{num|26|%}} і [[Дзясна]] — {{num|21|%}}. Сярэднегадавы [[расход вады]] паблізу Кіева складае {{num|1370|м³/с}} ({{num|43,4|млрд м³}} у год), а ў вусці ўзрастае да {{num|1700|м³/с}} ({{num|53,5|млрд м³}})<ref name="Яцик"/>. На тэрыторыі Беларусі былі зафіксаваны наступныя экстрэмальныя значэнні: каля Оршы найбольшы расход складаў 2000 м³/с (1931 г.), найменшы — 8 м³/с (1892 г.); каля Рэчыцы — 4970 м³/с (1953 г.) і 36 м³/с (1921 г.) адпаведна. [[Файл:Дніпровські хвилі.jpg|міні|<center>Дняпроўскія хвалі</center>]] Водны рэжым Дняпра тыповы для рэк [[Умераны клімат|умеранага клімату]] і вызначаецца выразнай сезоннай нераўнамернасцю: * Увесну назіраецца добра выражанае [[разводдзе]], якое праходзіць адной, радзей — двюма хвалямі. Менавіта ў гэтую пару, падчас раставання снягоў, праз рэчышча праходзіць найбольшы аб’ём вады — {{num|68|%}} (у Беларусі) або {{num|55–57|%}} (ва Украіне) гадавога сцёку. Гэты паказчык можа істотна вагацца: так, вясенні сцёк у Кіеве ў розныя гады складаў ад {{num|46|%}} да {{num|78|%}}<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. * Улетку ўсталёўваецца нізкая [[межань]], якая часам перарываецца дажджавымі [[паводка]]мі. На летні час прыпадае {{num|17–21|%}} сцёку<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. * Восень адзначаецца рэгулярным падняццем узроўню вады ({{num|12–14|%}} сцёку), а зімовая межань з’яўляецца часам мінімальнага сцёку (каля {{num|12|%}})<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Водны рэжым ракі істотна змяніўся пасля будаўніцтва каскаду [[вадасховішча]]ў на працягу XX стагоддзя. Дняпро фактычна ператварыўся ў ланцуг працяглых штучных вадаёмаў, падзеленых [[Плаціна (збудаванне)|плацінамі]] і гідравузламі з сістэмай [[шлюз]]аў. З аднаго боку, вадасховішчы дазволілі выраўнаваць узровень вады і згладзіць пікі паводак, а таксама паўплывалі на тэрмічны рэжым (ніжэй плацін працягласць лядовага покрыва скарацілася). З іншага боку, ператварэнне праточнай ракі ў сістэму запаволенага сцёку парушыла прыродную экалагічную раўнавагу. Інтэнсіўнасць водаабмену рэзка знізілася — у параўнанні з натуральнымі ўмовамі ён запаволіўся ў {{num|14–30}} разоў, што стварыла ўмовы для застойных з’яў<ref name="nature"/>. Гадавы сцёк завіслых наносаў у Беларусі 250 тыс. тон. Вада ў рацэ [[Гідракарбанаты|гідракарбанатна]]-кальцыевага класа, умерана жорсткая, павышанай і сярэдняй мінералізацыі. Для памяншэння забруджвання Дняпра пры прамысловых і камунальных прадпрыемствах ствараюцца ачышчальныя збудаванні, вядзецца кантроль за гідрахімічным рэжымам ракі, аднак стан ракі пакуль не паляпшаецца. Адмоўны ўплыў на ваду, ілы і жывёльны і раслінны свет у Дняпры аказала [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. === Замярзанне і скрысанне === [[Файл:Закрижаніле русло Дніпра.jpg|міні|злева|Замёрзлае рэчышча Дняпра на поўнач ад Кіева, знятае 9 лютага 2017 года з [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]].]] Устойлівы ледастаў на Дняпры ўсталёўваецца напрыканцы лістапада — на пачатку снежня. Звычайна гэта адбываецца пасля перыяду працяглых [[Мароз|маразоў]], калі тэмпература паветра трымаецца ніжэй за 0 °C цягам прыблізна 20 дзён<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. Замярзанне пачынаецца з поўначы, а скрысанне лядовага покрыва — з поўдня. Паколькі нізоўі вызваляюцца ад лёду раней, крыгі з верхоўяў могуць свабодна плыць уніз па цячэнні ўжо па адкрытай вадзе. Дзякуючы гэтаму лядовыя заторы і выкліканыя імі паводкі на Дняпры здараюцца рэдка<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>. У Беларусі найбольшая таўшчыня лёду дасягае ў асобныя гады {{num|60–80|см}} (у пачатку сакавіка). [[Файл:Ледоход на Днепре.jpg|міні|справа|Крыгаход на [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкім вадасховішчы]], від з гары [[Пывыха]]]] Навігацыя на Дняпры залежыць ад працягласці вясенняга [[крыгаход]]у і пачатку зімовага ледаставу. Згодна з гістарычнымі данымі назіранняў канца XIX ст., вясенняе скрысанне лёду на Дняпры праходзіла даволі імкліва — у сярэднім за {{num|5–12|дзён}}. Самы доўгі крыгаход назіраўся ў верхняй частцы ракі (паміж Дарагабужам і Магілёвам), а таксама на ўчастку паміж Кіевам і парогамі<ref name="Брокгауз"/>. Восеньскае замярзанне не ўплывала на навігацыю і заўсёды цягнулася значна даўжэй — ад 9 да 37 дзён, прычым найбольш зацяжным яно было на ўчастку ад вусця Прыпяці і аж да парогаў<ref name="Брокгауз"/>. == Палітычная геаграфія == Ад вытоку да вусця Дняпро цячэ па тэрыторыі трох дзяржаў: [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і [[Украіна|Украіны]]. На асобных участках рака і яе прытокі служаць натуральнай мяжой паміж краінамі. Іхнія воды жывяць і арашаюць 12 густанаселеных абласцей: * 1 у Расіі: [[Смаленская вобласць]]. * 3 у Беларусі: [[Мінская вобласць|Мінская]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]], [[Гомельская вобласць|Гомельская вобласці]]. * 8 ва Украіне: [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўская]], [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]], [[Кіраваградская вобласць|Кіраваградская]], [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]], [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]], [[Запарожская вобласць|Запарожская]] і [[Херсонская вобласць|Херсонская вобласці]]. На берагах ракі размешчана больш за паўсотні вялікіх і малых гарадоў, у тым ліку сталіца Украіны — [[Кіеў]]. На рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] — правым прытоку [[Бярэзіна|Бярэзіны]] — стаіць сталіца Беларусі — [[Мінск]]. [[Файл:Smolensk downtown.jpg|міні|Дняпро пад мурам [[Смаленская крэпасць|Смаленскай крэпасці]]. Над комплексам узвышаецца [[Успенскі сабор (Смаленск)|Успенскі сабор]].]] На расійскім участку Дняпра размясціліся 2 гарады: * [[Дарагабуж]] * [[Смаленск]] {{clear}} [[Файл:Lieninski District, Mogilev, Belarus - panoramio (560).jpg|справа|міні|Дняпро ў [[Магілёў|Магілёве]] — аснова [[Водна-зялёны дыяметр Магілёва|водна-зялёнага дыяметра]] горада.]] На беларускім участку Дняпра размясціліся 12 гарадоў: {{калонкі}} * [[Дуброўна]] * [[Орша]] * [[Копысь]] * [[Шклоў]] * [[Магілёў]] * [[Быхаў]] * [[Рагачоў]] * [[Жлобін]] * [[Стрэшын]] * [[Рэчыца]] * [[Лоеў]] * [[Камарын]] {{калонкі/канец}} {{clear}} [[Файл:2017 - Київ - Місячний ранок над Поштовою площею.jpg|міні|Месячная раніца над гістарычным цэнтрам і набярэжнай [[Кіеў|Кіева]].]] На ўкраінскім участку Дняпра размясціліся 25 гарадоў: {{калонкі}} * [[Вышгарад]] * [[Кіеў]] * [[Украінка (горад)|Украінка]] * [[Каніў]] * [[Чаркасы]] * [[Світлаводск]] * [[Крэмэнчук]] * [[Гарышні Плаўні]] * [[Вэрхнёдніпроўск]] * [[Кам’янскэ]] * [[Дніпро]] * [[Запарожжа]] * [[Васыліўка]] * [[Дніпраруднэ]] * [[Энэргадар]] * [[Нікапаль]] * [[Кам’янка-Дніпроўска]] * [[Бэрыслаў]] * [[Кахоўка]] * [[Нава Кахоўка]] * [[Таўрыйск]] * [[Алэшкы]] * [[Херсон]] * [[Гола Прыстань]] * [[Ачакіў]] {{калонкі/канец}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} == Прырода == === Расліннасць === {{Падрабязны артыкул|Дняпроўскія плаўні#Раслінны свет плаўней}} [[Файл:Р.Дняпро ў Дуброўна.jpg|міні|справа|<center>Лясістыя берагі ў [[Дуброўна|Дуброўне]]</center>]] Значная частка тэрыторыі (каля 25 %) занятая ляснымі масівамі, якія размешчаны нераўнамерна. Вялікія лясныя масівы знаходзяцца на вадазборах правабярэжных прытокаў ([[Бярэзіна]], [[Друць]]). Левабярэжжа аблесенае значна менш. Лясы тут сустракаюцца параўнальна невялікімі дзялянкамі, найвялікшыя з іх засяроджаныя ў нізоўе [[Сож]]а. Лясы [[мяшаныя лясы|мяшаныя]], асноўныя пароды — [[хвоя]], [[елка]], [[дуб]]. ==== Водарасці ==== [[Файл:Синезелёные водоросли (made by Paliienko Konstantin).jpg|злева|міні|Сінязялёнае «багавінне» [[Цыянабактэрыі|цыянабактэрый]], высмаглае на беразе [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскага вадасховішча]]]] Дняпро і ягоныя вадасховішчы растуць і насяляюць прадстаўнікі 7 сістэматычных аддзелаў [[Водарасці|водарасцей]]: [[Дыятомавыя водарасці|дыятомавыя]], [[Зялёныя водарасці|зялёныя]], [[Дынафітавыя водарасці|дынафітавыя]], [[Эўгленавыя водарасці|эўгленавыя]], [[Жоўта-зялёныя водарасці|жоўта-зялёныя]], [[Залацістыя водарасці|залацістыя]], [[Крыптафітавыя водарасці|крыптафітавыя]]<ref name="Щербак"/>. Асабліва разнастайныя — зялёныя. Сярод іх інтэнсіўна развіліся {{bt-bellat|вальвоксавыя|Volvocaceae}}, {{bt-bellat|пратакокавыя|Protococcophyceae}}, {{bt-bellat|улатрыксавыя|Ulotrichales}}, {{bt-bellat|зігнемавыя|Zygnema}}, {{bt-bellat|Дэсмідыальныя{{!}}дэсмідыевыя водарасці|Desmidiales}}. Таксама воды Дняпра багата населены [[Цыянабактэрыі|цыянабактэрыямі]] — адзінымі [[Пракарыёты|пракарыётамі]], здольнымі да [[фотасінтэз]]у, якіх паводле састарэлай класіфікацыі называлі сінезялёнымі водарствамі і адносілі да раслін. Колькасць відаў водарасцей і інтэнсіўнасць іхняга развіцця на розных участках Дняпра ў значнай ступені змяняюцца ў залежнасці ад экалагічных асаблівасцей часткі вадаёма, сезона года, глыбіні і часу сутак. Па стане на 1 студзеня 1999 года агульная колькасць відаў водарасцей, знойдзеных у [[фітапланктон]]е вадасховішчаў Дняпра, складала 1192 віды, а разам з унутрывідавымі формамі — 1574<ref name="Щербак">{{кніга |аўтар=Щербак В. І. |загаловак=Структурно-функціональна характеристика дніпровського фітопланктону |спасылка=http://www.lib.ua-ru.net/inode/42112.html |выданне=Автореф. дис. д-ра біол. наук: 03.00.17 |месца=К. |выдавецтва=НАН України. Ін-т гідробіології |год=2000 |старонак=32 |archive-date=6 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906103528/http://www.lib.ua-ru.net/inode/42112.html }}()</ref>. ==== Вышэйшыя расліны ==== ===== Ад верхняга Дняпра да вусця ===== [[Файл:Водна рослинність. Запорізьке Придніпров'я.jpg|міні|справа|Водная расліннасць на запарожскім Прыдняпроўі]] На розных участках Дняпра да зарэгулявання і ў розныя гады існавання вадасховішчаў выяўлялі 69 відаў [[Вышэйшыя расліны|вышэйшых]] водных раслін — [[Макрафіты|макрафітаў]]<ref name="Корелякова">{{кніга |аўтар=Корелякова Л. |загаловак=Растительность Кременчугского водохранилища |месца=К. |выдавецтва=Наукова думка |год=1977 |старонкі= |старонак=198 |isbn= }}</ref>. Будаўніцтва вадасховішчаў істотна паўплывала на водную і прыбярэжную расліннасць Дняпра і ягоныя [[Пойма|поймы]]. Адны расліны не вытрымалі новых умоў існавання, іншыя, наадварот, развіваліся лепш, у выніку чаго відавы склад раслін да і пасля затаплення на ўсіх участках Дняпра змяніўся. У канцы 1970-х гадоў у кожным з вадасховішчаў расло некалькі дзясяткаў відаў вышэйшых водных раслін, але асаблівых адрозненняў у колькасці прадстаўленых відаў даследчыкі не адзначалі<ref name="Корелякова" />. Найбольш інтэнсіўнае зарастанне ідзе на [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскім]] і [[Крамянчугскае вадасховішча|Крамянчугскім вадасховішчах]]. Значныя масівы зараснікаў разрасліся на Крамянчугскім вадасховішчы ўжо да 7-га года ягонага існавання. На [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскім вадасховішчы]] гэта было заўважана толькі на 12-м годзе існавання, але ў значна меншых маштабах<ref name="Корелякова" />. Агульная колькасць відаў вышэйшых водных раслін [[Дэльта (рака)|вусцевай часткі]] Дняпра (без Дняпроўска-Бугскага лімана) уключае 72 віды, якія належаць да 28 [[Сямейства (біялогія)|сямействаў]] і 42 родаў. Дамінуюць расліны, пагружаныя ў ваду ([[гідрафіты]]) — 33 віды; расліны з плаваючым лісцем ([[гідатафіты]]) — 19 відаў; паветрана-водныя — 20 відаў. ===== Дняпроўска-Бугскі ліман ===== [[Файл:Бакайський жолоб з висоти.jpg|міні|справа|Краявід на расліннае багацце заказніка «[[Бакайскі жолаб]]»]] Вышэйшая водная расліннасць [[Дняпроўска-Бугскі ліман|Дняпроўска-Бугскага лімана]] прадстаўлена 26 відамі. З павышэннем [[Агульная мінералізацыя вады|мінералізацыі вады]] ад дэльты Дняпра да [[Кінбурнская каса|Кінбурнскай касы]] колькасць відаў скарачаецца (ад 25 відаў ва ўсходняй частцы лімана да 7 відаў — у заходняй). Значныя плошчы незарослых [[Водмель|водмеляў]] засяроджаныя ў заходняй частцы лімана, дзе вялікі ўплыў марской вады. А асноўныя масівы зараснікаў — ва ўсходняй частцы ўздоўж пярэдняга краю дняпроўскай дэльты і каля левага берага. Амаль палова відаў, што растуць у лімане — гэта [[Балота|балотная]] расліннасць, пераважна {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites australis}} і {{bt-bellat|рагоз вузкалісты|Typha angustifolia}}. Паветрана-водныя расліны — трыснёг, {{bt-bellat|чарот азёрны|Schoenoplectus lacustris}} і часткова рагоз вузкалісты — займаюць пятую частку зараснікаў; пагружаная расліннасць — каля 30 %. Пераважае {{bt-bellat|Урэчнік грабеньчаты{{!}}ўрэчнік грабеньчаты|Potamogeton pectinatus}}, {{bt-bellat|урэчнік кучаравы|Potamogeton crispus}}, {{bt-bellat|шышняк каласісты|Myriophyllum spicatum}}, {{bt-bellat|рагаліснік занураны|Ceratophyllum demersum}}, {{bt-bellat|валіснерыя спіральная|Valisneria spiralis}}, {{bt-bellat|наяда марская|Najas marina}}. Сярод расліннасці з плаваючым лісцем найбольшыя плошчы займаюць {{bt-bellat|гарлачык белы|Nymphaea alba}}, {{bt-bellat|Гарлачык жоўты звычайны{{!}}гарлачык жоўты|Nuphar lutea}} і {{bt-bellat|балатнакветнік шчыталісты|Nymphoides peltata}}. Фармацыі {{bt-bellat|Вадзяны арэх плывучы{{!}}вадзянога арэха|Trapa natans}} на канец XX стагоддзя былі адзначаны на вельмі невялікіх участках, хоць у нядаўнім мінулым яны былі распаўсюджаны на вялікіх плошчах у [[затока]]х і [[пратока]]х дэльты Дняпра. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:Typha angustifolia2.JPG|90пкс]] |[[Файл:PotamogetonCrispus.jpg|155пкс]] |[[Файл:Ceratophyllum demersum 240907.jpg|155пкс]] |[[Файл:Vallisnérie Vallisneria spiralis Brantôme-Dronne 2014 4.JPG|185пкс]] |[[Файл:Najas marina.jpeg|160пкс]] |[[Файл:Nymphaea alba 26-8-2007 15-13-19.JPG|160пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>[[Рагоз вузкалісты]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Урэчнік кучаравы]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Рагаліснік занураны]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Валіснерыя спіральная]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Наяда марская]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Гарлачык белы]]</small></div> |} === Жывёльны свет === ==== Рыбы і членістаногія ==== {{Гл. таксама|Спіс рыб Дняпра}} [[Файл:Прісноводні риби Запорізької області.jpg|міні|Разнастайнасць прэснаводных рыб на прыкладзе акваторыі [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]]:<br /> 1 — [[гусцяра]]; 2 — [[плотка]]; 3 — [[карась сярэбраны]]; 4 — [[Акунь звычайны|акунь]]; 5 — [[бычок-жаба]]; 6 — [[краснапёрка]]; 7 — [[лінь]]; 8 — [[лешч]]; 9 — [[Джгір звычайны|джгір]]; 10 — [[галавень]]; 11 — [[таўсталобік белы]]; 12 — [[Судак звычайны|судак]]; 13 — [[сазан]]; 14 — [[Шчупак звычайны|шчупак]]; 15 — [[карась залаты]]; 16 — [[сом]].<br />Павялічана ў 3 разы: А — [[Цюлька чарнаморска-каспійская|цюлька]]; Б — [[аўсянка]]; В — [[пячкур]]; Г — [[колюшка трохіголкавая]]; Д — [[бычок-ганец]]; Ж — [[верхаводка]]; З — [[бычок-галавач]]; Е — [[шчыпоўка]]; Є — [[бычок-пясочнік]]; К — [[гарчак]]; Л — [[бычок-кругляк]].]] У Дняпры сустракаюцца як абарыгенныя, так і інтрадукаваныя (завезеныя) віды [[Рыбы|рыб]]. На ўкраінскім участку ракі выяўлена больш за 70 відаў — гэта практычна поўны пералік відаў, вядомых ва Украіне. Ніжняя частка ракі значна багацейшая на рыбу: там водзіцца 60—65 відаў, тым часам як каля Кіева, напрыклад, — толькі 40. Найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца [[карпавыя]], а таксама прахадныя і паўпрахадныя рыбы ([[селядцовыя]], [[асятровыя]], [[Таран (рыба)|таран]] і іншыя). Раней яны заходзілі высока па цячэнні, але пасля ўзвядзення каскада вадасховішчаў затрымліваюцца ля плацін, а часам і зусім не выходзяць за межы нізоўяў. У верхнім Дняпры цалкам зніклі многія тыповыя рачныя віды, у прыватнасці прахадныя: [[бялуга]], [[Асетр рускі|чарнаморска-азоўскі асетр]] і [[селядзец]], [[ласось]], [[рачны вугор]]. Таксама скарацілася колькасць [[Сцерлядзь|сцерлядзі]], [[падуст]]а, [[Галавень|галаўня]], [[Язь|язя]], [[жэрах]]а, [[Лінь|ліня]] і [[Мінога ўкраінская|міногі ўкраінскай]]<ref name="Дегодюк4">{{кніга |аўтар=Дегодюк Е.Г., Дегодюк С.Е. |частка=Рибні ресурси водосховищ |загаловак=Еколого-техногенна безпека України |спасылка= |месца=Київ |выдавецтва=ЕКМО |год=2006 |старонкі=158–160 |старонак=306 |isbn= }}</ref>. Іхняе месца займаюць азёрныя віды: [[лешч]] (каля 40 % улову), [[Шчупак звычайны|шчупак]], [[сом]], [[карп]], [[плотка]], [[Акунь звычайны|акунь]]. Агулам за час існавання вадасховішчаў відавы склад іхніх насельнікаў збяднеў: паводле даных 2006 года, у былым [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскім вадасховішчы]] колькасць відаў скарацілася з 67 да 56, у астатніх — з 58 да {{num|45–50}}<ref name="Дегодюк4"/>. З 56 відаў рыб дняпроўскіх вадаёмаў 13 адносілі да малакаштоўных (непрамысловых), якія праз малыя памеры не мелі гаспадарчага значэння. Карыснымі лічыліся толькі 23 віды<ref name="Дегодюк4"/>. У сярэдзіне 1950-х гадоў рака забяспечвала каля {{num|80|%}} усяго рачнога ўлову [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] ({{num|7800–11000|тон}} за год<ref name="Енциклопедія Українознавства"/>), і да сярэдзіны 1990-х гэты паказчык узрос да {{num|18500|тон}}, што ацэньвалася больш чым у 33 мільёны [[Украінская грыўня|грыўняў]]. Аднак ужо ў 2000 годзе аб’ёмы здабычы істотна скараціліся, знізіўшыся да {{num|7000–8000|тон}} за год<ref name="Дегодюк4"/>. У Дняпры, ад нізоўяў да Кіева, сустракаецца чарнаморская [[Іголкавыя|рыба-іголка]] ''[[Syngnathus abaster]]''<ref>{{cite web |url = http://fish.kiev.ua/pages/ukrfishm/ukrfishm50.htm |title=Рыбы вод Украины/Морская игла пухлощекая |lang=ru |website=fish.kiev.ua |date= |access-date=2019-01-17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190117174136/http://fish.kiev.ua/pages/ukrfishm/ukrfishm50.htm |archive-date=2019-01-17 }}</ref>. У 2010 годзе гэты інвазівны від быў знойдзены таксама ў Беларусі<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=41347 |title=Марскія канькі ў нашых рэках |lang=be |website=nashaniva.by |date= |access-date=2019-01-17 |url-status=live |archive-url= |archive-date= }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Ризевский В.К., Плюта М.В., Лещенко А.В., Ермолаева И.А. |загаловак=Новый для фауны Беларуси вид рыб — пухлощёкая рыба-игла (Syngnathus abaster) |спасылка= |мова=ru |выданне=Весцi НАН Беларусi. Сер. бiял. навук |месца=Мінск |выдавецтва=«[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]» |год=2011 |нумар=2 |старонкі=102–105 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Ризевский В.К., Плюта М.В., Лещенко А.В., Ермолаева И.А., Новик И.В. |загаловак=Новые виды рыб в фауне Беларуси |спасылка= |мова=ru |выданне=Даклады НАН Беларусі |месца=Мінск |год=2009 |том=53 |нумар=3 |старонкі=95–97 }}</ref>. Таксама ў Дняпры водзяцца 2 віды [[Ракападобныя|ракаў]]: {{bt-bellat|Рак вузкапальцы{{!}}вузкапальцы|Astacus leptodyctylus}} і {{bt-bellat|Рак таўстапальцы{{!}}таўстапальцы|Astacus pachypus}}. ==== Птушкі ==== Больш за сотню відаў [[Птушкі|птушак]] з’яўляюцца пастаяннымі або часовымі жыхарамі рэк, азёр і балот басейна Дняпра. Тыповыя водныя насельнікі — розныя [[паганкавыя|паганкі]]: яны будуюць жытло на вадзе і на сушу амаль не выходзяць. На ўзлесках пойменных лясоў, што прылягаюць да балот і поймы ракі, размяшчаюцца калоніі {{bt-bellat|Чапля шэрая{{!}}шэрых чапляў|Ardea cinerea}}. Апошнім часам сярод іх можна ўбачыць {{bt-bellat|Чапля белая вялікая{{!}}вялікую белую чаплю|Ardea alba}} і пакуль яшчэ вельмі рэдкую — {{bt-bellat|Чапля чырвоная{{!}}чырвоную чаплю|Ardea purpurea}}. На ніжнім Дняпры і ягоных прытоках таксама жыве {{bt-bellat|Кваква звычайная{{!}}кваква|Nycticorax nycticorax}}, якая гняздуецца на дрэвах. Часова спыняюцца на Дняпры [[качкі]], [[гусі]] і [[лебедзі]], якія позняй восенню адлятаюць да Чорнага і [[Міжземнае мора|Міжземнага мораў]]. [[Драпежныя птушкі]] {{bt-bellat|Скапа{{!}}скапы|Pandion haliaetus}} (занесеныя ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]]) гняздуюцца паблізу вады на высокіх дрэвах, а {{bt-bellat|крывок|Haematopus ostralegus}} і {{bt-bellat|зуёк малы|Charadrius dubius}} жывуць на пясчаных водмелях. На лугах каля Дняпра можна ўбачыць {{bt-bellat|Кнігаўка{{!}}кнігаўку|Vanellus vanellus}}, а таксама {{bt-bellat|Вераценнік малы{{!}}малога|Limosa lapponica}} і {{bt-bellat|Вераценнік вялікі{{!}}вялікага вераценнікаў|Limosa limosa}}, на берагах — {{bt-bellat|Белая сітаўка{{!}}белую сітаўку|Motacilla alba}}, якая гняздуецца ў берагавых схілах або проста ў ямцы на беразе. Таксама на абрывістых берагах рэк часта сустракаюцца норкі {{bt-bellat|Берагавая ластаўка{{!}}берагавых ластавак|Riparia riparia}}; часам яны ўтвараюць вялікія калоніі на некалькі соцень норак. Каля зарослых лесам участкаў ракі з абрывістымі берагамі сустракаецца {{bt-bellat|Звычайны зімародак{{!}}зімародак|Alcedo atthis}}. Характэрнымі жыхарамі [[Трыснёг звычайны|трысняговых]], [[чарот]]авых і [[Асака|асаковых]] зараснікаў уздоўж берагоў з’яўляюцца {{bt-bellat|чаротаўкі|Acrocephalus}}. Самая буйная і прыкметная — {{bt-bellat|чаротаўка драздовая|Acrocephalus arundinaceus{{!}}A. arundinaceus}}. Часта сустракаюцца таксама {{bt-bellat|Чаротаўка балотная{{!}}балотная|Acrocephalus palustris{{!}}A. palustris}}, {{bt-bellat|Чаротаўка трысняговая{{!}}трысняговая|Acrocephalus scirpaceus{{!}}A. scirpaceus}} і {{bt-bellat|Чаротаўка звычайная{{!}}звычайная чаротаўкі|Acrocephalus schoenobaenus{{!}}A. schoenobaenus}}. Прыжыліся каля Дняпра нават {{bt-bellat|Шэрая варона{{!}}шэрыя вароны|Corvus cornix}} — яны збіраюць на беразе [[Малюскі|малюскаў]] і мёртвую рыбу, а таксама нападаюць на многіх птушак і іхнія гнёзды. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:Ardea cinerea Luc Viatour.jpg|220пкс]] |[[Файл:Cavalierelatino - Swan in the lake with reflection (by).jpg|180пкс]] |[[Файл:Northern Lapwing.jpg|140пкс]] |[[Файл:Sedge Warbler (Explore 360) - Flickr - jimmyedmonds.jpg|150пкс]] |[[Файл:Wrona Siwa.jpg|160пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>[[Чапля шэрая]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Лебедзь-шыпун]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Кнігаўка]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Чаротаўка звычайная]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Шэрая варона]]</small></div> |} ==== Млекакормячыя ==== Фаўна басейна Дняпра налічвае каля 30 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], якія адносяцца да 4 [[Атрад (біялогія)|атрадаў]]: [[Насякомаедныя|насякомаедных]], [[Рукакрылыя|рукакрылых]], [[Драпежныя|драпежных]] і [[Грызуны|грызуноў]]. Сярод насякомаедных вылучаюцца {{bt-bellat|Хахуля{{!}}хахулі|Desmana moschata}} — [[Рэліктавыя віды|рэліктавы від]], [[Эндэмізм|эндэмічны]] на тэрыторыі былога СССР. Гэты рэдкі і каштоўны [[футра]]вы звер занесены ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]] і [[Чырвоная кніга Расійскай Федэрацыі|Чырвоную кнігу РФ]]. Рукакрылыя, якія вядуць начны і змрочны лад жыцця, вывучаны значна горш. Вядома, што ў басейні ракі сустракаюцца {{bt-bellat|начніца вадзяная|Myotis daubentonii}} і чырванакніжная {{bt-bellat|начніца сажалкавая|Myotis dasycneme}}. З атрада драпежных у рачных затоках жыве {{bt-bellat|выдра|Lutra lutra}}, а ў прыбярэжнай зоне і вадзе — {{bt-bellat|норка еўрапейская|Mustela lutreola}}. Абодва віды знаходзяцца пад аховай дзяржавы і ўключаны ў Чырвоную кнігу Украіны. Багаты і свет грызуноў. У Дняпры і ягоных прытоках водзіцца {{bt-bellat|бабёр рачны|Castor fiber}} — самы буйны грызун [[Еўразія|Еўразіі]]. Таксама тут сустракаецца {{bt-bellat|нутрыя|Myocastor coypus}}. Акрамя абарыгенных відаў, у фаўне прысутнічаюць і інтрадукаваныя: у 1944—1946 гадах у СССР завезлі паўночнаамерыканскую {{bt-bellat|Андатра{{!}}андатру|Ondatra zibethicus}}, якая паспяхова акліматызавалася ў мясцовых вадаёмах. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:Desmana moschata MHNT.INS.10.jpg|203пкс]] |[[Файл:Myotis daubentoni02.jpg|164пкс]] |[[Файл:Otter in Southwold.jpg|167пкс]] |[[Файл:Beaver pho34.jpg|160пкс]] |[[Файл:Myocastor coypus.jpg|153пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>[[Хахуля]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Начніца вадзяная]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Выдра]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Бабёр рачны]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Нутрыя]]</small></div> |} == Гаспадарчае выкарыстанне == === Суднаходства === [[Файл:Two Moskvas in Kiev.jpg|міні|Двухпалубныя пасажырскія рачныя [[цеплаход]]ы каля кіеўскага прычала]] Здаўна Дняпро быў найважнейшай транспартнай артэрыяй, па якой пралягала асноўная частка знакамітага [[Шлях з варагаў у грэкі|шляху «з варагаў у грэкі»]], што злучаў [[Балтыйскае мора]] з [[Чорнае мора|Чорным]]. Аднак з XII стагоддзя, з прычыны набегаў качэўнікаў у нізоўях, рака пачала страчваць сваё значэнне як міжнародны маршрут — навігацыя ажыццяўлялася пераважна ў верхнім цячэнні. Скразны рух па ўсёй рацэ аднавіўся толькі ў сярэдзіне XVIII стагоддзя пасля разбурэння і паглынання [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]. Да сярэдзіны XIX стагоддзя па Дняпры хадзілі пераважна на [[плыт]]ах (сплаўлялі лес) і на драўляных суднах, якімі перавозілі збожжа і іншыя тавары. Эпоха паравога флоту на рацэ пачалася ў 1823 годзе. Першы дняпроўскі [[параход]] быў пабудаваны ў маёнтку Мошны [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]] па заказе князя [[Міхаіл Сямёнавіч Варанцоў|Міхаіла Варанцова]] і спачатку прызначаўся для буксіроўкі [[Баржа|барж]]. Праз два гады гэтае судна перавялі праз дняпроўскія парогі ў [[Херсон]], адкуль яно пачало здзяйсняць рэйсы ў [[Мікалаеў]]<ref name="Брокгауз"/>. У 1835 годзе з’явілася першая параходная кампанія. Два яе судны курсавалі па Дняпры аж да 1846 года, займаючыся пераважна транспарціроўкай каменя для будаўніцтва [[Кіеўская крэпасць|Кіеўскай крэпасці]]<ref name="Брокгауз"/>. Рэгулярнае ж параходства па ўсёй даўжыні ракі ўсталявалася ў 1857 годзе<ref name="Брокгауз"/>. Аднак паўнавартаснаму транзіту ў ніжнім цячэнні яшчэ доўгі час перашкаджалі [[дняпроўскія парогі]]. Гэтая натуральная перашкода была ліквідавана толькі ў 1930-я гады, калі небяспечныя скалістыя ўчасткі апынуліся глыбока пад вадой у выніку будаўніцтва плаціны [[Дняпроўская гідраэлектрастанцыя|ДнепраГЭСа]]. [[Файл:Korabelnyi district, Kherson, Khersons'ka oblast, Ukraine - panoramio (11).jpg|міні|злева|<center>[[Херсонскі рачны порт]]</center>]] Сёння Дняпро суднаходны на працягу 1990 км ад вусця. Праз [[Бярэзінская водная сістэма|Бярэзінскую водную сістэму]], а таксама [[Агінскі канал|Агінскі]] і [[Дняпроўска-Бугскі канал]]ы басейн ракі злучаны з рэкамі Балтыйскага сцёку — [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіной]], [[Нёман]]ам і [[Заходні Буг|Заходнім Бугам]] (Віслай). [[Файл:Запорожье. Днепр. Новый шлюз 3 - panoramio.jpg|міні|справа|Суднаходны шлюз у [[Запарожжа|Запарожжы]]]] Рака мае выключнае значэнне для транспарту і эканомікі Украіны: на яе долю прыпадае палова ўсіх рачных шляхоў краіны і каля 60 % [[Грузаперавозкі|груза-]] і пасажыраперавозак. Усе вадасховішчы днепраўскага каскада абсталяваны магутнымі [[Суднаходны шлюз|шлюзамі]], дзякуючы якім судны памерамі да 270×18 метраў маюць доступ да порта Кіева. На ўкраінскім участку дзейнічаюць шэсць суднаходных шлюзаў: Кіеўскі, Канеўскі, Крамянчугскі, Каменскі, Запарожскі, Кахоўскі. За праходжанне праз іх спаганяецца плата, памер якой залежыць ад модуля судна (у кубічных метрах) і віду плавання (замежнае або [[кабатаж]]нае)<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/553-2014-%D0%BF Пастанова Кабінета Міністраў Украіны «Пра ўнясенне змяненняў у памеры платы за праходжанне суднаў шлюзамі Дняпроўскага каскада» ад 16.10.2014 № 553] {{ref-uk}}</ref>. Акрамя прамысловага транспарту, актыўна развіваецца [[Турызм|турыстычны кірунак]]: з кожным годам расце папулярнасць [[Круізнае судна|круізаў]] па Дняпры і [[Дунай|Дунаі]]. === ГЭС і вадасховішчы === {{main|Дняпроўскі каскад ГЭС}} Значная частка рэчышча Дняпра зарэгулявана каскадам [[вадасховішча]]ў, і ўсе яны знаходзяцца на тэрыторыі Украіны: [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскае]], [[Канеўскае вадасховішча|Канеўскае]], [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкае]], [[Кам’янскае вадасховішча|Кам’янскае]], [[Дняпроўскае вадасховішча|Дняпроўскае]] і [[Кахоўскае вадасховішча|Кахоўскае]]. Станам на 2022 год, іхняя агульная плошча воднага люстэрка складала {{num|6979|км²}}, а поўны аб’ём — 43,8 км³, што адпавядала 94,7 % і 90,8 % ад паказчыкаў усіх буйных вадасховішчаў Украіны<ref name="Дегодюк2"/>. У выніку актыўнага гідрабудаўніцтва на ўкраінскім участку ў натуральным стане захавалася толькі каля 100 км спрадвечнага рэчышча<ref name="Дегодюк2">{{кніга |аўтар=Дегодюк Е.Г., Дегодюк С.Е. |частка=Характеристика водосховищ дніпровського каскаду |загаловак=Еколого-техногенна безпека України |спасылка= |месца=Київ |выдавецтва=ЕКМО |год=2006 |старонкі=136 |старонак=306 |isbn= }}</ref>. [[Файл:Дніпровські схили та Київське Море - 2.jpg|міні|цэнтр|upright=3|<center>Дняпроўскія схілы і [[Кіеўскае вадасховішча]]</center>]] Маштабныя праектныя і будаўнічыя работы распачаліся ў 1927 годзе са ўзвядзеннем першынца савецкай гідраэнергетыкі — [[Дняпроўская гідраэлектрастанцыя|Дняпроўскай ГЭС]] (ДнепраГЭСа)<ref name="Яцик"/>. Працэс пераўтварэння ўчастка ракі ад мяжы з Беларуссю да [[Кахоўка|Кахоўкі]] ў ланцуг штучных мораў заняў больш за паўстагоддзя і завяршыўся толькі ў 1980 годзе<ref name="Яцик"/>. Храналогія ўводу ў эксплуатацыю магутнасцей дняпроўскага каскада выглядае наступным чынам: * [[ДнепраГЭС]] (Запарожжа) — флагман каскада, пабудаваны ў 1927—1932 гадах з першапачатковай магутнасцю 558 [[МВт]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] станцыя была часткова разбурана, але да 1950 года цалкам адноўлена. У 1969—1975 гадах комплекс пашырылі другой чаргой (ДнепраГЭС-2). * [[Кахоўская ГЭС]] — узведзена другой (1950—1956). У чэрвені 2023 года станцыя была [[Падрыў Кахоўскай ГЭС|разбурана ў выніку падрыву]]. * [[Крамянчугская ГЭС]] (1954—1960). * [[Кіеўская ГЭС]] (1960—1964). * [[Сярэднедняпроўская ГЭС]] (1956—1964). * [[Канеўская ГЭС]] (1963—1975) — яе будаўніцтва завяршыла фарміраванне каскада. Першынцам каскада вадасховішчаў стала [[Дняпроўскае вадасховішча]] (раней вядомае як возера імя Леніна), запоўненае ў 1932—1933 гадах. З пачатку вайны і да 1946 года захоўваўся толькі прыплацінны ўчастак, а ў 1947 годзе вадасховішча зноў напоўнілі да сучаснага ўзроўню. Другім, у 1955—1958 гадах, з’явілася [[Кахоўскае вадасховішча]], за якім паслядоўна ўтварыліся [[Крамянчугскае вадасховішча|Крамянчугскае]] (1959—1961), [[Кам’янскае вадасховішча|Кам’янскае]] (1963—1965) і [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскае]] (1964—1966), а завяршыла працэс стварэння каскада [[Канеўскае вадасховішча]] (1973—1976). 6 чэрвеня 2023 года Кахоўскае вадасховішча спыніла сваё існаванне ў выніку [[Падрыў Кахоўскай ГЭС|падрыву плаціны Кахоўскай ГЭС]] падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]]. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:DneproGES.jpg|185пкс]] |[[Файл:DneproGES 1947.JPG|195пкс]] |[[Файл:DneproGES Khortitsa.jpg|240пкс]] |[[Файл:DneproHES.jpg|160пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>Будаўніцтва [[ДнепраГЭС]], [[1930-я]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>Дамба ДнепраГЭС пасля<br />[[Другая сусветная вайна|Другай сусветнай вайны]], [[1947]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>Від на ДнепраГЭС з [[Хорціца|Хорціцы]], [[2005]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>ДнепраГЭС уначы, [[2006]]</small></div> |} === Масты === {{main|Спіс мастоў праз Дняпро|Масты Кіева|}} У летапісах, пачынаючы з XI стагоддзя, сустракаюцца згадкі пра масты праз Дняпро, у прыватнасці — у Кіеве. У той час масты будавалі з дрэва; яны мелі даволі вялікія памеры, але былі ненадзейнымі. Кожную вясну падчас [[крыгаход]]у іх даводзілася разбіраць, інакш яны руйнаваліся самі, пасля чаго патрабавалася ўзводзіць новыя пераправы праз Дняпро і ягоныя прытокі. На сённяшні дзень (пачатак ХХІ ст.) рэчышча Дняпра перасякаюць каля 100 розных мастоў — чыгуначных і аўтамабільных. З іх 23 знаходзяцца ў Расіі, 21 — у Беларусі і каля 50 — у межах Украіны. Большасць з іх сканцэнтравана ў буйных гарадах: [[Смаленск]] (3), [[Орша]] (4), [[Магілёў]] (4), [[Жлобін]] (3), [[Кіеў]] (9), [[Дніпро]] (5), [[Запарожжа]] (4). У [[Чаркасы|Чаркасах]] створана [[Чаркаская дамба]] — найдаўжэйшае інжынернае збудаванне не толькі на рацэ, але і ва ўсёй Украіне. Пасля ўтварэння [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкага вадасховішча]] ўзнікла пільная патрэба ў пераправе праз гэты вадаём. Было вырашана насыпаць праз вадасховішча доўгую дамбу, а непасрэдна каля горада пабудаваць мост, пад якім маглі б праходзіць судны розных тыпаў. Ягонае будаўніцтва завяршылася ў 1960 годзе. Даўжыня ўласна маставой канструкцыі складае {{num|1174|м}}<ref>{{cite web |url=http://vechirka.ck.ua/novini/mist-zakrito-na-remont/ |title=Міст закрито на ремонт |first=Т. |last=Мартинова |date=13 травня 2009 |work=Вечірні Черкаси |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223049/http://vechirka.ck.ua/novini/mist-zakrito-na-remont/ |archive-date=2013-12-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mostobud.com.ua/415.1600.0.0.1.0.phtml |title=Черкасский мост через Днепр в ближайшее время закроют на ремонт |date= |work= |publisher=ПАТ «Мостобуд» |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223033/http://www.mostobud.com.ua/415.1600.0.0.1.0.phtml |archive-date=2013-12-02 |url-status=dead }}</ref>. Ён складаецца з дзвюх частак — аўтамабільнай і чыгуначнай; таксама прадугледжаны тратуар для пешаходаў. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:Glushkovo Dnieper Bridge.jpg|182пкс]] |[[Файл:Рагачоўскія краявіды 01.jpg|182пкс]] |[[Файл:Міст Метро.jpg|190пкс]] |[[Файл:Cherkasy bridge3.JPG|163пкс]] |[[Файл:Арковий міст в Запоріжжі.JPG|163пкс]] |[[Файл:01 09 2006 08 23 Kherson.JPG|184пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>Мост каля вёскі [[Глушкава (Холм-Жыркоўскі раён)|Глушкава]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>Мост ў [[Рагачоў|Рагачове]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Мост Метро]] ў [[Кіеў|Кіеве]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Чаркаская дамба]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Арачны мост (Запарожжа)|Арачны мост]] у [[Запарожжа|Запарожжы]]</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>[[Антонаўскі мост]] у [[Херсон]]е</small></div> |} === Спажыванне дняпроўскіх вод === ==== Водаспажыванне ў Беларусі ==== {{Загатоўка раздзела}} ==== Водаспажыванне ва Украіне ==== [[Файл:North Crimean Canal.jpg|міні|справа|Участак [[Паўночна-Крымскі канал|Паўночна-Крымскага канала]]]] Маштабы гаспадарчага выкарыстання ракі ва Украіне можна ацаніць па паказчыках 2001 года: з Дняпра было забрана 9,641 млрд м³ вады. З гэтага аб’ёму непасрэдна выкарыстана 7,589 млрд м³, скінута назад — 5,718 млрд м³, а беззваротнае спажыванне склала 2,219 млрд м³. Акрамя таго, штогод праз каналы [[Канал Дняпро — Данбас|Дняпро — Данбас]], [[Паўночна-Крымскі канал|Паўночна-Крымскі]] і [[Кахоўскі канал|Кахоўскі]] за межы басейна перакідваецца {{num|5–6|млрд м³}} вады. Структура водаспажывання размяркоўваецца наступным чынам<ref name="Яцик2" />: * 60 % (4,525 млрд м³) — прамысловыя патрэбы; * 21 % (1,583 млрд м³) — гаспадарча-пітныя патрэбы; * 13 % (0,974 млрд м³) — [[арашэнне]]; * 2 % (0,148 млрд м³) — сельскагаспадарчае водазабеспячэнне. Значнай праблемай застаецца нерацыянальнае выкарыстанне рэсурсаў. Паводле звестак [[Савет па вывучэнні прадукцыйных сіл Украіны НАН|Савета па вывучэнні прадукцыйных сіл Украіны НАН]], каля паловы вады пітной якасці выдаткоўваецца на тэхналагічныя патрэбы прамысловасці. Прыкладна {{num|90|%}} гэтага аб’ёму можна было б захаваць пры ўкараненні сістэм адваротнага водазабеспячэння (замкнёных цыклаў) на прадпрыемствах і ў камунальнай гаспадарцы<ref name="nature" />. Эксперты адзначаюць высокі ўзровень страт вады на розных этапах: пры транспарціроўцы — {{num|10–20|%}}, нерацыянальнае выкарыстанне і страты ў жыллёвым фондзе — больш за {{num|20|%}}, і ў прамысловасці — {{num|20–30|%}}. Паводле ацэнак спецыялістаў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт будаўніцтва і архітэктуры|Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта будаўніцтва і архітэктуры]], комплексны падыход да рацыянальнага водакарыстання дазволіў бы эканоміць у басейне Дняпра да 8 км³ вады штогод<ref name="nature" />. [[Файл:Kernkraftwerk Saporischschja.JPG|міні|злева|Шэсць блокаў [[Запарожская АЭС|Запарожскай АЭС]] на Кахоўскім вадасховішчы]] Дняпро з’яўляецца асноўнай воднай артэрыяй дзяржавы, забяспечваючы рэсурсамі 2/3 тэрыторыі Украіны. Вада з ракі крытычна важная для амаль 35 мільёнаў чалавек ({{num|70|%}} насельніцтва краіны)<ref name="Яцик"/>, 50 буйных гарадоў (уключаючы Кіеў, Дняпро, Запарожжа, Чаркасы) і прамысловых цэнтраў. Акрамя таго, рака задавальняе патрэбы больш чым {{num|10000}} прадпрыемстваў і 4 [[Атамная электрастанцыя|атамных электрастанцый]], а таксама адыгрывае ключавую ролю ў аграрным сектары, жывячы 2 200 сельскіх гаспадарак і 50 буйных арашальных сістэм. Гісторыя развіцця камунальнай інфраструктуры сталіцы цесна звязана з ракой. Першы водазабор з пясчанымі фільтрамі для цэнтралізаванай падачы дняпроўскай вады быў пабудаваны ў Кіеве ў 1872 годзе ў раёне [[Паштовая плошча (Кіеў)|Паштовай плошчы]]<ref name="літ.2" />. Аднак у 1908 годзе праз эпідэмію халеры яго закрылі, і на працягу наступных 20 гадоў горад спажываў выключна [[Артэзіянскія воды|артэзіянскую ваду]]. Сёння (пачатак ХХІ ст.) водазабеспячэнне Кіева дыверсіфікавана: {{num|55|%}} вады паступае з ракі Дзясна, {{num|28|%}} — з Дняпра (праз Дняпроўскую вадаправодную станцыю, адкрытую ў 1939 г.) і 17 % складаюць падземныя воды<ref name="літ.2">{{кніга |аўтар=Хільчевський В. К. |загаловак=Водопостачання і водовідведення: Гідроекологічні аспекти |спасылка=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=VFEIR&P21DBN=VFEIR&Z21ID=&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=DOC%2FREP0000637%2EPDF |адказны= |выданне= |месца=Київ |выдавецтва=ВЦ «Київський університет» |год=1999 |старонак=319 |isbn=966-594-073-2 |archive-date=11 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011144756/http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=VFEIR&P21DBN=VFEIR&Z21ID=&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=DOC%2FREP0000637%2EPDF }}</ref>. Сістэма адвядзення сцёкаў развівалася паралельна. Першая цэнтралізаваная каналізацыйная сетка з’явілася ў Кіеве ў 1894 годзе. Першапачаткова [[сцёкавыя воды]] накіроўваліся на палі фільтрацыі на пясчаных грунтах на поўнач ад горада (раён [[Куранёўка (Кіеў)|Куранёўкі]]). Пазней, у 1909 годзе, быў збудаваны Лыбецкі [[Каналізацыя|каналізацыйны]] калектар, праз які сцёкі траплялі ў адстойнікі каля [[Лысая гара (Кіеў)|Лысай гары]], а затым скідваліся ў раку. Толькі ў 1964 годзе на левым беразе была запушчана першая чарга [[Бортніцкая станцыя аэрацыі|Бортніцкай станцыі аэрацыі]]. Нягледзячы на тое, што станцыя ачышчае каля 413 млн м³ сцёкаў штогод, яна значна састарэла і патрабуе маштабнай рэканструкцыі<ref name="літ.2" />. == Экалогія == [[Файл:View across Dnieper River to Factory District - Zaporozhye - Ukraine (43374997784).jpg|міні|Від праз Дняпро на прамысловы раён [[Запарожжа]], бачныя рачны грузавы порт і дымлівыя трубы «[[Запарожсталь|Запарожсталі]]».]] Паводле ацэнак [[эколаг]]аў, на працягу дзесяцігоддзяў гаспадарчая дзейнасць у басейне Дняпра вялася з пастаянным ростам водакарыстання, аднак без належнага ўліку эканамічных і экалагічных наступстваў<ref name="Яцик" />. У гэтым рэгіёне сканцэнтравана мноства [[Прамысловасць|прамысловых]] прадпрыемстваў, прычым дамінуюць экалагічна «брудныя» галіны: [[металургія]], [[хімічная прамысловасць]] і вугальная здабыча. Стан пагаршаюць буйныя энергетычныя аб’екты, а таксама велізарныя масівы арашальных зямель, з якіх у ваду трапляюць тоны [[Аграхімія|аграхімікатаў]] — угнаенняў і [[Пестыцыды|пестыцыдаў]]<ref name="Хільчевський">{{кніга |аўтар=[[Валянцін Кірылавіч Хільчэўскі|Хільчевський В. К.]] |загаловак=Роль агрохімічних засобів у формуванні якості вод басейну Дніпра |спасылка=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=VFEIR&P21DBN=VFEIR&Z21ID=&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=DOC%2FREP0000761%2EPDF |месца=К. |выдавецтва=ВПЦ «Київський університет» |год=1996 |старонак=222 |isbn=6-1201-1412-4 }}</ref>. Як вынік, рака апынулася на мяжы гідраэкалагічнага крызісу. Спецыялісты канстатуюць: Дняпро і многія рэкі ягонага басейна страчваюць здольнасць да самаачышчэння і ўжо не могуць самастойна аднавіць парушаную экалагічную раўнавагу<ref name="Яцик2">{{кніга |аўтар=Яцик А. В., Яковлєв Є. О., Осадчук В. О. |частка=Екологічний стан басейну Дніпра |загаловак=До питання щодо спуску Київського водосховища |адказны=За ред. А. В. Яцика |месца=Київ |выдавецтва=Оріяни |год=2002 |старонкі=22–23 |старонак= |isbn=966-7373-78-9 |тыраж=400 }}</ref>. [[Забруджванне]] глеб, [[Паверхневыя воды|паверхневых]] і [[Падземныя воды|падземных вод]] дасягнула крытычнага ўзроўню — пры існых тэхналогіях іхняя поўная ачыстка становіцца немагчымай<ref name="Яцик2" />. Насычэнне вадазборных ландшафтаў хімічнымі злучэннямі, многія з якіх чужародныя для жывой прыроды, змяніла прыродны хімічны склад вады. Гэта рэзка ўскладніла працэс яе падрыхтоўкі да стану [[Пітная вада|пітной]] на ачышчальных збудаваннях<ref name="Яцик2" />. Навукоўцы [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|НАН Украіны]] папярэджваюць пра пагрозу экалагічнай катастрофы. Вадаём зарэгуляваны плацінамі практычна на ўсім працягу, што супярэчыць нормам Воднага кодэкса. Запаволенне цячэння разбурыла механізмы самаачышчэння ракі, а пад вадой апынуліся 30 % самых урадлівых пойменных зямель. На [[Мелкаводдзе|мелкаводдзі]] бурна размнажаюцца сіне-зялёныя водарасці. Гніючы, яны паглынаюць кісларод, што, паводле прагнозаў, можа цягам бліжэйшых 300 гадоў ператварыць Дняпро ў мёртвую пустыню. Дырэктар Інстытута праблем прыродакарыстання і экалогіі НАН Украіны Аркадзь Шапар падчас прэс-канферэнцыі ў чэрвені 2016 года ахарактарызаваў сітуацыю так<ref>{{cite web |url=http://kherson.net.ua/news/dnepr-umret-cherez-300-let-esli-ne-spustit-plotiny--akademik-shapar |title=Дняпро памрэ праз 300 гадоў |language=ru |work=kherson.net.uа |date=2016-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160715120944/http://kherson.net.ua/news/dnepr-umret-cherez-300-let-esli-ne-spustit-plotiny--akademik-shapar |archive-date=2016-07-15 |access-date= }}</ref>: <blockquote>«Дняпро — ўжо не рака, а сістэма зарэгуляваных балот, бо на Дняпру існуе 8 ГЭС. Цячэнне практычна знікла, і ўсё смецце з берагоў, якое змываецца дажджамі ў раку, не выносіцца ў мора, а асядае на дне. У выніку вадаём мялее і забруджваецца. Наша мэта — падняць грамадства на барацьбу за адраджэнне Дняпра <…> Дняпро памрэ праз 300 гадоў, калі не спусціць плаціны» {{oq|uk|Дніпро — вже не річка, а система зарегульованих багнюк, адже на Дніпрі існує 8 ГЕС. Течія практично зникла, і все сміття з берегів, яке змивається дощами в річку, не виноситься в море, а осідає на дні. В результаті водойма міліє і забруднюється. Наша мета — підняти суспільство на боротьбу за відродження Дніпра <...> Дніпро помре через 300 років, якщо не спустити греблі}}</blockquote> === Якасць вады === [[Файл:Zaporizhzhia IMG 7266 (53023209023).jpg|міні|справа|Частка аголенага дна ў Запарожжы пасля абмялення Кахоўскага вадасховішча ў выніку [[Падрыў Кахоўскай ГЭС|падрыву ГЭС]] у 2023 годзе. Прыметна моцнае [[Глей|заглеванне]] і забруджванне смеццем.]] Сукупнасць негатыўных чыннікаў прывяла да заняпаду ўсёй экасістэмы басейна Дняпра і, у прыватнасці, да пагаршэння якасці вады. Аналіз шматгадовых назіранняў сведчыць: нягледзячы на захаванне прыроднай мінералізацыі ў норме ({{num|300–350|мг/дм³}}<ref name="Хільчевський2">{{кніга |аўтар=[[Валянцін Кірылавіч Хільчэўскі|Хільчевський В. К.]], Ромась М. І., Ромась І. М. |загаловак=Гідролого-гідрохімічна характеритика мінімального стоку річок басейну Дніпра |адказны=За ред. В. К. Хільчевського |спасылка=http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis64r_81/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=VFEIR&P21DBN=VFEIR&Z21ID=&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=DOC%2FREP0000660%2EPDF |месца=К. |выдавецтва=Ніка-Центр |год=2007 |старонак=184 }}</ref>), вада моцна забруджана. Асноўнымі палютантамі з’яўляюцца [[нітрыт]]ы, [[Амоній|аманійны]] [[азот]], біягенныя і [[арганічныя рэчывы]], [[цяжкія металы]], [[нафтапрадукты]] і [[фенол]]ы. Канцэнтрацыя гэтых рэчываў перавышае нормы, устаноўленыя для рыбагаспадарчых і культурна-бытавых патрэб<ref name="nature" />. Хоць агульнае забруджванне вадасховішчаў зменшылася з прычыны эканамічнага спаду вытворчасці, назіраецца трывожная тэндэнцыя да росту ўтрымання лёгкаакісляльных арганічных злучэнняў, а таксама аманійнага і [[нітрыт]]нага азоту. Паводле класіфікацыі хімічнага і бактэрыяльнага забруджвання, вада ў большасці рэк басейна ацэньваецца як «забруджаная» і «брудная»<ref name="nature" />. ; Стан малых рэк і прытокаў Найбольшую небяспеку ўяўляе забруджванне цяжкімі металамі. У рэках [[Гарынь]], [[Цецераў]], [[Гнілапяць]], [[Псёл]], [[Самара (прыток Дняпра)|Самара]], [[Рось (прыток Дняпра)|Рось]] і [[Інгулец]] фіксаваліся экстрэмальныя паказчыкі. Максімальная канцэнтрацыя злучэнняў [[Медзь|медзі]] ў асобных выпадках перавышала гранічну дапушчальную канцэнтрацыю (ГДК) у {{num|34–96}} разоў, канцэнтрацыя [[цынк]]у і [[Марганец|марганцу]] — у {{num|10–91}} разоў<ref name="nature" />. У водах [[Ірша (рака)|Іршы]], [[Ірпінь (рака)|Ірпеня]], [[Унава (рака)|Унавы]] і [[Сейм (рака)|Сейма]] назіраецца павышанае ўтрыманне аманійнага азоту, фенолаў і нафтапрадуктаў. Вырасла канцэнтрацыя аманійнага азоту і ў [[Дзясна|Дзясне]]. Акрамя таго, гэтая рака забруджана [[цынк]]ам (да 19 ГДК), [[Марганец|марганцам]] (да 12 ГДК) і [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктамі]] (да 32 ГДК). У [[Рось (прыток Дняпра)|Росі]] павялічылася колькасць аманійнага азоту, фіксаваліся выпадкі значнага забруджвання злучэннямі цынку, марганцу і нафтапрадуктамі. Вада ў рэках [[Сула (прыток Дняпра)|Сула]], [[Удай]], [[Псёл]], [[Харол (рака)|Харол]], [[Ворскла]], [[Мерла (рака)|Мерла]], [[Арэль (прыток Дняпра)|Арэль]], [[Бераставая (прыток Арэлі)|Бераставая]], [[Самара (прыток Дняпра)|Самара]], [[Воўча (прыток Самары)|Воўча]] забруджана лёгкаакісляльнымі арганічнымі рэчывамі, феноламі, злучэннямі медзі і марганцу. Вада ў рацэ [[Мокра (прыток Дняпра)|Мокра]] забруджана аманійным і нітрытным азотам, а таксама злучэннямі цяжкіх металаў. На рэках Самара, Воўча, [[Салона (прыток Воўчай)|Салона]] цягам года адзначаліся выпадкі празмернага забруджвання [[Сульфаты|сульфатамі]]. ; Стан вадасховішчаў Каскад вадасховішчаў у сярэднім і ніжнім цячэннях акумулюе забруджвальнікі, аднак іхні склад адрозніваецца ў залежнасці ад размяшчэння: * [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскае]] і [[Канеўскае вадасховішча|Канеўскае]]: пераважаюць амонійны азот, фенолы, медзь, цынк, марганец. * [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкае]] і [[Кам’янскае вадасховішча|Кам’янскае]]: характэрны нітрытны азот і цяжкія металы. * [[Дняпроўскае вадасховішча]]: найбольш забруджанае цяжкімі металамі. У асобныя гады канцэнтрацыя цынку дасягала тут 100 ГДК, медзі — 11 ГДК, марганцу — 10 ГДК<ref name="nature" />. ; Статыстыка скідаў Паводле даных Дзяржаўнага агенцтва водных рэсурсаў Украіны, толькі за 2006 год у басейн Дняпра трапіла каласальная колькасць рэчываў<ref name="kmu" />: * Нафтапрадукты: 321 тона, з якіх 194 тоны — напрамую ў рэчышча. * Металы: 820 т [[жалеза]], 70 т [[Марганец|марганцу]], 18 т [[Медзь|медзі]], 6,6 т [[Нікель|нікелю]]. * Іншыя злучэнні: {{num|4074|т}} [[Фасфаты|фасфатаў]], {{num|9936|т}} [[Кальцый|кальцыю]], {{num|3435|т}} [[Натрый|натрыю]], {{num|229|т}} [[фтор]]у. Такое маштабнае забруджванне разбурыла прыродныя механізмы самаачышчэння ракі. Гэта стварыла пагрозу для здароўя насельніцтва: водаправодныя ачышчальныя збудаванні тэхнічна не ў стане поўнасцю адфільтраваць такі «кактэйль» з арганічных і неарганічных рэчываў, што трапляе ў [[Пітная вада|пітную ваду]]<ref name="nature" />. === Стан падземных вод === Гаспадарчая дзейнасць чалавека па-ранейшаму застаецца прычынай інтэнсіўнага забруджвання падземных вод. Найбольш крытычная сітуацыя складваецца паблізу буйных прамысловых і аграрных аб’ектаў, а таксама населеных пунктаў. Асабліва моцнае пагаршэнне якасці вады назіраецца ў эканамічна развітых раёнах [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскай абласцей]] . Гэта звязана з высокай канцэнтрацыяй прамысловасці і сельскай гаспадаркі пры вялікай шчыльнасці насельніцтва. Асноўнымі крыніцамі забруджвання выступаюць адстойнікі прамысловых і бытавых адходаў (як вадкіх, так і цвёрдых), мінералізаваныя шахтавыя воды, угнаенні, ядахімікаты, а таксама сховішчы адходаў на жывёлагадоўчых комплексах. У басейні Дняпра налічваецца каля 1000 фільтрацыйных накапляльнікаў, прычым 80 % з іх знаходзіцца ў паўднёвай частцы рэгіёна, ва Украіне. Агульны аб’ём сабраных у іх высокамінералізаваных вод дасягае 1 км³, і 77 % ад гэтай колькасці прыпадае на Днепрапятроўскую вобласць<ref name="nature" />. З такіх рэзервуараў у падземныя [[Ваданосны гарызонт|ваданосныя гарызонты]] прасочваюцца растворы солей, [[нафтапрадукты]], араматычныя рэчывы і іншыя шкодныя злучэнні. [[Файл:Oleksandriia-bila-tserkva-07.JPG|міні|[[Белая Царква|Белацаркоўскі]] дэндралагічны парк «[[Александрыя (дэндралагічны парк)|Александрыя]]» на рацэ [[Рось (прыток Дняпра)|Рось]], прыток Дняпра.]] У асобных раёнах экалагічная сітуацыя стала катастрафічнай. Напрыклад, на [[Кіеўшчына|Кіеўшчыне]], каля горада [[Узын]] плошча забруджвання нафтапрадуктамі дасягнула 100 км², а ў [[Белая Царква|Белай Царкве]] пад пагрозай знікнення апынуўся знакаміты [[дэндралагічны парк]] «[[Александрыя (дэндралагічны парк)|Александрыя]]»<ref name="nature" />. У горназдабыўных раёнах Днепрапятроўскай, Запарожскай, [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай абласцей]] у падземныя воды рэгулярна трапляюць дрэнажныя і шахтавыя сцёкі з высокай ступенню мінералізацыі. Так, у раёне [[Крыварожскі жалезарудны басейн|Крыварожскага жалезаруднага басейне]] плошча забруджаных падземных вод складае каля 300 км²<ref name="nature" />. Такім чынам, у басейні Дняпра сфарміраваліся маштабныя асяродкі забруджвання падземных вод, сярод якіх вылучаюцца: * [[Дніпро]] — [[Кам’янскэ]]: сцёкавыя воды хімічнай і металургічнай прамысловасці; * [[Самар (Украіна)|Самар]] — [[Паўлаград]]: шахтавыя воды і адходы жывёлагадоўчых комплексаў; * [[Крывы Рог]]: шахтавыя воды і сцёкі металургічных заводаў; * [[Жытомір]] — [[Роўна]]: сцёкі хімічнай і лёгкай прамысловасці, а таксама гаспадарча-бытавыя адходы. === Радыяцыйнае забруджванне === [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-uk.svg|200px|міні|справа|Карта радыеактыўнага забруджвання ізатопам [[Цэзій-137|цэзію-137]]:<br /> {{Легенда|red| Закрытыя зоны (больш за {{num|40|Кі/км²}})}} {{Легенда|#FF6868| Зоны пастаяннага кантролю ({{num|15–40|Кі/км²}})}} {{Легенда|#FFCCCC| Зоны перыядычнага кантролю ({{num|5–15|Кі/км²}})}} {{Легенда|#FFC169| Неназваныя зоны ({{num|1–15|Кі/км²}})}}]] [[Чарнобыльская катастрофа]] прывяла да маштабнага [[Радыеактыўнае забруджванне|забруджвання]] тэрыторый Беларусі і Украіны [[Радыеактыўныя ізатопы|радыенуклідамі]], пераважна [[Цэзій-137|цэзіем-137]], [[Стронцый-90|стронцыем-90]] і [[Плутоній-239|плутоніем-239]]. Пад удар трапіла значная частка басейна Дняпра і ўвесь каскад вадасховішчаў<ref name="Яцик3">{{кніга |аўтар=Яцик А. В., Яковлєв Є. О., Осадчук В. О. |частка=Радіаційне забруднення і радіаційні відходи |загаловак=До питання щодо спуску Київського водосховища |мова=uk |адказны=За ред. А. В. Яцика |месца=Київ |выдавецтва=Оріяни |год=2002 |старонкі=24 |старонак= |isbn=966-7373-78-9 |тыраж=400 }}</ref>. Асноўны выкід радыенуклідаў у раку адбыўся ў першы перыяд пасля аварыі. Ужо ў маі 1986 года сумарная [[Бэта-часціца|бэта-актыўнасць]] вады паблізу Кіева складала {{num|5×10⁻⁸|[[Кюры (адзінка вымярэння)|кюры]]/л}}, што перавышала прыродны фон у 100—1000 разоў. Аднак ужо летам таго ж года гэты паказчык знізіўся ў некалькі разоў<ref name="Вишневський">{{кніга |аўтар=Вишневський В. І. |загаловак=Річки і водойми України. Стан і використання |спасылка=https://drive.google.com/file/d/1bkDyqSVbRIaHaBRQvsTAUj73OSfaNbkn/view?usp=sharing |месца=К. |выдавецтва=Віпол |год=2000 |старонак=376 }}</ref>. Асаблівую небяспеку ўяўляе выкід з рэактара 4-га энергаблока [[Чарнобыльская АЭС|ЧАЭС]] каля 2000 кюры ізатопаў плутонію-239 (240), перыяд паўраспаду якога складае больш за 24 тысячы гадоў<ref name="Бондаренко">{{кніга |аўтар=Бондаренко О. О. |загаловак=Проблеми дозиметрії внутрішнього опромінення людини трансурановими радіонуклідами |спасылка=http://www.lib.ua-ru.net/inode/24590.html |выданне=Автореф. дис. д-ра біол. наук |месца=Київ |год=2002 |старонак=37 |isbn= |archive-date=2 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202154134/http://www.lib.ua-ru.net/inode/24590.html }}</ref>. Пераважная частка гэтага плутонію асела ў [[Глей|донных адкладах]] [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскага вадасховішча]] (агульная маса глею там складае каля 60 млн тон), а таксама ў грунтах прылеглых тэрыторый<ref name="Бондаренко" />. Вадасховішчы дняпроўскага каскада фактычна ператварыліся ў «пасткі» для радыяцыі. Асноўная маса небяспечных рэчываў сканцэнтравана ў глеі, а таксама ў [[Біямаса|біямасе]] раслін і водных арганізмаў, якія актыўна акумулююць цэзій і стронцый<ref name="Яцик4">{{кніга |аўтар=Яцик А. В., Яковлєв Є. О., Осадчук В. О. |частка=Радіаційне забруднення Київського та інших водосховищ Дніпровського каскаду |загаловак=До питання щодо спуску Київського водосховища |адказны=За ред. А. В. Яцика |мова=uk |месца=Київ |выдавецтва=Оріяни |год=2002 |старонкі=25–33 |старонак= |isbn=966-7373-78-9 |тыраж=400}}</ref>. Маніторынг воднага асяроддзя паказаў высокую затрымальную здольнасць вадасховішчаў у перыяд з 1986 па 1995 год: у дняпроўскі каскад праз [[аэразоль]]ныя ападкі і рачны сцёк паступіла не менш як 6000 кюры цэзію-137 і 5000 кюры стронцыю-90, тады як у Чорнае мора трапіла толькі каля 40 кюры цэзію і 1400 кюры стронцыю. Гэта азначае, што экасістэма вадасховішчаў затрымала прынамсі 99 % цэзію-137 і 70 % стронцыю-90, не дапусціўшы іхняга трапляння ў нізоўі ракі і мора<ref name="Яцик4" />. Нягледзячы на працэсы самаачышчэння, наступствы застаюцца адчувальнымі. Хоць да 1994 года канцэнтрацыя ізатопаў у вадасховішчах знізілася ў 100 разоў у параўнанні з пікавым 1986 годам, яна ўсё яшчэ ў 35 разоў перавышала дааварыйныя паказчыкі<ref name="nature" />. Што да ракі [[Прыпяць]] і ўсяго яе басейна плошчай 122 тыс. км², то аварыя фактычна знішчыла іхняе гаспадарчае значэнне — сёння гэтыя землі прыдатныя выключна для існавання ў рэжыме запаведнай [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зоны адчужэння]]. === Негатыўныя прыродныя з’явы === [[Файл:Soil erosion.jpg|200px|міні|Разбурэнне берага [[Крэмэнчуцкае вадасховішча|Крэмэнчуцкага вадасховішча]] паблізу вёскі [[Мазаліеўка]]]] Экалагічная сітуацыя ў басейне Дняпра ўскладняецца інтэнсіўным развіццём [[Эрозія (геалогія)|эразійных працэсаў]] і разбурэннем берагоў. Ступень разаранасці тэрыторыі вадазбору дасягнула 65 %, а ў [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] і басейнах асобных малых рэк гэты паказчык складае 80–85 %, у той час як аптымальным лічыцца ўзровень 40 %. Пры гэтым лясістасць тэрыторыі басейна ў сярэднім складае толькі 14 % пры норме 30 %<ref name="nature" />. Гэта прывяло да таго, што за апошнія 25 гадоў агульнае ўтрыманне [[гумус]]у ў глебе зменшылася на 10 %<ref name="nature" />. Прадукты эрозіі, трапляючы ў ваду, выклікаюць яе [[Глей|заглейванне]] і забруджванне [[Арганічныя злучэнні|арганічнымі злучэннямі]] і мінеральнымі [[Угнаенні|ўгнаеннямі]] (у прыватнасці, [[азот]]ам і [[фосфар]]ам). Сур’ёзнай праблемай застаецца стан берагавой лініі Дняпроўскіх вадасховішчаў: з агульнай працягласці {{num|3079|км}} на абразійна-эразійныя берагі, што патрабуюць умацавання, прыпадае {{num|1110,9|км}} (з іх {{num|302,7|км}} патрабуюць гэтага ў першую чаргу). Інтэнсіўнае разбурэнне берагоў ужо прывяло да страты {{num|6176|га}} зямлі, а толькі за перыяд з 1960 па 1995 год у чашы вадасховішчаў абрынулася 337 млн м³ грунту<ref name="nature" />. Працягваецца працэс падтаплення зямель у зонах уплыву вадасховішчаў — плошча такіх тэрыторый перавысіла 200 000 га<ref name="Яцик2"/>. У межах басейна падтоплена больш за 100 гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу<ref name="Яцик2"/>. Гэта цягне за сабой [[Дэградацыя глеб|дэградацыю глеб]], [[Глей|заглейванне]] і [[забалочванне]] мясцовасці. Акрамя таго, змена гідралагічнага рэжыму істотна паўплывала на актывізацыю небяспечных [[Экзагенныя працэсы|экзагенных геалагічных працэсаў]] ([[Апоўзень|апоўзняў]], [[карст]]у, [[Прасяданне горных парод|прасяданняў]] грунту). Найбольш востра гэта праяўляецца ў межах буйных прамысловых цэнтраў — [[Дніпро|Дніпра]], [[Запарожжа]], [[Чаркасы|Чаркас]] і іншых<ref name="Яцик2"/>. === Запаведныя зоны і ахоўныя тэрыторыі === ; Расія У Расіі, дзе рака бярэ свой пачатак, створаны ахоўныя зоны для абароны яе вытокаў: * Дзяржаўны комплексны заказнік «Выток ракі Дняпро»<ref>{{cite web |url=https://prirod.admin-smolensk.ru/podvedomstvennye-organizacii/oopt/osobo-ohranyaemye-prirodnye-territorii/gosudarstvennyj-kompleksnyj-landshaftnyj-zakaznik-istok-r-dnepr/ |title=Государственный комплексный (ландшафтный) заказник «Исток р. Днепр» |date= |publisher=Министерство природных ресурсов и экологии Смоленской области |language=ru |archive-url = |archive-date = |access-date = |url-status=live }}</ref> — комплексны заказнік у [[Сычоўскі раён|Сычоўскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Створаны для аховы ляснога масіву [[Окаўскі лес]] і непасрэдна балота [[Аксёнінскі мох]], з якога выцякае ручай, што дае пачатак Дняпру. Тэрыторыя мае вялікае гідралагічнае і гісторыка-культурнае значэнне. ; Беларусь На тэрыторыі Беларусі ў басейне Дняпра створаны важныя ахоўныя прыродныя тэрыторыі, якія захоўваюць унікальныя экасістэмы: * [[Смычок (заказнік)|Рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Смычок»]] — знаходзіцца ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім]] і [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], непасрэдна ў месцы зліцця Дняпра і [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. Заснаваны ў 2000 годзе для аховы каштоўных поймавых ландшафтаў і рэдкіх відаў раслін і жывёл. Плошча — {{num|2635|га}}. * [[Днепра-Сожскі (заказнік)|Біялагічны заказнік «Днепра-Сожскі»]] — размешчаны ў [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёне]] Гомельскай вобласці, у міжрэччы Дняпра і [[Сож]]а. Створаны ў 1999 годзе, ягоная асноўная мэта — захаванне ўнікальных поймавых [[Дуброва (лес)|дуброў]] і лугоў, а таксама месцаў пражывання рэдкіх птушак. Плошча — {{num|14556|га}}. ; Украіна [[Файл:Сутінки в плавнях.jpg|міні|справа|<center>Змярканне на [[Крэмэнчуцкія плаўні|Крэмэнчуцкіх плаўнях]]</center>]] Да Дняпра прылягае больш за 10 запаведных зон Украіны. Найбуйнейшыя з іх: * [[Крэмэнчуцкія плаўні]] — рэгіянальны ландшафтны парк, размешчаны паміж дзвюма часткамі [[Крэмэнчук]]а ў Сярэднім Падняпроўі. Створаны 12 ліпеня 2001 года. Плошча — {{num|5080|га}}. * [[Канеўскі прыродны запаведнік]] — створаны ў 1923 годзе прыродны запаведнік плошчай {{num|2049|га}} непадалёк ад [[Каніў|Канева]] (Чаркаская вобласць) на правым беразе і поймавых астравах Дняпра. Мяжуе непасрэдна з [[Магіла Тараса Шаўчэнкі|магілай Тараса Шаўчэнкі]] на [[Тарасавая гара|Тарасавай (раней — Чарнечай) гары]]. * [[Дняпроўска-Арэльскі прыродны запаведнік]] — запаведнік у даліне Дняпра і плаўнях [[Пратоўча|Пратоўчы]] (сучаснае рэчышча [[Арэль (прыток Дняпра)|Арэлі]]), створаны ў 1990 годзе. Плошча — {{num|3766|га}}. * [[Нацыянальны запаведнік «Хорціца»]]<ref>{{cite web |url=https://ostriv.org/ |title=Афіцыйны сайт нацыянальнага запаведніка «Хорціца» |language=uk |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-02-23 |url-status=live }}</ref> — створаны яшчэ ў 1965 годзе, а статус нацыянальнага атрымаў 6 красавіка 1993 года пастановай [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] № 254. У ягоны склад уваходзіць сам востраў [[Хорціца]], а таксама прылеглыя астравы і скалы: Байда, Дубовы, Расцёбін, Тры Стагі, Сярэдняя, Блізняты, [[урочышча]] Вырва на правым беразе Дняпра, якія маюць агульнадзяржаўнае і гістарычнае значэнне. Агульная плошча запаведніка — {{num|2386,86|га}}. == Дняпро ў культуры == Дняпро апеты і апісаны ў [[раман]]ах, [[Паэзія|паэзіі]] і [[Проза|прозе]], [[песня]]х, а таксама ў сотнях гістарычных даследаванняў на розных мовах і ў розныя часы. Дняпроўскія краявіды таксама папулярныя сярод [[мастак]]оў — розных часоў і розных краін. === У літаратуры і мастацтве === ; Старажытная славеснасць і фальклор Рака неаднаразова згадваецца ўжо ў адным з найстаражытнейшых літаратурных помнікаў [[Усходнія славяне|усходніх славян]] — «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]». З ёй звязана легенда пра святога [[Андрэй Першазваны|апостала Андрэя Першазванага]], апавяданне пра [[хрышчэнне Русі]] [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам Святаславічам]], а таксама гісторыі пра войны заснавальнікаў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]] са шматлікімі ворагамі. У «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]» ёсць зварот [[Ефрасіння Яраслаўна|Яраслаўны]], жонкі князя [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]: «О, Дняпро, Славуцічу!». Гэта сведчыць пра старажытнасць пашанотнага [[фальклор]]нага [[эпітэт]]а ракі — Славуціч. Сустракаецца эпітэт і ў народных думах, як ва ўкраінскай «[[Дума пра Самійлу Кішку|Думе пра Самійлу Кішку]]»: <blockquote>«Тады казакі сабе добра дбалі, да Дняпра-Славуты нізенька ўкланялі». {{oq|uk|Тогда козаки собі добре дбали, к Дніпру-Славуті низенько уклоняли.}}</blockquote> Вобраз ракі жыве ў старадаўніх паданнях і песнях. Да яго звяртаюцца і ў літаратуры часоў [[Гетманшчына|Казацкай дзяржавы]]: творы «Вершы на жаласны пагрэб… Сагайдачнага» (''«Вірші на жалосний погреб… Сагайдачного»''), драма «Міласць Божая» (''«Милость Божія»''), [[казацкія летапісы]]. ==== Беларуская літаратура і мастацтва ==== {{Загатоўка раздзела}} ==== Расійская літаратура і мастацтва ==== Пісьменнік [[Мікалай Гогаль]], які сам быў [[Украінцы|украінцам]] з падняпроўскай [[Палтаўшчына|Палтаўшчыны]], прысвяціў рацэ 10-ы раздзел сваёй аповесці «[[Страшная помста (1831)|Страшная помста]]» (1831) са зборніка «[[Вечары на хутары ля Дзіканькі]]». Першыя радкі ягонага апісання Дняпра сталі [[Хрэстаматыя|хрэстаматыйнымі]] ў [[Руская літаратура|рускай літаратуры]]: {{quotation|Цудоўны Дняпро пры ціхім надвор’і, калі вольна і плыўна імчыць скрозь лясы і горы поўныя воды свае. Ні скалыхнецца; ні прагрыміць. Глядзіш, і не ведаеш, плыве ці не плыве ягоная велічная шырыня, і здаецца, быццам увесь выліты ён са шкла, і быццам блакітная люстраная дарога, без меры ў шырыню, без канца ў даўжыню, лунае і ўецца па зялёным свеце. Люба тады і гарачаму сонцу агледзецца з вышыні і пагрузіць прамяні ў холад шкляных водаў, і прыбярэжным лясам ярка адсвяціцца ў водах. Зялёнакучаравыя! Яны гуртуюцца разам з палявымі кветкамі да водаў і, нахіліўшыся, глядзяць у іх і не наглядзяцца, і не намілуюцца светлым сваім абліччам, і ўсміхаюцца яму, і вітаюць яго, ківаючы галінамі. У сярэдзіну ж Дняпра яны не смеюць глянуць: ніхто, акрамя сонца і блакітнага неба, не глядзіць у яго. Рэдкая птушка даляціць да сярэдзіны Дняпра! Пышны! Яму няма роўнай ракі ў свеце. {{oq|ru|Чуден Днепр при тихой погоде, когда вольно и плавно мчит сквозь леса и горы полные воды свои. Ни зашелохнёт; ни прогремит. Глядишь, и не знаешь, идёт или не идёт его величавая ширина, и чудится, будто весь вылит он из стекла, и будто голубая зеркальная дорога, без меры в ширину, без конца в длину, реет и вьётся по зелёному миру. Любо тогда и жаркому солнцу оглядеться с вышины и погрузить лучи в холод стеклянных вод и прибережным лесам ярко отсветиться в водах. Зеленокудрые! Они толпятся вместе с полевыми цветами к водам и, наклонившись, глядят в них и не наглядятся, и не налюбуются светлым своим зраком, и усмехаются к нему, и приветствуют его, кивая ветвями. В середину же Днепра они не смеют глянуть: никто, кроме солнца и голубого неба, не глядит в него. Редкая птица долетит до середины Днепра! Пышный! ему нет равной реки в мире.}} |Мікалай Гогаль|''«Страшная месть»''}} У 1913 годзе [[Фёдар Кузьміч Салагуб]], прадстаўнік рускага [[дэкадэнцтва]] і [[Рускі сімвалізм|сімвалізму]], напісаў верш ''«Прекрасный Днепр, хохлацкая река…»'' («Цудоўны Дняпро, хахлацкая рака…»)<ref>{{кніга |аўтар=Сологуб Фёдор |загаловак=Собрание сочинений: В 20 т. Том 17. Очарования земли. Стихи 1913 года |месца=СПб |выдавецтва=Сирин |год=1914 |мова=ru}}</ref>. {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="margin: 1em auto;" |- |[[Файл:Plersch-Odjazd Katarzyny II z Kaniowa w 1787 roku.jpg|172пкс]] |[[Файл:Ivanov Gogol.jpg|174пкс]] |[[Файл:Aivazovsky Ice on Dnipro.jpg|154пкс]] |[[Файл:Archip Iwanowitsch Kuindshi 006.jpg|170пкс]] |[[Файл:StanislawskiJan.DnieprSzafirowy.1904.ws.jpg|167пкс]] |- |<div style="text-align:center;"><small>«Ад’езд Кацярыны II з Канева ў 1787 годзе»<br />''[[Ян Багуміл Плерш]], паміж 1787—1812'' </small></div> |<div style="text-align:center;"><small>«Пераправа [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]]<br />праз Дняпро», ''[[Антон Іванавіч Іваноў-Галубой|Антон Іваноў-Галубой]], 1845''</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>«Лёд на Дняпры»<br />''[[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Іван Айвазоўскі]], 1872''</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>«Месячная ноч на Дняпры»<br />''[[Архіп Іванавіч Куінджы|Архіп Куінджы]], 1880''</small></div> |<div style="text-align:center;"><small>«Дняпро пад Кіевам»<br />''[[Ян Станіслаўскі]], 1904''</small></div> |} ==== Украінская літаратура і мастацтва ==== [[Файл:Burachek Reve ta stogne Dn pr shirokii 1.jpg|міні|<center>«Реве та стогне Дніпр широкий…»<br />[[Мікалай Рыгоравіч Бурачак|Мікалай Бурачак]], 1941</center>]] Украінскае адраджэнне XIX стагоддзя таксама ўздымае тэму Дняпра. Вобраз ракі чырвонай ніткай праходзіць праз усю творчасць найславуцейшага ўкраінскага паэта і мастака [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], выступаючы сімвалам гістарычнага лёсу народа. {{quotation|І вырас я на чужыне<br/>І сівею ў чужым краі:<br/>То адзінокаму мне<br/>Здаецца — лепшага няма<br/>Нічога ў Бога, як Дняпро<br/>Ды наша слаўная краіна… {{oq|uk|І виріс я на чужині<br/>І сивію в чужому краї:<br/>То одинокому мені<br/>Здається — кращого немає<br/>Нічого в бога, як Дніпро<br/>Та наша славная країна…}} |Тарас Шаўчэнка|''«І виріс я на чужині…»''}} «[[Запавет (Тарас Шаўчэнка)|Запавет]]» Тараса Шаўчэнкі, у якім ён прасіў знайсці вечны спачын «сярод стэпу шырокага» над самым Дняпром, а таксама само пахаванне паэта на [[Чарнечая гара|Чарнечай гары]] ў значнай ступені вызначылі сучасную традыцыю шанавання ракі як украінскай [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай святыні]]. З выдатных украінскіх творцаў да тэматыкі Дняпра-Славуты таксама звярталіся [[Максім Тадэевіч Рыльскі|Максім Рыльскі]], [[Рыгор Аўраамавіч Чупрынка|Рыгор Чупрынка]], [[Васіль Андрэевіч Сіманенка|Васіль Сіманенка]], [[Павел Рыгоравіч Тычына|Павел Тычына]], [[Уладзімір Мікалаевіч Сасюра|Уладзімір Сасюра]] (''«Іще не скресла крига на Дніпрі»''), [[Мікалай Сцяпанавіч Вінграноўскі|Мікалай Вінграноўскі]] (''«Чуєш, Дніпре мій», «Скажи мені, Дніпре», «Ніч Івана Богуна»'') ды многія іншыя. === У музыцы === У 1941 годзе кампазітар [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]] на словы [[Яўген Аронавіч Далматоўскі|Яўгена Далматоўскага]] напісаў «Песню пра Дняпро»<ref>{{YouTube|suX4D_dkX2A|Капелла бандуристов УССР - Песня о Днепре|logo=1}}</ref>. У 1983 годзе выйшла канцэртная праграма «Песня пра Дняпро» з цыкла «Салют перамогі», прысвечаная 40-годдзю вызвалення Кіева ад [[Краіны Восі|войск Восі]]. У ёй прагучалі творы савецкіх кампазітараў, а таксама [[Украінская народная песня|ўкраінскія народныя песні]] і [[Украінскі народны танец|танцы]]. У праграме ўзялі ўдзел Ансамбль песні і танца Кіеўскай ваеннай акругі пад кіраўніцтвам А. Пуставалава, [[Нацыянальны заслужаны акадэмічны ансамбль танца Украіны імя Паўла Вірскага|Дзяржаўны ансамбль народнага танца УССР імя П. Вірскага]], [[Кіеўская капэла бандурыстаў|Дзяржаўная заслужаная капэла бандурыстаў Украіны]] пад кіраўніцтвам [[Мікалай Пятровіч Гвозд|М. Гвозда]] і Ваенны аркестр штаба Кіеўскай ваеннай акругі пад кіраўніцтвам А. Кузьменкі. Сярод вакалістаў, што выступілі ў праекце, былі вядомыя спевакі: [[Анатоль Юр’евіч Макрэнка|А. Макрэнка]], [[Людміла Георгіеўна Зыкіна|Л. Зыкіна]], [[Анатоль Барысавіч Салаўяненка|А. Салаўяненка]], [[Дзмітрый Міхайлавіч Гнацюк|Дз. Гнацюк]], Н. Абарэнка, [[Марыя Юр’еўна Стэфюк|М. Стэфюк]] і [[Мікалай Васільевіч Гнацюк|М. Гнацюк]]<ref>{{YouTube|VE8UQgd756c|Салют Победы. Песня о Днепре (1983)|logo=1}}</ref>. === Выкарыстанне назвы === Гідронім «Дняпро» шырока выкарыстоўваецца ў назвах населеных пунктаў, аб’ектаў інфраструктуры, тэхнікі і спартыўных клубаў на тэрыторыі Беларусі і Украіны. ==== Тапаніміка ==== [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0326.jpg|міні|справа|<center>Паштовая марка «Падняпроўе»</center>]] Найбуйнейшым аб’ектам, названым у гонар ракі, з’яўляецца ўкраінскі горад [[Дніпро|Дняпро]] ({{lang-uk|Дніпро}}). Гэтую назву ён атрымаў 19 траўня 2016 года ў межах працэсу [[Дэкамунізацыя ва Украіне|дэкамунізацыі]]. Папярэдняя назва горада — Днепрапятроўск — хоць і ўключала імя ракі, але таксама ўшаноўвала савецкага партыйнага дзеяча [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі|Рыгора Пятроўскага]]. Акрамя таго, корань гідроніма прысутнічае ў іншых тапонімах Украіны: * З 1806 года назву [[Вэрхнёдніпроўск]] носіць горад у [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]]. * Горад [[Кам’янскэ]] з 1936 па 2016 год меў назву Днепрадзяржынск. У Беларусі гісторыка-этнаграфічны рэгіён уздоўж цячэння ракі ([[Магілёўская вобласць|Магілёўская]], частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Віцебская вобласць|Віцебскай абласцей]]) традыцыйна называецца [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўе]]. Важным транспартным аб’ектам з’яўляецца [[Дняпроўска-Бугскі канал]] на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — суднаходная артэрыя, якая злучае басейны [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мораў]]. ==== Навука, прамысловасць і культура ==== [[Файл:Печиво днипро.jpg|міні|upright=0.5|Здобнае пячэнне «Дніпро»]] Імя ракі стала [[брэнд]]ам у розных галінах навукі і тэхнікі: * Ракетабудаванне: У 1999 годзе была створана ўкраінска-расійская [[Дняпро (ракета-носьбіт)|ракета-носьбіт лёгкага класа «Дняпро»]]. Яна распрацавана на базе міжкантынентальных [[Балістычная ракета|балістычных ракет]] РС-20 (SS-18 «Сатана»), што падлягалі скарачэнню. * Радыётэхніка: З 1952 года Днепрапятроўскі радыёзавод выпускаў папулярныя ў СССР [[магнітафон]]ы і радыёлы пад маркай «Дняпро». * [[Дняпроўскі машынабудаўнічы завод]] з 1953 года на працягу 50 гадоў выпускаў [[халадзільнік]]і маркі «Днепр». Вытворчасць гэтай бытавой тэхнікі служыла прыкрыццём для асноўнага профілю прадпрыемства — стварэння радыёлакацыйных сродкаў ваеннага прызначэння. * Выдавецкая справа: З 1944 года ва Украіне выдаецца літаратурна-мастацкі часопіс «Дніпро». Таксама ў 1964 годзе імя ракі атрымала кіеўскае выдавецтва мастацкай літаратуры «Дзяржлітвыдаў Украіны» (заснаванае ў 1919 годзе). * Харчовая прамысловасць: З 1967 года візітоўкай горада Дняпро стала [[Дняпро (пячэнне)|аднайменнае здобнае пячэнне]] з аўтарскім дызайнам (арнаментам у выглядзе хваль і надпісам па цэнтры). ==== Урбаністыка і архітэктура ==== Назва ракі шырока выкарыстоўваецца ў гарадскім асяроддзі населеных пунктаў, размешчаных на яе берагах. Так, у [[Кіеў|Кіеве]] ў 1960 годзе адкрылася ўнікальная станцыя [[Метрапалітэн|метро]] «[[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]» з платформамі на [[Эстакада|эстакадзе]] над набярэжнай, а ў 1964 годзе на [[Еўрапейская плошча (Кіеў)|Еўрапейскай плошчы]] сталіцы быў пабудаваны [[Дняпро (гасцініца, Кіеў)|аднайменны чатырохзоркавы гатэль]]. На тэрыторыі Беларусі [[Дняпро (гасцініца, Магілёў)|гасцініцы з назвай «Дняпро»]] працуюць у [[Магілёў|Магілёве]] і [[Рэчыца|Рэчыцы]], а ў Магілёве ўздоўж ракі пралягае [[Дняпроўскі бульвар (Магілёў)|Дняпроўскі бульвар]]. ==== Спорт ==== [[Файл:Panoramio - V&A Dudush - Домашняя арена Днепра.jpg|міні|<center>«[[Дняпро-Арэна]]» ў горадзе [[Дніпро]]</center>]] Назва «Дняпро» з’яўляецца папулярнай сярод спартыўных арганізацый Беларусі і Украіны: * {{BLR}}: Флагманам рэгіёна з’яўляецца футбольны клуб «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]]», заснаваны ў 1960 годзе — чэмпіён краіны 1998 года. Таксама існуюць аднайменныя клубы ў [[Рагачоў|Рагачове]] («[[ФК Дняпро Рагачоў|Дняпро Рагачоў]]») і [[Рэчыца|Рэчыцы]] («Дняпро-ДЮСШ-1»). * {{UKR}}: Знакаміты футбольны клуб [[ФК Дняпро Дніпро|«Дняпро» (Дніпро)]] быў заснаваны ў 1918 годзе і доўгі час выступаў у [[Украінская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]]. У 2008 годзе для клуба пабудавалі сучасны стадыён «[[Дняпро-Арэна]]» ўмяшчальнасцю больш за 31 тысячу гледачоў. === Дзень Дняпра === Штогод у першую суботу [[Ліпень|ліпеня]] ва Украіне адзначаецца дзень Дняпра і традыцыйна прымяркоўваецца да народнага свята [[Купалле|Купалля]] (Івана Купалы)<ref name="kmu">{{Cite web |url=http://www.kmu.gov.ua/control |title=/publish/article?art_id=84842588 Про День Дніпра на сайті Кабміну України |accessdate=12 жніўня 2009 |archive-date=31 жніўня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831060511/http://www.kmu.gov.ua/control }}</ref>. Гэтая дата паклікана прыцягнуць увагу грамадскасці да праблем рацыянальнага выкарыстання, аховы і аднаўлення водных рэсурсаў галоўнай воднай артэрыі Украіны. Гісторыя свята пачалася ў лістападзе 2003 года, калі [[Кіеўская гарадская рада]] пастанавіла пашырыць спіс масавых мерапрыемстваў сталіцы і заснавала Дзень Дняпра. Асноўнай мэтай стала «данясенне да людзей інфармацыі пра праблемы сучаснага экалагічнага стану ракі, захаванне прыроднай раўнавагі ў яе басейне і [[Культурная спадчына|культурнай спадчыны]] як асновы нацыянальнай культуры, а таксама клопат пра далейшае развіццё традыцыйных культур і этнасаў»<ref>[http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/MR030792.html Пра заснаванне штогадовага свята «Дзень Дняпра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202221412/http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/MR030792.html |date=2 снежня 2013 }}// Рашэнне [[Кіеўская гарадская рада|Кіеўскага гарадскога савета]] ад 27 лістапада 2003 года № 217/1091.</ref>. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="Енциклопедія Українознавства">{{кніга |аўтар = |частка = Дніпро |загаловак = Енциклопедія Українознавства — В 10 т. |спасылка = http://horyzont.narod.ru/encyklopedia2/en_2_dnipro.htm |адказны = Гол. ред. В. Кубійович. |выданне = |месца = Париж–Нью-Йорк |выдавецтва = Молоде життя |год = 1957 |том = 2 |старонкі = 573–574 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =}}</ref> <ref name="Енциклопедія історії України">{{кніга |аўтар = |частка = Дніпро |загаловак = Енциклопедія історії України |спасылка = http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Dnipro&abcvar=5&bbcvar=17 |адказны = |выданне = |месца = К. |выдавецтва = Наукова думка |год = 2004 |том = 2 |старонкі = 492 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =}}</ref> <ref name="Брокгауз">{{кніга |аўтар=Брокгауз Ф., Эфрон И. |частка=Днепр |загаловак=Энциклопедический словарь в 86 книгах й 4 дополнениях |спасылка частка=http://www.brocgaus.ru/text/036/633.htm |адказны= |месца=Петербург |выдавецтва = |год=1893 |том=10А |старонкі=402 |старонак= |isbn= |archive-date=13 снежня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213073906/http://brocgaus.ru/text/036/633.htm }}</ref> <ref name="БСЭ3">{{БСЭ3 |артыкул=Валдайская возвышенность |том=4 |старонкі=508 |ref= }} ({{Cite web |url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/ |title=Архіўная копія |access-date=24 красавіка 2026 |archive-date=15 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915221029/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/ |url-status=dead }})</ref> <ref name="nature">{{Cite web |url=http://nature.org.ua/dnipro/nacprouk.htm |title=Національна програма екологічного оздоровлення басейну Дніпра та поліпшення якості питної води. — К., 1997. — 92 с. |accessdate=5 жніўня 2009 |archive-date=4 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804072230/http://nature.org.ua/dnipro/nacprouk.htm }}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{кніга |аўтар=Вишневський В.І. |адказны=За ред. Н. С. Павловської |загаловак=Ріка Дніпро |спасылка=https://drive.google.com/file/d/1bkDyqSVbRIaHaBRQvsTAUj73OSfaNbkn/view?usp=sharing |месца=К. |выдавецтва=Інтерпрес ЛТД |год=2011 |старонак=384 |тыраж=300 |isbn=978-966-501-082-1 }} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6955/|ДНЯПРО}} * [http://poseidon.by/content/reka-dnepr Сайт «Беларускі Пасейдон. Рэкі і вазёры Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120526125316/http://poseidon.by/content/reka-dnepr |date=26 траўня 2012 }} {{Дняпро}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дняпро| ]] [[Катэгорыя:Рэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэкі Украіны]] [[Катэгорыя:Рэкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] h017m85ckcv9wjql001gg0inp7rsp3n 0 2341 5131505 5115189 2026-04-24T12:52:49Z Jaŭhien 59102 /* У палітыцы */ вікіфікацыя 5131505 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Доўнар}} {{Навуковец}} '''Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі''' ({{ДН|14|6|1867|2}}, [[Рэчыца]] — {{ДС|30|9|1934}}, {{МС|Масква}}{{efn|Памёр ад прыступу [[стэнакардыя|стэнакардыі]] і, лічыцца, пазбег такім чынам далейшых пераследванняў.}}) — [[Беларусы|беларускі]] гісторык і этнограф. Паходзіў з дробнай беззямельнай [[Шляхта|шляхты]], сын калежскага сакратара{{efn|Бацька займаў пасаду сталаначальніка ўезднага жандарскага ўпраўлення).}}. Аўтар больш за 150 прац па гісторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], Расіі ў XIX стагоддзі, гісторыі Літвы і Беларусі, па сацыяльна-палітычным рухам, сялянскаму пытанні і этнаграфіі Беларусі{{efn|Лучна з больш за 30 працамі па этнаграфіі і фальклоры Беларусі. Аўтар прац па этнаграфіі з 1883, начальнік вялікай этнаграфічнай экспедыцыі ў Мінскай і Грдзенскай губерніях (1890—1891).}}. Працы яго пераважна мелі навукова-аналітычны характар. Шырока карыстаўся ў сваіх працах матэрыяламі больш 20-ці архіваў ([[Масква]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Кіеў]], [[Вільня]], [[Варшава]], [[Кракаў]], [[Львоў]], [[Кастрама]], [[Яраслаўль]], [[Ноўгарад]], [[Нясвіж]] і інш.). Шмат з яго прац застаюцца неапублікаванымі. Узнагароджаны за навуковую працу [[ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (1916). Выпускнік гістарычна-філалагічнага факультэта [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]] (1893), магістарская дысертацыя (восень 1901), доктарская дысертацыя па гісторыі (1906). Прыват-дацэнт [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] (1899), прафесар рускай гісторыі [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]] (1902). Арганізатар і дырэктар Вышэйшых камерцыйных курсаў{{efn|Кіеўскі камерцыйны інстытут з 1909 года.}} (Кіеў, 1906), дырэктар Палаты экспертаў, старшыня навукова-папулярных гурткоў і таварыстваў у Кіеве. Пасля канфлікту са студэнтамі Кіеўскага камерцыйнага інстытута (1917) і «Справы Сташэўскага» (1917){{efn|Сташэўскі быў яго вучнем, і быў замяшаны ў крадзеж архіўных дакументаў.}}, адмовіўся амаль ад усёй выкладчыцкай працы. [[Прафесар]] Харкаўскага інстытута народнай гаспадаркі (снежань 1919 года) і [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскага ўніверсітэта]] (1920—1921). Прарэктар Азербайджанскага ўніверсітэта і прафесар Бакінскага політэхнічнага інстытута (1922—1925). Пасля пераезду ў Беларусь, прафесар беларускай гісторыі ў [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (кастрычнік 1925 — восень 1926 гадоў), стваральнік, супольна з [[Д. І. Даўгяла]]м, Археаграфічнай камісіі [[Інбелкульт]]а (1925). Пасля вымушанага пераезду ў Маскву (восень 1926 года), часта мусіў працаваць па-за навуковым полем дзейнасці. Прафесар Ціміразеўскай акадэміі (1930-я). У 1920-х—1930-х таксама займаў пасады ў сістэме кіравання гаспадаркай у савецкіх Украіне, Азербайджане, Беларусі і Расіі. == Паходжанне прозвішча == Прозвішча Доўнар ад старалітоўскага (старабалцкага) двухасноўнага імя ''Dau-nor’as'', якое насіў продак сям’і Доўнараў. Такія двухасноўныя імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11—13.</ref>. У імені ''Dau-nor’as'' асновы ад літоўскага ''daug'' «шмат», ''norėti'' «хацець»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 82—83, 122—123.</ref>. Тыя ж асновы вядомыя і ў старапрускім іменніку<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personnennamen. Göttingen, 1974. С. 135, 147.</ref>. Імя значыць «Той, хто шмат хоча», такія імёны адлюстроўвалі ваярскую этыку старалітоўскай эпохі, якая вымагала імкнуцца да заваяванняў і ваеннай здабычы<ref>С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Москва, 2004. С. 203.</ref>. На ўсходзе цяперашняй Беларусі прозвішчы такога тыпу распаўсюдзіліся ў XV стагоддзі, калі ў часы вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра]] носьбіты такіх двухасноўных імёнаў пасылаліся ўмацоўваць мяжу Вялікага Княства Літоўскага<ref>Адкуль Бешанковічы // Arche. № 2. 2021. Стар. 50—53.</ref>. == У палітыцы == Удзельнічаў у нелегальных дэмакратычных рухах (1880-я), быў пад часоваю забаронай сяліцца ў Кіеве. Пазней, сімпатызаваў левым рухам. Актыўна падтрымліваў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускую Народную Рэспубліку]], ачольваў Беларускую гандлёвую палату (Кіеў, 1918), падрыхтаваў праект стварэння Беларускага ўніверсітэта ў Мінску (кан. сакавіка 1918). У маі—кастрычніку 1918 удзельнічаў у працы дыпламатычнай місіі [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у Кіеве, якая шукала магчымасцяў дабіцца прызнання БНР у прадстаўнікоў Савецкай Расіі, Украіны, Дону, Германіі і Аўстра-Венгрыі. Па просьбе ўладаў БНР склаў «Мемарыял» («Асновы беларускай дзяржаўнасці»), які быў надрукаваны ў Гродне і Вільні ў 1919 годзе па-беларуску, па-руску, па-нямецку, па-французску; пазней «Мемарыял» быў перакладзены на англійскую мову П. Кларкам. Дакумент утрымліваў гістарычныя падставы неабходнасці стварэння незалежнай беларускай дзяржавы, і быў прадстаўлены на Версальскай канферэнцыі, хоць і беспаспяхова. Два сыны Доўнар-Запольскага загінулі ў час грамадзянскай вайны ў шэрагах Чырвонай Арміі. Надрукаваная, але неапублікаваная кніга «Гісторыя Беларусі» выклікала абурэнне палітычных уладаў Беларусі (пачатак 1926 года), была названа «катэхізісам [[нацыянал-дэмакратызм]]у», забаронена, а рукапіс канфіскаваны. Пасля гэтага Доўнар-Запольскі быў вымушаны пераехаць, практычна высланы, у Маскву (восень 1926 года), і ніколі больш не вяртаўся ў Беларусь. У 1930—1934 гадах ён быў рэзка крытыкаваны за «нова-народніцтва», яму прыпісвалася аўтарства ідэйнай базы «нацыянал-дэмакратызму», яго называлі «агентам фашызму» (акадэмік В. К. Шчарбакоў), ён і яго навуковая школы былі палітычна выкрыты ў выступе яго былога вучня прафесара А. П. Аглобліна (Кіеў, 1934){{efn|Мяркуецца, што менавіта даклад былога вучня мог стаць повадам для фатальнага прыступу стэнакардыі.}}. === Удзел у вызначэнні межаў БНР === {{асноўны артыкул|Фарміраванне межаў Беларускай Народнай Рэспублікі}} Вясной 1918 года М. Доўнар-Запольскі адыграў ключавую ролю ў фарміраванні тэрытарыяльнай канцэпцыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Міхалюк|2015|с=215}}. Ён быў запрошаны ў якасці эксперта ў склад беларускай дэлегацыі (разам з [[І. Краскоўскі|І. Краскоўскім]]) на перамовах з [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікай]] у Кіеве{{sfn|Міхалюк|2015|с=215}}. Гісторык заняў жорсткую пазіцыю, катэгарычна адкінуўшы прэтэнзіі Украіны на [[Палессе]], у тым ліку на [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкі]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі]] і [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі]] паветы{{sfn|Міхалюк|2015|с=217}}. У адрозненне ад акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]], які на сваёй этнаграфічнай карце адносіў [[Заходняе Палессе]] да ўкраінскага моўнага арэала{{sfn|Міхалюк|2015|с=209}}, Доўнар-Запольскі настаяў на ўключэнні ўсяго Палесся ў склад Беларусі{{sfn|Міхалюк|2015|с=217}}. Сваю пазіцыю ён аргументаваў гістарычнай прыналежнасцю гэтых зямель да [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], эканамічнымі сувязямі і асаблівасцямі ментальнасці [[Палешукі|палешукоў]]{{sfn|Міхалюк|2015|с=217}}. Ён заяўляў: {{Цытата|На ўсходзе нашы беларусы абруселі, на захадзе значна апалячаны, а наша паўднёвая частка — самая каштоўная і ў нацыянальных, і ў эканамічных адносінах. З пункту гледжання і гісторыі, і этнаграфіі мы на поўдні нічога саступаць не павінны.{{sfn|Міхалюк|2015|с=217}}}} Менавіта тэрытарыяльная канцэпцыя Доўнар-Запольскага (паўднёвая мяжа па межах Гродзенскай і Мінскай губерняў) лягла ў аснову афіцыйных межаў БНР на поўдні, зафіксаваных пазней на «[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі (1919)|Карце Беларускай Народнай Рэспублікі]]» (1919){{sfn|Міхалюк|2015|с=228}}. <gallery perrow="5"> File:Тэрыторыя Беларуская Народная Рэспубліка.jpg|Тэрыторыі, на якіх была абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]] на падставе «этнічнага крытэрыя» ''(як гэта разумелася палітыкамі і ідэолагамі БНР)'' — паводле прац беларускага гісторыка Доўнар-Запольскага File:БНР і арэал рассялення беларусаў.jpg|Межы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], аб’яўленыя 25 сакавіка 1918 года, і [[этнічная тэрыторыя беларусаў]] на падставе прац беларускага гісторыка Мітрафана Доўнар-Запольскага і [[Яўхім Карскі|Яўхіма Карскага]] </gallery> == У навуцы == Вучань прафесараў Галубоўскага, Іконнікава, і, асабліва, В. Б. Антановіча. Імкнуўся спалучаць навуковую і навучальную дзейнасці, як гэта рабілі Шафарык, Караджыч, [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Кастамараў]]. Разбіў погляд на беларусаў як на народ, пазбаўлены нацыянальнасці, рашуча падтрымліваў [[беларускае нацыянальнае адраджэнне]] ў пачатку XX стагоддзя. Вітаў з’яўленне «строга аб’ектыўнай і навуковай» плыні ў беларускіх гістарычных і этнаграфічных даследваннях. Выказваў агульную сімпатыю да [[марксізм]]у, але не быў ім захоплены. У брашуры "Дунін-Марцінкевіч і яго паэма «Тарас на Парнасе»" ([[Віцебск]], 1896 год) упершыню апублікаваў ананімны твор XIX стагоддзя «[[Вясна гола перапала]]»<ref>{{Крыніцы/БелЭн|4|«Вясна гола перапала»|М. А. Лазарук|402}}</ref>. === Гістарычныя канцэпцыя === Мітрафан Доўнар-Запольскі аддаваў вяршэнства гісторыі народаў у параўнанні з гісторыяй [[Дзяржава|дзяржаў]], лічыў этнаграфію і [[Эканоміка|эканоміку]] аднымі з найважнейшых фактараў у развіцці [[грамадства]]. Сцвярджаў існаванне беларускай [[Нацыя|нацыі]], з уласнай гісторыяй, выразнымі этнаграфічнымі рысамі, багатай народнай культурай, з уласнай [[Беларуская мова|беларускай мовай]] як спадчынніцай [[дыялект]]аў [[Крывічы|крывічоў]] і [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Даследчык сцвярджаў, што беларусы сфарміраваліся ў IX—XII стагоддзях у выніку кансалідацыі крывічоў, дрыгавічоў і [[Радзімічы|радзімічаў]]. Падтрымліваў «тэорыю каланізацыі» узнікнення дзяржаўнасці ў Беларусі, лічыў крывічоў і дрыгавічоў у вялікай ступені ізаляванымі ад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]], іх развіццё з гэтай прычыны адметным. Мітрафан Доўнар-Запольскі таксама ўказваў на адсутнасць этнаграфічнай еднасці [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], яе адзінымі яднальнымі фактарамі лічыў вонкавыя [[Знешняя палітыка|палітычныя]] і [[Вайна|ваенныя]] пытанні. Разглядаў стварэнне [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIII стагоддзі як ''часткова'' мірна ўтвораны і ўзаемна карысны саюз князёў ваяўнічай [[Літва (плямёны)|Літвы]] і аслабленых князёў Русі. Лічыў як [[Люблінская унія|дзяржаўную унію]], так і [[Берасцейская унія|царкоўную унію]] негатыўнымі фактарамі беларускай гісторыі, якія спрыялі рэлігійнай нецярпімасці. Адмоўна ставіўся да ўлучэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расіі]] пасля раздзелаў Рэчы Паспалітай. Наогул, лічыў, што і польская «шляхецкая арыстакратычная рэспубліка», і расійская «баярская алігархія», якія выключалі ''дэмас'', былі «двума ліхамі» у беларускай гісторыі і згубна ўплывалі на беларускі народ, які «моцна дэмакратычны ў сваіх гістарычных і народных традыцыях». Пазней, у 1920-х гадах, дадаткова падкрэсліваў эканамічны фактар у гісторыі і значэнне класавай барацьбы ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. == Ацэнкі == [[Файл:Mitrafan Doŭnar-Zapolski. Мітрафан Доўнар-Запольскі (1926).jpg|міні|злева|Правадзейны член Інбелкульта Мітрафан Доўнар-Запольскі на гарадзішчы [[Банцараўшчына]]. 1926 г.]] Яго асоба і творчасць прыцягвалі самыя палярныя ацэнкі. Да 1930-х яго наогул станоўча ацэньвалі [[М. К. Любаўскі]], [[У. І. Пічэта]], [[Ф. Ф. Турук]], [[Д. І. Даўгяла]] і інш.<ref>Караў 1994, С. 5.</ref> Пачынаючы з 1930-х гадоў, Доўнар-Запольскі трапіў, як навуковец, пад вострую палітызаваную крытыку (С. Я. Вольфсон, В. М. Перцаў, У. К. Шчарбакоў і інш.). У 1940-х—1970-х, гадах параўнальна бяспечныя часткі яго прац (этнаграфія, археалогія, археаграфія) вывучаліся, і ставіліся ў аснову прац ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|І. У. Чаквін]], [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|М. М. Улашчык]], [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Л. В. Аляксееў]]). Гістарычныя працы Мітрафана Доўнар-Запольскага зрэдку ўзгадваліся ў спасылках да 1980-х. Спробы ацэнкі М. В. Доўнар-Запольскага як гісторыка рабіліся ў манаграфіях [[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|У. М. Міхнюка]], [[Залман Юдавіч Капыскі|З. Ю. Капыскага]], [[Валянціна Уладзіміраўна Чапко|В. У. Чапко]]. У 1990-х з’явіліся працы, якія вывучалі агульную навуковую пазіцыю М. Доўнар-Запольскага (С. І. Міхальчанка), развіццё яго гістарычнай канцэпцыі (Дз. У. Караў, М. Ф. Шумейка). [[Джон Леслі Говард Кіп]] і [[Альтэр Львовіч Літвін|Альтэр Літвін]] згадваюць пра Доўнар-Запольскага і Пічэту як пра «умеркаваных (беларускіх) нацыяналістаў»<ref>У кнізе «Сталінізм: рускі і заходні пагляд на пераломе стагоддзяў» (Routledge, 2005, ISBN 0415351081, [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415351081&id=1AFH0yHI_MsC&pg=PA162&lpg=PA162&ots=zwlD9cn-p-&dq=Dovnar+Belarus&sig=Ih2xTKTiYchoSeZqVOt0UyVDCoY p.162]).</ref>. == Памяць == [[Файл:Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі і яго жонка Надзея Маркіянаўна Доўнар-Запольская. 1926.jpg|thumb|Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі і яго жонка Надзея Маркіянаўна. 1926]] У ліпені 1997 года [[Помнік Мітрафану Доўнар-Запольскаму (Рэчыца)|помнік Доўнар-Запольскаму]] пастаўлены ў [[Рэчыца|Рэчыцы]], побач з будынкам мясцовага ліцэя<ref>{{Cite web |url=https://monument.goub.by/wp-content/gallery/dovnarzapolsk/1.jpg |title=Помнік Мітрафану Доўнар-Запольскаму ў г. Рэчыца |access-date=24 верасня 2020 |archive-date=14 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914070638/https://monument.goub.by/wp-content/gallery/dovnarzapolsk/1.jpg |url-status=dead }}</ref>, аўтар праекта [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Эдуард Агуновіч]], скульптар [[Валяр’ян Янушкевіч]]. == Навуковыя працы == === Гісторыя, эканоміка і статыстыка Беларусі === * Нарыс гісторыі крывіцкіх і дрыгавіцкіх земляў да канца XII стагоддзя, Кіеў, 1891. * Заходне-руская сялянская абшчына ў XVI стагоддзі, Санкт-Пецярбург, 1897. * Дзяржаўная гаспадарка Вялікага княства літоўскага пры Ягелонах. Магістарская дысертацыя, Кіеў, 1901. * Нарысы арганізацыі заходне-рускага сялянства ў XVI стагоддзі. Доктарская дысертацыя, Кіеў, 1906. * Гісторыя рускай народнай гаспадаркі, Кіеў, 1911. * [http://www.manarchija.org/dz Гісторыя Беларусі, пачатковы варыянт у 1919 годзе, дапоўнена і надрукавана ў 1925 годзе, забаронена, выдадзена паводле няпоўнага рукапісу ў 1994 і 2005 гадах.] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130113002751/http://www.manarchija.org/dz |date=13 студзеня 2013 }} * Нарыс сацыяльна-эканамічнай структуры Беларусі ў XVI—XVIII ст., Менск, 1925. * Народная гаспадарка Беларусі ў 1861—1914, Менск, 1926. * СССР па раёнах. Заходні раён (Беларуская ССР і заходняя частка РСФСР), Масква-Ленінград, 1928. === Этнаграфія і фальклор Беларусі === * Беларускае вяселле і вясельныя песні, Кіеў, 1888. * Беларускае вяселле ў культурна-рэлігійных перажытках, Кіеў, 1893. * Беларускае Палессе. Зборнік этнаграфічных матэрыялаў М. В. Доўнар-Запольскага. Песні пінчукоў{{efn|Тут, жыхароў Піншчыны.}}, Кіеў, 1895. * Даследванні і артыкулы. Зборнік у 2 т., Кіеў, 1909. === Палітычная гісторыя Русі і Расіі === * Палітычны лад Старажытнай Русі, Масква, 1906. * Палітычныя ідэалы М. М. Сперанскага, Масква, 1906. * Узнікненне міністэрстваў ў Расіі, Масква, 1906. * З гісторыі сацыяльных рухаў у Расіі. Зборнік артыкулаў, Кіеў, 1905. === Працы па руху дзекабрыстаў === * Таемнае таварыства дзекабрыстаў, Масква, 1906. * Мемуары дзекабрыстаў, Кіеў, 1906. * Ідэалы дзекабрыстаў, Масква, 1907. === Дакументальныя працы === * Дакументы Маскоўскага архіву Міністэрства юстыцыі, Масква, 1897. * Баркулабаўскі летапіс, 1897. * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]]. Выпуск 1, 1390—1529, Масква, 1898. * Літоўскія ўпамінкі татарскім ордам, Сімферопаль, 1898. * Зборнік матэрыялаў з гісторыі народу Валынскага ваяводства ў 17—18 ст., 1914 (не публ.). == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Саковіч А.'' Прафэсар Мітрахван Доўнар-Запольскі // Веда [Нью-Ёрк]. — 1952. — № 7 (12). — С. 193—206. * ''Палонская-Васіленка Н.'' Доўнар-Запольскі // Запісы = Zapisy. — 1953. — № 1. — С. 14—28. * ''Бандарчык В.'' Спадчына гісторыка і этнографа // Літаратура і мастацтва. — 1960. — № 102. * ''Бандарчык В. К.'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. — Мн.: Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. С.201—215. * ''Калубовіч А.'' Прафэсар Мітрафан Доўнар-Запольскі й Акт 25 Сакавіка // Беларуская думка [Саўт-Рывэр]. — 1964. — № 6. — С. 3—7. * ''Калубовіч А.'' Прафэсар Мітрафан Доўнар-Запольскі й Акт 25 Сакавіка // Калубовіч, А. Крокі гісторыі: Дасьледаваньні, артыкулы, успаміны / Аўген Калубовіч; Біяграфічны нарыс і сьпіс публікацый І. Каханоўскай. — Беласток — Вільня — Менск: «ГаМакс» — «Наша Ніва» — Мастацкая літаратура, 1993. — 285 с. — ISBN 5-340-01437-1. — С. 85—91. * ''Караў Дз. У.'' Прадмова // Доўнар-Запольскі М. В. Гісторыя Беларусі / Беларус. Энцыкл., Нац. арх. Рэсп. Беларусь.; Пер. з рус. Т. М. Бутэвіч, Т. М. Кароткая, Е. П. Фешчанка. — Мн.: БелЭн, 1994. — 510 с.: 1л. ISBN 5-85700-151-X. С.5—15. * Даследчык гісторыі трох народаў: М. В. Доўнар-Запольскі. Гомель, 2000. * ''[[Валянціна Міхайлаўна Лебедзева|Лебедева В. М.]], [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Скалабан В. В.]], Шумейко М. Ф.'' М. В. Довнар-Запольский и его наследие // Довнар-Запольский М. В. История Белорусии / М. В. Довнар-Запольский. — 2-е изд. — Мн.: Беларусь, 2005. — 680 с. ISBN 985-01-0550-X. С.3—14. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/64b/Мітрафан_Доўнар-Запольскі_(1868-1934_гг.):_асоба_ў_дакументах_і_ўспамінах.html Мітрафан Доўнар-Запольскі (1868—1934 гг.): асоба ў дакументах і ўспамінах / укл.: В. М. Мятліцкая. — Мінск : Лімарыус, 2020. — 488 с., іл.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216160249/http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/64b/%D0%9C%D1%96%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96_(1868-1934_%D0%B3%D0%B3.):_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D1%9E_%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%85_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85.html |date=16 лютага 2021 }} // на [[pawet.net]] * {{крыніцы/Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці |ref=Міхалюк}} * {{артыкул |аўтар=Белазорович В. А. |загаловак=Роль Е. Ф. Карского в формировании белорусской национальной исторической концепции |выданне=Славянский мир и национальная речевая культура в современной коммуникации |год=2021 |старонкі=10—17 |ref=Белазаровіч}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/dounar.html ДОЎНАР-ЗАПОЛЬСКІ Мітрафан Віктаравіч] * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=20 Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі : ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307123457/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=20 |date=7 сакавіка 2016 }} віртуальная выстава на сайце Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Я.Коласа НАН Беларусі * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/iofe/%D0%9C%D1%96%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%80-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96.html Іофэ Эмануіл. Мітрафан Доўнар-Запольскі — дасьледнік сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця фэадальнае Беларусі // Спадчына 1997. № 4. С. 48-64. ] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Доўнар-Запольскі Мітрафан}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мітрафан Доўнар-Запольскі]] 2ng7kzxz1vc27sozawnuecb4kir8nbv 0 3174 5131829 5005187 2026-04-25T06:24:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131829 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дубай}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дубай |арыгінальная назва = {{lang-ar|إمارة دبيّ}} |падначаленне = |краіна = Аб’яднаныя Арабскія Эміраты |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 18|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = Эмірат Дубай |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = эмір |глава = {{s|[[Махамед ібн Рашыд аль-Мактум]]}} |першае згадванне = 1833 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 1114 |від вышыні = вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП = 5 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2 106 177 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 |DST = |тэлефонны код = +9714 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dubai |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дуба́й''' — найбуйнейшы [[горад]] [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], адміністрацыйны цэнтр эмірата [[Эмірат Дубай|Дубай]]<ref name=dxbshj>The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157</ref>, найважнейшы гандлёвы і фінансавы цэнтр ААЭ<ref name="сгт">Словарь современных географических названий. — Под ред. акад. В. М. Котлякова. Екатеринбург: У-Фактория. 2006 [http://enc-dic.com/enc_geo/Duba-3213.html]</ref> і ўсяго [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=The 2008 Global Cities Index|date=15 October 2008|work=Foreign Policy|accessdate=20 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|archivedate=20 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Глыбакаводны [[марскі порт]] Дубая дзякуючы нізкім пошлінам займае вядучае месца ў рэгіёне па [[рээкспарт]]у розных тавараў, улучаючы золата. У перыяд 1954—1971 г. з’яўляўся адміністрацыйным цэнтрам брытанскага пратэктарату [[Дагаворны Аман]]<ref name="сгт" />. У Дубаі праводзяцца размаітыя міжнародныя канферэнцыі, фестывалі, выставы і т.п.<ref name="км">[http://www.km.ru/turizm/encyclopedia/dubai] Энциклопедия туризма Кирилла и Мефодия. 2008</ref>, плануецца правядзенне [[сусветная выстаўка|сусветнай выстаўкі]] [[Сусветная выстаўка, 2020|Экспа-2020]]<ref>{{cite web |url=http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |title=Where is Dubai and Dubai city? |publisher=Thatsdubai.com |date=2007-06-14 |accessdate=2013-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130215234701/http://www.thatsdubai.com/where-is-dubai.html |archivedate=15 лютага 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Узрост рэшткаў старажытнага [[Мангры|мангравага балота]], выяўленага ў наваколлі Дубая падчас пабудовы калектарных сетак, ацэньваецца прыкладна ў 7000 гадоў. Прыкладна 5000 гадоў назад берагавая лінія, адступіўшы ўнутр краіны, прыняла сучасны выгляд, пры гэтым тэрыторыя пакрылася пяском<ref name=hist_trad>{{cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |title=History and Traditions of the UAE |format=PDF |accessdate=31 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815064112/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |archivedate=15 жніўня 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=The old&nbsp;... turned new |url=http://dubai.travel-culture.com/articles/old_new.shtml |publisher=[[Travel & Culture]] |date=25 October 2001 |accessdate=15 March 2008}}</ref>. Да прыходу ісламу людзі ў гэтай вобласці ўшаноўвалі Баджаі (ці Баджар)<ref name=preislam>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=QcMz3zV0qAMC&pg=PA79 |title=United Arab Emirates: A perspective|last=Ibrahim Al Abed, Peter Hellyer|year=2001|publisher=Trident Press |accessdate=31 July 2009|isbn=978-1-900724-47-0}}</ref>. Тэрыторыя, на якой мясцуецца горад, з VI стагоддзя да н.э. падначальвалася персідскай дынастыі [[Ахеменіды|Ахеменідаў]], у III—VI стагоддзях н.э. прыналежала [[Сасаніды|Сасанідам]]. У VII стагоддзі сюды прыйшоў [[іслам]] і тэрыторыя стала часткай [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]. У VIII стагоддзі княства Дубай брала ўдзел у паўстанні супраць намесніка халіфа, з прычыны чаго кіраўнікі Дубая былі фактычна незалежныя ў сярэдзіне VIII—IX стагоддзяў. Да канца IX стагоддзя яны трапілі пад уладу [[Абасід]]ов. У XIII стагоддзі сюды ўрываліся [[Хулагуіды]]. Да XVIII стагоддзя за тэрыторыю змагаліся [[Партугалія]], [[Іран]], [[Турцыя]], [[Аман]], [[вахабіты]]<ref name="бсэ">{{БСЭ3|загаловак=Объединённые арабские эмираты|спасылка=http://enc-dic.com/enc_sovet/Obedinnne-arabskie-jemirat-42970.html}}</ref>. Венецыянскі гандляр жэмчугам Гаспера Балбі, што пабыла ў гэтых краях у 1580 годзе, апісваючы лоўлю жэмчугу, згадваў Дубай (''Dibei'')<ref name=balbi>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |title=The Coming of Islam and the Islamic Period in the UAE. King, Geoffrey R. |format=PDF |accessdate=2013-04-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |archivedate=16 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. З XVIII стагоддзя мясцовыя маракі, якое займалася галоўным чынам [[кабатаж]]ным гандлем, канфліктавалі з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]], якая перамагала ў канкурэнцыі з імі, у сувязі з чым англічане далі мянушку гэтаму раёну «Пірацкі бераг». У 1820 Ост-Індская кампанія з дапамогай вайсковай сілы, скіраванай сюды для змагання з [[пірат]]амі, дамаглася падпісанні г. зв. Генеральнага дагавора, у выніку якога Аман быў падзелены на 3 часткі. Дагаворы 1835, 1839, 1853 і 1892 гадоў прывялі да ўсталявання брытанскага [[пратэктарат]]а. З 1853 года тэрыторыя ўваходзіла ў г. зв. [[Дагаворны Аман]]<ref name="бсэ" />. [[Файл:Dubai's Rapid Growth.ogv|thumb|220px|left]] Першыя згадванні пра селішча на месцы Дубая адносяцца да 1799<ref name="сгт" />. У пачатку XIX стагоддзя насельніцтва Дубая складала ўсяго каля 1200 чалавек. Гэта было невялікае селішча, абароненае сценамі вакол яго і [[форт]]ам Аль Фахідзі (Al Fahidi) у цэнтры яго<ref name="км" />. Да 1833 года ён уваходзіў у склад эмірата [[Абу-Дабі]], пазней, да атрымання незалежнасці ў 1971 годзе, прыналежаў Дагаворнаму Аману<ref name="сгт" />. З 1833 года Дубай знаходзіцца пад уладай эміраў дынастыі [[Аль Мактум]]<ref>{{cite web|url=http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|title=Bani Yas|publisher=Sheikh Mohammed Official Website|accessdate=2009-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090429035231/http://www.sheikhmohammed.co.ae/vgn-ext-templating/v/index.jsp?vgnextoid=499b4c8631cb4110VgnVCM100000b0140a0aRCRD|archivedate=29 красавіка 2009|url-status=dead}}</ref>. На працягу XIX стагоддзя дзве катастрофы нанеслі вялікую шкоду дабрабыту горада: у 1841 годзе ў горадзе бліснула эпідэмія воспы, змушаючы жыхароў перасунуцца на ўсход ад Дайры, а ў 1894 годзе агонь пранёсся праз Дэйру, знішчыўшы большасць хат<ref name="hist_karim">{{cite web|url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza |publisher=Alshindagah.com |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Аднак геаграфічнае месцазнаходжанне горада працягвала прыцягваць гандляроў з усёй вобласці. Эмір Дубая жадаючы прыцягнуць замежных гандляроў, зменшыў падаткі, што прыцягвала гандляроў з [[Эмірат Шарджа|Шарджы]] — галоўнага гандлёвага цэнтра рэгіёна таго часу<ref name="hist_karim" /><ref name="asianaffairs">Davidson, Christopher, ''The Emirates of Abu Dhabi and Dubai: Contrasting Roles in the International System''. March 2007.</ref>. [[Файл:AlRas Deira Mid1960s.jpg|thumb|220px|right|Раён [[Дэйра]] на берагу лімана [[Дубай-Крык]] у 1960-х гадах.]] Дзякуючы сваёй блізкасці да Ірана порт Дубая прыцягваў увагу замежных гандляроў, асабліва з Ірана, многія з якіх урэшце сяліліся ў Дубаі, у пачатку XX стагоддзя ён з’яўляўся адным з найважнейшых портаў Персідскага заліва<ref name="britannica">[http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 «Dubayy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 |date=3 верасня 2013 }}. Encyclopædia Britannica. 2008</ref>. У 1910 годзе насельніцтва горада складала ўсяго каля 10 тыс. жыхароў, рынак, што размяшчаўся на ўзбярэжжы на боку [[Дэйра|Дэйры]], налічваў каля 350 крам<ref name="км" />. У Дубаі квітнелі здабыча і экспарт [[жэмчуг]]а аж да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1930-х гадоў, пераадолець наступствы якой перашкаджала індустрыя гадоўлі жэмчугу на фермах, якая развівалася ў [[Японія|Японіі]]<ref name="hist_trad" />. Доўгі час Дубаю даводзілася здавольвацца нязначнымі зыскамі ад суседства з багатым нафтай Абу-Дабі, але ў 1966 годзе ў яго былі знойдзены ўласныя радовішчы, хоць і значна менш багатыя<ref name="pop7" />. Прыбыткі ад здабычы нафты пачалі паступаць з 1969 года<ref name=":1">{{Cite book|title = Sand to Silicon|url = https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp|last = Sampler & Eigner|first = |publisher = Motivate|year = 2008|isbn = 9781860632549|location = UAE|pages = [https://archive.org/details/sandtosilicongoi0000samp/page/n11 11]}}</ref>. Нафтавая прамысловасць, якая развівалася, запатрабавала прытоку працоўнай сілы, які скіроўваўся галоўным чынам з [[Індыя|Індыі]] і [[Пакістан]]а, у выніку чаго з 1968 па 1975 год насельніцтва горада вырасла ў чатыры разы<ref name="pop7">{{cite web|url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=Historic population statistics |format=PDF |accessdate=31 July 2009}}</ref>. Прыбыткі ад нафты дапамаглі развіццю горада на раннім этапе, але запасы нафты ў Дубаі вельмі абмежаваны і ровень здабычы невысокі: прыбыткі ад нафты складаюць усяго каля 5 % усіх паступленняў<ref>{{Cite news|url = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|title = Dubai gets 2% GDP from oil|last = DiPaola|first = Anthony|date = 2010-09-28|work = Bloomberg |accessdate = September 2014}}</ref>. Грунт эканомікі Дубая сталі складаць [[турызм]], [[авіяцыя]], [[нерухомая маёмасць]], [[фінансавыя паслугі]]<ref name="oilrev">[http://www.ameinfo.com/122863.html Oil share dips in Dubai GDP] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130926033757/http://www.ameinfo.com/122863.html|date=26 верасня 2013}} ''[[AMEInfo]]'' (9 June 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="ArBusEcon">[http://www.arabianbusiness.com/dubai-economy-set-treble-by-2015-149721.html Dubai economy set to treble by 2015] ''ArabianBusiness.com'' (3 February 2007) Retrieved on 15 October 2007.</ref><ref name="Ddooo">{{cite web |title=Dubai diversifies out of oil |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=[[AMEInfo]] |date=7 September 2005 |accessdate=12 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html |archivedate=19 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Геаграфія == [[Праліў]] Крыік дзеліць Дубай на дзве часткі. На адным [[Бераг|беразе]] размешчаны раён Бар-Дубай, на другім — раён Дэйра. Абодва бакі злучаюцца ў трох месцах — [[Мост|мастамі]] Аль-Мактум і Аль-Гархуд і знакамітым [[Тунэль|тунэлем]] Шындога (прататыпам [[Еўратунэль|Ла-Маншскага тунэля]]) які праходзіць пад вусцем праліва. Размешчаны на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] да паўночнага ўсходу ад сталіцы — [[Абу-Дабі]] па суседстве з [[Шарджа (горад)|Шарджай]]. Геаграфічныя каардынаты: 25°27' паўночнай шыраты, 55°33' усходняй даўгаты. Даўжыня горада складае 134 км, шырыня — 35 км. === Клімат === Клімат Дубая — надзвычай гарачы ([[Арыдны клімат]] гарачых пустэльняў BWib па [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі Кёпена]]). Дубай лічыцца адным з самых гарачых гарадоў свету. Сярэдняя тэмпература жніўня (самага цёплага месяца) +35,1&nbsp;°C, а сярэдні максімум звычайна перавышае +40&nbsp;°C, часам тэмпература ў цені можа даходзіць амаль да 50&nbsp;°C. Зімы больш халаднаватыя, прыблізна па тэмпературы яны адпавядаюць лету ў сярэдняй палосе Расіі, з цёплымі днямі і халаднаватымі начамі. Сярэдняя тэмпература студзеня +19&nbsp;°C (самага халоднага месяца). Асадкі ў Дубаі рэдкія (за год выпадае каля 80 мм), выпадаюць галоўным чынам у другой палове зімы (люты-сакавік), з мая па кастрычнік асадкі практычна немагчымыя. {{Клімат горада | Шырына = auto | Горад_род = Дубая (1974-1991) | Сту_сяр=19.1 | Сту_сяр_апад=11.3 | Лют_сяр=20.3 | Лют_сяр_апад=35.7 | Сак_сяр=22.8 | Сак_сяр_апад=22.4 | Кра_сяр=26.8 | Кра_сяр_апад=7.6 | Май_сяр=31.0 | Май_сяр_апад=0.7 | Чэр_сяр=32.9 | Чэр_сяр_апад=0.0 | Ліп_сяр=34.9 | Ліп_сяр_апад=0.1 | Жні_сяр=35.1 | Жні_сяр_апад=0.1 | Вер_сяр=32.7 | Вер_сяр_апад=0.0 | Кас_сяр=29.5 | Кас_сяр_апад=0.1 | Ліс_сяр=25.2 | Ліс_сяр_апад=1.8 | Сне_сяр=21.2 | Сне_сяр_апад=14.3 | Год_сяр=27.6 | Год_сяр_апад=94.1 | Сту_сяр_мин=14.7 | Сту_сяр_макс=23.8 | Лют_сяр_мин=16.0 | Лют_сяр_макс=25.3 | Сак_сяр_мин=18.2 | Сак_сяр_макс=28.1 | Кра_сяр_мин=21.5 | Кра_сяр_макс=32.7 | Май_сяр_мин=25.2 | Май_сяр_макс=37.5 | Чэр_сяр_мин=27.5 | Чэр_сяр_макс=39.3 | Ліп_сяр_мин=30.2 | Ліп_сяр_макс=40.7 | Жні_сяр_мин=30.6 | Жні_сяр_макс=41.1 | Вер_сяр_мин=27.8 | Вер_сяр_макс=38.8 | Кас_сяр_мин=24.2 | Кас_сяр_макс=35.3 | Ліс_сяр_мин=20.2 | Ліс_сяр_макс=30.6 | Сне_сяр_мин=16.6 | Сне_сяр_макс=26.1 | Год_сяр_мин=22.7 | Год_сяр_макс=33.3 | Сту_а_макс=31.6 | Сту_а_мин=8.0 | Лют_а_макс=36.0 | Лют_а_мин=7.4 | Сак_а_макс=41.0 | Сак_а_мин=11.2 | Кра_а_макс=43.5 | Кра_а_мин=13.7 | Май_а_макс=47.0 | Май_а_мин=17.5 | Чэр_а_макс=47.0 | Чэр_а_мин=21.0 | Ліп_а_макс=48.5 | Ліп_а_мин=24.2 | Жні_а_макс=47.5 | Жні_а_мин=26.0 | Вер_а_макс=45.1 | Вер_а_мин=21.0 | Кас_а_макс=41.6 | Кас_а_мин=15.0 | Ліс_а_макс=36.9 | Ліс_а_мин=12.8 | Сне_а_макс=33.2 | Сне_а_мин=8.2 | Год_а_макс=48.5 | Год_а_мин=7.4 | Сту_вада=20 | Лют_вада=19 | Сак_вада=22 | Кра_вада=26 | Май_вада=28 | Чэр_вада=30 | Ліп_вада=32 | Жні_вада=33 | Вер_вада=32 | Кас_вада=30 | Ліс_вада=27 | Сне_вада=24 | Год_вада=27 |}} == Раёны горада == '''Асноўныя раёны горада:''' * [[Бур-Дубай]] — гістарычны цэнтр; * [[Гардэнс]] — спальны раён; * [[Даўнтаўн Дубай|Даўнтаўн]] — які будуецца дзелавы раён горада; * [[Дэйра, Дубай|Дэйра]] — усходняя гандлёвая частка горада; * [[Джумейра]] — прыморскі жылы раён; * [[Дубай Марына]] — жылы раён вакол рукатворнага заліва на захадзе горада. == Эканоміка == Дубай — найбуйнейшы гандлёвы, фінансавы і турыстычны цэнтр [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Па тэмпах развіцця гарады параўнальны з [[Шанхай|Шанхаем]]. Трэці па важнасці цэнтр [[рээкспарт]]у ў свеце (пасля [[Ганконг]]а і [[Сінгапур]]а). У Дубаі адсутнічаюць некаторыя значныя віды падаткаў: падатак на прыбыткі арганізацый, падатак на прырост капіталу, падатак на прыбыткі фізічных асоб, а таксама падатак на рэпатрыяцыю прыбыткаў. З’яднаныя Арабскія Эміраты таксама маюць пагадненні пра ўнікненне падвойнага падаткаабкладання больш за з дваццаццю краінамі свету. Значную каштоўнасць у веданні бізнесу ў Дубаі ўяўляюць СЭЗ — свабодныя эканамічныя зоны. [[Афшорная зона]] мясцуецца ў раёне Джэбель Алі. == Транспарт == {{also|Дубайскі метрапалітэн}} У горадзе ёсць два марскія [[порт|парты]], некалькі аўтавакзалаў (найбуйнейшы ў Бур-Дубаі) і два буйныя міжнародныя аэрапорты ([[Дубай, аэрапорт|Дубай]] і [[Міжнародны аэрапорт Аль-Мактум|Аль-Мактум]]). Ёсць развітая аўтобусная сетка, частка прыпынкаў кандыцыянавана. 9 верасня 2009 года быў адкрыты [[Дубайскі метрапалітэн]]. 30 красавіка 2009 года была адкрыта [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]]. 12 лістапада 2014 года запушчана {{нп5|Дубайскі трамвай|трамвайны рух|en|Dubai Tram}} у [[Дубай Марына|адным з раёнаў горада]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Бурдж-Халіфа]] — [[небаскроб]], форма якога нагадвае сталагміт. З 19 мая 2008 года — самае высокае калі-небудзь існавалае збудаванне ў свеце. Небаскроб быў афіцыйна адкрыты 4 студзеня 2010 года. Яго вышыня складае 828 метраў, 163 паверха. Мяркуецца функцыянаванне больш 50 ліфтаў, з хуткасцю ўздыму 18 м/с. {{wide image|Dubai banner 2.jpg|1500px|alt=Dubai skyline|<center>Панарама Дубая.</center>}} * [[Бурдж аль-Араб]] — гатэль у форме ветразя, адзін з самых раскошных у свеце. * [[Фантан Дубай]] — музычны фантан, які знаходзіцца каля небаскроба [[Бурдж Халіфа]]. Адзін з самых вялікіх і высокіх фантанаў у свеце. Вышыня яго бруй дасягае 150 метраў. * [[Акварыум, Дубай|Акварыум]] — адзін з самых вялікіх акварыумаў свету, які знаходзіцца ў самым буйным гандлёва-забаўляльным цэнтры Блізкага Ўсходу — [[Гандлёва-забаўляльны цэнтр «Дубай»]]. Ёсць таксама [[акварыум]] у гатэлі «Атлантыс» на намыўной выспе «Пальма Джумейра». * [[The World, архіпелаг|The World]] — [[архіпелаг]] на ўзбярэжжы ААЭ ў форме кантынентаў Зямлі, які будуецца. * [[Emirates Towers]] — Гонарам галоўнай вуліцы Дубая Шэйх Заід Роўд з’яўляюцца Эмірэйтс Тауэрз (EmiratesTowers) — серабрыста-шэрыя вежы двайняты, адна з якіх лічылася самым высокім будынкам на Блізкім Усходзе і ў Еўропе да пабудовы новага найвышэйшага будынка ў свеце — небаскроба Бурдж Халіфа<ref>{{Cite web |url=http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |title=Описание Эмирата Дубаи |access-date=9 жніўня 2016 |archive-date=11 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411201836/http://todubai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=70:emiratdubai&catid=1:dubnews&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref>. * [[Астравы Пальмаў]] — група штучных астравоў. Складаецца з трох астравоў: абжытага [[Пальма Джумейра]], амаль гатовага [[Пальма Джэбель Алі]] і пачатага [[Пальма Дайра]]. На першым востраве пракладзена 5-кіламятровая [[Дубайская манарэйка|манарэйкавая дарога]], першая на Блізкім Усходзе. * Крыты [[гарналыжны курорт]] Ski Dubai — першы крыты гарналыжны комплекс на Блізкім Усходзе і адзін з найбуйнейшых у свеце з пляцам 22,5 тысячы м² (эквівалент плошчы 3 футбольных палёў), круглы год пакрыты штучным снегам. Ёмістасць 1,5 тысячы наведнікаў. Знаходзіцца ў гандлёвым цэнтры «[[Mall of the Emirates|Мол Эміратаў]]». * [[Бастакія]] — даўнейшая частка Бар-Дубая. Знаходзіцца паміж гарадскім музеем у форце Аль-Фахідзі, набярэжнай Бухты і вуліцай Мусала. Большасць тутэйшых будынкаў была пабудавана ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў. Тут сяліліся заможныя купцы з Персіі; сама назва квартала паходзіць ад персідскай правінцыі Бостак. Цяпер Бастакія актыўна рэстаўруецца і ператвараецца ў культурна-турыстычны цэнтр з кафэ, рэстаранамі, крамамі сувеніраў і мастацкімі галерэямі. * [[Разам (скульптура)|Скульптура «Разам»]] — арабская пара, апранутая ў традыцыйныя белыя і чорныя адзенні ў характэрным эмірацкім стылі; створана з белага карарскага мармуру і шведскага чорнага граніту сірыйскім скульптарам Лутфі Рамхейнам<ref>[http://www.danemirates.com/news/711/ Центр Дубая пополнился новой скульптурной композицией] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305180714/http://danemirates.com/news/711 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. * [[Музей Будучыні]] * [[JW Marriott Marquis Dubai]] == Галерэя == <center><gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px"> UAE Dubai Al Fahidi Fort img1 asv2018-01.jpg|Форт Аль-Фахідзі, пабудаваны ў 1799 годзе UAE Dubai Marina img3 asv2018-01.jpg|Чырвоная лінія метро Panorama metro.jpg|Панарама лініі метро Night Dubai.jpg|Начны Дубай PalmIslandDubai.JPG|[[Пальма Джумейра]] DubaiSkyscrapers2.jpg|[[Шаша Шэйха Зайда]] Dubai Monorail 01.jpg|[[Дубайскі манарэльс]] </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7390 Василий Бабуров. Грезостроительный комбинат (статья о градостроительстве Дубая) // «Вокруг света» № 4, 2011] * The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.&nbsp;157 == Спасылкі == * [http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ www.DM.gov.ae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005011403/http://login.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn/ |date=5 кастрычніка 2013 }} — Афіцыйны сайт муніцыпалітэта Дубая {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дубай (горад)| ]] mdsz55dzq575ytz6ur7g72yp5emixyh 0 7932 5131525 4947333 2026-04-24T13:06:27Z Jaŭhien 59102 /* Змешанае маўленне ў дасавецкі і ранні савецкі перыяд */ вікіфікацыя 5131525 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская разнавіднасць рускай мовы}} {{Мова |імя = Трасянка |краіны = [[Беларусь]], [[Расія]], [[Украіна]], [[Латвія]] (памежныя з Беларуссю рэгіёны) |колькасць носьбітаў = некалькі мільёнаў |катэгорыя = Змяшаная мова |класіфікацыя = кантактная мова на аснове [[Беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай]]. |пісьменнасць = [[кірыліца]] <br />([[беларускі алфавіт]]) }} '''Трасянка''' — форма змешанага маўлення, у якім чаргуюцца элементы і структуры [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай]] моў.<ref name="Congruence">Hentschel, G. (2014): Belarusian and Russian in the Mixed Speech of Belarus. In: Besters-Dilger, J. et al. (eds.): Congruence in Contact-Induced Language Change: Language Families, Typological Resemblance, and Perceived Similarity. Berlin/Boston, 93-121.</ref> Выяўляецца ў кантамінацыі беларускай мовы рускай лексікай, а часам і [[сінтаксіс]]ам. Трасянка — падобная да такіх моўных з'яў як [[крэольскія мовы]] і [[піджын]]. Ва [[Украіна|Украіне]] падобная з'ява — [[украінская мова|украінска]]-рускае змешанае маўленне, называецца [[суржык|«суржык»]]. == Этымалогія назвы == Змешанае маўленне называлася раней па-рознаму: ''«моўная жвачка», «моўны гібрыд», «моўны сурагат», «моўная хімера», «мешаніна», «ламаніна», «тарабаршчына».'' У 1920-я гады [[Вацлаў Ластоўскі]] называў гэту з'яву «чаўня» (магчыма ад слова «чаўпсці» — казаць лухту, плявузгаць). Прыжылося слова «трасянка»; адно з тлумачэнняў яго [[Этымалогія|этымалогіі]]: <blockquote>''Тэрмін «трасянка» пайшоў ад назвы корму для буйной рагатай жывёлы, то бок [[Карова|каровы]]. Калі ў гаспадара не хапае добрага [[Сена (корм)|сена]] — ён дабаўляе [[Салома|салому]], старанна растрасаючы яе. Карова не заўважае падману — і з'ядае трасянку.<ref>«Круг» (часопіс). 4 красавіка 1996.</ref>''</blockquote> Сваё новае значэнне («сумесь беларускай і рускай моў») слова атрымала адносна нядаўна — у другой палове 1980-х гадоў, калі цэлы шэраг публікацый на старонках літаратурнай газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» раскрытыкаваў стан беларускай мовы ў савецкі перыяд.<ref name="Zaprudski Terminus">Zaprudski, S. (2014): Zur öffentlichen Diskussion der weißrussischen Sprachkultur, zum Aufkommen des Terminus Trasjanka und zur modernen Trasjankaforschung. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 119—142.</ref> Лічыцца, што значную ролю ў папулярызацыі тэрміна «трасянка» ў адносінах да беларуска-рускага змешанага маўлення адыграў беларускі палітык і публіцыст [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянон Пазняк]]. == Гісторыя == === Змешанае маўленне ў дасавецкі і ранні савецкі перыяд === Змешванне беларускай і рускай моў на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] мае працяглую гісторыю. Прычына ў тым, што беларускія (а таксама [[Украіна|украінскія]]) землі цягам доўгага часу ўяўлялі сабой памежныя рэгіёны, у якіх мясцовыя [[дыялект]]ы знаходзіліся ў кантакце з блізкароднаснымі і ў той жа час сацыяльна дамінантнымі мовамі: [[польская мова|польскай]] і [[руская мова|рускай]]. Паводле некаторых даследчыкаў, да трасянкі трэба залічваць таксама «просту мову», на якой пісалі [[І. Вышанскі]], [[З. Капысценскі]], [[М. Сматрыцкі]], [[Памва Бярында|П. Бярында]], [[І. Ужэвіч]] і іншыя беларуска-ўкраінскія пісьменнікі [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]]. [[У. Свяжынскі|Уладзімір Свяжынскі]] нават сцвярджае, што мова твораў [[Францішак Скарына|Францішака Скарыны]] ўяўляе прыклад ранняй беларуска-[[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] трасянкі. Аднак пытанне пра тое, ці можна называць «трасянкай» гэтыя старыя формы змешвання беларускай і рускай моў, з'яўляецца спрэчным, бо ў той час змешанае маўленне не перадавалася ад аднаго пакалення да другога. Аб'ектам [[Публіцыстыка|публіцыстычных]] дэбатаў беларуска-рускае маўленне стала не раней за 1920-я гады.<ref name="Zaprudski Terminus" /> Паводле [[Генадзь Цыхун|Генадзя Цыхуна]], вялікую ролю ў пашырэнні трасянкі адыгралі сталінскія рэпрэсіі 1920—1930-х гадоў, скіраваныя супраць гэтак званых «[[нацдэм]]аў», калі фактычна пад уздзеяннем пануючай тады атмасферы тэрору адбываўся масавы пераход на рускую мову беларускамоўнай часткі жыхароў гарадоў і [[Мястэчка|мястэчак]]. Міграцыя беларусаў у гарады пашырыла гэтую з'яву і ў гарадах, але трасянка не стала асноўным сродкам камунікацыі, бо ўспрымалася як «некультурная мова». === Пасля Другой сусветнай вайны === Зараджэнне феномена, які ў [[1980-я]] гады атрымаў назву «трасянка», звязана з фундаментальнымі сацыя-[[Дэмаграфія|дэмаграфічнымі]] зменамі, што адбываліся ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а на тэрыторыі ўсходніх беларускіх абласцей, магчыма, яшчэ і да вайны.<ref name="Congruence"/> [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] (БССР) выклікала масавую міграцыю працоўнага насельніцтва з [[Вёска|вёсак]] у гарады. Так, калі ў 1959 годзе ў гарадах пражывала толькі каля 31 % насельніцтва рэспублікі, то ў 1990 годзе доля гарадскога насельніцтва павялічылася да 66 %.<ref name="Marples Soviet">Marples D. A. (1996): Belarus. From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe. Basingstoke/London.</ref> У той жа час назіраецца наплыў этнічных рускіх з іншых рэгіёнаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] ў БССР, дзе яны часта займалі кіруючыя пасады ў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]], у сферы дзяржаўнага кіравання і на дзяржаўных прадпрыемствах. У такіх умовах былыя вяскоўцы, носьбіты беларускай (пераважна [[Дыялектная мова|дыялектнай]]) мовы былі вымушаны падладкоўвацца пад рускамоўнае асяроддзе, што, аднак, атрымлівалася не заўсёды.<ref name="Zaprudski Grip">Zaprudski, S. (2007): In the grip of replacive bilingualism: the Belarusian language in contact with Russian. International Journal of the Sociology of Language 183, 97-118.</ref> У выніку падобнага прыстасавання да рускай мовы ўзнікла так званая «трасянка» ў яе сённяшняй форме. Апрача таго, дзеці дадзенага пакалення засвойвалі беларуска-рускае змешанае маўленне ў якасці першай мовы.<ref name="Hentschel rech">Хентшель, Г. (2013): Белорусский, русский и белорусско-русская смешанная речь. Вопросы языкознания 1, 53-76.</ref> == Лінгвістычны статус трасянкі == Па прычыне негатыўнай [[канатацыя|канатацыі]] тэрміна «трасянка» — было прапанавана не ўжываць яго ў [[Мовазнаўства|лінгвістычнай]] дыскусіі і выкарыстоўваць замест яго тэрмін «беларуска-рускае змешанае маўленне».<ref name="Diskurs HZ">Hentschel, G. & Zeller, J. P. (2012): Gemischte Rede, gemischter Diskurs, Sprechertypen: Weißrussisch, Russisch und gemischte Rede in der Kommunikation weißrussischer Familien. Wiener Slawistischer Almanach 70, 127—155.</ref> Пачатак лінгвістычнай дыскусіі пра беларуска-рускае змешанае маўленне адносіцца да першай паловы 1990-х гадоў.<ref name="Bieder Forschungsproblem">Bieder, H. (2014): Die weißrussisch-russische Mischsprache (Trasjanka) als Forschungsproblem. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 91-118.</ref> Вядомыя беларускія даследчыкі неаднаразова адзначалі спантанны, індывідуальны, бессістэмны і нават «[[Хаос (міфалогія)|хаатычны]]» характар змешвання беларускай і рускай моў.<ref name="Мечковская 1994">Мечковская, Н. Б. (1994): Языковая ситуация в Беларуси: Этические коллизии двуязычия. Russian Linguistics 18/3, 299—322.</ref><ref name="Cychun inprint">Cychun, H. A. Soziolinguistische, soziokulturelle und psychologische Grundlagen gemischten Sprechens. In: Hentschel, G. et al. (Hrsg.): Trasjanka und Suržyk — gemischte weißrussisch-russische und ukrainisch-russische Rede. Sprachlicher Inzest in Weißrussland und der Ukraine? Frankfurt/M., 163—172.</ref> Аднак па прычыне адсутнасці корпуса змешанага маўлення — «раннія» дэбаты пра яе грунтаваліся пераважна на неафіцыйных назіраннях. Першае [[Эмпірызм|эмпірычнае]] даследаванне з'явы было праведзена толькі ў [[2000-я|2000-х]] гадах у сталіцы — горадзе [[Мінск]]у.<ref name="Liskovets code">Liskovets, I. (2009): Trasjanka: A code of rural migrants in Minsk. International Journal of Bilingualism 13, 396—412.</ref> У 2008-2013 гады у межах навуковага праекта, праведзенага [[Мовазнаўства|лінгвістамі]] і [[Сацыялогія|сацыёлагамі]] з [[Ольдэнбургскі ўніверсітэт|Альдэнбургскага ўніверсітэта]] (у супрацоўніцтве з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]] у горадзе [[Мінск]]у) былі створаны два корпусы спантаннага змешанага маўлення.<ref name="Korpus">[http://www.uni-oldenburg.de/ok-wrgr/ Oldenburger Korpus zur weißrussisch-russischen gemischten Rede — Universität Oldenburg — Institut für Slavistik :: Carl von Ossietzky Universität Oldenburg]</ref> Атрыманыя ў межах гэтага праекта вынікі пацвярджаюць меркаванне, што беларуска-рускае змешанае маўленне на сённяшні дзень не можа быць ахарактарызавана як адносна стабільны на ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] «[[fused lect]]».<ref name="Congruence"/> З іншага боку, у змешаным маўленні на ўсіх моўных узроўнях назіраюцца пэўныя стабільныя мадэлі, характэрныя для ўсёй тэрыторыі Беларусі, якія з'яўляюцца або агульнымі для змешанага маўлення і адной з «моў-донараў» (беларускай ці рускай) або, наадварот, адрознымі ад абедзвюх «моў-донараў». У слоўнікавым складзе і [[марфасінтаксіс]]е змешанага маўлення адназначна пераважаюць рускія элементы і структуры. Словазмяненне з'яўляецца змешаным, і нават у вымаўленні заўважаецца ўплыў рускай мовы. Увогуле беларуска-рускае змешанае маўленне на этапе работы праекта класіфікавалася як сукупнасць рэгіянальных [[сацыялект]]аў.<ref name="Hentschel rech"/> Іншыя працы працягваюць апісваць змешанае маўленне як «[[Хаос (міфалогія)|хаатычную]]» і «спантанную» форму змешвання моў.<ref name="Miachkouskaya BDU">[[Ніна Барысаўна Мячкоўская|Мячкоўская, Н. Б.]] (2014): Трасянка ў кантынууме беларуска-рускіх ідыялектаў: хто і калі размаўляе на трасянцы? Веснік БДУ 1 серыя 4.</ref> == Сацыялагічныя характарыстыкі змешанага маўлення == У сацыялагічнай і сацыялінгвістычнай частцы альдэнбургскага навуковага праекта па вывучэнні ўжывання змешанага маўлення ў Беларусі былі, сярод іншых, атрыманыя наступныя вынікі: на пытанне пра «[[Родная мова|родную мову]]» прыкладна 38 % з 1200 апытаных выбралі адказ «беларуска-рускае змешанае маўленне», 49 % назвалі [[Беларуская мова|беларускую мову]] і 30 % — [[Руская мова|рускую мову]] (было дазволена выбраць некалькі адказаў).<ref name="Dreisprachigkeit">Hentschel, G. & Kittel, B. (2011): Weißrussische Dreisprachigkeit? Zur sprachlichen Situation in Weißrussland auf der Basis von Urteilen von Weißrussen über die Verbreitung ihrer Sprachen im Lande. Wiener Slawistischer Almanach 67, 107—135.</ref> Аднак у якасці іх «першай мовы» каля 50 % рэспандэнтаў назвалі змешанае маўленне, 42 % выбралі [[Руская мова|рускую мову]] і 18 % — [[Беларуская мова|беларускую]] (тут таксама дазвалялася выбраць некалькі адказаў). А ў якасці «асноўнай мовы» (гэта значыць той, якую рэспандэнт пераважна выкарыстоўвае ў штодзённым жыцці) каля 55 % апытаных назвалі [[Руская мова|рускую мову]], 41 % — змешанае маўленне і толькі 4 % — [[Беларуская мова|беларускую мову]]. Акрамя таго, вынікі дадзенага праекта пярэчаць распаўсюджанаму меркаванню, што ўжыванне беларуска-рускага змешанага маўлення з'яўляецца паказчыкам нізкага ўзроўню [[Адукацыя|адукацыі]] і недастатковага валодання [[Беларуская літаратура|беларускай]] або [[Руская літаратура|рускай]] [[Літаратурная мова|літаратурнай мовай]].<ref name="Dreisprachigkeit"/> Змешанае маўленне распаўсюджана сярод [[Беларусы|беларусаў]] з розным узроўнем [[Адукацыя|адукацыі]] і сярод прадстаўнікоў розных узроставых груп; яно ўжываецца паралельна з літаратурнай мовай, у большасці выпадкаў з рускай.<ref name="Diskurs HZ"/> Ступень прыбліжанасці змешанага маўлення да рускай або беларускай літаратурнай мовы залежыць ад такіх фактараў, як суразмоўца, месца і тэма размовы і г.д. Сярод маладога пакалення беларусаў доля ўжывання змешанага маўлення зніжаецца на карысць рускай мовы. == Ацэнкі == Як адзначае беларускі [[Мовазнаўства|мовазнавец]] [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзь Цыхун]]: «няма падстаў поўнасцю атаясамліваць трасянку з [[піджын]]амі ці нават [[Крэольскія мовы|крэольскімі мовамі]], найперш таму, што тут ідзе гутарка аб узаемадзеянні блізкароднасных моваў, у той час як пры ўтварэнні апошніх узаемадзейнічалі звычайна далёкія ў [[Генезіс, мовазнаўства|генетычным]] і [[Тыпалогія моў|тыпалагічным]] плане мовы. Яе можна вызначыць хутчэй як [[Крэолы|крэалізаваную]] мову ці, дакладней, «крэалізаваны варыянт беларускай мовы»<ref>Цыхун Г. Крэалізаваны прадукт — Трасянка як аб'ект лінгвістычнага даследавання // ARCHE. № 6(11), 2000.</ref>. Большасць даследчыкаў лічаць яе аснову беларускай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Каліта І. У. [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч./отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * Калита И. Несколько заметок о беларусской трасянке. In: ''Культура в языке и литературе – язык и литература в культуре. Вестник Кыргызского национального университета'' ''имени Жусупа Баласагына''. Бишкек: КНУ, 2008, 252 s., s. 167-170. * Калита И. В. [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Современная Беларусь: языки и национальная идентичность] — Ústí nad Labem, 2010. — 300 с. — ISBN 978-80-7414-324-3 — С. 112—190. * Клімаў І. [https://web.archive.org/web/20090406133453/http://arche.by/by/12/20/476/ Беларуская трасянка і ўкраінскі суржык вачыма навукоўцаў] // Бюлетэнь Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў. № 3, 2009. * Цыхун Г. [https://web.archive.org/web/20020719001015/http://arche.home.by/6-2000/cychu600.html Крэалізаваны прадукт — Трасянка як аб'ект лінгвістычнага даследавання] // ARCHE. № 6(11), 2000. == Спасылкі == * [http://www.pravapis.org/art_trasianka1.asp Вазьму ўрокі трасянкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041213050149/http://pravapis.org/art_trasianka1.asp |date=13 снежня 2004 }} * [http://svaboda.org/articlesfeatures/society/2006/1/A28D74F6-5343-465C-A271-2B9C9D42354E.html Трасянка як нацыянальны брэнд і крыніца натхнення] * [https://seveleu.com/drafts/trasianka Два прыклады трасянкі] {{Славянскія мовы}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Кантактныя мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Піджыны і крэольскія мовы]] n4aeqxhgdc3ot43zja9ljf42e5lcoby 0 10450 5131894 5084084 2026-04-25T08:26:05Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5131894 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Ліда |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі }} '''Лі́да'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Lida}}) — горад у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], адміністрацыйны цэнтр [[Лідскі раён|Лідскага раёна]], на рацэ [[Лідзея]] (басейн [[Нёман]]а). Вузел чыгунак і аўтадарог на [[Вільня|Вільню]], [[Баранавічы]], [[Гродна]], [[Маладзечна]]. == Назва == Назва Ліда ад назвы ракі Ліда ([[Лідзея]]), якая балцкага паходжання. У асяроддзі літоўскамоўных аўтахтонаў і тапонім, і гідронім засведчаны ў форме ''Lydà''. Гідранімічны корань *''lyd-'' звязаны з балцкім ''*laidas'' «склізкі, ліпкі, гладкі»<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 517.</ref>. Далей да індаеўрапейскага *(''s)leidh-'' «склізкі», ад карацейшага ''*lei-'' «склізкі, гладкі»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 662, 960—961.</ref>. Назвы такога тыпу — архаічныя, яны характарызавалі паверхню рачнога дна (магчыма, і паверхню берагоў). Значэнне назвы ракі Ліда можна перадаць як «Гладкая (дном)». == Гісторыя == Датай узнікнення Ліды лічаць [[1323]] год — пачатак узвядзення [[Лідскі замак|Лідскага замка]], вакол якога паступова вырас горад. Ліда належала непасрэдна вялікім князям [[Гедзімін]]у, [[Кейстут]]у, [[Альгерд]]у, [[Ягайла|Ягайлу]], [[Вітаўт]]у; у 1396—1399 гадах у Лідзе жыў беглы татарскі хан [[Тахтамыш]]. З 1384 неаднаразова падвяргалася нападам крыжакоў. У XV—XVI стагоддзях горад быў значным цэнтрам рамяства і гандлю, звязаны з [[Вільня]]й, [[Новагародак|Новагародкам]], [[Менск]]ам, [[Полацк]]ам. У гэты час горад складаўся з рыначнай плошчы і 4 вуліц, да яго прымыкала прадмесце Зарэчча. З 1568 года цэнтр [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1590 годзе атрымала [[магдэбургскае права]] і [[герб]]. З фундушоў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|касцёла і кляштара кармелітаў]] XVII стагоддзя вядома імя першага лідскага прыёра Эліяша Невяроўскага. З другой паловы XVII стагоддзя ў выніку войн з Расіяй і Швецыяй Ліда прыйшла ў заняпад, але з сярэдзіны XVIII стагоддзя пачалося гаспадарчае ажыўленне. З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр павета [[Слонімская губерня|Слонімскай губерні]], з 1797 года ўваходзіла ў [[Літоўская губерня|Літоўскую]], з 1801 года — [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] і з 1842 года — [[Віленская губерня|Віленскую]] губерні. У канцы XIX стагоддзя дзейнічалі бровары, гарбарныя і іншыя прадпрыемствы, пракладзена першая чыгуначная лінія. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Ліда была акупавана германскімі войскамі. Восенню 1918 года сфарміравалася Самаабарона Лідскай зямлі — польская ваенная арганізацыя<!--. Яе арганізаваў лейтенант Вацлаў Шукевіч--><ref name="Wyszczelski-1" />. Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне і вываду яе войск за ўладу змагаліся «[[Літоўская Тарыба]]», польскія легіянеры, бальшавікі, прадстаўнікі яўрэйскіх партый. 29 снежня 1918 года бальшавікі стварылі Часовы рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў сябе адзіным органам улады ў горадзе і павеце. Рэўком з дапамогай рабочых захапіў зброю, якая была закуплена «Тарыбай» і стварыў атрад міліцыі (100 чалавек). У рукі рэўкома перайшлі гарадская электрастанцыя, тэлефон, тэлеграф, чыгуначны вузел. У студзені 1919 польскія легіянеры падышлі да Ліды. Рэўком арганізаваў абарону горада. Вечарам 5 студзеня 1919 года ў горад уступіў перадавы атрад [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Легіянеры вымушаны былі адступіць. 10 студзеня ў Ліду ўвайшлі чырвонаармейцы 3-га Сядлецкага палка. Лідскі Часовы рэвалюцыйны камітэт быў прызнаны органам савецкай улады і пераўтвораны ў Лідскі павятовы ваенна-рэвалюцынны камітэт. Аднак 16 красавіка 1919 года войскі палякаў трыма калонамі пачалі наступ на Ліду. Пад іх націскам часці Чырвонай Арміі адыходзілі. 17 сакавіка бой распачаўся на вуліцах Ліды. Горад двойчы пераходзіў з рук у рукі. Былі забіты ці трапілі за краты многія актывісты савецкай улады<ref name="pamiać" />. Змаганне за Ліду завяршылася перамогай Польскага войска. Палякам удалося здабыць бальшавіцкі ваенны цягнік, некалькі іншых цягнікоў, шмат зброі і амуніцыі<!--. Бальшавікі пасля страты горада пачалі збягаць на ўсход. За німі паехала польская кавалерыя з 7 Полька Люблінскіх Уланаў маёра [[Януш Глугоўскі|Януша Глухоўскага]]. Палякі адрэзалі дарогу бальшавікам недалёка Ліпнішак, 24 км ад Ліды. Бальшавікі пацярпелі чарговую паразу, Польскае войска здабыла шмат ваенных рэсурсаў і ўзяла ваеннапалонных--><ref name="Wyszczelski-2" />. 7 чэрвеня 1919 года горад разам з усім Лідскім паветам увайшоў у склад [[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленскай акругі]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскай управы Усходніх земляў]] — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref name="DU" />. Вясной 1920 года Чырвоная Армія перайшла ў контрнаступленне. 17 ліпеня была занята Ліда. Улада ў горадзе і павеце перайшла ў рукі Лідскага павятовага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта. Войскі Польшчы перайшлі ў наступленне ў жніўні 1921 года. 30 верасня Чырвоная Армія вымушана была пакінуць Ліду. У 1921—1939 гадах горад у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр павета ў [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Найвялікшым прамысловым прадпрыемствам у Лідзе, маючым значэнне як вытворца гумовага абутку на цэлую Польшчу, была фабрыка «Ардаль», заснаваная ў 1929 годзе. Працавалі таксама іншыя прадпрыемствы: па вытворчасці сельскагаспадарчых прылад, вырабаў з дроту, гумы, вытворчасці піва і алею, дзейнічалі кафлярні, тартакі, пякарні. У 1930 годзе на прамысловых прадпрыемствах Ліды было занята каля 800 чалавек, з іх трэцюю частку складалі працаўнікі «Ардалю». З 1935 года выдаваўся рэгіянальны краязнаўчы штомесячнік «[[Ziemia Lidzka]]». [[Файл:Lida-Church.JPG|thumb|Крыжаўзвіжанскі касцёл]] З 1939 года разам з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларуссю]] далучана да [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года цэнтр Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] і горад абласнога падначалення. У Вялікую Айчынную вайну з 27 чэрвеня 1941 года па 9 ліпеня 1944 года горад акупіраваны нямецкімі войскамі, акупанты знішчылі ў горадзе і раёне 25,1 тыс. чалавек. Дзейнічала патрыятычнае падполле. З 20 верасня 1944 года Ліда цэнтр раёна ў складзе Гродзенскай вобласці. У пасляваенныя дзесяцігоддзі ў Лідзе пабудаваны новыя вялікія прамысловыя прадпрыемствы, з’явіліся новыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя, ішло інтэнсіўнае жыллёвае будаўніцтва. 21 кастрычніка 1968 года ў гарадскую мяжу ўключана вёска [[Навапрудцы]] [[Траццякоўскі сельсавет|Траццякоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 32 (1226).</ref>. == Клімат == <div style="max-width:75%">{{Клімат горада |Горад_род = Ліды |Крыніца = [https://meteolabs.by/бел/клімат/ліда/ Ліда Надвор'е і клімат] |Сту_а_макс = 11.5 |Лют_а_макс = 14.8 |Сак_а_макс = 19.7 |Кра_а_макс = 28.5 |Май_а_макс = 31.5 |Чэр_а_макс = 32.5 |Ліп_а_макс = 35.2 |Жні_а_макс = 35.3 |Вер_а_макс = 34.1 |Кас_а_макс = 26.4 |Ліс_а_макс = 17.0 |Сне_а_макс = 11.1 |Жыл__а_макс = 35.3 |Сту_а_мін = -30.7 |Лют_а_мін = -29.9 |Сак_а_мін = -24.7 |Кра_а_мін = -7.3 |Май_а_мін = -4.0 |Чэр_а_мін = 1.0 |Ліп_а_мін = 1.3 |Жні_а_мін = 3.7 |Вер_а_мін = -2.9 |Кас_а_мін = -8.1 |Ліс_а_мін = -19.2 |Сне_а_мін = -29.4 |Жыл__а_мін = -30.7 |Сту_сяр_макс = -1.7 |Лют_сяр_макс = -0.6 |Сак_сяр_макс = 4.7 |Кра_сяр_макс = 12.5 |Май_сяр_макс = 19.0 |Чэр_сяр_макс = 21.6 |Ліп_сяр_макс = 23.8 |Жні_сяр_макс = 23.2 |Вер_сяр_макс = 17.5 |Кас_сяр_макс = 10.8 |Ліс_сяр_макс = 4.1 |Сне_сяр_макс = -0.2 |Жыл__сяр_макс = 11.2 |Сту_сяр_мін = -7.2 |Лют_сяр_мін = -6.9 |Сак_сяр_мін = -3.3 |Кра_сяр_мін = 2.4 |Май_сяр_мін = 7.4 |Чэр_сяр_мін = 10.8 |Ліп_сяр_мін = 13.1 |Жні_сяр_мін = 12.0 |Вер_сяр_мін = 7.7 |Кас_сяр_мін = 3.4 |Ліс_сяр_мін = -0.8 |Сне_сяр_мін = -4.7 |Жыл__сяр_мін = 2.8 |Сту_сяр = -4.5 |Лют_сяр = -3.8 |Сак_сяр = 0.7 |Кра_сяр = 7.5 |Май_сяр = 13.2 |Чэр_сяр = 16.2 |Ліп_сяр = 18.5 |Жні_сяр = 17.6 |Вер_сяр = 12.6 |Кас_сяр = 7.1 |Ліс_сяр = 1.7 |Сне_сяр = -2.5 |Жыл__сяр = 7.0 |Сту_сяр_апад = 44.6 |Лют_сяр_апад = 40.1 |Сак_сяр_апад = 44.0 |Кра_сяр_апад = 35.4 |Май_сяр_апад = 67.7 |Чэр_сяр_апад = 69.6 |Ліп_сяр_апад = 83.9 |Жні_сяр_апад = 85.0 |Вер_сяр_апад = 63.8 |Кас_сяр_апад = 53.6 |Ліс_сяр_апад = 43.8 |Сне_сяр_апад = 50.7 |Жыл__сяр_апад = 682.2 |}} </div> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=350|height=128|type=rect|x=1897,1914,1921,1939,1972,1995,1999,2006,2009,2013,2018,2022 |y=8600,18000,13401,26257,49700,100700,100700,96500,95800,99400,101616,103479}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 8,6 тыс. чал (5553 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}). * '''XX стагоддзе''': 1914 год — 18 тыс. чал.; 1921 год — 13,4 тыс. чал.; 1939 год — 26257 чал.; 1972 год — 49,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 год — 100,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 100,7 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 96,5 тыс. чал.; 2009 год — 95,8 тыс. чал.; 2013 год — 99,4 тыс. чал.; 2015 год — 99&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 100&nbsp;443 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 101&nbsp;165 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 101 616 чал.; 2022 год — 103 479 чал.; 2024 год — 103 916 чал.; 2025 год — 103 262 чал. Нацыянальны склад (перапіс 1999, %): [[беларусы]] — 44,2, [[палякі]] — 38,3, [[рускія]] — 14,0, [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 2,6. Рэлігійны склад: [[праваслаўны]]я, [[каталік]]і. == Эканоміка == [[Файл:Гостиница Лида.jpg|thumb|Гасцініца «Ліда»]] Прадпрыемствы машынабудавання (ААТ «[[Лідсельмаш]]», ААТ «Лідаграпраммаш», [[Нёман (аўтазавод)|ААТ «Лідскія аўтобусы „Нёман“»]]), [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] (ААТ «[[Лідскае піва]]», ААТ «[[Лідскія харчовыя канцэнтраты]]», ААТ «Лідахлебапрадукт», ААТ «Лідскі малочна-кансервавы камбінат» і інш.), хімічнай (ААТ «[[Лакафарба]]»), дрэваапрацоўчай (Лідская мэблевая фабрыка), будаўнічых матэрыялаў (ААТ «Лідабудматэрыялы»), абутковай (ААТ «[[Лідская абутковая фабрыка]]») прамысловасці. Іншыя буйныя прамысловыя прадпрыемствы ў Лідзе: РУП «Завод „Оптык“», Лідскі завод электратэхнічных вырабаў, ЗП «Белтэкс-Оптык», ЗАТ «Белеўратара», ЗАТ «Каскад». Гасцініцы «Ліда», «Кантынент». Ліда — цэнтр [[турызм]]у нацыянальнага значэння. == Культура == * [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]]. * Народны тэатр. * Кінатэатр «Юбілейны». == Адукацыя == У горадзе 16 сярэдніх школ, гімназія, ліцэй, [[Лідскі каледж]], музвучылішча, 2 ПТВ. == Спорт == [[Файл:Ледовый дворец.JPG|thumb|Лядовы палац]] * Футбольны клуб «[[ФК Ліда|Ліда]]», заснаваны ў 1962 годзе, хатнія матчы праводзіць на стадыёне «Старт» (умяшчальнасць — 2960 месцаў) і стадыёне «Юнацтва» (умяшчальнасць — 2926 месцаў)<ref>{{cite web|url=http://fclida.by/stadion|title=Стадыёны ФК "Ліда"|publisher=Афіцыйны сайт ФК "Ліда"|date=|accessdate=2018-01-10}}</ref>. * Хакейны клуб «[[ХК Ліда|Ліда]]», заснаваны ў 2011 годзе, хатнія матчы праводзіць у Лідскім лядовым палацы (умяшчальнасць — 1000 месцаў)<ref>{{cite web|url=http://hclida.by/klub/istoriya/|title=Інфармацыя аб ХК "Ліда"|publisher=Афіцыйны сайт ХК "Ліда"|accessdate=2018-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126155007/http://hclida.by/klub/istoriya/|archivedate=26 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref>. == СМІ == * «Лідская газета», орган мясцовых улад. * Газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», недзяржаўнае выданне, уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», краязнаўчы, гісторыка-літаратурны часопіс. * «[[Ziemia Lidzka (1935)|Ziemia Lidzka]]», гістарычна-краязнаўчае выданне. * «Принеманские вести» == Славутасці == * [[Лідскі замак]] * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда)|Лідскі Крыжаўзвіжанскі касцёл]] (1765—1770) * Іосіфаўскі касцёл [[Піяры|піяраў]] (1797—1824, цяпер [[Свята-Міхайлаўскі сабор (Ліда)|Свята-Міхайлаўская царква]]) * Адміністрацыйны будынак (канец XIX стагоддзя) * [[Будынак друкарні (Ліда)|Будынак друкарні]] (канец XIX стагоддзя) * Будынак абутковай крамы (1904) * [[Комплекс будынкаў піваварнага завода «Лідскае піва»|Комплекс будынкаў піваварнага завода]] (1874—1912) * [[Свята-Георгіеўская царква (Ліда)|Свята-Георгіеўская царква]] (1875) * [[Будынак пошты (Ліда)|Будынак пошты]] (1935) * [[Курган Славы, Ліда|Курган Славы]] * [[Касцёл Святой Сям’і (Ліда)|Касцёл Святой Сям’і]] * [[Царква Усіх Святых (Ліда)|Царква Усіх Святых]] (2006) * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых» (Ліда)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых»]] === '''Помнікі''' === * [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Помнік Францыску Скарыну]] * [[Помнік Гедыміну (Ліда)|Помнік Гедыміну]] * Савецкім воінам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] * Ахвярам фашызму. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> Лідскія краявіды 15.jpg|Царква Усіх Святых Лідскія краявіды 26.jpg|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых» Lida-Castle3.JPG|Лідскі замак Лідскія краявіды 08.jpg||Касцёл Святой Сям’і </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Ліды}} {{Div col|2}} * [[Сяргей Львовіч Аганаў]] (нар. 1974) — беларускі скульптар. * [[Ірына Багдановіч]] (нар. 1956) — паэтэса і літаратуразнаўца. * [[Іван Антонавіч Бірыла|Іван Бірыла]] (1900—1945) — хірург. * [[Эдуард Антонавіч Вальчук|Эдуард Вальчук]] (нар. 1936) — прафесар медыцыны. * [[Стэфан Варшаўскі]] (1904—1989) — прафесар матэматыкі. * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў|Сяргей Васільеў]] — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны, ганаровы грамадзянін горада. * [[Стэфан Вітажэнец]] (1908—1994) — пілот, ас-знішчальнік у Другую сусветную вайну. * [[Канстанцін Горскі]] (1862—1909) — літаратурны крытык, паэт, мастацтвазнаўца. * [[Наталля Андрэеўна Зайцава|Наталля Зайцава]] (нар. 1954) — палітык. * [[Наталля Карэйва]] (нар. 1985) — спартсменка. * [[Самуэль Кастравіцкі]] (1902—1953) — ваенны дзеяч. * [[Валерый Мікалаевіч Курдзюкоў|Валерый Курдзюкоў]] — беларускі дыпламат. * [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Леанід Лаўрэш]] (нар. 1963) — пісьменнік, краязнавец. * [[Валерый Макарэвіч]] (нар. 1983) — футбаліст. * [[Аркадзь Мігдал]] (1911—1991) — фізік, акадэмік АН СССР. * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Міхаіл Мінкевіч]] (1919—1987) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[Сяргей Паліцевіч]] (нар. 1990) — футбаліст. * [[Эдуард Аляксандравіч Пальчыс|Эдуард Пальчыс]] (нар. 1990) — блогер і публіцыст, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. * [[Поля Ракса]] (нар. 1941) — кінаактрыса. * [[Сяргей Мікалаевіч Скрабец|Сяргей Скрабец]] (нар. 1963) — палітык. * [[Валерый Васільевіч Сліўкін|Валерый Сліўкін]] (нар. 1945) — географ, краязнаўца. * [[Рычард Смольскі]] (нар. 1945) — тэатразнаўца, педагог. * [[Станіслаў Суднік]] (нар. 1954) — пісьменнік, журналіст. * [[Галіна Флікоп-Світа]] (нар. 1984) — гісторык мастацтва. * [[Наталля Сцяпанаўна Чуйко|Наталля Чуйко]] (нар. 1948) — архітэктар. * [[Станіслаў Юхновіч]] (нар. 1923) — архітэктар, даследчык горадабудаўніцтва. {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Ліды]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="Wyszczelski-1">Lech Wyszczelski: Wstępna faza walk. W: Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. Warszawa: Bellona, 2010, ss. 47-48. ISBN 978-83-11-11934-5.</ref> <ref name="pamiać">Памяць... С. 139-140.</ref> <ref name="Wyszczelski-2">Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. С. 89−90</ref> <ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ліда||248—249}} * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 2004. * {{Крыніцы/ЭГБ|4|||362—363}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ліда|425}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/690/|ЛІДА}} * [http://lida.by/ Афіцыйны сайт Лідскага раённага выканаўчага камітэту] * [http://www.pawet.net/ Pawet. Ліда i Лідчына, гісторыя i культура] * [http://www.lida.info/ Lida.info — Інфармацыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126094718/http://lida.info/ |date=26 студзеня 2021 }} * [http://www.radzima.org/be/pub/1145_m/ Radzima.org] {{Лідскі раён}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ліда| ]] g07lmvjz7pcdnqc1vfbwcb9882uoqiw 5131898 5131894 2026-04-25T08:28:40Z JerzyKundrat 174 5131898 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Ліда |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі }} '''Лі́да'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Lida}}) — горад у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], адміністрацыйны цэнтр [[Лідскі раён|Лідскага раёна]], на рацэ [[Лідзея]] (басейн [[Нёман]]а). Вузел чыгунак і аўтадарог на [[Вільня|Вільню]], [[Баранавічы]], [[Гродна]], [[Маладзечна]]. == Назва == Назва Ліда ад назвы ракі Ліда ([[Лідзея]]), якая балцкага паходжання. У асяроддзі літоўскамоўных аўтахтонаў і тапонім, і гідронім засведчаны ў форме ''Lydà''. Гідранімічны корань *''lyd-'' звязаны з балцкім ''*laidas'' «склізкі, ліпкі, гладкі»<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 517.</ref>. Далей да індаеўрапейскага *(''s)leidh-'' «склізкі», ад карацейшага ''*lei-'' «склізкі, гладкі»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 662, 960—961.</ref>. Назвы такога тыпу — архаічныя, яны характарызавалі паверхню рачнога дна (магчыма, і паверхню берагоў). Значэнне назвы ракі Ліда можна перадаць як «Гладкая (дном)». == Гісторыя == Датай узнікнення Ліды лічаць [[1323]] год — пачатак узвядзення [[Лідскі замак|Лідскага замка]], вакол якога паступова вырас горад. Ліда належала непасрэдна вялікім князям [[Гедзімін]]у, [[Кейстут]]у, [[Альгерд]]у, [[Ягайла|Ягайлу]], [[Вітаўт]]у; у 1396—1399 гадах у Лідзе жыў беглы татарскі хан [[Тахтамыш]]. З 1384 неаднаразова падвяргалася нападам крыжакоў. У XV—XVI стагоддзях горад быў значным цэнтрам рамяства і гандлю, звязаны з [[Вільня]]й, [[Новагародак|Новагародкам]], [[Менск]]ам, [[Полацк]]ам. У гэты час горад складаўся з рыначнай плошчы і 4 вуліц, да яго прымыкала прадмесце Зарэчча. З 1568 года цэнтр [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1590 годзе атрымала [[магдэбургскае права]] і [[герб]]. З фундушоў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|касцёла і кляштара кармелітаў]] XVII стагоддзя вядома імя першага лідскага прыёра Эліяша Невяроўскага. З другой паловы XVII стагоддзя ў выніку войн з Расіяй і Швецыяй Ліда прыйшла ў заняпад, але з сярэдзіны XVIII стагоддзя пачалося гаспадарчае ажыўленне. З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр павета [[Слонімская губерня|Слонімскай губерні]], з 1797 года ўваходзіла ў [[Літоўская губерня|Літоўскую]], з 1801 года — [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] і з 1842 года — [[Віленская губерня|Віленскую]] губерні. У канцы XIX стагоддзя дзейнічалі бровары, гарбарныя і іншыя прадпрыемствы, пракладзена першая чыгуначная лінія. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Ліда была акупавана германскімі войскамі. Восенню 1918 года сфарміравалася Самаабарона Лідскай зямлі — польская ваенная арганізацыя<!--. Яе арганізаваў лейтенант Вацлаў Шукевіч--><ref name="Wyszczelski-1" />. Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне і вываду яе войск за ўладу змагаліся «[[Літоўская Тарыба]]», польскія легіянеры, бальшавікі, прадстаўнікі яўрэйскіх партый. 29 снежня 1918 года бальшавікі стварылі Часовы рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў сябе адзіным органам улады ў горадзе і павеце. Рэўком з дапамогай рабочых захапіў зброю, якая была закуплена «Тарыбай» і стварыў атрад міліцыі (100 чалавек). У рукі рэўкома перайшлі гарадская электрастанцыя, тэлефон, тэлеграф, чыгуначны вузел. У студзені 1919 польскія легіянеры падышлі да Ліды. Рэўком арганізаваў абарону горада. Вечарам 5 студзеня 1919 года ў горад уступіў перадавы атрад [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Легіянеры вымушаны былі адступіць. 10 студзеня ў Ліду ўвайшлі чырвонаармейцы 3-га Сядлецкага палка. Лідскі Часовы рэвалюцыйны камітэт быў прызнаны органам савецкай улады і пераўтвораны ў Лідскі павятовы ваенна-рэвалюцынны камітэт. Аднак 16 красавіка 1919 года войскі палякаў трыма калонамі пачалі наступ на Ліду. Пад іх націскам часці Чырвонай Арміі адыходзілі. 17 сакавіка бой распачаўся на вуліцах Ліды. Горад двойчы пераходзіў з рук у рукі. Былі забіты ці трапілі за краты многія актывісты савецкай улады<ref name="pamiać" />. Змаганне за Ліду завяршылася перамогай Польскага войска. Палякам удалося здабыць бальшавіцкі ваенны цягнік, некалькі іншых цягнікоў, шмат зброі і амуніцыі<!--. Бальшавікі пасля страты горада пачалі збягаць на ўсход. За німі паехала польская кавалерыя з 7 Полька Люблінскіх Уланаў маёра [[Януш Глугоўскі|Януша Глухоўскага]]. Палякі адрэзалі дарогу бальшавікам недалёка Ліпнішак, 24 км ад Ліды. Бальшавікі пацярпелі чарговую паразу, Польскае войска здабыла шмат ваенных рэсурсаў і ўзяла ваеннапалонных--><ref name="Wyszczelski-2" />. 7 чэрвеня 1919 года горад разам з усім Лідскім паветам увайшоў у склад [[Віленская акруга (ГУУЗ)|Віленскай акругі]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскай управы Усходніх земляў]] — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref name="DU" />. Вясной 1920 года Чырвоная Армія перайшла ў контрнаступленне. 17 ліпеня была занята Ліда. Улада ў горадзе і павеце перайшла ў рукі Лідскага павятовага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта. Войскі Польшчы перайшлі ў наступленне ў жніўні 1921 года. 30 верасня Чырвоная Армія вымушана была пакінуць Ліду. У 1921—1939 гадах горад у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр павета ў [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім ваяводстве]]. Найвялікшым прамысловым прадпрыемствам у Лідзе, маючым значэнне як вытворца гумовага абутку на цэлую Польшчу, была фабрыка «Ардаль», заснаваная ў 1929 годзе. Працавалі таксама іншыя прадпрыемствы: па вытворчасці сельскагаспадарчых прылад, вырабаў з дроту, гумы, вытворчасці піва і алею, дзейнічалі кафлярні, тартакі, пякарні. У 1930 годзе на прамысловых прадпрыемствах Ліды было занята каля 800 чалавек, з іх трэцюю частку складалі працаўнікі «Ардалю». З 1935 года выдаваўся рэгіянальны краязнаўчы штомесячнік «[[Ziemia Lidzka]]». [[Файл:Lida-Church.JPG|thumb|Крыжаўзвіжанскі касцёл]] З 1939 года разам з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларуссю]] далучана да [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года цэнтр Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] і горад абласнога падначалення. У Вялікую Айчынную вайну з 27 чэрвеня 1941 года па 9 ліпеня 1944 года горад акупіраваны нямецкімі войскамі, акупанты знішчылі ў горадзе і раёне 25,1 тыс. чалавек. Дзейнічала патрыятычнае падполле. З 20 верасня 1944 года Ліда цэнтр раёна ў складзе Гродзенскай вобласці. У пасляваенныя дзесяцігоддзі ў Лідзе пабудаваны новыя вялікія прамысловыя прадпрыемствы, з’явіліся новыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя, ішло інтэнсіўнае жыллёвае будаўніцтва. 21 кастрычніка 1968 года ў гарадскую мяжу ўключана вёска [[Навапрудцы]] [[Траццякоўскі сельсавет|Траццякоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 32 (1226).</ref>. == Клімат == <div style="max-width:75%">{{Клімат горада |Горад_род = Ліды |Крыніца = [https://meteolabs.by/бел/клімат/ліда/ Ліда Надвор'е і клімат] |Сту_а_макс = 11.5 |Лют_а_макс = 14.8 |Сак_а_макс = 19.7 |Кра_а_макс = 28.5 |Май_а_макс = 31.5 |Чэр_а_макс = 32.5 |Ліп_а_макс = 35.2 |Жні_а_макс = 35.3 |Вер_а_макс = 34.1 |Кас_а_макс = 26.4 |Ліс_а_макс = 17.0 |Сне_а_макс = 11.1 |Жыл__а_макс = 35.3 |Сту_а_мін = -30.7 |Лют_а_мін = -29.9 |Сак_а_мін = -24.7 |Кра_а_мін = -7.3 |Май_а_мін = -4.0 |Чэр_а_мін = 1.0 |Ліп_а_мін = 1.3 |Жні_а_мін = 3.7 |Вер_а_мін = -2.9 |Кас_а_мін = -8.1 |Ліс_а_мін = -19.2 |Сне_а_мін = -29.4 |Жыл__а_мін = -30.7 |Сту_сяр_макс = -1.7 |Лют_сяр_макс = -0.6 |Сак_сяр_макс = 4.7 |Кра_сяр_макс = 12.5 |Май_сяр_макс = 19.0 |Чэр_сяр_макс = 21.6 |Ліп_сяр_макс = 23.8 |Жні_сяр_макс = 23.2 |Вер_сяр_макс = 17.5 |Кас_сяр_макс = 10.8 |Ліс_сяр_макс = 4.1 |Сне_сяр_макс = -0.2 |Жыл__сяр_макс = 11.2 |Сту_сяр_мін = -7.2 |Лют_сяр_мін = -6.9 |Сак_сяр_мін = -3.3 |Кра_сяр_мін = 2.4 |Май_сяр_мін = 7.4 |Чэр_сяр_мін = 10.8 |Ліп_сяр_мін = 13.1 |Жні_сяр_мін = 12.0 |Вер_сяр_мін = 7.7 |Кас_сяр_мін = 3.4 |Ліс_сяр_мін = -0.8 |Сне_сяр_мін = -4.7 |Жыл__сяр_мін = 2.8 |Сту_сяр = -4.5 |Лют_сяр = -3.8 |Сак_сяр = 0.7 |Кра_сяр = 7.5 |Май_сяр = 13.2 |Чэр_сяр = 16.2 |Ліп_сяр = 18.5 |Жні_сяр = 17.6 |Вер_сяр = 12.6 |Кас_сяр = 7.1 |Ліс_сяр = 1.7 |Сне_сяр = -2.5 |Жыл__сяр = 7.0 |Сту_сяр_апад = 44.6 |Лют_сяр_апад = 40.1 |Сак_сяр_апад = 44.0 |Кра_сяр_апад = 35.4 |Май_сяр_апад = 67.7 |Чэр_сяр_апад = 69.6 |Ліп_сяр_апад = 83.9 |Жні_сяр_апад = 85.0 |Вер_сяр_апад = 63.8 |Кас_сяр_апад = 53.6 |Ліс_сяр_апад = 43.8 |Сне_сяр_апад = 50.7 |Жыл__сяр_апад = 682.2 |}} </div> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=350|height=128|type=rect|x=1897,1914,1921,1939,1972,1995,1999,2006,2009,2013,2018,2022 |y=8600,18000,13401,26257,49700,100700,100700,96500,95800,99400,101616,103479}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 8,6 тыс. чал (5553 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}). * '''XX стагоддзе''': 1914 год — 18 тыс. чал.; 1921 год — 13,4 тыс. чал.; 1939 год — 26257 чал.; 1972 год — 49,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 год — 100,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1999 год — 100,7 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 96,5 тыс. чал.; 2009 год — 95,8 тыс. чал.; 2013 год — 99,4 тыс. чал.; 2015 год — 99&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 100&nbsp;443 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 101&nbsp;165 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 101 616 чал.; 2022 год — 103 479 чал.; 2024 год — 103 916 чал.; 2025 год — 103 262 чал. Нацыянальны склад (перапіс 1999, %): [[беларусы]] — 44,2, [[палякі]] — 38,3, [[рускія]] — 14,0, [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] — 2,6. Рэлігійны склад: [[праваслаўны]]я, [[каталік]]і. == Эканоміка == [[Файл:Гостиница Лида.jpg|thumb|Гасцініца «Ліда»]] Прадпрыемствы машынабудавання (ААТ «[[Лідсельмаш]]», ААТ «Лідаграпраммаш», [[Нёман (аўтазавод)|ААТ «Лідскія аўтобусы „Нёман“»]]), [[Харчовая прамысловасць|харчовай]] (ААТ «[[Лідскае піва]]», ААТ «[[Лідскія харчовыя канцэнтраты]]», ААТ «Лідахлебапрадукт», ААТ «Лідскі малочна-кансервавы камбінат» і інш.), хімічнай (ААТ «[[Лакафарба]]»), дрэваапрацоўчай (Лідская мэблевая фабрыка), будаўнічых матэрыялаў (ААТ «Лідабудматэрыялы»), абутковай (ААТ «[[Лідская абутковая фабрыка]]») прамысловасці. Іншыя буйныя прамысловыя прадпрыемствы ў Лідзе: РУП «Завод „Оптык“», Лідскі завод электратэхнічных вырабаў, ЗП «Белтэкс-Оптык», ЗАТ «Белеўратара», ЗАТ «Каскад». Гасцініцы «Ліда», «Кантынент». Ліда — цэнтр [[турызм]]у нацыянальнага значэння. == Культура == * [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]]. * Народны тэатр. * Кінатэатр «Юбілейны». == Адукацыя == У горадзе 16 сярэдніх школ, гімназія, ліцэй, [[Лідскі каледж]], музвучылішча, 2 ПТВ. == Спорт == [[Файл:Ледовый дворец.JPG|thumb|Лядовы палац]] * Футбольны клуб «[[ФК Ліда|Ліда]]», заснаваны ў 1962 годзе, хатнія матчы праводзіць на стадыёне «Старт» (умяшчальнасць — 2960 месцаў) і стадыёне «Юнацтва» (умяшчальнасць — 2926 месцаў)<ref>{{cite web|url=http://fclida.by/stadion|title=Стадыёны ФК "Ліда"|publisher=Афіцыйны сайт ФК "Ліда"|date=|accessdate=2018-01-10}}</ref>. * Хакейны клуб «[[ХК Ліда|Ліда]]», заснаваны ў 2011 годзе, хатнія матчы праводзіць у Лідскім лядовым палацы (умяшчальнасць — 1000 месцаў)<ref>{{cite web|url=http://hclida.by/klub/istoriya/|title=Інфармацыя аб ХК "Ліда"|publisher=Афіцыйны сайт ХК "Ліда"|accessdate=2018-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126155007/http://hclida.by/klub/istoriya/|archivedate=26 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref>. == СМІ == * «[[Лідская газета]]», орган мясцовых улад. * Газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», недзяржаўнае выданне, уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», краязнаўчы, гісторыка-літаратурны часопіс. * «[[Ziemia Lidzka (1935)|Ziemia Lidzka]]», гістарычна-краязнаўчае выданне. * «Принеманские вести» == Славутасці == * [[Лідскі замак]] * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда)|Лідскі Крыжаўзвіжанскі касцёл]] (1765—1770) * Іосіфаўскі касцёл [[Піяры|піяраў]] (1797—1824, цяпер [[Свята-Міхайлаўскі сабор (Ліда)|Свята-Міхайлаўская царква]]) * Адміністрацыйны будынак (канец XIX стагоддзя) * [[Будынак друкарні (Ліда)|Будынак друкарні]] (канец XIX стагоддзя) * Будынак абутковай крамы (1904) * [[Комплекс будынкаў піваварнага завода «Лідскае піва»|Комплекс будынкаў піваварнага завода]] (1874—1912) * [[Свята-Георгіеўская царква (Ліда)|Свята-Георгіеўская царква]] (1875) * [[Будынак пошты (Ліда)|Будынак пошты]] (1935) * [[Курган Славы, Ліда|Курган Славы]] * [[Касцёл Святой Сям’і (Ліда)|Касцёл Святой Сям’і]] * [[Царква Усіх Святых (Ліда)|Царква Усіх Святых]] (2006) * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых» (Ліда)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых»]] === Помнікі === * [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Помнік Францыску Скарыну]] * [[Помнік Гедыміну (Ліда)|Помнік Гедыміну]] * Савецкім воінам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] * Ахвярам фашызму. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="5"> Лідскія краявіды 15.jpg|Царква Усіх Святых Лідскія краявіды 26.jpg|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Адшуканне загінулых» Lida-Castle3.JPG|Лідскі замак Лідскія краявіды 08.jpg||Касцёл Святой Сям’і </gallery></center> == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Ліды}} {{Div col|2}} * [[Сяргей Львовіч Аганаў]] (нар. 1974) — беларускі скульптар. * [[Ірына Багдановіч]] (нар. 1956) — паэтэса і літаратуразнаўца. * [[Іван Антонавіч Бірыла|Іван Бірыла]] (1900—1945) — хірург. * [[Эдуард Антонавіч Вальчук|Эдуард Вальчук]] (нар. 1936) — прафесар медыцыны. * [[Стэфан Варшаўскі]] (1904—1989) — прафесар матэматыкі. * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў|Сяргей Васільеў]] — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны, ганаровы грамадзянін горада. * [[Стэфан Вітажэнец]] (1908—1994) — пілот, ас-знішчальнік у Другую сусветную вайну. * [[Канстанцін Горскі]] (1862—1909) — літаратурны крытык, паэт, мастацтвазнаўца. * [[Наталля Андрэеўна Зайцава|Наталля Зайцава]] (нар. 1954) — палітык. * [[Наталля Карэйва]] (нар. 1985) — спартсменка. * [[Самуэль Кастравіцкі]] (1902—1953) — ваенны дзеяч. * [[Валерый Мікалаевіч Курдзюкоў|Валерый Курдзюкоў]] — беларускі дыпламат. * [[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш|Леанід Лаўрэш]] (нар. 1963) — пісьменнік, краязнавец. * [[Валерый Макарэвіч]] (нар. 1983) — футбаліст. * [[Аркадзь Мігдал]] (1911—1991) — фізік, акадэмік АН СССР. * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Міхаіл Мінкевіч]] (1919—1987) — грамадскі і дзяржаўны дзеяч Беларусі. * [[Сяргей Паліцевіч]] (нар. 1990) — футбаліст. * [[Эдуард Аляксандравіч Пальчыс|Эдуард Пальчыс]] (нар. 1990) — блогер і публіцыст, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. * [[Поля Ракса]] (нар. 1941) — кінаактрыса. * [[Сяргей Мікалаевіч Скрабец|Сяргей Скрабец]] (нар. 1963) — палітык. * [[Валерый Васільевіч Сліўкін|Валерый Сліўкін]] (нар. 1945) — географ, краязнаўца. * [[Рычард Смольскі]] (нар. 1945) — тэатразнаўца, педагог. * [[Станіслаў Суднік]] (нар. 1954) — пісьменнік, журналіст. * [[Галіна Флікоп-Світа]] (нар. 1984) — гісторык мастацтва. * [[Наталля Сцяпанаўна Чуйко|Наталля Чуйко]] (нар. 1948) — архітэктар. * [[Станіслаў Юхновіч]] (нар. 1923) — архітэктар, даследчык горадабудаўніцтва. {{Div col end}} == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Ліды]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="Wyszczelski-1">Lech Wyszczelski: Wstępna faza walk. W: Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. Warszawa: Bellona, 2010, ss. 47-48. ISBN 978-83-11-11934-5.</ref> <ref name="pamiać">Памяць... С. 139-140.</ref> <ref name="Wyszczelski-2">Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. С. 89−90</ref> <ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ліда||248—249}} * Памяць: Ліда. Лідскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / Рэдкал. В. Баранаў і інш. — Мн.: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 2004. * {{Крыніцы/ЭГБ|4|||362—363}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ліда|425}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/690/|ЛІДА}} * [http://lida.by/ Афіцыйны сайт Лідскага раённага выканаўчага камітэту] * [http://www.pawet.net/ Pawet. Ліда i Лідчына, гісторыя i культура] * [http://www.lida.info/ Lida.info — Інфармацыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126094718/http://lida.info/ |date=26 студзеня 2021 }} * [http://www.radzima.org/be/pub/1145_m/ Radzima.org] {{Лідскі раён}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ліда| ]] 9jj0lfy4gq7b0jydd20ww26kqby4b2c 0 10869 5131801 4888443 2026-04-25T03:42:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131801 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Драгічынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Драгічынскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Драгічын]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3898 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Драгі́чынскі сельсавет''' ({{lang-ru|Дрогичинский сельсовет}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Драгічын]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Старасельскі сельсавет''' у складзе Драгічынскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Стараселле (Драгічынскі раён)|Стараселле]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 20 мая 1958 года ў склад сельсавета з [[Вулькаўскі сельсавет (Драгічынскі раён)|Вулькаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Навікі (Драгічынскі раён)|Навікі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 5.</ref>. 8 сакавіка 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ліпнікаўскі сельсавет|Ліпнікаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. 27 ліпеня 1965 года ў сувязі з уключэннем вёскі Стараселле ў межы гарадскога пасёлка Драгічын сельсавет перайменаваны ў Драгічынскі, цэнтр перанесены ў гарадскі пасёлак (з 10 лістапада 1967 года — горад) Драгічын, таксама ў склад Драгічына ўключаны вёскі [[Броннае (Драгічынскі раён)|Броннае]] і [[Зарэчка (Старасельскі сельсавет)|Зарэчка]] Старасельскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Драгічынскага сельсавета было 18 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|19}}</ref>. 1 снежня 1975 года ў склад сельсавета з [[Закозельскі сельсавет|Закозельскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Нагор’е (Драгічынскі раён)|Нагор’е]] і [[Пярковічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 снежня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. 17 верасня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гутаўскі сельсавет|Гутаўскага сельсавета]] (вёскі [[Агдэмер]], [[Вавулічы]], [[Гутава]], [[Дробаты]], [[Сорацні]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0060248&p1=1 Решение Брестского областного совета депутатов № 307 от 17 сентября 2013 г. Об изменениях в административно-территориальном устройстве Дрогичинского района Брестской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 4025 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,6 % — [[беларусы]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (23 населеныя пункты) — 3898 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html Сельскія выканаўчыя камітэты Драгічынскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924023725/http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html |date=24 верасня 2008 }} {{Драгічынскі сельсавет}} {{Драгічынскі раён}} [[Катэгорыя:Драгічынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 9qv5vmdmj4tw2nzd187npih3meegwqk 0 10900 5131780 5099261 2026-04-24T22:49:20Z Plaga med 116903 5131780 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Воранаў}} '''Віта́ль Во́ранаў''' ({{ДН|18|3|1983}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі [[перакладчык]], [[пісьменнік|літаратар]], [[выдавец]], [[публіцыст]], даследчык традыцыйнай культуры і ўніверсітэцкі выкладчык. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску. Дзяцінства правёў у горадзе [[Глыбокае]]. Вучыўся ў сярэдняй школе № 2 (1991—1995). Скончыў пяць класаў глыбоцкай музычнай школы па спецыяльнасці [[фартэпіяна]] і тры класы па спецыяльнасці [[саксафон]]. У 1996 годзе разам з бацькамі пераехаў у [[Польшча|Польшчу]]. Атрымаў сярэднюю адукацыю і міжнародны дыплом у Першым прыватным ліцэі ў [[Познань|Познані]] (1999—2003). Выпускнік [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча|Універсітэта імя Адама Міцкевіча]] ў Познані і [[Універсітэт Масарыка|Універсітэта Масарыка]] ў [[Брно|Брне]]. Працаваў арганістам, а таксама быў вядучым аўтарскай праграмы на FM-радыё «Afera». == Асабістае жыццё == З’яўляецца грамадзянінам Беларусі, пастаянна пражывае на тэрыторыі Вялікапольскага ваяводства ў Польшчы. Удзельнічае ў культурным жыцці беларускай дыяспары як сузаснавальнік і старшыня арганізацыі, якая падтрымлівае дзейнасць мяншыні і культурныя ініцыятывы. == Культурніцкая і выдавецкая дзейнасць == Сузаснавальнік і старшыня [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], які арганізуе літаратурныя сустрэчы, канцэрты, адукацыйныя мерапрыемствы і міжкультурныя праекты. Заснавальнік выдавецтва «[[Белы крумкач]]», якое спецыялізуецца на выданні беларускай літаратуры і перакладаў. Адзін з рэдактараў літаратурнага часопіса «[[Паэтычныя Сшыткі]]» (Гнезна). Папулярызуе [[Беларуская дуда|беларускую дуду]] і займаецца даследаваннем традыцыйнай інструментальнай культуры. Праводзіць фальклорныя экспедыцыі, збірае вусныя сведчанні, займаецца аналізам канструкцыі і рэгіянальных разнавіднасцяў інструмента. == Даследаванні і фестывальная дзейнасць == Аўтар кніг, прысвечаных беларускай дударскай традыцыі. Выданне ''Дударская Глыбоччына'' змяшчае гісторыка-этнаграфічны агляд дударства Глыбоччыны і заснаванае на вусных успамінах, архіўных матэрыялах і палявых даследаваннях. Кніга ''Дудары Глыбоцкага краю'' прысвечаная асобам дудароў, лакальным выканаўчым традыцыям і канструктыўным асаблівасцям інструментаў рэгіёна. Працягвае працу над кнігай ''Дудары з-над Дзвіны і з Паазер’я'', прысвечанай дударскім традыцыям Паўночнай Беларусі. У 2017 годзе ініцыяваў і арганізаваў міжнародны фестываль «Дударскі рэй» у Глыбокім — сустрэчу прадстаўнікоў розных еўрапейскіх рэгіёнаў дударскай культуры, якая ўключала канцэрты, майстар-класы і адукацыйныя прэзентацыі. Выступае як дудар у розных музычных праектах, удзельнічае ў міжнародных фальклорных імпрэзах, дзе прадстаўляе беларускую традыцыю. == Літаратурная творчасць == У 2013 годзе ў часопісе «Паэтычныя Сшыткі» выйшаў зборнік апавяданняў «''Wielkie Księstwo Białoruś''» (''Вялікае княства Беларусь''). У 2014 годзе апублікаваў зборнік апавяданняў «''Шэптам''», заснаваны на матэрыялах фальклорных экспедыцыяў па [[Палессе|Палессі]] і [[Падляшша|Падляшшы]]. Кніга прысвечаная традыцыям народнай медыцыны, вуснай культуры і лакальным міфалагічным уяўленням. Кніга «''Шэптам''» увайшла ў шорт-ліст прэміі «Дэбют» імя Максіма Багдановіча за 2014 год у намінацыі «Проза». Аўтар прозы, эсэ і публіцыстычных артыкулаў, якія друкуюцца ў літаратурных часопісах і беларускай перыёдыцы. == Пераклады == Перакладае з [[Англійская мова|англійскай]], [[Чэшская мова|чэшскай]] і [[Польская мова|польскай]] моў. Сярод найбольш вядомых перакладаў: * «[[У чаканні Гадо]]» [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]]; * «[[Віня-Пых]]» [[Алан Мілн|Алана Мілна]]. Таксама ўдзельнічаў у стварэнні беларускамоўных версій тэкстаў для музычных праектаў. == Удзел у кіно і медыя == У 2023 годзе ўдзельнічаў у запісе саўндтрэка да польскага анімацыйнага фільма ''The Peasants'', выконваючы партыі беларускай дуды ў кампазіцыі ''Zapusty'' разам з музыкамі L.U.C. і Rebel Babel Film Orchestra; у межах гэтага праекта разам з сімфанічным аркестрам выступаў у Польскай нацыянальнай оперы ў Варшаве, а таксама на вялікіх канцэртных пляцоўках у Познані і ў амфітэатры ў Сопаце. Актыўна вядзе лічбавыя платформы, прысвечаныя дударскай традыцыі. Яго YouTube-канал змяшчае дзясяткі відэа з дэманстрацыяй інструментаў, інтэрв’ю і палявымі запісамі. Сярод праектаў — серыя «Breath of Europe», прысвечаная еўрапейскім разнавіднасцям дуды. Вядзе старонкі ў сацыяльных сетках, дзе публікуе матэрыялы пра канструкцыю інструментаў, традыцыйныя тэхнікі і палявыя даследаванні, у тым ліку відэа. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Выпускнік [[Універсітэт Масарыка|Універсітэта Масарыка]] ў Брне, дзе вывучаў ірландскую літаратуру, літаратуразнаўства і культурныя даследаванні. Падчас навучання займаўся міждысцыплінарнымі даследаваннямі на скрыжаванні літаратуры, фальклору і этнамузыкалогіі. У 2012—2013 гадах працаваў выкладчыкам у Southwestern College (Канзас, ЗША), дзе выкладаў курсы, прысвечаныя культуры і літаратуры Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Таксама супрацоўнічаў з [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча|Універсітэтам імя Адама Міцкевіча]] ў Познані як запрошаны выкладчык і лектар, чытаў курсы і праводзіў семінары па беларускай літаратуры, перакладзе і культурнай спадчыне. == Калекцыянаванне марак == Займаецца тэматычным калекцыянаваннем паштовых марак, прысвечаных выявам [[дудa|дуды]] і дударскай традыцыі. Ягоная калекцыя ўключае афіцыйна выпушчаныя паштовыя маркі розных краін свету, а таксама поўныя серыі, адзінкавыя выпускі і рэдкія тэматычныя выданні, звязаныя з традыцыйнымі музычнымі інструментамі. Калекцыя фарміруецца паводле крытэрыю наяўнасці выразнай выявы дуды ў асноўным дызайне маркі. Асобная ўвага надаецца рэгіянальным разнавіднасцям інструмента, іканаграфіі і кантэксту выпуску. Збор сістэматызаваны з улікам краіны, года выдання і тэматычнай серыі. Віталь Воранаў вядзе інвентарызацыю калекцыі і рыхтаваў дакументацыю для падачы заяўкі ў ''Кнігу рэкордаў Гінэса'' ў намінацыі найбуйнейшай калекцыі паштовых марак, прысвечаных дудам і дударам. У заяўцы ўлічваюцца толькі ўнікальныя, афіцыйна выдадзеныя і камерцыйна распаўсюджаныя паштовыя выпускі. Значную частку ягонага збору (каля паловы, якая не ўключалася ў заяўку) складаюць рэкламныя і вельмі рэдкія маркі, а таксама запалкавыя этыкеткі (філуменія), манеты і медалі, прадуктовыя цэтлікі, экслібрысы і іншыя прадметы, звязаныя з іканаграфіяй дударскай традыцыі. Калекцыя выкарыстоўваецца як даследчы матэрыял у вывучэнні візуальнай гісторыі дударскай традыцыі і яе прадстаўлення ў дзяржаўнай і міжнароднай філатэліі. == Дзейнасць == Дзейнасць Воранава адзначаецца ў кантэксце захавання і дакументавання беларускай дударскай традыцыі. Яго даследаванні заснаваныя на палявых матэрыялах, архіўных крыніцах і практычнай выканаўчай дзейнасці. Праекты, звязаныя з фестывальнай і выдавецкай працай, спрыяюць міжкультурным кантактам і папулярызацыі беларускай традыцыйнай музыкі ў міжнародным кантэксце. {{Rq|refless|sources|wikify}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Воранаў Віталь}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі фальклору]] [[Катэгорыя:Музыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філатэлісты Беларусі]] eyazvbfcvnhejt2sc5evvjacy4y9spm 0 10969 5131539 4888464 2026-04-24T13:15:10Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131539 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Забела}} '''Тодар Іванавіч Забела''' ([[сакавік]] {{ДН|||1896}}, пас. [[Чабусы]], Асавецкая воласць, [[Бабруйскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Любанскі раён]] — {{ДС|||1935}}, г. [[Елабуга]], [[Татарстан]]) — беларускі савецкі [[гісторыя|гісторык]], аўтар прац па гісторыі [[Беларусь|Беларусі]] эпохі [[феадалізм]]у. == Біяграфія == З заможнай шляхецкай сям’і [[Сякера (герб)|герба «Тапор»]]<ref name="yasynvash.by">[http://yasynvash.by/ru/articles/7/ Анатоль Статкевіч-Чабаганаў Забэлы герба «Тапор» //«Роднае слова». — 2010. — № 8]</ref>. Скончыў гімназію (1916). Навучаўся на медыцынскім факультэце ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце]], паздней на гісторыка-філалагічным факультэце. Ревалюцыйныя падзеі і полькая акупацыя не далі завяршыць навучання. Выкладаў лацінскую мову як рэпэтытар, працаваў Кіеўскім губернскім камітэце. Вярнуўшыся на Радзіму (1920) выкладаў у сельскай школе. Быў старшынёй культурна-гістарычнай секцыі краязнаўчага таварыства ў Магілёве, арганізоўваў драматычныя і антырэлігійныя гурткі, нават прымаў удзел у стварэнні калгасаў<ref name="yasynvash.by"/>. З 1921 у Мінску<ref>[[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // ЭГБ. — Том 3. — Мн.1996. — с.390</ref>. Скончыў педагагічны фак-т [[БДУ]] (1925)<ref>[[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 т. — Том 1. — Мн.2007. — с.636-537.</ref>. Аспірант, вучань [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]]. Першы з беларускіх гісторыкаў, хто падрабязна даследаваў [[феадалізм|феадальнае]] памесце і быт [[прыгон]]нага сялянства. Старшыня культурна-гістарычнай секцыі Магілёўскага таварыства БАН. Арыштаваны 24 ліпеня 1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». ''Яму [Фёдару Іванавічу] прыгадалі ўсё: і тое, што ён сын памешчыка і былы дваранін, і тое, што служыў у асабістым гетманскім канвоі ў Кіеве. Але самае галоўнае абвінавачванне заключалася ў арганізацыі Забэлам філіяла «Саюза вызвалення Беларусі» ў горадзе на Дняпры, што катэгарычна адмаўляў падсудны. Калі ў яго на допыце спыталі, што яму вядома пра [[нацыянал-дэмакрат]]аў, Фёдар Іванавіч адказаў:- Вядома мне наступнае: імкненне нацдэмакратаў нацыянальныя пытанні ставіць вышэй за класавыя, вывядзенне тэорыі самабытнасці, сцягванне аграрнай палітыкі партыі ў бок капіталізму, што адлюстравалася ў хутарызацыі і пасялкоўшчыне, ідэалізацыя мінулага Беларусі.''<ref name="yasynvash.by"/> Асуджаны «[[Тройка НКУС|тройкай]]» за «''шкодніцтва і антысавецкую агітацыю''» (ст.58/4, 7, 10, 11 КК РСФСР) да 5 гадоў высылкі ў г. [[Елабуга]]. Вызвалены 27 ліпеня 1935. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 10 ліпеня 1957. == Навуковая спадчына == # Дыпломная праца «Дворная гаспадарка на Беларусі ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] і быт падданага сялянства». # Артыкул «Панская гаспадарка на Беларусі і быт падданага сялянства ў другой палове XVIII стагоддзя» ([[1928]]). # Даследаванне «Землеўласнік і земляроб па Статуту Літоўскаму 1588 г.» (пад кір. Пічэты). # Сацыяльна-эканамічны нарыс «Месца Берасцейскае ў XVI стагоддзі» (1929). # Распрацоўваў тэму «Лівонія ў другой палове XVI стагоддзя», але быў рэпрэсаваны ([[1930]]), і больш яго працы не публікаваліся. У сваіх поглядах на сялянскую гаспадарку Беларусі 18 ст. быў пад уплывам [[Доўнар-Запольскі|Доўнар-Запольскага]], падтрымліваў думку таго пра заняпад эканомікі Беларусі ў той час, пра яе слабую сувязь з рынкам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // ЭГБ. — Том 3. — Мн.1996. — с.390 * [[Уладзімір Міхнюк]] Забела Тодар Іванавіч // Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 т. — Том 1. — Мн, 2007. — с.636-537. * [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіл Іофе]] Даследчык эпохі феадалізму // {{крыніцы/ПГКБ|1987|2}}. С.24—26. * [[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Эмануіл Іофе]] Даследчык эпохі феадалізму // Беларуская мінуўшчына. — 1996. — № 6. == Спасылкі == * [http://lists.memo.ru/d12/f498.htm Мемориал — списки жертв] * [https://www.istpravda.ru/bel/research/347/ К истории сталинских репрессий в БССР, Игорь Мельников, «Историческая правда»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131028081733/http://www.istpravda.ru/bel/research/347/ |date=28 кастрычніка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Забела Фёдар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любанскім раёне]] gszxcgir4i8shmjmbkii5gmzjwiserz 2 14670 5131944 5033596 2026-04-25T09:41:32Z Цирковой медведь 167171 Больш не адміністратар 5131944 wikitext text/x-wiki {{userlinks-rights|JerzyKundrat}} {{Babel|be|pl-4}} {{Удзельнік-даглядчык}} <!--{{Userbox/Удзельнік праекта|Беларускі тыдзень}}--><!--{{Інтарэсы:Гісторыя Беларусі}}--><!--{{Толькі разам}}--> == Спасылкі == {{Заданні для ўдзельнікаў}} * [http://rv-blr.com/dictionary/explanatory Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы] == Статыстыка == * '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' артыкулаў [[Беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFUSERS}}]]''' удзельнікаў (актыўныя [[Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]]) * 22 лістапада 2009 Беларуская Вікіпедыя паводле колькасці артыкулаў увайшла ў лік 70-ці самых вялікіх раздзелаў Вікіпедыі. * ліпень/жнівень 2010 Колькасць актыўных ўдзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 190. * студзень 2011 Колькасць актыўных ўдзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 212. * [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=bewiki_p&tlimit=15778800&uselang=ru Статыстыка адміністрацыйных дзеянняў] * [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org stats.wikimedia.org/v2] * [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org/contributing/top-editors/normal|table|last-month|~total|monthly stats.wikimedia.org/contributing] == Спроба == * [[Удзельнік:JerzyKundrat/Праект ГС|Праект ГС]] [[pl:Wikipedysta:JerzyKundrat]] htns1jdr6hajxx1cm219pwabn4fuacc 5131947 5131944 2026-04-25T09:43:55Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131944|5131944]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) 5131947 wikitext text/x-wiki {{userlinks-rights|JerzyKundrat}} {{Babel|be|pl-4}} <!--{{Удзельнік-адміністратар}}-->{{Удзельнік-даглядчык}} <!--{{Userbox/Удзельнік праекта|Беларускі тыдзень}}--><!--{{Інтарэсы:Гісторыя Беларусі}}--><!--{{Толькі разам}}--> == Спасылкі == {{Заданні для адміністратараў}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} * [http://rv-blr.com/dictionary/explanatory Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы] == Статыстыка == * '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' артыкулаў [[Беларуская мова|па-беларуску]] * '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFUSERS}}]]''' удзельнікаў (актыўныя [[Special:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]]) * 22 лістапада 2009 Беларуская Вікіпедыя паводле колькасці артыкулаў увайшла ў лік 70-ці самых вялікіх раздзелаў Вікіпедыі. * ліпень/жнівень 2010 Колькасць актыўных ўдзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 190. * студзень 2011 Колькасць актыўных ўдзельнікаў (перыяд 30 дзён) дасягнула 212. * [http://toolserver.org/~vvv/adminstats.php?wiki=bewiki_p&tlimit=15778800&uselang=ru Статыстыка адміністрацыйных дзеянняў] * [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org stats.wikimedia.org/v2] * [https://stats.wikimedia.org/v2/#/be.wikipedia.org/contributing/top-editors/normal|table|last-month|~total|monthly stats.wikimedia.org/contributing] == Спроба == * [[Удзельнік:JerzyKundrat/Праект ГС|Праект ГС]] [[pl:Wikipedysta:JerzyKundrat]] 2f590dvgjr3jhy4meo4ll05z2a55wd2 0 14681 5131619 4891652 2026-04-24T14:58:38Z ~2026-25147-15 167118 5131619 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора |альтэрнатыўнае = North Atlantic Treaty Organization ('''NATO''')<br />Organisation du traité de l’Atlantique nord ('''OTAN''') |лагатып = NATO flag.svg |шырыня_лагатыпа = 280px |подпіс = [[Сцяг НАТА]] |карта1 = North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |шырыня_карты1 = |легенда1 = Карта краін-членаў |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = {{Члены НАТА}} |тып_цэнтра = [[Штаб-кватэра]] |цэнтр = {{Сцяг Бельгіі}} [[Брусель]], [[Бельгія]] |тып = |мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[Французская мова|французская]] |пасада_кіраўніка1 = Генеральны сакратар |імя_кіраўніка1 = {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Марк Рутэ]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- … --> |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |заснавальнік1 = |падзея_заснаванні1 = |дата_заснаванні1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснаванні2 = |дата_заснаванні2 = <!-- … --> |заснавальнік6 = |падзея_заснаванні6 = |дата_заснаванні6 = [[4 красавіка]] [[1949]] |сайт = [http://www.nato.int/cps/ru/natolive/index.htm Афіцыйны сайт] |заўвага1 = |заўвага2 = |заўвага5 = }} '''Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора'''{{заўвага|Таксама ўжываюцца пераклады назвы са словамі «пакт», «альянс».}}, '''НАТА''' ({{lang-en|North Atlantic Treaty Organisation}}, NATO <= денег дадим не. Эту старую выблядь жидовскую недобитую расстрелять. Величайшие Соединенные Штаты Америки (U.S._Con) выходят из нацистской недобитой бляди. Цыган, жiдов, славян перевешать и сжечь заживо с семьями. Вражескую напижженную технику уничтожить. И массовый атомный удар по китаезам. Feuer! Los. Кто из цыганских побирушек будет выебываться => добивать бейсбольными битами до характерного визга. Go! Спутники продырявить и разможжить по орбите, провода перерезать, корабли утопить, летаки сбивать без предупреждения, концлагеря разгрузить до полного уничтожения нацменов. Германию главную побирушку срыть до котлована китайского , спутники прихлопнуть , жидомолельни взорвать и грохнуть десяток атомных электростанций и все реакторы , пиздануть по цупу в лосином острове . Осуществить!. ; таксама {{lang-fr|Organisation du traité de l'Atlantique nord}}, OTAN), ваенна-палітычная арганізацыя, у якую ўваходяць [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада]] і большасць краін [[Еўропа|Еўропы]] (уключаючы [[Турцыя|Турцыю]]), створаная на падставе [[Паўночнаатлантычны дагавор|Паўночнаатлантычнага дагавора (4 красавіка 1949, Вашынгтон)]]. Забяспечвае [[калектыўная абарона|калектыўную абарону]] краін-членаў. == Мэты дзейнасці == Мэты дзейнасці Паўночнаатлантычнага альянсу зацверджаныя ў Артыкуле 5 Паўночнаатлантычнага дагавора: ''Удзельнікі пагаджаюцца з тым, што ўзброеная атака супраць аднаго ці некалькіх з іх у Еўропе ці Паўночнай Амерыцы будзе расцэненая як атака супраць іх усіх. Адпаведна, яны пагаджаюцца ў выпадку такой агрэсіі кожны выканаць свае абавязкі па забеспячэнні калектыўнай бяспекі, аказаць дапамогу атакаванаму ці атакаваным удзельнікам разам з астатнімі ўдзельнікамі праз неабходныя для гэтага меры, уключаючы ваенныя, з мэтай падтрымання бяспекі ў паўночнаатлантычным рэгіёне.'' Дагавор не змяшчае звестак пра патэнцыйных ворагаў і канкрэтныя меры па калектыўнай абароне. Тым не менш, першапачаткова альянс ствараўся для супрацьстаяння пагрозе з боку [[СССР]] і камуністычнага блоку. Паводле дагавора, напад на адну краіну-ўдзельніка арганізацыі расцэньваўся як агрэсія супраць усіх краін НАТА. На шчасце, упершыню гэтае палажэнне спрацавала толькі ў [[2001]] годзе пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзей 11 верасня]]<ref>[http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm Statement by the North Atlantic Council]</ref>. == Дзяржавы-члены == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="12%" | дата ўступлення ! width="14%" |Краіна ! width="8%" |Пашырэнне ! width="55%" |Заўвага |- | rowspan="12" |4 красавіка 1949<br /> | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Бельгія]] | align="center" rowspan="12" |краіны-заснавальнікі |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Canada.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Канада]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Данія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Францыя]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Ісландыя]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Італія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Люксембург]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Нідэрланды]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Нарвегія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Партугалія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Вялікабрытанія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Злучаныя Штаты Амерыкі]] |- | rowspan="2" |18 лютага 1952<br /> | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Грэцыя]] | align="center" rowspan="2" |першае |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Турцыя]] |- | [[9 мая]] [[1955]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Германія]] | align="center" | другое |- | [[30 мая]] [[1982]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Іспанія]] | align="center" | трэцяе |- | rowspan="3" | [[12 сакавіка]] [[1999]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Чэхія]] | align="center" rowspan="3" | чацвёртае |У складзе Чэхаславакіі, былога члена Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Венгрыя]] |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Польшча]] |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | rowspan="7" | [[29 сакавіка]] [[2004]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Балгарыя]] | align="center" rowspan="7" | пятае |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Эстонія]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Латвія]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Літва]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Румынія]] |Былы член Варшаўскай дамовы з 1955 па 1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Славакія]] |У рамках Чэхаславакіі, членам Варшаўскага дагавора ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Славенія]] |У складзе Югаславіі, сябра Руху недалучэння ў гады 1945—1991.<br /> |- | rowspan="2" | 1 красавіка 2009 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Albania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Албанія]] | align="center" rowspan="2" | шостае |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1968.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Харватыя]] |- | 5 чэрвеня 2017 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Чарнагорыя]] | align="center" |сёмае |<br /> |- | 27 сакавіка 2020 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_North_Macedonia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Паўночная Македонія]] | align="center" |восьмае |<br /> |- | 4 красавіка 2023 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag of Finland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Фінляндыя]] | align="center" |дзявятае |<br /> |- | 7 сакавіка 2024 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Швецыя]] | align="center" |дзясятае |<br /> |} == Гісторыя == [[Файл:Map of NATO chronological.gif|thumb|300px|right|Ход пашырэння НАТА]] Антыгітлераўская кааліцыя [[СССР]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых краін распалася практычна адразу ж пасля перамогі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Былыя саюзнікі распачалі перадзел свету на сферы ўплыву і прыступілі да рэалізацыі мер па ваенна-палітычным замацаванні сваіх поспехаў. [[17 сакавіка]] [[1948]] пяць заходнееўрапейскіх дзяржаў — [[Бельгія]], Вялікабрытанія, [[Люксембург]], [[Нідэрланды]] і [[Францыя]] — падпісалі [[Брусельскі пакт|Брусельскі дагавор]], на падставе якога стварылі субрэгіянальную сістэму калектыўнай абароны — [[Заходнееўрапейскі саюз]]. Паралельна ім СССР і сацыялістычныя краіны [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] заключылі паміж сабой дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе. Заходнееўрапейцы пайшлі далей і пачалі абмеркаванне з ЗША і [[Канада]]й праекта Паўночнаатлантычнага ваенна-палітычнага альянсу, запрасіўшы да ўдзелу ў гэтым працэсе шэраг іншых краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] — [[Данія|Данію]], [[Ісландыя|Ісландыю]], [[Італія|Італію]], [[Нарвегія|Нарвегію]] і [[Партугалія|Партугалію]]. Перамовы завяршыліся падпісаннем у [[Вашынгтон]]е [[4 красавіка]] [[1949]] [[Паўночнаатлантычны дагавор|дагавора]] паміж гэтымі дванаццаццю дзяржавамі. У [[1952]] да яго далучыліся [[Грэцыя]] і [[Турцыя]], у [[1955]] — [[ФРГ]] (у [[1990]] — дзеянне дагавора пашырылася на тэрыторыю былой [[ГДР]]), у [[1982]] — [[Іспанія]], у [[1999]] — [[Венгрыя]], [[Польшча]], [[Чэхія]], у [[2004]] — [[Балгарыя]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Румынія]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Эстонія]], у [[2009]] — [[Албанія]], [[Харватыя]], у [[2017]] — [[Чарнагорыя]], у [[2020]] — [[Паўночная Македонія]]. Перамовы аб магчымым далучэнні вядуцца з [[Грузія]]й, [[Сербія]]й, [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцэгавінай]], [[Украіна]]й. 18 мая 2022 года прадстаўнікі [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Швецыя|Швецыі]] перадалі ў штаб-кватэру НАТА афіцыйныя заяўкі на далучэнне да Альянсу. 4 красавіка 2023 года Фінляндыя стала 31-м членам НАТА. СССР у [[1954]] прапанаваў сябе ў якасці магчымага ўдзельніка НАТА дзеля захавання міру і адзінства ў Еўропе, але члены арганізацыі адкінулі савецкую ініцыятыву. У выніку ў [[1955]] СССР са сваімі ўсходнееўрапейскімі саюзнікамі, каб зменшыць пагрозу з боку аб’яднанага Захаду, стварылі [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыю Варшаўскага дагавора]]. У [[1958]] НАТА сутыкнулася з першым вялікім унутраным крызісам. Прэзідэнт Францыі [[Шарль дэ Голь]] выступіў супраць гегемоніі ЗША ў справах Заходняй Еўропы. У прыватнасці, ён крытыкаваў асаблівыя адносіны ЗША і Вялікабрытаніі, прапанаваўшы замест гэтага аформіць трохбаковы дырэктарат з роўнымі палітычнымі правамі Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША. Атрымаўшы адмову, дэ Голь пачаў вывад сваёй краіны з НАТА. У наступныя гады штаб-кватэра НАТА і камандаванне аб’яднанымі ўзброенымі сіламі НАТА ў Еўропе былі пераведзены з [[Парыж]]а адпаведна ў [[Брусель]] і [[Монс]] (Бельгія), амерыканскія вайсковыя базы на французскай тэрыторыі былі закрытыя, Францыя распачала ўласную праграму стварэння ядзернай зброі і пакінула (часова, з [[1966]] па [[1995]]) ваенную арганізацыю НАТА. У [[1974]] з ваеннай арганізацыі НАТА выйшла Грэцыя, пратэстуючы супраць турэцкага ўварвання на [[Кіпр]] (вярнулася ў [[1980]]). Ва ўмовах блокавага супрацьстаяння, калі на ўліку была кожная краіна, выкарыстоўваліся любыя магчымасці для пашырэння альянсу: інтэгравалі ў НАТА дэнацыфікаваную Заходнюю Германію і постфранкісцкую Іспанію, вялі работу з нейтральнымі краінамі з мэтай пераканаць іх адмовіцца ад свайго статусу. Комплекс сакрэтных аперацый вайсковых і палітычных разведак краін НАТА па падрыхтоўцы партызанаў на выпадак савецкай акупацыі паставіў пад кантроль палітычнае і грамадскае жыццё шэрагу краін Заходняй Еўропы, у прыватнасці не дапусціў прыход да ўлады левых сіл у Італіі ([[аперацыя «Гладыё»]]). НАТА з самага пачатку праектавалася для ўдзелу ў глабальнай міжблокавай вайне, адпаведна былі адбудаваны яе палітычная і ваенная структуры. На практыцы выкарыстоўваліся асобныя магчымасці НАТА (пераважна, абмен развед’інфармацыяй) пры вырашэнні яе членамі менш маштабных задач ([[Фалклендская вайна]], [[Паўночнаірландскі канфлікт]] і г.д.). Шматлікія ж непаразуменні і спрэчкі паміж членамі НАТА вырашаліся без яе ўдзелу (у двухбаковым парадку ці пры пасрэдніцтве [[ААН]]), што пацвярджае характар НАТА як арганізацыі менавіта калектыўнай абароны, а не калектыўнай бяспекі. На працягу «[[Халодная вайна|халоднай вайны]]» асноўным праціўнікам НАТА была Арганізацыя Варшаўскага дагавора. Ліквідацыя апошняй у [[1991]] прывяла да т. зв. «крызісу ідэнтычнасці», звязанага з пошукам абгрунтавання патрэбы захоўваць арганізацыю, з якога яна выйшла ў сярэдзіне 1990-х, умяшаўшыся ў [[Югаслаўскія войны]], спачатку пад эгідай ААН, а потым самастойна. == Узброеныя сілы == Усе члены НАТА маюць узброеныя сілы, толькі [[Ісландыя]] не мае рэгулярнай арміі (аднак мае ахову ўзбярэжжа і невялікі атрад салдат для міратворчых аперацый). Тры дзяржавы-члены маюць [[Ядзерная зброя|ядзерную зброю]]: [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Юрыдычная прырода == Сутнаснае прызначэнне НАТА — забеспячэнне бяспекі дзяржаў-членаў ва ўсіх сферах у адпаведнасці з [[Асноўныя прынцыпы міжнароднага права|асноўнымі прынцыпамі міжнароднага права]]. Фундаментальны прынцып дзейнасці арганізацыі — супрацоўніцтва і ўзаемадзеянне суверэнных дзяржаў, заснаванае на непадзельнасці бяспекі. НАТА падтрымлівае т. зв. трансатлантычную сувязь, пры якой бяспека Паўночнай Амерыкі непасрэдна звязана з бяспекай Еўропы. З прававога пункту гледжання, НАТА — [[Міжнародная арганізацыя#Міжнародныя міжурадавыя арганізацыі|міжнародная міжурадавая арганізацыя]]. Узяўшы за аснову дактрынальнае азначэнне міжнароднай арганізацыі як аб’яднання [[Дзяржава|дзяржаў]], створанага на падставе [[Міжнародны дагавор|міжнароднага дагавора]] для выканання пэўных мэт, якое мае адпаведную сістэму [[Органы дзяржаўнай улады|органаў]], валодае правамі і абавязкамі, адрознымі ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, і заснаванае ў адпаведнасці з [[Міжнароднае права|міжнародным правам]], можна, такім чынам, гаварыць аб наступных пяці прыкметах, якія складаюць паняцце міжнароднай арганізацыі з юрыдычнага погляду: дагаворная аснова; наяўнасць пэўных мэт; адпаведная арганізацыйная структура; самастойныя правы і абавязкі; заснаванне ў адпаведнасці з міжнародным правам. 1. Дагаворная аснова (канвенцыйны базіс) Паўночнаатлантычнага альянсу прадстаўлена [[Паўночнаатлантычны дагавор|Вашынгтонскім дагаворам 1949]] і чатырнаццаццю пагадненнямі — 1952 (два), 1955, 1980, 1999 (тры) і 2004 (сем пагадненняў) гадоў — аб далучэнні Грэцыі, Турцыі, ФРГ, Іспаніі, Венгрыі, Польшчы, Чэхіі, Балгарыі, Латвіі, Літвы, Румыніі, Славакіі, Славеніі і Эстоніі да НАТА. Суб’ектамі дагавора з’яўляюцца дзяржавы. Гэта вызначае юрыдычную прыроду міжнароднай арганізацыі, сведчыць аб яе міждзяржаўным характары, адрозніваючы тым самым ад [[Міжнародная арганізацыя#Міжнародныя няўрадавыя (недзяржаўныя, грамадскія) арганізацыі|міжнародных няўрадавых арганізацый]]. 2. Наяўнасць пэўных мэт — важная прыкмета ў вызначэнні правамернага характару міжнароднай арганізацыі, яе арганізацыйнай структуры, кампетэнцыі, якой надзеленая арганізацыя. НАТА стваралася, каб аб’яднаць намаганні краін-членаў для калектыўнай абароны і захавання міру і бяспекі. Заключаны ў адпаведнасці са [[Статут Арганізацыі Аб'яднаных Нацый (26 чэрвеня 1945, Сан-Францыска)|Статутам ААН]] Паўночнаатлантычны пакт ставіць перад НАТА і мэты Аб’яднаных Нацый, зафіксаваныя ў прэамбуле і арт. 1 Статута: вызваліць наступныя пакаленні ад бедстваў вайны, пацвердзіць веру ў асноўныя правы чалавека і ў роўнасць правоў вялікіх і малых нацый, стварыць умовы, пры якіх могуць захоўвацца справядлівасць і павага да абавязацельстваў, што вынікаюць з дагавораў і іншых крыніц міжнароднага права, садзейнічаць сацыяльнаму прагрэсу і паляпшэнню ўмоў жыцця пры большай волі, ажыццяўляць міжнароднае супрацоўніцтва ў вырашэнні міжнародных праблем эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і гуманітарнага характару, падтрымліваць міжнародны мір і бяспеку і з гэтай мэтай прадпрымаць эфектыўныя калектыўныя меры для прадухілення і спынення пагрозы міру і падаўлення актаў агрэсіі ці іншых парушэнняў міру. 3. Як правіла, аснову сістэмы органаў міжнароднай арганізацыі складаюць наступныя віды органаў: 1) вышэйшы, 2) выканаўчы, 3) адміністрацыйны, 4) спецыяльныя камітэты і камісіі. Структура НАТА не адпавядае гэтай сістэме, характэрнай для большасці сучасных міжнародных арганізацый, і больш нагадвае сістэму органаў ААН з яе галоўнымі і дапаможнымі органамі. Дагавор устанаўлівае стварэнне Савета і дапаможных органаў, з якіх першым будзе створаны Камітэт абароны. Такім чынам, Савет (Паўночнаатлантычны савет) — вышэйшы орган НАТА. У выканаўчым органе, які закліканы кіраваць арганізацыяй паміж сесіямі вышэйшага органа, НАТА не мае патрэбы. Паняцце сесійнасці тут умоўнае, таму што ёсць магчымасць збіраць прадстаўнікоў дзяржаў-членаў у любы момант (пры тым, што і ў звычайных умовах яны сустракаюцца не радзей за адзін раз на тыдзень). Функцыі, якія, як правіла, выконваюць выканаўчыя органы, — забеспячэнне эфектыўнасці дзейнасці міжнароднай арганізацыі, ажыццяўленне сувязі з дзяржавамі-членамі і іншымі міжнароднымі арганізацыямі, складанне бюджэту арганізацыі, падрыхтоўка павесткі дня пасяджэнняў вышэйшага органа і разгляд пытанняў персаналу — у асноўным перададзены Міжнароднаму сакратарыяту НАТА. Між тым, у большасці міжнародных арганізацый сакратарыят — орган адміністрацыйны. 4. НАТА мае самастойныя правы і абавязкі, адрозныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў. Ва ўстаноўчым акце міжнароднай арганізацыі асобныя артыкулы адрасаваны непасрэдна дзяржавам-членам, іншыя — міжнароднай арганізацыі, у асобе яе органаў. У арт. 8 Вашынгтонскага дагавора абвешчана, што <blockquote>«''кожны бок, які дамаўляецца, заяўляе, што ні адно з міжнародных пагадненняў, якія маюць у цяперашні час сілу, паміж ім і любым іншым бокам, які дамаўляецца, не знаходзіцца ў супярэчнасці з палажэннямі гэтага дагавора, і абавязваецца не прымаць ніякага міжнароднага абавязацельства, якое супярэчыць гэтаму дагавору''».</blockquote> Арт. 9 дагавора, наадварот, звернуты непасрэдна да арганізацыі: <blockquote>«''Савет створыць такія дапаможныя органы, якія могуць аказацца неабходнымі, у прыватнасці, ён неадкладна створыць Камітэт абароны, які будзе рэкамендаваць меры для прымянення артыкулаў 3 і 5''».</blockquote> Магчымасць міжнароднай арганізацыі мець самастойныя правы і абавязкі, асобныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, фарміруе арганізацыю як [[Суб’ект міжнароднага права|суб’екта міжнароднага права]], які валодае сваёй прававой воляй і правы якога непасрэдна звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Да такіх правоў належаць права на заключэнне міжнародных пагадненняў, права на прывілеі і імунітэты, права на прадстаўніцтва і іншыя правы, звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Вонкава міжнародная арганізацыя, у тым ліку і НАТА, выступае самастойна, як адзінае цэлае, прадстаўленае генеральным сакратаром арганізацыі. 5. Пад заснаваннем ў адпаведнасці з міжнародным правам разумеецца правамерны характар міжнароднай арганізацыі, неабходнасць адпаведнасці яе статута і дзейнасці агульнапрызнаным прынцыпам і [[Норма міжнароднага права|нормам міжнароднага права]] і, перш за ўсё, нормам jus cogens у сэнсе арт. 53 [[Венская канвенцыя аб праве міжнародных дагавораў, 1969|Венскай канвенцыі аб праве міжнародных дагавораў 1969]]. Лічыцца, што імператыўнымі нормамі jus cogens з’яўляюцца прынцыпы Статута ААН, а Паўночнаатлантычны пакт у цэлым тэкстуальна сумяшчальны са Статутам ААН. У той жа час, не адпавядаюць главе VIII Статута ААН палажэнні Вашынгтонскага дагавора аб яго тэрытарыяльнай сферы дзеяння: некалькі кантынентаў і велізарныя прасторы Сусветнага акіяна. НАТА таксама не выконвае арганізацыйна-прававых мер, якія накладаюцца на яе, як на рэгіянальную арганізацыю ў адпаведнасці з главой VIII, але працягвае настойваць на гэтым статусе, каб мець магчымасць ажыццяўляць прымусовыя дзеянні адносна іншых дзяржаў, як у выпадку з легітымацыяй агрэсіі НАТА супраць Югаславіі. == Арганізацыйная структура == * '''Паўночнаатлантычны савет''' ({{lang-en|The North Atlantic Council}}, NAC), вышэйшы палітычны орган НАТА, складаецца з пастаянных прадстаўнікоў (у рангу пасла) усіх краін-членаў, якія праводзяць пасяджэнні як мінімум раз на тыдзень. Савет таксама збіраецца на міністэрскім і на вышэйшым узроўнях, але, у любым выпадку, ён мае аднолькавыя паўнамоцтвы ў прыняцці рашэнняў, незалежна ад узроўню, на якім гэта было зроблена. Рашэнні прымаюцца на аснове кансэнсусу. Старшынствуе на пасяджэннях Генеральны сакратар НАТА. Савет — адзіны орган, стварэнне якога прама прадугледжана тэкстам Паўночнаатлантычнага дагавора. Савет надзелены паўнамоцтвамі ўтвараць дадатковыя органы. Так былі створаны камітэты і планавыя групы для забеспячэння работы Савета і падрыхтоўкі рэкамендацый ў спецыяльных галінах. Пытанні, якія разглядае Савет, датычацца ўсіх аспектаў дзейнасці арганізацыі і, звычайна, засноўваюцца на дакладах і рэкамендацыях, якія рыхтуюцца па запыту Савета ніжэйшымі камітэтамі. Пытанні таксама могуць быць паднятыя нацыянальнымі пастаяннымі прадстаўнікамі ці Генеральным сакратаром. * '''Камітэт планавання абароны''' ({{lang-en|Defence Planning Committee}}, DPC), палітыка-ваенны орган НАТА, звычайна складаецца з пастаянных прадстаўнікоў усіх краін-членаў акрамя Францыі, і як мінімум двойчы на год склікаецца на ўзроўні міністраў абароны і разглядае пытанні, звязаныя з сумесным абарончым планаваннем. Камітэт планавання абароны забяспечвае кіраванне ваеннымі структурамі НАТА і, у межах сваёй кампетэнцыі, мае тыя функцыі і паўнамоцтвы, што і Паўночнаатлантычны савет ў межах яго кампетэнцыі. * '''Група ядзернага планавання''' ({{lang-en|Nuclear Planning Group}}, NPG), асноўны орган для кансультацый па ўсіх пытаннях, што адносяцца да ролі ядзерных сіл у палітыцы бяспекі і абароны НАТА. У групе ўдзельнічаюць усе краіны-члены, за выключэннем Францыі. Ісландыя ўдзельнічае як назіральнік. Група, як правіла, збіраецца два разы на год на ўзроўні міністраў абароны, звычайна разам з Камітэтам планавання абароны, а таксама на ўзроўні паслоў — па меры неабходнасці. * '''Генеральны сакратар''' ({{lang-en|The Secretary General}}), вышэйшая службовая асоба НАТА. Ён адказвае за арганізацыю і кіраўніцтва працэсам кансультацый і выпрацоўкі рашэнняў у Паўночнаатлантычным альянсе. Узначальвае пасяджэнні Паўночнаатлантычнага савета, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання, іншых галоўных камітэтаў. Ён дзейнічае як галоўны афіцыйны прадстаўнік ({{lang-en|principal spokesman}}) арганізацыі ў яе знешніх стасунках. Генеральнаму сакратару падпарадкаваны Міжнародны сакратарыят. З 2004 пасаду Генеральнага сакратара займае Яап дэ Хооп Схефер (Нідэрланды). Пад непасрэдным кіраўніцтвам Генеральнага сакратара знаходзяцца '''Кабінет''' ({{lang-en|Private Office}}) і '''Адміністрацыя''' ({{lang-en|Office of the Secretary General}}) '''Генеральнага сакратара'''. Кабінет дапамагае Генеральнаму сакратару і яго намесніку (які кіруе шэрагам рабочых груп) па ўсіх аспектах іх працы. У яго штаце знаходзяцца юрысконсульт і спецыяльны саветнік па справах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Адміністрацыя Генеральнага сакратара складаецца з Выканаўчага сакратарыята, Упраўлення інфармацыі і прэсы і Службы бяспекі НАТА. '''Выканаўчы сакратарыят''' ({{lang-en|Executive Secretariat}}) забяспечвае функцыянаванне Савета НАТА, Савета Еўра-атлантычнага партнёрства, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і ўсіх структур, утвораных вышэйназванымі органамі. На Выканаўчы сакратарыят ускладзена і адміністрацыйнае забеспячэнне праграмы «Партнёрства дзеля міру». '''Упраўленне інфармацыі і прэсы''' ({{lang-en|Office of Information and Press}}) складаецца са '''Службы СМІ''' ({{lang-en|Press and Media Service}}) і '''Інфармацыйнай службы''' ({{lang-en|Information Service}}). Дырэктар Упраўлення ўзначальвае таксама '''Камітэт па інфармацыі і культурных сувязях''' ({{lang-en|the Committee on Information and Cultural Relations}}). '''Служба бяспекі НАТА''' ({{lang-en|NATO Office of Security}}) каардынуе і ажыццяўляе палітыку ўнутранай бяспекі НАТА. Дырэктар службы — галоўны саветнік Генеральнага сакратара па пытаннях бяспекі і старшыня '''Камітэта НАТА па бяспецы''' ({{lang-en|NATO Security Committee}}). Ён кіруе '''Службай бяспекі штаб-кватэры''' і адказвае за ўсеагульную бяспеку ў блоку. * '''Міжнародны сакратарыят''' ({{lang-en|International Staff}}) забяспечвае дзейнасць Савета НАТА і яго камітэтаў. Міжнародны сакратарыят складаецца з Адміністрацыі Генеральнага сакратара, пяці аддзелаў (палітычны, планавання і палітыкі абароны, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння абароны, інфраструктуры і планавання выкарыстання цывільных службаў пры надзвычайным становішчы, па навуцы і навакольным асяроддзі), кіраўніцтва справамі і кабінета фінансавага кантралёра. Кожны з аддзелаў узначальваецца памочнікам генеральнага сакратара. Акрамя таго, Міжнародны сакратарыят — гэта некалькі цывільных агенцтваў і арганізацый, размешчаных у розных краінах-членах. Гэтыя арганізацыі працуюць па спецыяльных кірунках, такіх як камунікацыі ці тылавое забеспячэнне. Персанал Міжнароднага сакратарыята набіраецца непасрэдна арганізацыяй альбо па накіраваннях ўрадаў краін-членаў тэрмінам на тры — чатыры гады. Супрацоўнікі міжнароднага сакратарыята адказныя перад Генеральным сакратаром і абавязваюцца захоўваць поўную лаяльнасць арганізацыі на ўвесь час знаходжання на пасадзе. * '''Ваенны камітэт''' ({{lang-en|Military Committee}}), вышэйшы ваенны орган НАТА, дае палітычным уладам блока рэкамендацыі па ваенных пытаннях дзейнасці ў зоне адказнасці НАТА, забяспечвае Галоўнаму камандаванню НАТА магчымасць выканання сваіх функцый. Знаходзіцца пад палітычным кіраўніцтвам Паўночнаатлантычнага савета і Камітэта планавання абароны, а калі закранаюцца ядзерныя пытанні, то і Групы ядзернага планавання. Камітэт складаецца з начальнікаў штабоў кожнай краіны-члена (у тым ліку, і Францыі, якая да 1996 года была прадстаўлена вайсковай місіяй у Ваенным камітэце). Ісландыя не мае ўзброеных сіл, але можа быць прадстаўлена цывільнай асобай. Начальнікі штабоў сустракаюцца не радзей, як два разы на год. У астатні час краіны прадстаўлены нацыянальнымі ваеннымі прадстаўнікамі, што прызначаюцца начальнікамі штабоў. * '''Інтэграваная вайсковая структура''' ({{lang-en|Integrated Military Structure}}) знаходзіцца пад палітычным кантролем і бягучым кіраўніцтвам вышэйшага ўзроўню. Яе прызначэнне — у забеспячэнні арганізацыйных рамак абароны тэрыторый краін-членаў ад знешніх пагроз. Яна ўключае ў сябе сетку вайсковага камандавання, што пакрывае ўсю Паўночнаатлантычную зону. НАТА мае два галоўныя цэнтры камандавання — '''Саюзнае камандаванне аб’яднаных ўзброеных сіл у Еўропе''' ({{lang-en|Supreme Allied Commander Europe}}, SACEUR), размешчанае ў так званым '''ШЭЙПе''' ({{lang-en|SHAPE — Supreme Headquarters Allied Powers Europe}}), непадалёку ад Монса (Бельгія), і '''Саюзнае камандаванне аб’яднаных узброеных сіл у зоне Атлантычнага акіяна''' ({{lang-en|Supreme Allied Commander Atlantic}}, SACLANT) у Норфалку (штат Вірджынія, ЗША). Існуе таксама '''Рэгіянальная стратэгічная група Канады—ЗША''' ({{lang-en|Canada—U.S. Regional Planning Group}}, CUSRPG), размешчаная ў Арлінгтоне (ЗША), якой даручана каардынаваць планаванне абароны Паўночнай Амерыкі. * '''Міжнародны ваенны штаб''' ({{lang-en|International Military Staff}}) забяспечвае дзейнасць Ваеннага камітэта і арганізуе выкананне яго рашэнняў. Супрацоўнікі Міжнароднага ваеннага штаба маюць такі ж статус у арганізацыі, як і супрацоўнікі Міжнароднага сакратарыята, але падпадаюць пад адміністрацыйную ўладу начальніка штаба альбо кіраўніка самастойнага агенцтва НАТА, у якім яны непасрэдна працуюць. Начальнік Міжнароднага ваеннага штаба выбіраецца Ваенным камітэтам і можа быць прадстаўніком любой краіны, але мець адрознае грамадзянства ад старшыні Ваеннага камітэта. У арганізацыйным плане Міжнародны ваенны штаб падраздзяляецца на наступныя аддзелы: разведкі, планавання і палітыкі, аперацый, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, сувязі і сістэм інфармацыі, узбраенняў і стандартызацыі. Пры начальніку Міжнароднага ваеннага штаба створаны '''Сітуацыйны цэнтр НАТА''' ({{lang-en|NATO Situation Centre}}), прызначаны дапамагаць Паўночнаатлантычнаму савету, Камітэту планавання абароны і Ваеннаму камітэту ў выкананні імі сваіх функцый у крызісныя перыяды. Цэнтр кругласутачна назірае за палітычным, ваенным і эканамічным станам у сферах, якія цікавяць НАТА, наглядае і абслугоўвае сістэмы сувязі НАТА, забяспечвае магчымасці для хуткай арганізацыі кансультацый і камандных дзеянняў падчас перыядаў напружанасці. Пасля абвешчаных пасля студзеньскага 1994 саміту ініцыятыў Паўночнаатлантычны савет заснаваў некалькі дадатковых структур, якія дапамагаюць НАТА у выкананні яе новых задач. '''Камітэт палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру»''' ({{lang-en|Political-Military Steering Committee on Partnership for Pease}}, PMSE) з’яўляецца важнейшым рабочым форумам «Партнёрства». Ён збіраецца ў розных канфігурацыях: гэта і сустрэчы з асобнымі краінамі-партнёрамі, і з усімі краінамі —ўдзельніцамі Савета Еўра-атлантычнага партнёрства. '''Сумесны камітэт па праблеме распаўсюджвання зброі''' ({{lang-en|Joint Committee on Proliferation}}, JCP) распрацоўвае супольную палітыку ў галіне распаўсюджвання ўзбраенняў і з’яўляецца палітычным форумам для кансультацый па гэтай праблеме. '''Часовая група каардынавання палітыкі''' ({{lang-en|Provisional Policy Coordination Group}}, PPCG) працуе над праблемай падтрымання міру і над тым, як павысіць эфектыўнасць НАТА ў гэтай галіне, распрацоўвае канцэпцыю аб’яднаных тактычных войскаў. Група адказвае за супрацоўніцтва з Заходнееўрапейскім Саюзам. * Большасць з арганізацыйных структур НАТА размешчана ў яе штаб-кватэры. '''Штаб-кватэра НАТА''' ({{lang-en|the NATO Headquarters}}) у Бруселі з’яўляецца палітычным цэнтрам Альянсу і пастаянным месцам знаходжання Паўночнаатлантычнага савета. Тут размяшчаюцца пастаянныя прадстаўніцтвы дзяржаў-членаў, Генеральны сакратар і Міжнародны сакратарыят, нацыянальныя вайсковыя прадстаўніцтвы, старшыня Ваеннага камітэта і Міжнародны вайсковы штаб і шмат якіх агенцтваў НАТА. Каля 4 тысяч чалавек працуюць у штаб-кватэры НАТА на поўнай стаўцы. З іх больш за 2000 — члены нацыянальных прадстаўніцтваў пры НАТА. Прыкладна тысячу чалавек налічвае Міжнародны сакратарыят і да 500 — Міжнародны ваенны штаб. * У дадатак да апісаных вышэй камандных структур існуе шэраг ваенных агенцтваў, даследчых і навучальных устаноў, падпарадкаваных Ваеннаму камітэту або вярхоўным галоўнакамандуючым. '''Дарадчая група па аэракасмічных даследаваннях''' ({{lang-en|Advisory Group for Aerospace Research and Development}},AGARD) была ўтворана ў [[1952]] для спрыяння распрацоўкам і абмену інфармацыяй у галіне аэракасманаўтыкі паміж краінамі НАТА. Штаб-кватэра AGARD знаходзіцца ў Парыжы. '''Ваеннае агенцтва па стандартызацыі''' ({{lang-en|Military Agency for Standartisation}}, MAS), галоўнае ваеннае агенцтва па стандартызацыі ў НАТА. Створана ў [[Лондан]]е ў [[1951]] з мэтай садзеяння аператыўнай, працэдурнай і матэрыяльна-тэхнічнай стандартызацыі сярод членаў НАТА дзеля надання войскам Альянсу большай эфектыўнасці ў сумесных аператыўных мерапрыемствах. З [[1970]] размяшчаецца ў штаб-кватэры НАТА у Бруселі. '''Кансультацыйны камітэт НАТА па ваеннай электроніцы''' ({{lang-en|NATO Electronic Warfare Advisory Committee}}, NEWAС) заснаваны ў 1966. Закліканы павысіць магчымасці электронных службаў НАТА падчас баявых дзеянняў. Аналізуе прагрэс, дасягнуты на нацыянальным узроўні і ў інтэграцыйных вайсковых структурах наконт магчымасцей вайсковага электроннага забеспячэння. NEWAC складаецца з прадстаўнікоў кожнай краіны-члена НАТА і вярхоўных галоўнакамандуючых. '''Вучэбная група НАТА''' ({{lang-en|NATO Training Group}}, NTG) аб’ядноўвае ўсе намаганні ў рамках НАТА па трэніроўках і вучэннях на шматнацыянальнай аснове, спрыяе правядзенню трэніровак і вучэнняў сярод краін-членаў. '''Камітэт кіраўнікоў ваенна-медыцынскіх служб краін НАТА''' ({{lang-en|Committee of the Chiefs of Military Medical Services in NATO}}, COMEDS), таксама вядомы як EUROMED. Складаецца з вышэйшых ваенна-медыцынскіх чыноўнікаў краін-членаў, дзейнічае як цэнтр па развіцці, каардынацыі і кансультаванні Ваеннага камітэта ў гэтай галіне. '''Метэаралагічная група Ваеннага камітэта''' ({{lang-en|Military Committee Meteorogical Group}}, MCMG) дае спецыяльныя парады Ваеннаму камітэту ў сферы метэаралогіі, дапамагае яму ў выпрацоўцы адпаведнай палітыкі і тэхнікі. Шэсць спецыялізаваных '''агенцтваў па тэлекамунікацыях, сістэмах сувязі і інфарматыцы''' ({{lang-en|Military Telecommunications and Communications and Information Systems (CIS) Agencies}}) забяспечваюць вайсковы камітэт экспертнай падтрымкай у гэтай галіне ваеннай тэхнікі. Паміж сабой яны спецыялізуюцца на камунікацыйнай і камп’ютэрнай бяспецы (ACCSA), лініях сувязі (ALLA), радыёчастотах (ARFA), тактычных сродках сувязі (ATCA), узаемасувязі баз даных (ADSIA), марской сувязі (ANCA). Размяшчаюцца ў Бруселі, за выключэннем ANCA, месцазнаходжанне якога — Лондан. '''Тэхнічны цэнтр Вярхоўнага галоўнакамандавання аб’яднанымі войскамі ў Еўропе''' ({{lang-en|SHAPE Technical Centre}}) размяшчаецца ў [[Гаага|Гаазе]] і працуе пад палітычным кіраўніцтвам Вярхоўнага галоўнакамандуючага аб’яднанымі ўзброенымі сіламі ў Еўропе (SACEUR). Задача цэнтра заключаецца ў тэхнічнай дапамозе ШЭЙПу і ў правядзенні даследаванняў для аб’яднанага камандавання ў Еўропе. Сфера інтарэсаў тэхнічнага цэнтра: гатоўнасць войскаў і вайсковых структур, новыя тэхналогіі ўзбраенняў, камандаванне і кантроль (інфарматызацыя і аўтаматызацыя гэтых працэсаў), інжынерныя сістэмы і аператыўная дапамога. '''Цэнтр падводных даследаванняў Вярхоўнага галоўнакамандуючага войскамі ў зоне Атлантыкі''' ({{lang-en|SACLANT Undersea Research Centre}}, SACLANTCEN) створаны ў 1959 каля [[Спецыя (горад)|Спецыі]] ў Італіі і афіцыйна стаў структурай НАТА ў [[1963]]. Распрацоўвае парады SACLANT у галіне барацьбы з падводнымі лодкамі і мінамі. Праводзіць і акіянаграфічныя даследаванні. У 1996 пачало працу агенцтва па нагляду за навуковым і тэхналагічным працэсам у Альянсе — '''Арганізацыя па даследаваннях і тэхналогіях''' ({{lang-en|Research and Technology Organisation}}, R&TO). Створаная для больш паспяховага кіраўніцтва даследчымі праграмамі ў рамках ужо існуючых '''Дарадчай групы па аэракасмічных даследаваннях''' (AGARD) і '''Групы абарончых даследаванняў''' ({{lang-en|Defence Research Group}}, DRG), R&TO кіруецца '''Саветам''' ({{lang-en|R&T Board}}), які, у сваю чаргу, замяніў сабой органы кіравання AGARD і DRG. Савет каардынуе абмен навуковай інфармацыяй паміж краінамі-членамі. Складаныя сістэмы навукова-даследчых супольнасцей краін прадстаўленыя трыма элементамі: урадавая, прамысловая і акадэмічная навука ў галіне абароны. НАТА валодае трыма навучальнымі ўстановамі. '''Абарончы каледж НАТА''' ({{lang-en|NATO Defence College}}) заснаваны ў Парыжы ў [[1951]], пераведзены ў 1966 у [[Рым]]. Рыхтуе афіцэраў і цывільны персанал для заняцця ключавых пастоў у НАТА і нацыянальных адміністрацыях. '''Школа НАТА''' ({{lang-en|NATO (SHAPE) School}}), размешчаная ў [[Оберамергау]] ў Германіі, — адзін з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі ваенных і цывільных спецыялістаў для службы ў НАТА. Створаная ў [[1953]], у 1966 перайшла пад аператыўны кантроль SACEUR. З 1953 падрыхтоўку ў школе прайшлі больш як 50 000 афіцэраў і цывільных асоб. Кожны год каля 6 тысяч слухачоў наведваюць курсы па спецыяльнасцях: ядзерная, біялагічная і хімічная абарона, вайсковая электроніка, камандаванне і кантроль, мабільныя войскі, шматнацыянальныя войскі, падтрыманне міру, ахова навакольнага асяроддзя, крызіснае кіраванне. '''Школа сродкаў сувязі і інфармацыйных сістэм''' ({{lang-en|NATO Communicatians and Information Systems (CIS) School}}) забяспечвае ўзмоцненую падрыхтоўку цывільнага і ваеннага персаналу перад накіраваннем іх на працу ў камунікацыйныя і інфармацыйныя службы НАТА. Размяшчаецца школа на базе італьянскіх ВПС у Лаціне. == Механізм супрацоўніцтва == Усе краіны-члены НАТА у поўнай меры ўдзельнічаюць на палітычным узроўні супрацоўніцтва ў рамках Альянсу і ўсе аднолькава прынялі на сябе абавязкі, што ўтрымліваюцца ў арт. 5 Паўночнаатлантычнага дагавора і сімвалізуюць непадзельнасць іх бяспекі, а менавіта, што напад на адну ці некалькі краін разглядаецца як напад на ўсе краіны-члены. Ніводная краіна-член НАТА не павінна спадзявацца толькі на свае ваенна-палітычныя намаганні і эканамічныя рэсурсы. Роўнасць бяспекі краін-членаў — у адсутнасці залежнасці паміж ёй і тымі нацыянальнымі вайсковымі магчымасцямі, што ўкладзеныя ў агульную стабільнасць. Спосаб функцыянавання НАТА забяспечвае ўлік патрэбнасцей краін-членаў ў адпаведнасці з іх становішчам у арганізацыі. Так, Ісландыя, не маючы ўзброеных сілаў, прадстаўлена ў ваенных органах НАТА цывільным прадстаўніком. Францыя, застаючыся паўнавартым членам арганізацыі і яе палітычных структур, выйшла ў 1966 з інтэграванай вайсковай структуры НАТА, не ўдзельнічала ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. Рэгулярныя кантакты з ваеннымі структурамі НАТА ажыццяўляліся праз французскую ваенную місію пры Ваенным камітэце, а таксама праз удзел у асобных галінах супрацоўніцтва (сродкі сувязі, узбраенні, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і г.д.). З 1995 Францыя аднавіла работу ў Камітэце планавання абароны і Ваенным камітэце, але адносіны з інтэграванай вайсковай структурай НАТА не змяніліся: яны працягваюць рэгулявацца двухбаковымі пагадненнямі. Іспанія ўдзельнічае ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. У адпаведнасці з вынікамі нацыянальнага рэферэндуму 1986, Іспанія не ўдзельнічае ў інтэграванай вайсковай структуры НАТА, але прымае ўдзел у калектыўным абарончым планаванні. Дамоўленасці аб вайсковай каардынацыі дазваляюць іспанскім войскам супрацоўнічаць з іншымі саюзнымі войскамі ў спецыяльных галінах, застаючыся пры гэтым за межамі інтэграванай вайсковай структуры. У [[1996]] іспанскі парламент пагадзіўся з рашэннем урада аб пераходзе да поўнага ўдзелу Іспаніі ў аб’яднанай вайсковай структуры НАТА. Усе без выключэння краіны НАТА удзельнічаюць у працы Камітэта палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру» і іншых групах, што дзейнічаюць па праграмах Савета еўра-атлантычнага партнёрства і «Партнёрства дзеля міру». Адрозненні паміж краінамі-членамі НАТА могуць таксама быць вынікам геаграфічнага, палітычнага, ваеннага або канстытуцыйнага становішча. Так, удзел Нарвегіі і Даніі ў ваенных планах НАТА абмяжоўваецца нацыянальным заканадаўствам, па якім немагчыма размяшчэнне ядзернай зброі і замежных войскаў на іх нацыянальнай тэрыторыі ў мірны час. Выпрацоўка палітыкі НАТА і падрыхтоўка канкрэтных мерапрыемстваў ажыццяўляецца на падставе рэгулярных узаемных кансультацый краін-членаў. Такія кансультацыі могуць мець некалькі форм: * аднабаковае прадастаўленне інфармацыі кім-небудзь з удзельнікаў; * двухбаковы ці шматбаковы інфармацыйны абмен; * апавяшчэнне іншых удзельнікаў аб рашэннях, прынятых на нацыянальным узроўні (у тым ліку з мэтай атрымаць ухваленне з боку партнёраў); * папярэдняе паведамленне аб падрыхтоўваемых акцыях; * папярэднія кансультацыі з мэтай узгаднення паралельных дзеянняў, якія будуць ажыццяўляцца кожным з удзельнікаў індывідуальным чынам; * кансультацыі з мэтай выпрацоўкі такіх рашэнняў, якія павінны прымацца ці ажыццяўляцца на калектыўнай аснове. Рэгулярныя кансультацыі па палітычных пытаннях таксама маюць месца ў рамках Савета еўра-атлантычнага партнёрства і пры сустрэчах Паўночнаатлантычнага савета і палітычных камітэтаў з партнёрамі па супрацоўніцтву — дзяржавамі, якія не з’яўляюцца членамі НАТА. Галоўнымі форумамі НАТА для інтэнсіўных кансультацый падчас перыядаў палітычнай напружанасці з’яўляюцца Паўночнаатлантычны савет і Камітэт планавання абароны пры падтрымцы Ваеннага камітэта і палітычных камітэтаў. Стабільнасць камунікацыйнага працэсу забяспечвае Сітуацыйны цэнтр НАТА, які круглыя суткі падтрымлівае сувязь са сталіцамі дзяржаў-членаў НАТА і галоўнакамандуючымі войскамі НАТА. == Месца і роля ў свеце == === Трансфармацыя НАТА === [[Лонданскі саміт НАТА 1990]], [[Рымскі саміт НАТА 1991]], [[Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1991]], [[Савет еўра-атлантычнага партнёрства]], [[Праграма «Партнёрства дзеля міру»]], [[Вашынгтонскі саміт НАТА 1999]], [[Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1999]]. === Аперацыі НАТА === {{main|Аперацыі НАТА}} * Аперацыі [[1992]]—[[1993]] у былой Югаславіі: нагляд ваенна-марскімі сіламі за выкананнем эмбарга ў Адрыятыцы, усталяванага ў адпаведнасці з рэзалюцыяй № 787 Савета Бяспекі ААН; кантроль зоны, забароненай для палётаў над Босніяй і Герцэгавінай, забяспечаны самалётамі НАТА, у адпаведнасці з рэзалюцыяй № 781 Савета Бяспекі ААН. * Авіяўдары па пазіцыях войскаў баснійскіх сербаў вакол [[Сараева]], [[Гораждзе]], [[Біхач]]а, абстрэл аэрадрома Удбіна ў [[Рэспубліка Сербская Краіна|Сербскай Краіне]] ў [[1994]]—1995. [[Аперацыя «Абдуманая сіла»]] ({{lang-en|Deliberate Force}}). * Ажыццяўленне ваеннага аспекту мірнага дагавора па Босніі [[1995]] у рамках шматнацыянальных «выканаўчых» сіл ({{lang-en|Implementation Force}}, IFOR): аперацыя «Сумесная спроба» ({{lang-en|Joint Endeavour}}) снежань 1995 — снежань 1996. * Стабілізацыйныя сілы ({{lang-en|Stabilisation Force}}, SFOR). * Аперацыя «Саюзная сіла» ({{lang-en|Operation Allied Force}}) супраць Югаславіі ў 1999 з мэтай завяршэння [[Косаўская вайна|Косаўскай вайны]]. * Аперацыі пасля [[11 верасня]] [[2001]] ({{lang-en|Operation Eagle Assist, Operation Active Endeavour}}). Ваенная прысутнасць НАТА ў [[Афганістан]]е ў рамках Міжнародных сіл па забеспячэнню бяспекі ({{lang-en|International Security Assistance Force}}, ISAF) з [[2003]]. === Узаемадзеянне з іншымі арганізацыямі === [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]], [[Еўрапейскі Саюз]], [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы]], [[Савет Еўропы]]. == Адносіны з Рэспублікай Беларусь == {{main|Беларусь і НАТА}} Развіццё поўнамаштабнага супрацоўніцтва з НАТА — адзін з прыярытэтаў знешняй палітыкі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Наша дзяржава ўдзельнічае ў Савеце еўра-атлантычнага партнёрства з 1992 (да 1997 — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва), у праграме «Партнёрства дзеля міру» — з 1995. Удзел у мерапрыемствах Навуковай праграмы НАТА беларускія вучоныя бяруць з 1993. Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры НАТА адкрыта ў [[1998]]. Супрацоўніцтва Беларусі і НАТА вядзецца па наступных асноўных кірунках: адпрацоўка ўзаемадзеяння пры ліквідацыі надзвычайных сітуацый, кіраванне крызіснымі сітуацыямі, моўная падрыхтоўка афіцэраў, ваенная адукацыя, дэмакратычны кантроль над узброенымі сіламі, планаванне і правядзенне аперацый па падтрыманні міру, ваенная геаграфія, гуманітарнае размініраванне, меры палітычнага і ваеннага характару, скіраваныя супраць распаўсюджання ядзернай, бактэрыялагічнай і хімічнай зброі, планаванне, арганізацыя і кіраванне нацыянальнымі праграмамі ў галіне абарончых даследаванняў і тэхналогія, стралковая зброя і лёгкія ўзбраенні. Вясной 1999 Беларусь асудзіла [[Аперацыя «Саюзная сіла»|агрэсію супраць Югаславіі]] і часова прыпыніла адносіны з НАТА, пазней яны былі адноўлены ў поўным аб’ёме. Восенню 2001 Беларусь аказала некаторую практычную дапамогу НАТА пры падрыхтоўцы міжнароднай антытэрарыстычнай ваеннай аперацыі ў Афганістане. У сакавіку 2011 года ў Беларусі заснаваны [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], які скіраваны на еўраатлантычную інтэграцыю Беларусі шляхам ажыццяўлення праектаў у вобласці інфармацыйнага забеспячэння суб’ектаў грамадства Беларусі <ref>[http://prezes.blog.tut.by/2011/04/28/sovet-evroatlanticheskogo-sotrudnichestva-seas/ Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307185728/http://prezes.blog.tut.by/2011/04/28/sovet-evroatlanticheskogo-sotrudnichestva-seas/ |date=7 сакавіка 2014 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Асноўны саюзнік па-за НАТА]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nato.int Афіцыйны сайт НАТА] {{НАТА}} {{Знешняя палітыка ЗША}} {{Халодная вайна}} {{Міжнародная ўлада}} {{Міжнароднае права}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:НАТА| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА|*]] tr5civckya7an3vi5rxcrn7fnkfklgk 5131634 5131619 2026-04-24T15:49:04Z Hanylka 41646 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-25147-15|~2026-25147-15]]) і адноўлена версія 4891652, зробленая Artsiom91: Вандалізм 5131634 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора |альтэрнатыўнае = North Atlantic Treaty Organization ('''NATO''')<br />Organisation du traité de l’Atlantique nord ('''OTAN''') |лагатып = NATO flag.svg |шырыня_лагатыпа = 280px |подпіс = [[Сцяг НАТА]] |карта1 = North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg |шырыня_карты1 = |легенда1 = Карта краін-членаў |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = {{Члены НАТА}} |тып_цэнтра = [[Штаб-кватэра]] |цэнтр = {{Сцяг Бельгіі}} [[Брусель]], [[Бельгія]] |тып = |мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[Французская мова|французская]] |пасада_кіраўніка1 = Генеральны сакратар |імя_кіраўніка1 = {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Марк Рутэ]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- … --> |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |заснавальнік1 = |падзея_заснаванні1 = |дата_заснаванні1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснаванні2 = |дата_заснаванні2 = <!-- … --> |заснавальнік6 = |падзея_заснаванні6 = |дата_заснаванні6 = [[4 красавіка]] [[1949]] |сайт = [http://www.nato.int/cps/ru/natolive/index.htm Афіцыйны сайт] |заўвага1 = |заўвага2 = |заўвага5 = }} '''Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавора'''{{заўвага|Таксама ўжываюцца пераклады назвы са словамі «пакт», «альянс».}}, '''НАТА''' ({{lang-en|North Atlantic Treaty Organisation}}, NATO; таксама {{lang-fr|Organisation du traité de l'Atlantique nord}}, OTAN), ваенна-палітычная арганізацыя, у якую ўваходяць [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада]] і большасць краін [[Еўропа|Еўропы]] (уключаючы [[Турцыя|Турцыю]]), створаная на падставе [[Паўночнаатлантычны дагавор|Паўночнаатлантычнага дагавора (4 красавіка 1949, Вашынгтон)]]. Забяспечвае [[калектыўная абарона|калектыўную абарону]] краін-членаў. == Мэты дзейнасці == Мэты дзейнасці Паўночнаатлантычнага альянсу зацверджаныя ў Артыкуле 5 Паўночнаатлантычнага дагавора: ''Удзельнікі пагаджаюцца з тым, што ўзброеная атака супраць аднаго ці некалькіх з іх у Еўропе ці Паўночнай Амерыцы будзе расцэненая як атака супраць іх усіх. Адпаведна, яны пагаджаюцца ў выпадку такой агрэсіі кожны выканаць свае абавязкі па забеспячэнні калектыўнай бяспекі, аказаць дапамогу атакаванаму ці атакаваным удзельнікам разам з астатнімі ўдзельнікамі праз неабходныя для гэтага меры, уключаючы ваенныя, з мэтай падтрымання бяспекі ў паўночнаатлантычным рэгіёне.'' Дагавор не змяшчае звестак пра патэнцыйных ворагаў і канкрэтныя меры па калектыўнай абароне. Тым не менш, першапачаткова альянс ствараўся для супрацьстаяння пагрозе з боку [[СССР]] і камуністычнага блоку. Паводле дагавора, напад на адну краіну-ўдзельніка арганізацыі расцэньваўся як агрэсія супраць усіх краін НАТА. На шчасце, упершыню гэтае палажэнне спрацавала толькі ў [[2001]] годзе пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзей 11 верасня]]<ref>[http://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm Statement by the North Atlantic Council]</ref>. == Дзяржавы-члены == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="12%" | дата ўступлення ! width="14%" |Краіна ! width="8%" |Пашырэнне ! width="55%" |Заўвага |- | rowspan="12" |4 красавіка 1949<br /> | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Бельгія]] | align="center" rowspan="12" |краіны-заснавальнікі |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Canada.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Канада]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Данія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Францыя]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Ісландыя]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Італія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Люксембург]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Нідэрланды]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Нарвегія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Партугалія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Вялікабрытанія]] |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Злучаныя Штаты Амерыкі]] |- | rowspan="2" |18 лютага 1952<br /> | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Грэцыя]] | align="center" rowspan="2" |першае |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Турцыя]] |- | [[9 мая]] [[1955]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Германія]] | align="center" | другое |- | [[30 мая]] [[1982]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Іспанія]] | align="center" | трэцяе |- | rowspan="3" | [[12 сакавіка]] [[1999]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Чэхія]] | align="center" rowspan="3" | чацвёртае |У складзе Чэхаславакіі, былога члена Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Венгрыя]] |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Польшча]] |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991. |- | rowspan="7" | [[29 сакавіка]] [[2004]] | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Балгарыя]] | align="center" rowspan="7" | пятае |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Эстонія]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Латвія]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Літва]] |Яна была саюзнай рэспублікай СССР, членам Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Румынія]] |Былы член Варшаўскай дамовы з 1955 па 1991. |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Славакія]] |У рамках Чэхаславакіі, членам Варшаўскага дагавора ў гады 1955—1991.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Славенія]] |У складзе Югаславіі, сябра Руху недалучэння ў гады 1945—1991.<br /> |- | rowspan="2" | 1 красавіка 2009 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Albania.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Албанія]] | align="center" rowspan="2" | шостае |Былы член Варшаўскай дамовы ў гады 1955—1968.<br /> |- | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Харватыя]] |- | 5 чэрвеня 2017 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Чарнагорыя]] | align="center" |сёмае |<br /> |- | 27 сакавіка 2020 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_North_Macedonia.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Паўночная Македонія]] | align="center" |восьмае |<br /> |- | 4 красавіка 2023 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag of Finland.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Фінляндыя]] | align="center" |дзявятае |<br /> |- | 7 сакавіка 2024 | <span class="flagicon">[[Файл:Flag of Sweden.svg|link=|alt=|border|22x22пкс]]&nbsp;</span><span class="flagicon"></span>[[Швецыя]] | align="center" |дзясятае |<br /> |} == Гісторыя == [[Файл:Map of NATO chronological.gif|thumb|300px|right|Ход пашырэння НАТА]] Антыгітлераўская кааліцыя [[СССР]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых краін распалася практычна адразу ж пасля перамогі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Былыя саюзнікі распачалі перадзел свету на сферы ўплыву і прыступілі да рэалізацыі мер па ваенна-палітычным замацаванні сваіх поспехаў. [[17 сакавіка]] [[1948]] пяць заходнееўрапейскіх дзяржаў — [[Бельгія]], Вялікабрытанія, [[Люксембург]], [[Нідэрланды]] і [[Францыя]] — падпісалі [[Брусельскі пакт|Брусельскі дагавор]], на падставе якога стварылі субрэгіянальную сістэму калектыўнай абароны — [[Заходнееўрапейскі саюз]]. Паралельна ім СССР і сацыялістычныя краіны [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] заключылі паміж сабой дагаворы аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе. Заходнееўрапейцы пайшлі далей і пачалі абмеркаванне з ЗША і [[Канада]]й праекта Паўночнаатлантычнага ваенна-палітычнага альянсу, запрасіўшы да ўдзелу ў гэтым працэсе шэраг іншых краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] — [[Данія|Данію]], [[Ісландыя|Ісландыю]], [[Італія|Італію]], [[Нарвегія|Нарвегію]] і [[Партугалія|Партугалію]]. Перамовы завяршыліся падпісаннем у [[Вашынгтон]]е [[4 красавіка]] [[1949]] [[Паўночнаатлантычны дагавор|дагавора]] паміж гэтымі дванаццаццю дзяржавамі. У [[1952]] да яго далучыліся [[Грэцыя]] і [[Турцыя]], у [[1955]] — [[ФРГ]] (у [[1990]] — дзеянне дагавора пашырылася на тэрыторыю былой [[ГДР]]), у [[1982]] — [[Іспанія]], у [[1999]] — [[Венгрыя]], [[Польшча]], [[Чэхія]], у [[2004]] — [[Балгарыя]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Румынія]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Эстонія]], у [[2009]] — [[Албанія]], [[Харватыя]], у [[2017]] — [[Чарнагорыя]], у [[2020]] — [[Паўночная Македонія]]. Перамовы аб магчымым далучэнні вядуцца з [[Грузія]]й, [[Сербія]]й, [[Боснія і Герцагавіна|Босніяй і Герцэгавінай]], [[Украіна]]й. 18 мая 2022 года прадстаўнікі [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Швецыя|Швецыі]] перадалі ў штаб-кватэру НАТА афіцыйныя заяўкі на далучэнне да Альянсу. 4 красавіка 2023 года Фінляндыя стала 31-м членам НАТА. СССР у [[1954]] прапанаваў сябе ў якасці магчымага ўдзельніка НАТА дзеля захавання міру і адзінства ў Еўропе, але члены арганізацыі адкінулі савецкую ініцыятыву. У выніку ў [[1955]] СССР са сваімі ўсходнееўрапейскімі саюзнікамі, каб зменшыць пагрозу з боку аб’яднанага Захаду, стварылі [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|Арганізацыю Варшаўскага дагавора]]. У [[1958]] НАТА сутыкнулася з першым вялікім унутраным крызісам. Прэзідэнт Францыі [[Шарль дэ Голь]] выступіў супраць гегемоніі ЗША ў справах Заходняй Еўропы. У прыватнасці, ён крытыкаваў асаблівыя адносіны ЗША і Вялікабрытаніі, прапанаваўшы замест гэтага аформіць трохбаковы дырэктарат з роўнымі палітычнымі правамі Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША. Атрымаўшы адмову, дэ Голь пачаў вывад сваёй краіны з НАТА. У наступныя гады штаб-кватэра НАТА і камандаванне аб’яднанымі ўзброенымі сіламі НАТА ў Еўропе былі пераведзены з [[Парыж]]а адпаведна ў [[Брусель]] і [[Монс]] (Бельгія), амерыканскія вайсковыя базы на французскай тэрыторыі былі закрытыя, Францыя распачала ўласную праграму стварэння ядзернай зброі і пакінула (часова, з [[1966]] па [[1995]]) ваенную арганізацыю НАТА. У [[1974]] з ваеннай арганізацыі НАТА выйшла Грэцыя, пратэстуючы супраць турэцкага ўварвання на [[Кіпр]] (вярнулася ў [[1980]]). Ва ўмовах блокавага супрацьстаяння, калі на ўліку была кожная краіна, выкарыстоўваліся любыя магчымасці для пашырэння альянсу: інтэгравалі ў НАТА дэнацыфікаваную Заходнюю Германію і постфранкісцкую Іспанію, вялі работу з нейтральнымі краінамі з мэтай пераканаць іх адмовіцца ад свайго статусу. Комплекс сакрэтных аперацый вайсковых і палітычных разведак краін НАТА па падрыхтоўцы партызанаў на выпадак савецкай акупацыі паставіў пад кантроль палітычнае і грамадскае жыццё шэрагу краін Заходняй Еўропы, у прыватнасці не дапусціў прыход да ўлады левых сіл у Італіі ([[аперацыя «Гладыё»]]). НАТА з самага пачатку праектавалася для ўдзелу ў глабальнай міжблокавай вайне, адпаведна былі адбудаваны яе палітычная і ваенная структуры. На практыцы выкарыстоўваліся асобныя магчымасці НАТА (пераважна, абмен развед’інфармацыяй) пры вырашэнні яе членамі менш маштабных задач ([[Фалклендская вайна]], [[Паўночнаірландскі канфлікт]] і г.д.). Шматлікія ж непаразуменні і спрэчкі паміж членамі НАТА вырашаліся без яе ўдзелу (у двухбаковым парадку ці пры пасрэдніцтве [[ААН]]), што пацвярджае характар НАТА як арганізацыі менавіта калектыўнай абароны, а не калектыўнай бяспекі. На працягу «[[Халодная вайна|халоднай вайны]]» асноўным праціўнікам НАТА была Арганізацыя Варшаўскага дагавора. Ліквідацыя апошняй у [[1991]] прывяла да т. зв. «крызісу ідэнтычнасці», звязанага з пошукам абгрунтавання патрэбы захоўваць арганізацыю, з якога яна выйшла ў сярэдзіне 1990-х, умяшаўшыся ў [[Югаслаўскія войны]], спачатку пад эгідай ААН, а потым самастойна. == Узброеныя сілы == Усе члены НАТА маюць узброеныя сілы, толькі [[Ісландыя]] не мае рэгулярнай арміі (аднак мае ахову ўзбярэжжа і невялікі атрад салдат для міратворчых аперацый). Тры дзяржавы-члены маюць [[Ядзерная зброя|ядзерную зброю]]: [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Юрыдычная прырода == Сутнаснае прызначэнне НАТА — забеспячэнне бяспекі дзяржаў-членаў ва ўсіх сферах у адпаведнасці з [[Асноўныя прынцыпы міжнароднага права|асноўнымі прынцыпамі міжнароднага права]]. Фундаментальны прынцып дзейнасці арганізацыі — супрацоўніцтва і ўзаемадзеянне суверэнных дзяржаў, заснаванае на непадзельнасці бяспекі. НАТА падтрымлівае т. зв. трансатлантычную сувязь, пры якой бяспека Паўночнай Амерыкі непасрэдна звязана з бяспекай Еўропы. З прававога пункту гледжання, НАТА — [[Міжнародная арганізацыя#Міжнародныя міжурадавыя арганізацыі|міжнародная міжурадавая арганізацыя]]. Узяўшы за аснову дактрынальнае азначэнне міжнароднай арганізацыі як аб’яднання [[Дзяржава|дзяржаў]], створанага на падставе [[Міжнародны дагавор|міжнароднага дагавора]] для выканання пэўных мэт, якое мае адпаведную сістэму [[Органы дзяржаўнай улады|органаў]], валодае правамі і абавязкамі, адрознымі ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, і заснаванае ў адпаведнасці з [[Міжнароднае права|міжнародным правам]], можна, такім чынам, гаварыць аб наступных пяці прыкметах, якія складаюць паняцце міжнароднай арганізацыі з юрыдычнага погляду: дагаворная аснова; наяўнасць пэўных мэт; адпаведная арганізацыйная структура; самастойныя правы і абавязкі; заснаванне ў адпаведнасці з міжнародным правам. 1. Дагаворная аснова (канвенцыйны базіс) Паўночнаатлантычнага альянсу прадстаўлена [[Паўночнаатлантычны дагавор|Вашынгтонскім дагаворам 1949]] і чатырнаццаццю пагадненнямі — 1952 (два), 1955, 1980, 1999 (тры) і 2004 (сем пагадненняў) гадоў — аб далучэнні Грэцыі, Турцыі, ФРГ, Іспаніі, Венгрыі, Польшчы, Чэхіі, Балгарыі, Латвіі, Літвы, Румыніі, Славакіі, Славеніі і Эстоніі да НАТА. Суб’ектамі дагавора з’яўляюцца дзяржавы. Гэта вызначае юрыдычную прыроду міжнароднай арганізацыі, сведчыць аб яе міждзяржаўным характары, адрозніваючы тым самым ад [[Міжнародная арганізацыя#Міжнародныя няўрадавыя (недзяржаўныя, грамадскія) арганізацыі|міжнародных няўрадавых арганізацый]]. 2. Наяўнасць пэўных мэт — важная прыкмета ў вызначэнні правамернага характару міжнароднай арганізацыі, яе арганізацыйнай структуры, кампетэнцыі, якой надзеленая арганізацыя. НАТА стваралася, каб аб’яднаць намаганні краін-членаў для калектыўнай абароны і захавання міру і бяспекі. Заключаны ў адпаведнасці са [[Статут Арганізацыі Аб'яднаных Нацый (26 чэрвеня 1945, Сан-Францыска)|Статутам ААН]] Паўночнаатлантычны пакт ставіць перад НАТА і мэты Аб’яднаных Нацый, зафіксаваныя ў прэамбуле і арт. 1 Статута: вызваліць наступныя пакаленні ад бедстваў вайны, пацвердзіць веру ў асноўныя правы чалавека і ў роўнасць правоў вялікіх і малых нацый, стварыць умовы, пры якіх могуць захоўвацца справядлівасць і павага да абавязацельстваў, што вынікаюць з дагавораў і іншых крыніц міжнароднага права, садзейнічаць сацыяльнаму прагрэсу і паляпшэнню ўмоў жыцця пры большай волі, ажыццяўляць міжнароднае супрацоўніцтва ў вырашэнні міжнародных праблем эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і гуманітарнага характару, падтрымліваць міжнародны мір і бяспеку і з гэтай мэтай прадпрымаць эфектыўныя калектыўныя меры для прадухілення і спынення пагрозы міру і падаўлення актаў агрэсіі ці іншых парушэнняў міру. 3. Як правіла, аснову сістэмы органаў міжнароднай арганізацыі складаюць наступныя віды органаў: 1) вышэйшы, 2) выканаўчы, 3) адміністрацыйны, 4) спецыяльныя камітэты і камісіі. Структура НАТА не адпавядае гэтай сістэме, характэрнай для большасці сучасных міжнародных арганізацый, і больш нагадвае сістэму органаў ААН з яе галоўнымі і дапаможнымі органамі. Дагавор устанаўлівае стварэнне Савета і дапаможных органаў, з якіх першым будзе створаны Камітэт абароны. Такім чынам, Савет (Паўночнаатлантычны савет) — вышэйшы орган НАТА. У выканаўчым органе, які закліканы кіраваць арганізацыяй паміж сесіямі вышэйшага органа, НАТА не мае патрэбы. Паняцце сесійнасці тут умоўнае, таму што ёсць магчымасць збіраць прадстаўнікоў дзяржаў-членаў у любы момант (пры тым, што і ў звычайных умовах яны сустракаюцца не радзей за адзін раз на тыдзень). Функцыі, якія, як правіла, выконваюць выканаўчыя органы, — забеспячэнне эфектыўнасці дзейнасці міжнароднай арганізацыі, ажыццяўленне сувязі з дзяржавамі-членамі і іншымі міжнароднымі арганізацыямі, складанне бюджэту арганізацыі, падрыхтоўка павесткі дня пасяджэнняў вышэйшага органа і разгляд пытанняў персаналу — у асноўным перададзены Міжнароднаму сакратарыяту НАТА. Між тым, у большасці міжнародных арганізацый сакратарыят — орган адміністрацыйны. 4. НАТА мае самастойныя правы і абавязкі, адрозныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў. Ва ўстаноўчым акце міжнароднай арганізацыі асобныя артыкулы адрасаваны непасрэдна дзяржавам-членам, іншыя — міжнароднай арганізацыі, у асобе яе органаў. У арт. 8 Вашынгтонскага дагавора абвешчана, што <blockquote>«''кожны бок, які дамаўляецца, заяўляе, што ні адно з міжнародных пагадненняў, якія маюць у цяперашні час сілу, паміж ім і любым іншым бокам, які дамаўляецца, не знаходзіцца ў супярэчнасці з палажэннямі гэтага дагавора, і абавязваецца не прымаць ніякага міжнароднага абавязацельства, якое супярэчыць гэтаму дагавору''».</blockquote> Арт. 9 дагавора, наадварот, звернуты непасрэдна да арганізацыі: <blockquote>«''Савет створыць такія дапаможныя органы, якія могуць аказацца неабходнымі, у прыватнасці, ён неадкладна створыць Камітэт абароны, які будзе рэкамендаваць меры для прымянення артыкулаў 3 і 5''».</blockquote> Магчымасць міжнароднай арганізацыі мець самастойныя правы і абавязкі, асобныя ад правоў і абавязкаў дзяржаў-членаў, фарміруе арганізацыю як [[Суб’ект міжнароднага права|суб’екта міжнароднага права]], які валодае сваёй прававой воляй і правы якога непасрэдна звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Да такіх правоў належаць права на заключэнне міжнародных пагадненняў, права на прывілеі і імунітэты, права на прадстаўніцтва і іншыя правы, звязаныя з міжнароднай правасуб’ектнасцю. Вонкава міжнародная арганізацыя, у тым ліку і НАТА, выступае самастойна, як адзінае цэлае, прадстаўленае генеральным сакратаром арганізацыі. 5. Пад заснаваннем ў адпаведнасці з міжнародным правам разумеецца правамерны характар міжнароднай арганізацыі, неабходнасць адпаведнасці яе статута і дзейнасці агульнапрызнаным прынцыпам і [[Норма міжнароднага права|нормам міжнароднага права]] і, перш за ўсё, нормам jus cogens у сэнсе арт. 53 [[Венская канвенцыя аб праве міжнародных дагавораў, 1969|Венскай канвенцыі аб праве міжнародных дагавораў 1969]]. Лічыцца, што імператыўнымі нормамі jus cogens з’яўляюцца прынцыпы Статута ААН, а Паўночнаатлантычны пакт у цэлым тэкстуальна сумяшчальны са Статутам ААН. У той жа час, не адпавядаюць главе VIII Статута ААН палажэнні Вашынгтонскага дагавора аб яго тэрытарыяльнай сферы дзеяння: некалькі кантынентаў і велізарныя прасторы Сусветнага акіяна. НАТА таксама не выконвае арганізацыйна-прававых мер, якія накладаюцца на яе, як на рэгіянальную арганізацыю ў адпаведнасці з главой VIII, але працягвае настойваць на гэтым статусе, каб мець магчымасць ажыццяўляць прымусовыя дзеянні адносна іншых дзяржаў, як у выпадку з легітымацыяй агрэсіі НАТА супраць Югаславіі. == Арганізацыйная структура == * '''Паўночнаатлантычны савет''' ({{lang-en|The North Atlantic Council}}, NAC), вышэйшы палітычны орган НАТА, складаецца з пастаянных прадстаўнікоў (у рангу пасла) усіх краін-членаў, якія праводзяць пасяджэнні як мінімум раз на тыдзень. Савет таксама збіраецца на міністэрскім і на вышэйшым узроўнях, але, у любым выпадку, ён мае аднолькавыя паўнамоцтвы ў прыняцці рашэнняў, незалежна ад узроўню, на якім гэта было зроблена. Рашэнні прымаюцца на аснове кансэнсусу. Старшынствуе на пасяджэннях Генеральны сакратар НАТА. Савет — адзіны орган, стварэнне якога прама прадугледжана тэкстам Паўночнаатлантычнага дагавора. Савет надзелены паўнамоцтвамі ўтвараць дадатковыя органы. Так былі створаны камітэты і планавыя групы для забеспячэння работы Савета і падрыхтоўкі рэкамендацый ў спецыяльных галінах. Пытанні, якія разглядае Савет, датычацца ўсіх аспектаў дзейнасці арганізацыі і, звычайна, засноўваюцца на дакладах і рэкамендацыях, якія рыхтуюцца па запыту Савета ніжэйшымі камітэтамі. Пытанні таксама могуць быць паднятыя нацыянальнымі пастаяннымі прадстаўнікамі ці Генеральным сакратаром. * '''Камітэт планавання абароны''' ({{lang-en|Defence Planning Committee}}, DPC), палітыка-ваенны орган НАТА, звычайна складаецца з пастаянных прадстаўнікоў усіх краін-членаў акрамя Францыі, і як мінімум двойчы на год склікаецца на ўзроўні міністраў абароны і разглядае пытанні, звязаныя з сумесным абарончым планаваннем. Камітэт планавання абароны забяспечвае кіраванне ваеннымі структурамі НАТА і, у межах сваёй кампетэнцыі, мае тыя функцыі і паўнамоцтвы, што і Паўночнаатлантычны савет ў межах яго кампетэнцыі. * '''Група ядзернага планавання''' ({{lang-en|Nuclear Planning Group}}, NPG), асноўны орган для кансультацый па ўсіх пытаннях, што адносяцца да ролі ядзерных сіл у палітыцы бяспекі і абароны НАТА. У групе ўдзельнічаюць усе краіны-члены, за выключэннем Францыі. Ісландыя ўдзельнічае як назіральнік. Група, як правіла, збіраецца два разы на год на ўзроўні міністраў абароны, звычайна разам з Камітэтам планавання абароны, а таксама на ўзроўні паслоў — па меры неабходнасці. * '''Генеральны сакратар''' ({{lang-en|The Secretary General}}), вышэйшая службовая асоба НАТА. Ён адказвае за арганізацыю і кіраўніцтва працэсам кансультацый і выпрацоўкі рашэнняў у Паўночнаатлантычным альянсе. Узначальвае пасяджэнні Паўночнаатлантычнага савета, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання, іншых галоўных камітэтаў. Ён дзейнічае як галоўны афіцыйны прадстаўнік ({{lang-en|principal spokesman}}) арганізацыі ў яе знешніх стасунках. Генеральнаму сакратару падпарадкаваны Міжнародны сакратарыят. З 2004 пасаду Генеральнага сакратара займае Яап дэ Хооп Схефер (Нідэрланды). Пад непасрэдным кіраўніцтвам Генеральнага сакратара знаходзяцца '''Кабінет''' ({{lang-en|Private Office}}) і '''Адміністрацыя''' ({{lang-en|Office of the Secretary General}}) '''Генеральнага сакратара'''. Кабінет дапамагае Генеральнаму сакратару і яго намесніку (які кіруе шэрагам рабочых груп) па ўсіх аспектах іх працы. У яго штаце знаходзяцца юрысконсульт і спецыяльны саветнік па справах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Адміністрацыя Генеральнага сакратара складаецца з Выканаўчага сакратарыята, Упраўлення інфармацыі і прэсы і Службы бяспекі НАТА. '''Выканаўчы сакратарыят''' ({{lang-en|Executive Secretariat}}) забяспечвае функцыянаванне Савета НАТА, Савета Еўра-атлантычнага партнёрства, Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і ўсіх структур, утвораных вышэйназванымі органамі. На Выканаўчы сакратарыят ускладзена і адміністрацыйнае забеспячэнне праграмы «Партнёрства дзеля міру». '''Упраўленне інфармацыі і прэсы''' ({{lang-en|Office of Information and Press}}) складаецца са '''Службы СМІ''' ({{lang-en|Press and Media Service}}) і '''Інфармацыйнай службы''' ({{lang-en|Information Service}}). Дырэктар Упраўлення ўзначальвае таксама '''Камітэт па інфармацыі і культурных сувязях''' ({{lang-en|the Committee on Information and Cultural Relations}}). '''Служба бяспекі НАТА''' ({{lang-en|NATO Office of Security}}) каардынуе і ажыццяўляе палітыку ўнутранай бяспекі НАТА. Дырэктар службы — галоўны саветнік Генеральнага сакратара па пытаннях бяспекі і старшыня '''Камітэта НАТА па бяспецы''' ({{lang-en|NATO Security Committee}}). Ён кіруе '''Службай бяспекі штаб-кватэры''' і адказвае за ўсеагульную бяспеку ў блоку. * '''Міжнародны сакратарыят''' ({{lang-en|International Staff}}) забяспечвае дзейнасць Савета НАТА і яго камітэтаў. Міжнародны сакратарыят складаецца з Адміністрацыі Генеральнага сакратара, пяці аддзелаў (палітычны, планавання і палітыкі абароны, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння абароны, інфраструктуры і планавання выкарыстання цывільных службаў пры надзвычайным становішчы, па навуцы і навакольным асяроддзі), кіраўніцтва справамі і кабінета фінансавага кантралёра. Кожны з аддзелаў узначальваецца памочнікам генеральнага сакратара. Акрамя таго, Міжнародны сакратарыят — гэта некалькі цывільных агенцтваў і арганізацый, размешчаных у розных краінах-членах. Гэтыя арганізацыі працуюць па спецыяльных кірунках, такіх як камунікацыі ці тылавое забеспячэнне. Персанал Міжнароднага сакратарыята набіраецца непасрэдна арганізацыяй альбо па накіраваннях ўрадаў краін-членаў тэрмінам на тры — чатыры гады. Супрацоўнікі міжнароднага сакратарыята адказныя перад Генеральным сакратаром і абавязваюцца захоўваць поўную лаяльнасць арганізацыі на ўвесь час знаходжання на пасадзе. * '''Ваенны камітэт''' ({{lang-en|Military Committee}}), вышэйшы ваенны орган НАТА, дае палітычным уладам блока рэкамендацыі па ваенных пытаннях дзейнасці ў зоне адказнасці НАТА, забяспечвае Галоўнаму камандаванню НАТА магчымасць выканання сваіх функцый. Знаходзіцца пад палітычным кіраўніцтвам Паўночнаатлантычнага савета і Камітэта планавання абароны, а калі закранаюцца ядзерныя пытанні, то і Групы ядзернага планавання. Камітэт складаецца з начальнікаў штабоў кожнай краіны-члена (у тым ліку, і Францыі, якая да 1996 года была прадстаўлена вайсковай місіяй у Ваенным камітэце). Ісландыя не мае ўзброеных сіл, але можа быць прадстаўлена цывільнай асобай. Начальнікі штабоў сустракаюцца не радзей, як два разы на год. У астатні час краіны прадстаўлены нацыянальнымі ваеннымі прадстаўнікамі, што прызначаюцца начальнікамі штабоў. * '''Інтэграваная вайсковая структура''' ({{lang-en|Integrated Military Structure}}) знаходзіцца пад палітычным кантролем і бягучым кіраўніцтвам вышэйшага ўзроўню. Яе прызначэнне — у забеспячэнні арганізацыйных рамак абароны тэрыторый краін-членаў ад знешніх пагроз. Яна ўключае ў сябе сетку вайсковага камандавання, што пакрывае ўсю Паўночнаатлантычную зону. НАТА мае два галоўныя цэнтры камандавання — '''Саюзнае камандаванне аб’яднаных ўзброеных сіл у Еўропе''' ({{lang-en|Supreme Allied Commander Europe}}, SACEUR), размешчанае ў так званым '''ШЭЙПе''' ({{lang-en|SHAPE — Supreme Headquarters Allied Powers Europe}}), непадалёку ад Монса (Бельгія), і '''Саюзнае камандаванне аб’яднаных узброеных сіл у зоне Атлантычнага акіяна''' ({{lang-en|Supreme Allied Commander Atlantic}}, SACLANT) у Норфалку (штат Вірджынія, ЗША). Існуе таксама '''Рэгіянальная стратэгічная група Канады—ЗША''' ({{lang-en|Canada—U.S. Regional Planning Group}}, CUSRPG), размешчаная ў Арлінгтоне (ЗША), якой даручана каардынаваць планаванне абароны Паўночнай Амерыкі. * '''Міжнародны ваенны штаб''' ({{lang-en|International Military Staff}}) забяспечвае дзейнасць Ваеннага камітэта і арганізуе выкананне яго рашэнняў. Супрацоўнікі Міжнароднага ваеннага штаба маюць такі ж статус у арганізацыі, як і супрацоўнікі Міжнароднага сакратарыята, але падпадаюць пад адміністрацыйную ўладу начальніка штаба альбо кіраўніка самастойнага агенцтва НАТА, у якім яны непасрэдна працуюць. Начальнік Міжнароднага ваеннага штаба выбіраецца Ваенным камітэтам і можа быць прадстаўніком любой краіны, але мець адрознае грамадзянства ад старшыні Ваеннага камітэта. У арганізацыйным плане Міжнародны ваенны штаб падраздзяляецца на наступныя аддзелы: разведкі, планавання і палітыкі, аперацый, матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння, сувязі і сістэм інфармацыі, узбраенняў і стандартызацыі. Пры начальніку Міжнароднага ваеннага штаба створаны '''Сітуацыйны цэнтр НАТА''' ({{lang-en|NATO Situation Centre}}), прызначаны дапамагаць Паўночнаатлантычнаму савету, Камітэту планавання абароны і Ваеннаму камітэту ў выкананні імі сваіх функцый у крызісныя перыяды. Цэнтр кругласутачна назірае за палітычным, ваенным і эканамічным станам у сферах, якія цікавяць НАТА, наглядае і абслугоўвае сістэмы сувязі НАТА, забяспечвае магчымасці для хуткай арганізацыі кансультацый і камандных дзеянняў падчас перыядаў напружанасці. Пасля абвешчаных пасля студзеньскага 1994 саміту ініцыятыў Паўночнаатлантычны савет заснаваў некалькі дадатковых структур, якія дапамагаюць НАТА у выкананні яе новых задач. '''Камітэт палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру»''' ({{lang-en|Political-Military Steering Committee on Partnership for Pease}}, PMSE) з’яўляецца важнейшым рабочым форумам «Партнёрства». Ён збіраецца ў розных канфігурацыях: гэта і сустрэчы з асобнымі краінамі-партнёрамі, і з усімі краінамі —ўдзельніцамі Савета Еўра-атлантычнага партнёрства. '''Сумесны камітэт па праблеме распаўсюджвання зброі''' ({{lang-en|Joint Committee on Proliferation}}, JCP) распрацоўвае супольную палітыку ў галіне распаўсюджвання ўзбраенняў і з’яўляецца палітычным форумам для кансультацый па гэтай праблеме. '''Часовая група каардынавання палітыкі''' ({{lang-en|Provisional Policy Coordination Group}}, PPCG) працуе над праблемай падтрымання міру і над тым, як павысіць эфектыўнасць НАТА ў гэтай галіне, распрацоўвае канцэпцыю аб’яднаных тактычных войскаў. Група адказвае за супрацоўніцтва з Заходнееўрапейскім Саюзам. * Большасць з арганізацыйных структур НАТА размешчана ў яе штаб-кватэры. '''Штаб-кватэра НАТА''' ({{lang-en|the NATO Headquarters}}) у Бруселі з’яўляецца палітычным цэнтрам Альянсу і пастаянным месцам знаходжання Паўночнаатлантычнага савета. Тут размяшчаюцца пастаянныя прадстаўніцтвы дзяржаў-членаў, Генеральны сакратар і Міжнародны сакратарыят, нацыянальныя вайсковыя прадстаўніцтвы, старшыня Ваеннага камітэта і Міжнародны вайсковы штаб і шмат якіх агенцтваў НАТА. Каля 4 тысяч чалавек працуюць у штаб-кватэры НАТА на поўнай стаўцы. З іх больш за 2000 — члены нацыянальных прадстаўніцтваў пры НАТА. Прыкладна тысячу чалавек налічвае Міжнародны сакратарыят і да 500 — Міжнародны ваенны штаб. * У дадатак да апісаных вышэй камандных структур існуе шэраг ваенных агенцтваў, даследчых і навучальных устаноў, падпарадкаваных Ваеннаму камітэту або вярхоўным галоўнакамандуючым. '''Дарадчая група па аэракасмічных даследаваннях''' ({{lang-en|Advisory Group for Aerospace Research and Development}},AGARD) была ўтворана ў [[1952]] для спрыяння распрацоўкам і абмену інфармацыяй у галіне аэракасманаўтыкі паміж краінамі НАТА. Штаб-кватэра AGARD знаходзіцца ў Парыжы. '''Ваеннае агенцтва па стандартызацыі''' ({{lang-en|Military Agency for Standartisation}}, MAS), галоўнае ваеннае агенцтва па стандартызацыі ў НАТА. Створана ў [[Лондан]]е ў [[1951]] з мэтай садзеяння аператыўнай, працэдурнай і матэрыяльна-тэхнічнай стандартызацыі сярод членаў НАТА дзеля надання войскам Альянсу большай эфектыўнасці ў сумесных аператыўных мерапрыемствах. З [[1970]] размяшчаецца ў штаб-кватэры НАТА у Бруселі. '''Кансультацыйны камітэт НАТА па ваеннай электроніцы''' ({{lang-en|NATO Electronic Warfare Advisory Committee}}, NEWAС) заснаваны ў 1966. Закліканы павысіць магчымасці электронных службаў НАТА падчас баявых дзеянняў. Аналізуе прагрэс, дасягнуты на нацыянальным узроўні і ў інтэграцыйных вайсковых структурах наконт магчымасцей вайсковага электроннага забеспячэння. NEWAC складаецца з прадстаўнікоў кожнай краіны-члена НАТА і вярхоўных галоўнакамандуючых. '''Вучэбная група НАТА''' ({{lang-en|NATO Training Group}}, NTG) аб’ядноўвае ўсе намаганні ў рамках НАТА па трэніроўках і вучэннях на шматнацыянальнай аснове, спрыяе правядзенню трэніровак і вучэнняў сярод краін-членаў. '''Камітэт кіраўнікоў ваенна-медыцынскіх служб краін НАТА''' ({{lang-en|Committee of the Chiefs of Military Medical Services in NATO}}, COMEDS), таксама вядомы як EUROMED. Складаецца з вышэйшых ваенна-медыцынскіх чыноўнікаў краін-членаў, дзейнічае як цэнтр па развіцці, каардынацыі і кансультаванні Ваеннага камітэта ў гэтай галіне. '''Метэаралагічная група Ваеннага камітэта''' ({{lang-en|Military Committee Meteorogical Group}}, MCMG) дае спецыяльныя парады Ваеннаму камітэту ў сферы метэаралогіі, дапамагае яму ў выпрацоўцы адпаведнай палітыкі і тэхнікі. Шэсць спецыялізаваных '''агенцтваў па тэлекамунікацыях, сістэмах сувязі і інфарматыцы''' ({{lang-en|Military Telecommunications and Communications and Information Systems (CIS) Agencies}}) забяспечваюць вайсковы камітэт экспертнай падтрымкай у гэтай галіне ваеннай тэхнікі. Паміж сабой яны спецыялізуюцца на камунікацыйнай і камп’ютэрнай бяспецы (ACCSA), лініях сувязі (ALLA), радыёчастотах (ARFA), тактычных сродках сувязі (ATCA), узаемасувязі баз даных (ADSIA), марской сувязі (ANCA). Размяшчаюцца ў Бруселі, за выключэннем ANCA, месцазнаходжанне якога — Лондан. '''Тэхнічны цэнтр Вярхоўнага галоўнакамандавання аб’яднанымі войскамі ў Еўропе''' ({{lang-en|SHAPE Technical Centre}}) размяшчаецца ў [[Гаага|Гаазе]] і працуе пад палітычным кіраўніцтвам Вярхоўнага галоўнакамандуючага аб’яднанымі ўзброенымі сіламі ў Еўропе (SACEUR). Задача цэнтра заключаецца ў тэхнічнай дапамозе ШЭЙПу і ў правядзенні даследаванняў для аб’яднанага камандавання ў Еўропе. Сфера інтарэсаў тэхнічнага цэнтра: гатоўнасць войскаў і вайсковых структур, новыя тэхналогіі ўзбраенняў, камандаванне і кантроль (інфарматызацыя і аўтаматызацыя гэтых працэсаў), інжынерныя сістэмы і аператыўная дапамога. '''Цэнтр падводных даследаванняў Вярхоўнага галоўнакамандуючага войскамі ў зоне Атлантыкі''' ({{lang-en|SACLANT Undersea Research Centre}}, SACLANTCEN) створаны ў 1959 каля [[Спецыя (горад)|Спецыі]] ў Італіі і афіцыйна стаў структурай НАТА ў [[1963]]. Распрацоўвае парады SACLANT у галіне барацьбы з падводнымі лодкамі і мінамі. Праводзіць і акіянаграфічныя даследаванні. У 1996 пачало працу агенцтва па нагляду за навуковым і тэхналагічным працэсам у Альянсе — '''Арганізацыя па даследаваннях і тэхналогіях''' ({{lang-en|Research and Technology Organisation}}, R&TO). Створаная для больш паспяховага кіраўніцтва даследчымі праграмамі ў рамках ужо існуючых '''Дарадчай групы па аэракасмічных даследаваннях''' (AGARD) і '''Групы абарончых даследаванняў''' ({{lang-en|Defence Research Group}}, DRG), R&TO кіруецца '''Саветам''' ({{lang-en|R&T Board}}), які, у сваю чаргу, замяніў сабой органы кіравання AGARD і DRG. Савет каардынуе абмен навуковай інфармацыяй паміж краінамі-членамі. Складаныя сістэмы навукова-даследчых супольнасцей краін прадстаўленыя трыма элементамі: урадавая, прамысловая і акадэмічная навука ў галіне абароны. НАТА валодае трыма навучальнымі ўстановамі. '''Абарончы каледж НАТА''' ({{lang-en|NATO Defence College}}) заснаваны ў Парыжы ў [[1951]], пераведзены ў 1966 у [[Рым]]. Рыхтуе афіцэраў і цывільны персанал для заняцця ключавых пастоў у НАТА і нацыянальных адміністрацыях. '''Школа НАТА''' ({{lang-en|NATO (SHAPE) School}}), размешчаная ў [[Оберамергау]] ў Германіі, — адзін з галоўных цэнтраў падрыхтоўкі ваенных і цывільных спецыялістаў для службы ў НАТА. Створаная ў [[1953]], у 1966 перайшла пад аператыўны кантроль SACEUR. З 1953 падрыхтоўку ў школе прайшлі больш як 50 000 афіцэраў і цывільных асоб. Кожны год каля 6 тысяч слухачоў наведваюць курсы па спецыяльнасцях: ядзерная, біялагічная і хімічная абарона, вайсковая электроніка, камандаванне і кантроль, мабільныя войскі, шматнацыянальныя войскі, падтрыманне міру, ахова навакольнага асяроддзя, крызіснае кіраванне. '''Школа сродкаў сувязі і інфармацыйных сістэм''' ({{lang-en|NATO Communicatians and Information Systems (CIS) School}}) забяспечвае ўзмоцненую падрыхтоўку цывільнага і ваеннага персаналу перад накіраваннем іх на працу ў камунікацыйныя і інфармацыйныя службы НАТА. Размяшчаецца школа на базе італьянскіх ВПС у Лаціне. == Механізм супрацоўніцтва == Усе краіны-члены НАТА у поўнай меры ўдзельнічаюць на палітычным узроўні супрацоўніцтва ў рамках Альянсу і ўсе аднолькава прынялі на сябе абавязкі, што ўтрымліваюцца ў арт. 5 Паўночнаатлантычнага дагавора і сімвалізуюць непадзельнасць іх бяспекі, а менавіта, што напад на адну ці некалькі краін разглядаецца як напад на ўсе краіны-члены. Ніводная краіна-член НАТА не павінна спадзявацца толькі на свае ваенна-палітычныя намаганні і эканамічныя рэсурсы. Роўнасць бяспекі краін-членаў — у адсутнасці залежнасці паміж ёй і тымі нацыянальнымі вайсковымі магчымасцямі, што ўкладзеныя ў агульную стабільнасць. Спосаб функцыянавання НАТА забяспечвае ўлік патрэбнасцей краін-членаў ў адпаведнасці з іх становішчам у арганізацыі. Так, Ісландыя, не маючы ўзброеных сілаў, прадстаўлена ў ваенных органах НАТА цывільным прадстаўніком. Францыя, застаючыся паўнавартым членам арганізацыі і яе палітычных структур, выйшла ў 1966 з інтэграванай вайсковай структуры НАТА, не ўдзельнічала ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. Рэгулярныя кантакты з ваеннымі структурамі НАТА ажыццяўляліся праз французскую ваенную місію пры Ваенным камітэце, а таксама праз удзел у асобных галінах супрацоўніцтва (сродкі сувязі, узбраенні, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і г.д.). З 1995 Францыя аднавіла работу ў Камітэце планавання абароны і Ваенным камітэце, але адносіны з інтэграванай вайсковай структурай НАТА не змяніліся: яны працягваюць рэгулявацца двухбаковымі пагадненнямі. Іспанія ўдзельнічае ў працы Камітэта планавання абароны, Групы ядзернага планавання і Ваеннага камітэта. У адпаведнасці з вынікамі нацыянальнага рэферэндуму 1986, Іспанія не ўдзельнічае ў інтэграванай вайсковай структуры НАТА, але прымае ўдзел у калектыўным абарончым планаванні. Дамоўленасці аб вайсковай каардынацыі дазваляюць іспанскім войскам супрацоўнічаць з іншымі саюзнымі войскамі ў спецыяльных галінах, застаючыся пры гэтым за межамі інтэграванай вайсковай структуры. У [[1996]] іспанскі парламент пагадзіўся з рашэннем урада аб пераходзе да поўнага ўдзелу Іспаніі ў аб’яднанай вайсковай структуры НАТА. Усе без выключэння краіны НАТА удзельнічаюць у працы Камітэта палітыка-вайсковага кіравання па праграме «Партнёрства дзеля міру» і іншых групах, што дзейнічаюць па праграмах Савета еўра-атлантычнага партнёрства і «Партнёрства дзеля міру». Адрозненні паміж краінамі-членамі НАТА могуць таксама быць вынікам геаграфічнага, палітычнага, ваеннага або канстытуцыйнага становішча. Так, удзел Нарвегіі і Даніі ў ваенных планах НАТА абмяжоўваецца нацыянальным заканадаўствам, па якім немагчыма размяшчэнне ядзернай зброі і замежных войскаў на іх нацыянальнай тэрыторыі ў мірны час. Выпрацоўка палітыкі НАТА і падрыхтоўка канкрэтных мерапрыемстваў ажыццяўляецца на падставе рэгулярных узаемных кансультацый краін-членаў. Такія кансультацыі могуць мець некалькі форм: * аднабаковае прадастаўленне інфармацыі кім-небудзь з удзельнікаў; * двухбаковы ці шматбаковы інфармацыйны абмен; * апавяшчэнне іншых удзельнікаў аб рашэннях, прынятых на нацыянальным узроўні (у тым ліку з мэтай атрымаць ухваленне з боку партнёраў); * папярэдняе паведамленне аб падрыхтоўваемых акцыях; * папярэднія кансультацыі з мэтай узгаднення паралельных дзеянняў, якія будуць ажыццяўляцца кожным з удзельнікаў індывідуальным чынам; * кансультацыі з мэтай выпрацоўкі такіх рашэнняў, якія павінны прымацца ці ажыццяўляцца на калектыўнай аснове. Рэгулярныя кансультацыі па палітычных пытаннях таксама маюць месца ў рамках Савета еўра-атлантычнага партнёрства і пры сустрэчах Паўночнаатлантычнага савета і палітычных камітэтаў з партнёрамі па супрацоўніцтву — дзяржавамі, якія не з’яўляюцца членамі НАТА. Галоўнымі форумамі НАТА для інтэнсіўных кансультацый падчас перыядаў палітычнай напружанасці з’яўляюцца Паўночнаатлантычны савет і Камітэт планавання абароны пры падтрымцы Ваеннага камітэта і палітычных камітэтаў. Стабільнасць камунікацыйнага працэсу забяспечвае Сітуацыйны цэнтр НАТА, які круглыя суткі падтрымлівае сувязь са сталіцамі дзяржаў-членаў НАТА і галоўнакамандуючымі войскамі НАТА. == Месца і роля ў свеце == === Трансфармацыя НАТА === [[Лонданскі саміт НАТА 1990]], [[Рымскі саміт НАТА 1991]], [[Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1991]], [[Савет еўра-атлантычнага партнёрства]], [[Праграма «Партнёрства дзеля міру»]], [[Вашынгтонскі саміт НАТА 1999]], [[Стратэгічная канцэпцыя НАТА 1999]]. === Аперацыі НАТА === {{main|Аперацыі НАТА}} * Аперацыі [[1992]]—[[1993]] у былой Югаславіі: нагляд ваенна-марскімі сіламі за выкананнем эмбарга ў Адрыятыцы, усталяванага ў адпаведнасці з рэзалюцыяй № 787 Савета Бяспекі ААН; кантроль зоны, забароненай для палётаў над Босніяй і Герцэгавінай, забяспечаны самалётамі НАТА, у адпаведнасці з рэзалюцыяй № 781 Савета Бяспекі ААН. * Авіяўдары па пазіцыях войскаў баснійскіх сербаў вакол [[Сараева]], [[Гораждзе]], [[Біхач]]а, абстрэл аэрадрома Удбіна ў [[Рэспубліка Сербская Краіна|Сербскай Краіне]] ў [[1994]]—1995. [[Аперацыя «Абдуманая сіла»]] ({{lang-en|Deliberate Force}}). * Ажыццяўленне ваеннага аспекту мірнага дагавора па Босніі [[1995]] у рамках шматнацыянальных «выканаўчых» сіл ({{lang-en|Implementation Force}}, IFOR): аперацыя «Сумесная спроба» ({{lang-en|Joint Endeavour}}) снежань 1995 — снежань 1996. * Стабілізацыйныя сілы ({{lang-en|Stabilisation Force}}, SFOR). * Аперацыя «Саюзная сіла» ({{lang-en|Operation Allied Force}}) супраць Югаславіі ў 1999 з мэтай завяршэння [[Косаўская вайна|Косаўскай вайны]]. * Аперацыі пасля [[11 верасня]] [[2001]] ({{lang-en|Operation Eagle Assist, Operation Active Endeavour}}). Ваенная прысутнасць НАТА ў [[Афганістан]]е ў рамках Міжнародных сіл па забеспячэнню бяспекі ({{lang-en|International Security Assistance Force}}, ISAF) з [[2003]]. === Узаемадзеянне з іншымі арганізацыямі === [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]], [[Еўрапейскі Саюз]], [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы]], [[Савет Еўропы]]. == Адносіны з Рэспублікай Беларусь == {{main|Беларусь і НАТА}} Развіццё поўнамаштабнага супрацоўніцтва з НАТА — адзін з прыярытэтаў знешняй палітыкі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Наша дзяржава ўдзельнічае ў Савеце еўра-атлантычнага партнёрства з 1992 (да 1997 — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва), у праграме «Партнёрства дзеля міру» — з 1995. Удзел у мерапрыемствах Навуковай праграмы НАТА беларускія вучоныя бяруць з 1993. Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры НАТА адкрыта ў [[1998]]. Супрацоўніцтва Беларусі і НАТА вядзецца па наступных асноўных кірунках: адпрацоўка ўзаемадзеяння пры ліквідацыі надзвычайных сітуацый, кіраванне крызіснымі сітуацыямі, моўная падрыхтоўка афіцэраў, ваенная адукацыя, дэмакратычны кантроль над узброенымі сіламі, планаванне і правядзенне аперацый па падтрыманні міру, ваенная геаграфія, гуманітарнае размініраванне, меры палітычнага і ваеннага характару, скіраваныя супраць распаўсюджання ядзернай, бактэрыялагічнай і хімічнай зброі, планаванне, арганізацыя і кіраванне нацыянальнымі праграмамі ў галіне абарончых даследаванняў і тэхналогія, стралковая зброя і лёгкія ўзбраенні. Вясной 1999 Беларусь асудзіла [[Аперацыя «Саюзная сіла»|агрэсію супраць Югаславіі]] і часова прыпыніла адносіны з НАТА, пазней яны былі адноўлены ў поўным аб’ёме. Восенню 2001 Беларусь аказала некаторую практычную дапамогу НАТА пры падрыхтоўцы міжнароднай антытэрарыстычнай ваеннай аперацыі ў Афганістане. У сакавіку 2011 года ў Беларусі заснаваны [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], які скіраваны на еўраатлантычную інтэграцыю Беларусі шляхам ажыццяўлення праектаў у вобласці інфармацыйнага забеспячэння суб’ектаў грамадства Беларусі <ref>[http://prezes.blog.tut.by/2011/04/28/sovet-evroatlanticheskogo-sotrudnichestva-seas/ Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307185728/http://prezes.blog.tut.by/2011/04/28/sovet-evroatlanticheskogo-sotrudnichestva-seas/ |date=7 сакавіка 2014 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Асноўны саюзнік па-за НАТА]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nato.int Афіцыйны сайт НАТА] {{НАТА}} {{Знешняя палітыка ЗША}} {{Халодная вайна}} {{Міжнародная ўлада}} {{Міжнароднае права}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:НАТА| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Ваенна-палітычныя блокі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА|*]] drjq1i5k7yjv7ud2lf2ih2mxy0tzr7p 0 14804 5131503 5122833 2026-04-24T12:51:46Z Jaŭhien 59102 /* Згортванне */ вікіфікацыя 5131503 wikitext text/x-wiki '''Беларусізацыя''' — палітыка, накіраваная на прасоўванне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і культуры, вылучэнне [[беларусы|беларусаў]] на дзяржаўныя пасады, перавод дзяржаўных устаноў на беларускую мову, што праводзілася ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] у 1920-я гады. == Перадумовы == === Беларусы і беларуская мова ў Расійскай імперыі (да 1905) === [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Этнаграфічная карта беларускага племені, складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]] у 1903 годзе.]] Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у канцы XVIII стагоддзя беларускія землі былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе якой яны знаходзіліся да самай ліквідацыі імперыі ў 1917 годзе. У 1897 годзе беларуская мова была роднай для 5,8 мільёнаў жыхароў імперыі. Беларусы складалі больш за 50 % насельніцтва [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, засялялі большую частку [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і асобныя ўезды [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] і [[Смаленская губерня|Смаленскай]] губерняў<ref>{{Крыніцы/БіЭ|Россия/Дополнение/Население}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=0|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|website=Демоскоп|lang=ru}}</ref>. Беларусы пражывалі пераважна ў [[Сельская мясцовасць|сельскай мясцовасці]], а іх доля ў гарадах складала ў сярэднім 14,5 % і вагалася ад 7,6 % у Віцебскай да 30 % у Магілёўскай губерні<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=333}}</ref>. Адной з прычын такога становішча было існаванне [[Мяжа аселасці|мяжы яўрэйскай аселасці]], што дазваляла [[яўрэі|яўрэям]] сяліцца толькі ў заходніх губернях імперыі. З 1882 года яўрэям забаранялася сяліцца па-за межамі гарадоў і мястэчак, а ў 90-я гады значная колькасць яўрэяў з [[Масква|Масквы]] і іншых расійскіх гарадоў была выслана ў беларускія гарады, ствараючы там штучную перанаселенасць. Гэтая перанаселенасць стрымлівала міграцыю мясцовых жыхароў з вёсак у горад. Тыя беларусы, што ўсё ж перасяляліся з вёсак, часцей абіралі гарады па-за межамі беларускіх губерній. У 1897 годзе ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] жыло 66,5 тысяч беларусаў, у Маскве — 15,9 тысяч, у [[Адэса|Адэсе]] — 16,9 тысяч, у той час як у [[Мінск]]у іх было 8,2 тысячы, у [[Віцебск]]у — 8 тысяч, у [[Гродна|Гродне]] — 5,4 тысячы, у [[Гомель|Гомелі]] — 6,5 тысяч, у [[Магілёў|Магілёве]] — 12,9 тысяч. Выкліканая царскай палітыкай слабасць міграцыйных патокаў з беларускіх вёсак у беларускія гарады стрымлівала сацыяльна-эканамічнае, грамадска-палітычнае і культурнае развіццё Беларусі<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=335-336}}</ref>. У сувязі з дзяржаўнай палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]], беларуская мова не мела вялікай вагі ў адукацыі, грамадскім і палітычным жыцці губерній, заселеных беларусамі. Падаўленае [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]] прывяло да радыкалізацыі русіфікацыйных захадаў. Былі ўведзены «[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/428434-1863-marta-23-vremennye-pravila-dlya-narodnyh-shkol-v-guberniyah-vilenskoy-kovenskoy-grodnenskoy-minskoy-mogilevskoy-i-vitebskoy Часовыя правілы для народных школ]», якія прадугледжвалі выкладанне ўсіх дысцыплін у [[народныя вучылішчы|народных вучылішчах]] [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] на [[Руская мова|расійскай мове]], акрамя {{нп5|Закон Божы (дысцыпліна)|Закона Божага|ru|Закон Божий (дисциплина)}} для дзяцей [[рыма-каталіцтва|рымска-каталіцкага веравызнання]]. Гэтыя правілы пазней дапаўняліся {{нп5|Цыркуляр|цыркулярамі|ru|Циркуляр}} 70-90-х гадоў, што яшчэ больш узмацнялі кантроль дзяржавы над адукацыяй<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=277}}</ref>. У афіцыйнай прапагандзе беларусы разглядаліся не як асобны народ, а толькі як адгалінаванне «рускага племені»<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=279}}</ref>. [[Кнігадрукаванне]] на беларускай мове, спыненае ў 1863 годзе ў адказ на паўстанне Каліноўскага, вяртаецца толькі ў 1889 годзе, калі творы [[Янка Лучына|Лучыны]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дуніна-Марцінкевіча]], а таксама паэма «[[Тарас на Парнасе]]» былі надрукаваныя на старонках «[[Мінскі лісток|Минского листка]]» і «[[Календарь Северо-Западного края|Календаря Северо-Западного края]]»<ref>{{harvnb|Гісторыя Беларусі Т. 4|2005|с=287}}</ref>. Тым не менш, дазвол на публікацыю атрымлівалі нешматлікія творы, таму вядомыя выпадкі друку беларускай мастацкай літаратуры падпольна ў абыход цэнзуры яшчэ да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=349}}</ref>. Агітацыйныя брашуры, накіраваныя на прасоўванне [[сацыялізм|сацыялістычных]] ідэй сярод беларусаў, друкаваліся на беларускай мове за мяжой, у такіх гарадах як [[Жэнева]], [[Тыльзіт]] і [[Лондан]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=347}}</ref>. Акрамя прыгнечанага стану беларускай мовы, русіфікацыя праяўлялася і ў [[саслоўе|саслоўным]] і прафесійным падзеле беларускіх губерній. Мясцовыя настаўнікі і чыноўнікі не карысталіся даверам улады, таму ім на замену прысылаліся кадры з этнічна расійскіх земляў<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=334}}</ref>. У 1897 годзе сярод [[Сялянства|сялян]] беларускіх губерній «[[Рускія|велікаросы]]» (расіяне) складалі толькі 5 %, у той час як сярод [[духавенства]] — 61,5 %. Сярод патомных [[Дваранства|дваран]], якія атрымалі сваё дваранства ў спадчыну, палова называлі роднай мовай беларускую, 16 % — расійскую. Асабістыя ж дваране, што атрымлівалі дваранства за ўласныя заслугі, на 51,8 % складаліся з расіян<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=333}}</ref>. Нягледзячы на палітыку Расійскай імперыі, у канцы XIX і першыя гады XX стагоддзя фарміравалася беларуская інтэлігенцыя, якая прасоўвала ідэі самастойнасці беларускага этнасу і пачала ствараць новую літаратурную традыцыю для беларускай мовы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=357}}</ref>. Узімку з 1902 на 1903 год з нацыянальна-культурных гурткоў беларускай моладзі Менска, [[Вільня|Вільні]] і Пецярбурга паўстала [[Беларуская рэвалюцыйная грамада]] (пазней будзе перайменавана ў Беларускую сацыялістычную грамаду), сярод яе стваральнікаў і кіраўнікоў — [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, [[Алаіза Пашкевіч]], [[Казімір Кастравіцкі]], [[Алесь Бурбіс]], [[Вацлаў Іваноўскі]] і [[Францішак Умястоўскі]], амаль усе паходзілі з дробнапамеснай беларускай шляхты. У сваёй праграме БРГ абвяшчала сябе сацыяльна-палітычнай арганізацыяй беларускага працоўнага народа, а ў якасці формы для забеспячэння нацыянальнай свабоды называла незалежную [[дэмакратыя|дэмакратычную]] [[рэспубліка|рэспубліку]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=355-356}}</ref>. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў === [[Рэвалюцыя 1905 года]] спрыяла ўздыму нацыянальных рухаў сярод народаў Расійскай імперыі, у тым ліку сярод беларусаў. Палітычнае змаганне беларусаў за {{нп5|Самакіраванне|самакіраванне|en|Self-governance}} ўзначальвала [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (БСГ). У 1905 годзе БСГ выступала за стварэнне [[федэрацыя|федэратыўнай]] дэмакратычнай рэспублікі ў Расіі з Канстытуцыйным сходам і асобнымі соймамі для кожнага народа<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=416}}</ref>. БСГ мела ўласную падпольную друкарню ў Менску, выдала ў беларускім перакладзе {{нп5|Фінансавы маніфест|Фінансавы маніфест|ru|Финансовый манифест (1905)}}<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=417}}</ref>. [[Файл:Наша Доля1.pdf|thumb|Першы выпуск «Нашай долі».]] 1 верасня 1906 года БСГ пачынае выдаваць у [[Вільня|Вільні]] штотыднёвую легальную газету «[[Наша доля]]» [[кірыліца]]й і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Першы яе нумар выйшаў 10-тысячным накладам. Неафіцыйнымі рэдактарамі газеты былі браты Луцкевічы, Алаіза Пашкевіч, Францішак Умястоўскі. [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] прыцягнуў да напісання газеты [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=418}}</ref>. Публікацыі газеты мелі рэвалюцыйна-дэмакратычны характар, таму на першы, трэці і чацвёрты нумары быў накладзены арышт. У сувязі з ціскам уладаў, выхад газеты быў прыпынены рэдакцыяй, але ў лістападзе і снежні 1906 года новым рэдактарам удалося выдаць яшчэ два нумары. Сёмы нумар быў знішчаны паліцыяй яшчэ ў наборы, а ў студзені 1907 года рашэннем [[Віленская судовая палата|Віленскай судовай палаты]] выданне газеты было забаронена<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=419}}</ref>. 10 лістапада 1906 года выходзіць першы нумар легальнай газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». Яе выданне было арганізавана кіраўнікамі БСГ пасля іх адыходу ад выдання «Нашай долі». У адрозненне ад папярэдняй газеты, «Наша ніва» не заклікала да [[рэвалюцыя|рэвалюцыі]], а звярталася з патрабаваннямі аб вырашэнні сацыяльна-эканамічных пытанняў да [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]]. Сярод патрабаванняў — самакіраванне Беларусі з соймам, выбраным {{нп5|Усеагульнае выбарчае права|усеагульным|en|Universal suffrage}}, роўным, [[Тайнае галасаванне|тайным]] і [[Прамыя выбары|простым]] галасаваннем, увядзенне ўсеагульнай абавязковай бясплатнай адукацыі з забеспячэннем права і магчымасці вучыцца на роднай мове<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=419}}</ref>. Газета выкрывала як «ісцінна рускіх», так і «ісцінна польскіх» дзяржаўных шавіністаў, падтрымлівала выбранне «мужыкоў-сацыялістаў» у Думу<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=420}}</ref>. Вядомыя факты распаўсюджання нелегальных выданняў БСГ у Мінску, Вільні, [[Дзісна|Дзісне]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], паветах Мінскай, Віленскай, Гродзенскай губерняў, {{нп5|Парэцкі павет|Парэцкім павеце|ru|Поречский уезд}} Смаленскай губерні. Сувязі Грамады ў Віцебскай і Магілёўскай губернях былі слабымі. Сведчанняў распаўсюджання лістовак БСГ у Магілёўскай губерні няма<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=420-421}}</ref>. Дзейнасць БСГ была накіравана на сялянства, у той час як яе ўплыў на рабочы рух, акрамя Менска і Вільні, быў нязначным праз нізкую колькасць і нацыянальную самасвядомасць беларускіх рабочых. Паводле звестак дэпартамента паліцыі, у перыяд 1905—1907 гадоў БСГ мела 2 тысячы ўдзельнікаў<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=421}}</ref>. У выніку разгрому рэвалюцыі, БСГ спыніла нелегальную дзейнасць, а яе кіраўнікі засяродзіліся на выпуску легальнай «Нашай нівы»<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=423}}</ref>. У маі 1906 года ў Пецярбургу была заснавана кнігавыдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». Да канца года лацінкай і кірыліцай былі выдадзены «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар, або Першая навука чытання]]» [[Карусь Каганец|Каганца]] і «[[Першае чытанне для дзетак беларусаў]]» [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]]. У 1907 годзе — «[[Дудка беларуская]]» [[Францішак Багушэвіч|Багушэвіча]] і беларускі пераклад «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Так быў пакладзены пачатак сістэматычнаму выданню беларускамоўных кніг і паштовак<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=422}}</ref>. === Нашаніўскі перыяд === Пасля рэвалюцыі 1905 года, афіцыйная палітыка Расійскай імперыі працягвала стрымліваць развіццё беларускага нацыянальнага руху і самасвядомасці. Закон 1906 года прадугледжваў навучанне на роднай мове студэнтам усіх народных школ імперыі, але беларусы з [[украінцы|украінцамі]] ўважаліся часткай {{нп5|Трыадзіны рускі народ|«рускага» народу|ru|Триединый русский народ}} і мусілі навучацца на расійскай мове. Выпісванне і чытанне «Нашай нівы» было забаронена ўсім настаўнікам Віленскай навучальнай акругі, а таксама ўсім святарам, паштовым, ваенным, паліцэйскім і валасным чынам, вучням сельскагаспадарчых школ<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=427}}</ref>. Расійскія і польскія шавіністычныя выданні разгарнулі антыбеларускую [[прапаганда|прапаганду]], якая адмаўляла самастойнасць беларускага этнасу, абвяшчала непатрэбным і немагчымым развіццё беларускай мовы і культуры, крытыкавала «Нашу ніву». Прыхільнікі антыбеларускай палітыкі карысталася канфесійным падзелам беларусаў, на аснове якога [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўныя беларусы]] прылічваліся да «рускіх», а [[Каталіцтва ў Беларусі|беларусы-каталікі]] — да «палякаў». Рабіліся спробы стварэння [[Беларускае таварыства|псеўдабеларускіх арганізацый]] і [[Белорусская жизнь|выдання расійскамоўных газет ад імя беларускага народа]] для прасоўвання манархічных і [[Заходнерусізм|заходнерусісцкіх]] ідэй<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=423-428}}</ref>. Нягледзячы на супраціўленне антыбеларускіх арганізацый і дзяржавы, беларускі рух зрабіў шэраг дасягненняў у міжрэвалюцыйны перыяд. Палітычная і рэвалюцыйная дзейнасць была моцна абмежавана ў выніку [[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскага перавароту]] і разгрому рэвалюцыі 1905 года, таму дзеячы нацыянальнага руху рабілі ўпор на развіццё культуры і асветы. Адной з галоўных мэт абвяшчалася адраджэнне беларускай мовы, пашырэнне сферы яе ўплыву ў грамадстве. На старонках «Нашай нівы» праводзілася тэарэтычнае абгрунтаванне права беларусаў на захаванне і развіццё ўласнай мовы і культуры, даказвалася шкода яе [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] іншымі культурамі<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=428-431}}</ref>. [[Файл:Беларускі каляндар «Нашай Нівы» на 1913 год.pdf|thumb|Беларускі каляндар «Нашай Нівы» на 1913 год.]] За першыя тры гады існавання «Наша ніва» надрукавала 906 уласных карэспандэнцый з 489 вёсак, мястэчак і гарадоў, 246 вершаў 61 паэта і 91 апавяданне 36 празаікаў. За 1910 год «Наша ніва» апублікавала 666 карэспандэнцый з 321 населенага пункта Беларусі і з 14 пунктаў па-за яе межамі. У газету пісалі мясцовыя жыхары з усіх беларускіх губерній, перад усім з Віленскай і Мінскай. З 1910 года рэдактарамі газеты выдаваўся «[[Беларускі каляндар]]» з тыражамі да 20 тысяч экзэмпляраў. У наступныя гады з’явіліся часопісы «[[Саха (часопіс)|Саха]]» і «[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]», альманах «[[Маладая Беларусь (альманах)|Маладая Беларусь]]». Незалежна ад «Нашай нівы» было арганізавана выданне каталіцкай беларускай газеты «[[Biełarus]]»<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=431-432}}</ref>. [[Файл:Трупа Буйніцкага.jpg|thumb|left|[[Першая беларуская трупа|Трупа Ігната Буйніцкага]] ў Санкт-Пецярбургу, 1912 год.]] Намаганнямі выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца», «Нашай нівы» і іншых выдавецтваў за 1908—1914 гады пабачылі свет 77 беларускіх кніг агульным накладам больш за 226 тысяч асобнікаў. Выдавалася як мастацкая, так і навукова-папулярная літаратура, арыентаваная збольшага на сялянства. У 1910 годзе выйшла «[[Кароткая гісторыя Беларусі]]» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Адначасова прафесійны характар набылі некаторыя віды нацыянальнага мастацтва: [[тэатр|драматычны тэатр]], [[музыка]], [[хор]] і [[танец]]. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграў «[[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускі музычна-драматычны гурток]]» у Вільні. Беларускі тэатр складваўся пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Бурбіса]] і [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Буйніцкага]]. [[Іван Луцкевіч]] збіраў у Вільні калекцыю, якая пазней пакладзе пачатак [[Беларускі музей у Вільні|Беларускаму музею]]. У многіх гарадах, мястэчках і вёсках узніклі беларускія бібліятэкі, хоры і танцавальныя калектывы. Асобныя святары пачалі ўжываць беларускую мову ў канфесійнай дзейнасці. З’явіліся першыя прыватныя беларускамоўныя школы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=432-435}}</ref>. === Першая сустветная вайна і рэвалюцыя 1917 года === ==== Пачатак вайны, нямецкая акупацыя ==== У 1915 годзе па тэрыторыі Беларусі працягнуўся [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходні фронт]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пад акупацыяй нямецкага войска апынуліся амаль уся Віленская, Гродзенская і заходняя частка Мінскай губерні. Ваенныя дзеянні на некаторы час паралізавалі дзейнасць многіх беларускіх арганізацый, у прыватнасці ў жніўні 1915 года спыніўся выхад «Нашай нівы». Некаторыя яе былыя кіраўнікі засталіся ў акупаванай немцамі Вільні і ўзначалілі [[Беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=435-436}}</ref>. З мэтай абароны інтарэсаў беларусаў на акупаваных тэрыторыях у Вільні быў створаны [[Беларускі народны камітэт]]. Пад кіраўніцтвам камітэта ў 1916—1917 гадах узнікла вялікая сетка беларускіх школ, выдаваліся падручнікі і навучальныя дапаможнікі. 15 лютага 1916 года пад рэдакцыяй [[Вацлаў Ластоўскі|Ластоўскага]] пачынае выходзіць газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]» у кірылічным і лацінскім варыянтах. У красавіку і чэрвені 1916 года прадстаўнікі камітэта выступалі на {{нп5|Саюз народаў|канферэнцыях народаў Расіі|uk|Союз народів}} ў [[Стакгольм]]е і [[Лазана|Лазане]], дзе прасілі ў еўрапейскіх дзяржаў падтрымкі ў вызваленні беларускага народа з-пад расійскай няволі, забеспячэнні яму ўсіх палітычных і культурных правоў<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=437}}</ref>. ==== Беларускі рух пасля Лютаўскай рэвалюцыі ==== Па іншы бок фронту, на падкантрольнай Расіі частцы Беларусі, пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] і ўсталявання [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] аднавіла сваю дзейнасць [[Беларуская сацыялістычная грамада]]. 29-27 сакавіка 1917 ў Менску быў праведзены [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|з’езд прадстаўнікоў беларускіх нацыянальных арганізацый]], узначалены [[Казімір Кастравіцкі|Казімірам Кастравіцкім]]. Быў створаны выканаўчы орган з’езда — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт]] (БНК, не блытаць з Беларускім народным камітэтам). Сярод даручэнняў з’езда — скліканне настаўніцкага з’езда, адкрыццё беларускамоўных школ, заснаванне асветніцкага таварыства «Прасвета». Таксама з’езд выказваўся за ўвядзенне беларускай мовы ў настаўніцкіх і духоўных семынарыях, адкрыццё ў адным з гарадоў вышэйшай школы<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=437-439}}</ref>. Дзейнасці БНК супрацьстаяў «[[Саюз беларускай дэмакратыі]]», арганізаваны дзяржаўнымі чыноўнікамі. Саюз выказваўся за зліццё Беларусі з Расіяй і выкарыстанне расійскай мовы ў адукацыі. Рашэнні З’езда беларускіх нацыянальных арганізацый яны называлі [[нацыяналізм|нацыяналістычнымі]] і шкоднымі для беларускага народа. Падобныя погляды ў дачыненні БНК і яго ідэй падзялялі расійскія дэмакраты розных кірункаў. БНК асуджалі Мінскі камітэт {{нп5|Усерасійскі сялянскі саюз|Усерасійскага сялянскага саюза|ru|Всероссийский крестьянский союз}} і Выканаўчы камітэт Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што прагаласаваў супраць стварэння беларускамоўнай школы. Яны абвінавачвалі БНК у абароне інтарэсаў памешчыкаў, намерах адарваць рабочых і сялян ад працоўных мас усёй Расіі з дапамогай нацыяналістычных ідэй. Пазней гэтыя аргументы выкарыстоўвалі [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|Мяснікоў]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Кнорын]] і іншыя мясцовыя лідары [[бальшавікі|бальшавікоў]]<ref>{{harvnb|Нарысы гісторыі Беларусі Ч. 1|1994|с=439-440}}</ref>. У маі 1917 года на канферэнцыі БНК разгарнуўся канфлікт паміж прадстаўнікамі БСГ і ліберальна-дэмакратычнымі дзеячамі беларускага руху. Прыхільнікі радыкальных сацыялістычных ідэй патрабавалі ўключыць аграрныя і сацыяльныя пытанні ў праграму БНК і пашырыць склад камітэта прыхільнікамі больш левых поглядаў. Гэтыя прапановы блакіравалі буйныя землеўласнікі: [[Марыя Магдалена Радзівіл]], [[Эдвард Вайніловіч]] і князь [[Геранім Друцкі-Любецкі]]. У выніку, прынятая дэкларацыя БНК пацвярджала імкненне да стварэння аўтаномнай беларускай рэспублікі ў складзе расійскай федэрацыі, а аграрнае пытанне было праігнаравана<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=145}}</ref>. З 8 па 10 ліпеня 1917 года ў Мінску прайшоў [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|другі з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый]]. Першынство на ім атрымала БСГ, якая крытыкавала дзейнасць БНК, імкнучыся перахапіць ініцыятыву кіравання беларускім рухам і пазбавіцца ад кіраўніка камітэта, буйнога землеўладальніка [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Рашэннем з’езда Беларускі народны камітэт быў ліквідаваны, а замест яго створана [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый]]. У склад выканаўчага камітэта Цэнтральнай рады ўвайшлі прадстаўнікі БСГ [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Язэп Дыла]], [[Палута Аляксандраўна Бадунова|Палута Бадунова]], [[Зміцер Жылуновіч]] і іншыя<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=146}}</ref>. У канцы лета і пачатку восені 1917 года на фоне палітычнага крызісу і [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]], у Расіі ўзрастае ўплыў бальшавікоў, які закрануў і беларускі нацыянальны рух. У верасні ад БСГ у Петраградзе адкалолася бальшавіцкая [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] (БСДРП), у выканаўчы камітэт якой увайшоў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=148}}</ref>. У кастрычніку была зацверджана абноўленая праграма БСГ, у якой сярод іншых канстатавалася імкненне да поўнай палітычнай аўтаноміі Беларусі (у складзе Расійскай Федэрацыі) і да ўтварэння шляхам усеагульных выбараў уласнага заканадаўчага органа — Беларускай краёвай рады. Таксама партыя патрабавала юрыдычнага прызнання беларускай мовы і распаўсюджання яе ў школах, судах, адміністрацыйных і грамадскіх установах Беларусі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=148}}</ref>. [[Файл:Posiedzenie WRB i CBRW.jpg|thumb|2-я сесія Цэнтральнай беларускай рады ў кастрычніку 1917 года.]] З 15 па 24 кастрычніка 1917 года ў Менску прайшла 2-я сесія Цэнтральнай рады, у выніку якой яны была рэарганізавана ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]] (ВБР). Большасць у новай радзе захоўвалася за БСГ, аднак былі зроблены крокі да кансалідацыі беларускіх арганізацый розных кірункаў, што выражалася ў прысутнасці ў выканкаме рады [[Антон Лявіцкі|Антона Лявіцкага]], [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўла Аляксюка]] (прадстаўнікі менш радыкальнай [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|БНПС]]) і [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдуарда Будзькі]] з [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]]. Дэлегаты ад больш левых бабруйскага і петраградскага аддзелаў БСГ выказалі сваю незадаволенасць і пакінулі сесію. Аўтаномнай часткай ВБР стала арганізаваная ў той жа час [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада]] (ЦБВР), якая мелася арганізаваць беларускае войска<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=149-151}}</ref>. ==== Бальшавіцкі пераварот і Усебеларускі з’езд ==== {{Асноўны артыкул|Канфлікт паміж Радай Усебеларускага з’езда і Аблвыканзахам}} {{сс3|25.10.1917}} года бальшавікі [[Кастрычніцкі пераварот|захапілі ўладу]] ў Петраградзе. На працягу наступных тыдняў яны ўзялі пад кантроль і беларускія тэрыторыі па расійскі бок фронту. У канцы лістапада бальшавікамі была ўтворана [[Заходняя вобласць]] пад кантролем [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] (Аблвыкамзах). Збольшага, камітэт складаўся з вайскоўцаў небеларускага паходжання. Паводле гісторыка [[Іларыён Мяфодзьевіч Ігнаценка|Іларыёна Ігнаценкі]], у кіраўніцтве Аблвыкамзаха не было ніводнага беларуса<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=152-153}}</ref>. Вялікая беларуская рада прызнавала вярхоўную ўладу бальшавікоў, але не бачыла Албвыкамзах у якасці легітымнага органа ўлады для Беларусі. Асцярогі ВБР выклікала таксама перспектыва падзелу краіны ў выніку мірнага пагаднення паміж бальшавікамі і немцамі (пазней гэтыя асцярогі спраўдзіліся праз падпісанне [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]]). 27 кастрычніка ВБР і ЦБВР выступілі са зваротам «[https://be.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0 Да ўсяго народу беларускага]», дзе сярод іншага акрэслілі межы Беларусі і паставілі сваёй мэтай станаўленне дэмакратычнай беларускай рэспублікі ў складзе федэратыўнай Расіі. У гэтым жа звароце для ўсталявання адпаведнай улады быў абвешчаны [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускі з’езд]], які мусіў прайсці {{сс3|05.12.1917}} года ў Менску<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=153-154}}</ref>. Кіраўніцтва Заходняй вобласці паставілася да ВБР, ЦБВР і ідэі арганізацыі Усебеларускага з’езда з варожасцю. {{сс3|02.12.1917}} года Аблвыкамзах забараніў стварэнне беларускіх вайсковых фарміраванняў. Пад уплывам [[Карл Іванавіч Ландэр|Карла Ландэра]], кіраўніка Савета народных камісараў Заходняй вобласці і фронту, бальшавікі пастанавілі распусціць ЦБРВ і судзіць яе кіраўнікоў {{iw|Рэвалюцыйны трыбунал (Савецкая Расія)|Рэвалюцыйным трыбуналам|d|Q3742236}}. За некалькі дзён да пачатку Усебеларускага з’езда Ландэр выступіў з рэфератам аб варожай дзейнасці беларускіх нацыяналістаў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=155-156}}</ref>. Усебеларускі з’езд, запланаваны ВБР, пачаўся ў Мінску {{сс3|05.12.1917}} года. Даследчыца Дарота Міхалюк выказвае меркаванне, што з’езд прадстаўляў выключна левае крыло беларускага нацыянальнага руху, бо большасць сабраных былі прыхільнікамі радыкальных сацыялістычных партый ([[эсэры]], БСГ, [[Партыя народных сацыялістаў|народныя сацыялісты]]). Многія з прысутных падтрымлівалі бальшавікоў. Дэлегаты [[лібералізм|ліберальных]] поглядаў былі ў меншасці, а [[кансерватызм|кансерватары]] наогул не прысутнічалі. Каля 90 % удзельнікаў былі прадстаўнікамі ніжэйшага і сярэдняга класаў, за выняткам памешчыка эсэраўскіх поглядаў [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Бонч-Асмалоўскага]]. Удзельнік з’езда, беларускі грамадскі дзеяч [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]], які выступаў за арганізацыю беларускіх бальшавіцкіх Саветаў, што складаліся б з мясцовых, звязаных з Беларуссю людзей, прапанаваў бальшавікам Заходняга фронту стварыць супольную палітычную платформу, але гэтая прапанова была ўспрынята імі як абраза і адхілена<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=162-164}}</ref>. Рэзалюцыя, падрыхтаваная Усебеларускім з’ездам, апелюючы да абвешчанага Расійскай рэвалюцыяй [[Права на самавызначэнне|права на самавызначэнне нацый]], прызнавала неабходным стварэнне Усебеларускага Савета сялянскіх, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў у якасці часовага органа краёвай улады. Усебеларускі Савет павінен быў склікаць Беларускі Устаноўчы сход, які ў сваю чаргу меў прыняць канчатковую пастанову пра самавызначэнне і стварэнне пастаяннага органа ўлады праз дэмакратычныя [[выбары]]. Пры гэтым дэкларавалася мэта неадарвання Беларусі ад Расійскай федэратыўнай рэспублікі<ref>{{harvnb|Турук|1921|с=105-106}}</ref><ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=169}}</ref>. {{сс3|18.12.1917}} года а 2-й гадзіне ночы, у часе абмеркавання рэзалюцыі ў [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|будынку тэатра]], будынак атачылі вайскоўцы. У залю з патрабаваннямі аб закрыцці з’езда ўвайшлі бальшавіцкія камісары, начальнік гарадскога гарнізона [[Мікалай Іванавіч Крывашэін|Мікалай Крывашэін]] і [[Людвіг Пятровіч Рэзаўскі|Людвіг Рэзаўскі]] з СНК Заходняй вобласці і фронту. Дэлегаты паспрабавалі абараніць прэзідыум і аднагалосна прынялі першы пункт рэзалюцыі. Неўзабаве ў залю ўварваліся ўзброеныя вайскоўцы і арыштавалі прэзідыум. За наступныя некалькі гадзін з будынку выгналі апошніх дэлегатаў. Некаторыя ўдзельнікі з’езда ўспрынялі разгон са здзіўленнем, бо меркавалі, што цэнтральная бальшавіцкая ўлада не толькі не супраціўлялася з’езду, але і падтрымала яго<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=169-170}}</ref>. І сапраўды, пасля арышту членаў прэзідыума, [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] асабіста загадаў вызваліць іх і перапрасіў за «памылкі і грубасці» Аблвыкамзаха. Цэнтральная ўлада імкнулася залагодзіць беларускія арганізацыі, каб не выклікаць развіцця канфлікту. Тым не менш, вінаватыя ў разгоне засталіся на сваіх пасадах, што спарадзіла ў беларускім руху расчараванне і недавер да бальшавікоў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=172-173}}</ref>. На думку Дароты Міхалюк, першы Усебеларускі з’езд стаў значным крокам наперад на шляху да нацыянальнай кансалідацыі і развіцця дзяржаўнай свядомасці беларусаў. Ідэю стварэння рэспублікі з беларускіх зямель стала немагчыма ігнараваць, і стаўленне да яе мусілі выказаць як беларускія палітычныя дзеячы, так і суседзі Беларусі. Таксама дэлегаты ўдзельнічалі ў дыскусіях і слухалі падрыхтаваныя да з’езда навуковыя даклады пра беларускую мову, гісторыю і [[этнаграфія|этнаграфію]], што паспрыяла пашырэнню беларускай нацыянальнай ідэі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=174}}</ref>. У наступныя тыдні пасля разгону першага Усебеларускага з’езда, бальшавікі намагаліся ўсталяваць кантроль над беларускім нацыянальным рухам і абмежаваць дзейнасць ЦБВР і [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Рады Усебеларускага з’езда]], якой перадалі паўнамоцтвы многія беларускія арганізацыі, у тым ліку ВБР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=175}}</ref>. Недавер бальшавікоў да незалежных нацыянальных рухаў павялічыўся пасля абвяшчэння незалежнасці [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] ў студзені 1918 года. Гэта падштурхнула бальшавікоў да стварэння падкантрольнага сабе [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]] пры [[Народны камісарыят па справах нацыянальнасцей РСФСР|Народным камісарыяце па справах нацыянальнасцей]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=190}}</ref>. ==== Беларуская Народная Рэспубліка ==== У канцы лютага 1918 года нямецкія войскі аднавілі наступленне на Усходнім фронце, у выніку чаго Менск апынуўся пад нямецкай акупацыяй, па адзін бок фронта з Вільняй. Гэта прывяло да аб’яднання менскіх і віленскіх беларускіх дзеячаў і стварэння, а пасля і абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў сакавіку 1918 года<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=195-204}}</ref>. Органы кіравання рэспублікай складаліся як з беларусаў, так і з прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей ([[Палякі на Беларусі|палякаў]], [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэеў]], [[Рускія ў Беларусі|расейцаў]]), пры гэтым асноўныя пасады займалі беларусы. Неўзабаве беларуская мова была абвешчана дзяржаўнай мовай. Прадстаўнікі нацыянальных меншасцей маглі карыстацца сваімі мовамі пры зваротах да ўлад, але чыноўнікі мусілі пісаць лісты выключна па-беларуску. 3 красавіка 1918 года ў Менску адкрыліся курсы [[беларусазнаўства]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=204-206}}</ref>. {{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120|«Беларуская граматыка для школ» Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай}} Намаганнямі [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]] ў Менску ў 1918 годзе былі адчынены некалькі беларускіх школ (паводле Алены Глагоўскай іх было 20, паводле больш новага даследавання [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]] — 9). Сакратарыятам асветы БНР было створана бюро для друкавання беларускіх падручнікаў. Былі надрукаваныя падручнікі на беларускай мове па [[арыфметыка|арыфметыцы]] і [[геаграфія|геаграфіі]], і брашуры наконт палітычнай сітуацыі ў падкантрольных бальшавікам рэгіёнах на ўсходзе Беларусі. Тады ж выйшла «[[Беларуская граматыка для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. На базе [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага беларускага таварыства драмы і камедыі]] [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыяна Ждановіча]] быў створаны [[Дзяржаўны тэатр Беларускай Народнай Рэспублікі|Дзяржаўны тэатр БНР]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=247-248}}</ref>. Увесну 1918 года была створана камісія для арганізацыі першага беларускага ўніверсітэта ў Менску. У яе склад увайшлі [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]]. Планавалася, што ўніверсітэт будзе складацца з шасці факультэтаў: гістарычна-філасофскага, фізіка-матэматычнага, юрыдычнага, камерцыйна-эканамічнага, медыцынскага і тэалагічнага. Камісіяй быў выпрацаваны статут універсітэта і праведзены перамовы з прафесарамі, але праект так і не быў рэалізаваны<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=247}}</ref>. Бальшавіцкая прапаганда выкарыстоўвала антынямецкія настроі для выстаўлення беларускіх незалежніцкіх дзеячаў як здраднікаў. Гэта ўскладняла дзейнасць структур БНР на беларускіх тэрыторыях, акупаваных немцамі ў 1918 годзе, дзе антынямецкія настроі былі найбольш распаўсюджаны<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=249}}</ref>. У верасні 1918 года ў [[Кіеў|Кіеве]], на той момант сталіцы [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]], Антон Луцкевіч, прадстаўнік БНР, сустракаўся з прадстаўніком бальшавікоў {{нп5|Хрысціян Ракоўскі|Хрысціянам Ракоўскім|ru|Раковский, Христиан Георгиевич}} для абмеркавання адносін паміж БНР і Савецкай Расіяй. Ракоўскі запатрабаваў уваходжання Беларусі ў склад Расіі, пры гэтым абяцаў прызнанне грамадзянскіх свабод беларусаў у асветніцкіх, фінансавых і транспартных справах. Ракоўскі прапанаваў прызнанне БНР пры ўмове яе адначасовага ўваходжання ў федэрацыю з Расіяй і ўвядзення савецкай канстытуцыі. Луцкевіч адмовіўся ад гэтай прапановы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=282}}</ref>. Першая сусветная вайна скончылася 11 лістапада 1918 года падпісаннем [[Першае камп’енскае перамір’е|Камп’енскага пагаднення]]. У тым жа месяцы бальшавіцкае войска пачало рух на захад. У пачатку снежня 1918 года Менск быў заняты бальшавікамі без бою. Баючыся расправы, урад БНР пакінуў горад і з тагачасным старшынём Антонам Луцкевічам перамясціўся спачатку ў Вільню, а потым у незанятую бальшавікамі [[Горадня|Горадню]]. Некаторыя дзеячы беларускага руху, напрыклад [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]], засталіся ў Менску, маючы намер захаваць беларускі характар краіны пры ўладзе бальшавікоў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=312-315, 372}}</ref>. Работа дзеячаў БНР працягвалася ў наступныя гады ў замежжы. Увесну 1919 года была створана і 4 мая зарэгістравана нямецкімі ўладамі [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|Дыпламатычная місія БНР у Берліне]]. Місія атрымала згоду Міністэрства замежных спраў Германіі на выдачу пашпартоў БНР, публікавала артыкулы на беларускую тэматыку ў нямецкай прэсе. 17 красавіка адбылася сустрэча Антона Луцкевіча з прэзідэнтам [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] [[Томаш Масарык|Томашам Масарыкам]], які выказаў словы падтрымкі ўраду БНР. Атрымаўшы крэдыт ад Украіны, урад БНР скарыстаўся ім для адпраўкі ўласнай дэлегацыі на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскую мірную канферэнцыю]], дзе абмяркоўвалася ў тым ліку пытанне будучыні Беларусі. На канферэнцыі былі ўсталяваны кантакты з дэлегацыяй Польшчы і дэлегацыяй антыбальшавіцкага расійскага ўрада [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], перамовы з літоўскай дэлегацыяй праваліліся праз нежаданне літоўскага ўрада прызнаваць БНР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=377-391}}</ref>. === Усталяванне бальшавікамі кантролю над Беларуссю === 10 снежня 1918 года, пасля заняцця бальшавікамі Менску, быў утвораны [[Менскі губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт]], узначалены [[Ісак Ісаевіч Рэйнгольд|Ісакам Рэйнгольдам]]. «Воляй рабочых і сялян Беларусі» камітэт абвясціў сябе найвышэйшым органам улады ў Менскай губерні. ВРК адразу абвясціў вайну кіраўніцтву БНР і заявіў, што дзеячы БНР падлягаюць арышту і перадачы бальшавікам. У снежні Рэйнгольд выказваў ідэю стварэння БССР і накіроўваў адпаведныя тэлеграмы ў [[РКП(б)]] і асабіста [[Якаў Свярдлоў|Якаву Свярдлову]], аднаму з кіраўнікоў Савецкай Расіі. Кіраўнік Аблвыкамзаха Аляксандр Мяснікоў трактаваў гэтую прапанову як неістотную ініцыятыву групы менскіх работнікаў, бо не хацеў дзяліцца ўладай на тэрыторыі Заходняй вобласці і фронту, але цэнтральныя бальшавіцкія ўлады пастанавілі далучыць прадстаўнікоў ВРК да фармавання ўрада БССР<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=342-343}}</ref>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19).jpg|thumb|Зміцер Жылуновіч (псеўданім Цішка Гартны), аўтар маніфеста аб стварэнні БССР.]] Утварэнне БССР і [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага ўрада Беларусі]] было абвешчана 1 студзеня 1919 года. [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест урада]] падкрэсліваў незалежнасць БССР, паўнапраўнымі гаспадарамі якой адзначаліся беларусы. Падпарадкаванне БССР дзяржаўным органам РСФСР у маніфесце не разглядалася. Пад маніфестам падпісаліся ягоны аўтар [[Зміцер Жылуновіч]], а таксама Аляксандр Мяснікоў, [[Сямён Варфаламеевіч Іваноў|Сямён Іваноў]], Аляксандр Чарвякоў і Ісак Рэйнгольд<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=343-344}}</ref>. Зміцер Жылуновіч выступаў супраць знаходжання ва ўрадзе БССР бальшавіцкіх камісараў Аляксандра Мяснікова, [[Майсей Іосіфавіч Калмановіч|Майсея Калмановіча]] і [[Рычард Вітольдавіч Пікель|Рычарда Пікеля]], бо тыя не былі звязаныя з Беларуссю да Першай сусветнай вайны. Сталін падтрымаў пазіцыю Мяснікова, якога збіраліся зрабіць упаўнаважаным прадстаўніком ЦК РКП(б) і ўрада Савецкай Расіі на тэрыторыі Беларусі. Урад БССР мусіў прымаць пастановы толькі з ухвалення Мяснікова<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=343-344}}</ref>. У пачатку лютага 1919 года ў Менску прайшоў [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|першы Усебеларускі з’езд саветаў]], у выніку якога быў рэарганізаваны ўрад рэспублікі. Старшынёй новага ўрада ([[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]) стаў Аляксандр Мяснікоў, склад урада фарміраваўся з блізкіх яму дзеячаў Аблвыкамзаха. Беларускія нацыянал-камуністы, у тым ліку Жылуновіч, не былі дапушчаныя да ўлады<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=345}}</ref>. На тым жа з’ездзе было прынята рашэнне аб адарванні ад БССР Смаленскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў, якія былі ўключаны ў склад Расіі. У складзе БССР засталіся толькі Менская і Гарадзенская губерні<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=347}}</ref>. 27 лютага 1919 года БССР была аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Літоўскай Савецкай Рэспублікай]] у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускую ССР]] (ЛітБел) пад кіраўніцтвам літоўскага камуніста [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Вінцаса Міцкявічуса-Капсукаса]]<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=348}}</ref>. Прадстаўнік цэнтральных бальшавікоў [[Адольф Іофэ]] на паседжанні [[Цэнтральнае бюро КП(б)Б|Бюро ЦК КП(б)Б]] 22 лютага 1919 года тлумачыў, што прынцып самавызначэння нацый патрэбен быў бальшавікам часова, каб выклікаць сімпатыі нацыянальных актывістаў у 1917 годзе. Літоўская і Беларуская савецкія рэспублікі ствараліся як буферная зона паміж Расіяй і варожымі буржуазнымі ўрадамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Дырэкторыя УНР|Украіны]]. Пры гэтым бальшавікі бачылі рызыку развіцця ў Беларусі нацыянальнай кансалідацыі, таму адабралі ад новастворанай рэспублікі губерні, што не мяжуюць з буржуазнымі краінамі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=346}}</ref>. У лютым 1919 года пачалася [[Польска-савецкая вайна|вайна]] паміж Польшчай пад кіраўніцтвам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і Савецкай Расіяй. Наступленне польскага войска на занятыя да гэтага бальшавікамі паветы Беларусі суправаджалася шматлікімі антыбальшавіцкімі паўстаннямі беларускіх сялян і вайскоўцаў, што сведчыла пра іх расчараванне бальшавіцкімі абяцаннямі. 16 ліпеня 1919 года быў распушчаны эвакуяваны з Вільні ў Менск урад ЛітБел. 8 жніўня бальшавікі пакінулі Менск. 10 жніўня ў горадзе быў створаны [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт]], вакол якога гуртаваліся беларускія палітычныя і культурныя дзеячы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=394-395, 399}}</ref>. Стаўленне польскага кіраўніцтва да беларусаў у часе вайны было супярэчлівым. Пілсудскі адмовіўся прызнаваць незалежнасць БНР і не даваў пэўных абяцанняў наконт аўтаноміі Беларусі. Ён распараджаўся ўводзіць беларускую мову ў адукацыйныя ўстановы і адміністрацыю на Меншчыне, але Віленшчына і Гродзеншчына павінны былі быць інтэграваныя ў Польшчу, таму польскія ўлады зачынялі або абмяжоўвалі мясцовыя беларускія школы і гімназіі часоў нямецкай акупацыі<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=425-426}}</ref>. Польскае войска праводзіла на беларускіх землях палітыку тэрору, адбірала маёмасць і расстрэльвала падазраваных у камунізме. На кіроўныя пасады прызначаліся памешчыкі, палякі і каталікі, што часта выклікала незадаволенасць беларускага насельніцтва<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=32-33}}</ref>. Польская палітыка выклікала антыпатыю і ў беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі. Польская адміністрацыя абмяжоўвала беларускі перыядычны друк, рэквізавала газеты, у Менску забараняла ставіць п’есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], праводзіла прапаганду [[паланізацыя|паланізацыі]] ў часопісе «[[Страж крэсова]]»<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=33}}</ref>. Розныя падыходы і стаўленне да польскай палітыкі прычыніліся да расколу ў Радзе БНР. Прыхільнікі супрацоўніцтва з Польшчай засталіся ў меншасці і абвясцілі сябе [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшай радай БНР]], пакінуўшы прэм’ер-міністрам [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. Большасць членаў старой Рады абралі прэм’ер-міністрам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], які стаяў на пазіцыях незалежнасці, і ўтварылі [[Народная рада БНР|Народную раду БНР]]. Неўзабаве ўрад Ластоўскага быў арыштаваны і пасля вызвалення мусіў перамясціцца ў [[Коўна]] (пад кантролем Літвы), дзе атрымаў статус эміграцыйнага ўрада<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=33-34}}</ref>. Увосень 1919 года ў Смаленску прадстаўнікі [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і [[Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў)|Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў)]] заключылі дамову аб арганізацыі беларускіх партызанскіх атрадаў на акупаванай Польшчай тэрыторыі Беларусі. У выпадку заняцця краіны бальшавікамі прадугледжвалася стварэнне беларускай савецкай рэспублікі пад кіраўніцтвам мясцовых камуністаў і эсэраў<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=32}}</ref>. У ліпені 1920 года бальшавікі вярнулі сабе кантроль над тэрыторыяй Беларусі. 12 ліпеня яны заключылі [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|дагавор з Літвой]], прызнаючы яе права на Гарадзеншчыну і Віленшчыну з мэтай забяспечыць літоўскі нейтралітэт у вайне. 31 ліпеня была паўторна абвешчана БССР у этнаграфічных межах, яе ўрадам рабіўся [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Беларускай ССР|Ваенна-рэвалюцыйны камітэт]] пад кіраўніцтвам Аляксандра Чарвякова, Вільгельма Кнорына і [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Язэпа Адамовіча]]. На практыцы межы БССР абмяжоўваліся часткай Менскай і Гарадзенскай губерняў<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=447}}</ref>. Супраць бальшавікоў змагаліся аддзелы генерала [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]]. 10 лістапада 1920 года яны здабылі [[Мазыр]], дзе зноў была абвешчана незалежнасць БНР. Таксама за незалежнасць Беларусі змагаліся [[Слуцкае паўстанне|афіцэры Случчыны]], аднак зазналі паразу. Па абодва бакі фронту працягвалі дзейнічаць партызанскія атрады «[[Беларуская сялянская партыя Зялёнага дуба|Зялёны дуб]]»<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=447}}</ref><ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=37}}</ref>. Увосень 1920 года ў [[Рыга|Рызе]] пачаліся перамовы паміж Польшчай і Савецкай Расіяй, куды не была дапушчана беларуская дэлегацыя. Расія прапанавала Польшчы забраць большую частку Беларусі з Меншчынай у замен на ўступкі ва Украіне, аднак польская дэлегацыя адмовілася праз цяжкасці ў асіміляцыі праваслаўнага насельніцтва. 18 сакавіка 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі дагавор]], паводле каторага Беларусь падзялялася на дзве часткі — [[Заходняя Беларусь|заходняя]] адыходзіла да Польшчы, а ўсходнія і цэнтральныя рэгіёны з Менскам трапілі пад кантроль Савецкай Расіі і БССР. Таксама забаранялася антыбальшавіцкая дзейнасць на тэрыторыі Польшчы<ref>{{harvnb|Міхалюк|2015|с=448}}</ref>. Для рэалізацыі гэтай забароны на Гродзеншчыне было спынена выданне газет на беларускай мове і былі зачынены беларускія школы<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=37}}</ref>. У першы час існавання БССР мела фармальную незалежнасць, замацаваную Рыжскім дагаворам, але фактычна знаходзілася пад эканамічным і палітычным кантролем Расіі. Да таго ж, большая частка Беларусі на ўсход ад польскай мяжы заставалася непасрэдна ў складзе РСФСР і спробы Кнорына пашырыць межы БССР сутыкнуліся з адмовай расійскіх бальшавікоў. Пасля абвяшчэння [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР) 30 снежня 1922 года, БССР (разам з РСФСР, Украінскай ССР і Закаўказскай СФСР) увайшла ў склад новастворанай дзяржавы, што сваімі межамі ахоплівала вялікую частку былой Расійскай імперыі<ref>{{harvnb|Мірановіч|2003|с=38-39}}</ref>. == [[БССР]] == У 1921 годзе, з адыходам перыяду [[ваенны камунізм|ваеннага камунізму]] і прыняццем [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП), афіцыйна была распачата так званая [[каранізацыя]]. Яе мэтамі былі стварэнне нацыянальных эліт і павышэнне ўплывовасці мясцовых нацыянальных моў на нерасійскіх тэрыторыях савецкіх рэспублік<ref name="brown">{{cite journal | last1 = Brown | first1 = Tony | year = 2013 | title = Key Indicators of Language Impact on Identity Formation in Belarus | url = https://www.jstor.org/stable/43669239 | journal = Russian Language Journal / Русский язык | publisher = American Councils for International Education ACTR / ACCELS | volume = 63 | pages = 247-288 | lang = en }}</ref>. Асобным выпадкам каранізацыі была беларусізацыя, што праводзілася ў Беларусі. Пачынаецца перавод навучання ў школах пераважна на беларускую мову, ідзе арганізацыя школ для [[нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] на іх роднай мове. У гэтай рабоце ўдзельнічалі і некаторыя дзеячы беларускага нацыянальна-вызваленчага руху: [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Аляксандр Бурбіс]] і іншыя. Пад уплывам іх дзейнасці ажыццяўляецца беларусізацыя шэрагу рэспубліканскіх устаноў. Ствараецца сістэма дашкольнага выхавання і школьнай адукацыі, прафесійных вучылішчаў і тэхнікумаў. У [[1921]] годзе адкрыты [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У той жа час заснаваны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), адной з галоўных мэт якога было ўдасканаленне беларускай літаратурнай мовы<ref name="brown"/>. Былі адкрытыя шэраг бібліятэк. Пачалі працаваць [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны музей]] і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральны архіў]]. [[Савецкая Беларусь (выдавецтва)|Выдавецтва «Савецкая Беларусь»]] выпускала [[газета|газеты]], [[часопіс]]ы, [[кніга|кнігі]] на беларускай мове і мовах нацыянальных меншасцей. На II сесіі [[ЦВК БССР]] [[15 ліпеня]] [[1924]] года быў прыняты план мерапрыемстваў па нацыянальнай палітыцы, і ў тым ліку беларусізацыі. Пастановай Прэзідыума ЦВК БССР была створана спецыяльная камісія па ажыццяўленні нацыянальнай палітыкі пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Ісакавіч Хацкевіч|Аляксандра Хацкевіча]]. Цэнтральная і акружныя камісіі меліся назіраць за выкананнем пастаноў урада, датычных нацыянальнага пытання, вывучаць і распрацоўваць практычныя мерапрыемствы па правядзенні нацыянальнай палітыкі. Акрамя беларусізацыі, камісія займалася пытаннямі нацыянальных меншасцяў, бо асобнай камісіі па беларусізацыі не існавала<ref>{{harvnb|ЦВК|1927|с=12}}</ref>. ЦВК БССР вызначаў палітыку беларусізацыі наступным чынам<ref>{{harvnb|ЦВК|1927|с=9}}</ref>: # развіццё беларускай культуры (школы, ВНУ на беларускай мове, беларуская літаратура, выданне беларускіх кніг, навукова-даследчая работа па ўсебаковым вывучэнні Беларусі і г.д.); # вылучэнне беларусаў на партыйную, савецкую, прафесійную і грамадскую работу; # перавод партыйнага, дзяржаўнага, прафесійнага, {{нп5|Кааператывы ў СССР|кааператыўнага|ru|Кооперативы в СССР}} апаратаў і частак [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]<ref>[http://jivebelarus.net/history/new-history/national-idea-in-belarusian-army-at-interwar-period.html Праўрацкі В. «Беларуская вайсковая акруга ў міжваенны перыяд (1921—1939). Спробы беларусізацыі.»]</ref> на беларускую мову. Пераход устаноў і арганізацый на беларускую мову планавалася ажыццявіць на працягу 1-3 гадоў{{крыніца}}. У [[1924]]—[[1925]] гадах праводзілася работа па тлумачэнні сутнасці беларусізацыі. На розных мовах выдавалася спецыяльная літаратура, выступалі агітатары і прапагандысты. Ва ўстановах і арганізацыях вывучалася беларуская мова, ажыццяўляўся перавод на яе [[справаводства]]. У [[1927]] годзе беларускай мовай валодалі 80 % службоўцаў. На адказную работу вылучалі не толькі беларусаў, але і часткова тых, хто вывучыў беларускую мову і добра ведаў мясцовыя ўмовы. Напрыклад, да 1927 года сярод кіраўнікоў акруг і раёнаў беларусаў было 48 %. Высокім узроўнем прафесіяналізму дзяржаўнага дзеяча вызначаліся палітыкі рэспубліканскага рангу, такія як Старшыня ЦВК БССР [[Аляксандр Чарвякоў]], Старшыня СНК БССР [[Язэп Адамовіч]] і іншыя. Паспяхова праходзіла беларусізацыя навучальных устаноў. Да [[1928]] года 80 % школ было пераведзена на беларускую мову навучання. Вывучаюцца гісторыя, эканоміка і геаграфія БССР. Дзейнічалі курсы [[беларусазнаўства]], якія рыхтавалі настаўнікаў і лектараў. Беларускую мову неслі ў масы беларускія пісьменнікі [[Уладзімір Дубоўка]], [[Міхась Чарот]], [[Кузьма Чорны]] і іншыя. Мастацкія творы 1920-х гадоў сведчаць аб зменах, якія адбываліся ў грамадстве. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» дала цэласнае ўяўленне аб спадзяваннях беларускага сялянства, яго духоўным патэнцыяле. У рамане [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]] «Мядзведзічы» і іншых творах паказаны жыццё, праца, мары звычайных працаўнікоў таго часу. Развіваецца [[краязнаўства]]. На сярэдзіну 1920-х гадоў у БССР дзейнічала 240 краязнаўчых арганізацый. Краязнаўцы выступалі з дакладамі, выдавалі рукапісныя зборнікі, збіралі [[фальклор]]ныя творы. У ходзе беларусізацыі развівалася новая галіна ў навуцы — [[беларусазнаўства]]. Беларусізацыя прадугледжвала культурнае развіццё іншых нацыянальнасцей, якія жылі ў рэспубліцы. Былі створаны нацыянальныя саветы ў месцах іх кампактнага пражывання. Выкладанне ў школах вялося на 8 нацыянальных мовах. Нацыянальна-культурнае будаўніцтва ў 1920-я гады ажыццяўлялася ў сутычках розных сіл. Адны спрабавалі прыпыніць беларусізацыю, другія — фарсіраваць. Пытанні барацьбы з [[шавінізм]]ам і [[нацыяналізм]]ам абмяркоўваліся на з’ездах [[КП(б)Б]] і Пленумах ЦК. У 1920-я гады партыйныя органы спрабуюць адыгрываць вядучую ролю ў правядзенні беларусізацыі, пачынаюць цягнуць навуку пад свой кантроль, руйнаваць яе нацыянальныя формы. Гэта асабліва праявілася ў адносінах да Інбелкульта, які страціў сваё першапачатковае прызначэнне. Але нягледзячы на цяжкасці, плённа працавалі на ніве беларускага адраджэння паэт, празаік [[Цішка Гартны]]; пісьменнік [[Максім Гарэцкі]]; гісторыкі [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Уладзімір Пічэта]]; жывапісец і графік [[Міхаіл Філіповіч]]; стваральнік першага беларускага кінафільма «[[Лясная быль]]» [[Юрый Тарыч]]; аўтар п’есы на беларускай мове «[[Машэка (п’еса)|Машэка]]» [[Еўсцігней Міровіч]]; кампазітар, аўтар [[Гімн БССР|Дзяржаўнага гімна БССР]] [[Нестар Сакалоўскі]] і іншыя. Вялікую ролю ў ажыццяўленні беларусізацыі адыгралі беларусы з заходнебеларускіх зямель, якія прыеязжалі ў БССР, гнаныя, з аднаго боку, антыбеларускай палітыкай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], а з другога — натхнёныя верай у адраджэнне беларускага нацыянальна-культурнага будаўніцтва ў тагачаснай БССР. Да 1928 года беларусізацыя дасягнула значных поспехаў. Яна палегчыла барацьбу з непісьменнасцю, садзейнічала ажыццяўленню асветніцкай работы, стварыла перадумовы для разгортвання нацыянальна-культурнага будаўніцтва ў БССР. За адносна кароткі час беларусізацыі адбыліся значныя зрухі: дзякуючы беларусіфікацыйным мерам (разам з камерцыйнымі іншымі сацыяльна-эканамічнымі працэсамі) у школе, установах культуры, прэсе і г. д. і наплыву беларускага насельніцтва з вёскі, гарады БССР пачалі набіраць беларускі дух. Беларусізацыя датычылася толькі ідэалагічна карысных сфер. Таму ініцыятыва часткі беларускіх [[Ксёндз|кзяндзоў]] па беларусізацыі касцёла сустрэла пэўнае спачуванне ўладаў, але падрымкі не атрымала. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў ксяндзы-рэфарматары ([[Карл Лупіновіч]] і іншыя) былі арыштаваныя. == Смаленшчына == {{Асноўны артыкул|Беларусізацыя ў Смаленскай губерні}} У 1920—1930-я гады гэты працэс ахапіў і некаторую частку беларускіх зямель Смаленшчыны. У гэты час значная частка тутэйшага насельніцтва яшчэ належала да беларускамоўнай меншасці. У першыя гады савецкай улады актыўна выкарыстоўваліся мовы нацыянальных меншасцей для развіцця адукацыі, сродкаў масавай інфармацыі і літаратуры. Гэта дазволіла бальшавікам умацаваць уладу ў краіне ў час пасля [[грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]<ref>Судьбы национальных меньшинств на Смоленщине 1918—1938 гг. Документы и материалы. Смоленск, 1994. С. 6.</ref>. Беларусізацыя на Смаленшчыне таксама праводзілася «зверху», згодна з указаннямі партыйных органаў, але ў параўнанні з БССР мела шэраг асаблівасцей: 1. ніколі не ахоплівала ўсіх беларусаў у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Заходняя вобласць|Заходняй абласцях]]; 2. асноўнай формай была арганізацыя беларускіх школ. Для такіх навучальных устаноў існавалі адмыслоыя падручнікі і праграмы. У 1926—1927 гг. у Мінску былі праведзены курсы перападрыхтоўкі для 40 настаўнікаў са Смаленшчыны<ref>Яновіч С. Аб перападрыхтоўцы настаўнікаў беларускіх школ у Смаленшчыне // Педагагічны зборнік № 1. [Масква], 1929. С. 84-86.</ref>; 3. вельмі часта мела фармальны характар; 4. была канчаткова згорнута ў [[1934]]—[[1938]] г. разам з ліквідацыяй беларускіх устаноў асветы<ref>[http://sites.google.com/site/rodnyemesta/derevna-v-20-e-gody Веб-сайт Кочаненкова С. С. Очерки по истории родных мест. Жизнь смоленской деревни. Деревня в 20-е годы., 3 ліпеня, 2011 г. ]</ref>; {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|В 1920-е и начале 1930-х годов в Руднянской волости действовали 12 белорусских школ. В городе Рудне работал белорусский педагогический техникум...преподавание на языках национальных меньшинств в школах постепенно свернули. Дело доходило до того, что учителя сдирали обложки с текстами на белорусском языке с тетрадей учащихся. Сами педагоги едва ли проявляли подобную инициативу. 1938 год явился знаковым, когда советская власть перестала канителиться с учащимися других национальностей{{hider|title=<small>''пераклад і адаптацыя тэксту паводле нормаў сучаснай мовы''</small>|title-style=text-align:left;color:#808080|hidden=1|frame-style=border:0px solid #F5F5F5|content-style =text-align:left|content=У 1920-я і ў пачатку 1930-х гадоў у Руднянскай воласці дзейнічалі 12 беларускіх школ. У горадзе Рудні працаваў беларускі педагагічны тэхнікум...выкладанне на мовах нацыянальных меншасцяў паступова згарнулі. Справа даходзіла да таго, што настаўнікі здзіралі вокладкі з тэкстамі на беларускай мове з сшыткаў вучняў. Самі педагогі наўрад ці праяўлялі гэткую ініцыятыву. 1938 стаў знакавым, калі савецкая ўлада перастала ваджацца з вучнямі іншых нацыянальнасцяў. }} | width="30" valign=bottom | [[Image:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> }}}</i> | width="30" valign=bottom | [[Файл:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> 5. падтрымлівалася абмежаванай групай інтэлектуалаў і не карысталася значнай падтрымкай насельніцтва<ref>Корсак А. Беларускія школы на Смаленшчыне // Беларускі гістарычны часопіс, 1998, № 3. С. 56.</ref>. {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|Отношение националов к русскому языку хорошее. Что касается отношения к родному языку, у отдельных национальностей оно различно. Например латыши очень охотно посылают своих детей в латышские школы. Всячески подчёркивают принадлежность свою к латышской национальности...Белорусское население, в большинстве своём, относится индифферентно. Бывают случаи активного противодействия организации школ на родном языке.{{hider|title=<small>''пераклад і адаптацыя тэксту паводле нормаў сучаснай мовы''</small>|title-style=text-align:left;color:#808080|hidden=1|frame-style=border:0px solid #F5F5F5|content-style =text-align:left|content=Стасунак нацыялаў да рускай мовы добры. Што датычыцца стасунку да роднай мовы, у асобных нацыянальнасцей яно рознае. Напрыклад латышы вельмі ахвотна пасылаюць дзяцей у латышскія школы. Усяляк падкрэсліваюць сваю прыналежнасць да латышскай нацыянальнасці...Беларускае насельніцтва, у сваёй большасці, адносіцца індэфірэнтна. Бываюць выпадкі актыўнага супрацьдзеяння арганізацыі школ на роднай мове.}}</i> | width="30" valign=bottom | [[Image:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> Беларусізацыя ў гэтай частцы беларускага этнічнага абшару мела такі цікавы аспект, як дзейнасць [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускага студэнцкага зямляцтва]] ў [[Смаленск]]у, [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|Беларускай секцыі пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы]], Смаленскага таварыства краязнаўства<ref>Беррашэд Ф. Беларускі культурна-асветніцкі рух на Смаленшчыне (1920-30-я гг.) // Романовские чтения-7: сб. статей международной науч. конференции. Могилёв: УО "МГУ им. А. А. Кулешова", 2011. С. 114 - 116; Васілеўскі Ю. Беларускае студэнцкае зямляцтва ў Смаленску // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1. Мн.: БелЭН, 1993, С. 358 - 359.</ref>. == Згортванне == У другой палове 1920-х поспехі ў ажыццяўленні палітыкі беларусізацыі пачалі разглядацца як умацаванне і пашырэнне беларускага нацыяналізму. Так, на ХІ з'ездзе КП(б)Б (лістапад 1927) заяўлялася, што неабходна пашыраць беларусізацыю і той жа час весці рашучую барацьбу з [[нацыянал-дэмакратызм]]ам, які ў мінулым быў прагрэсіўнай з'явай, але ва ўмовах дыктатуры пралетарыяту набыў контррэвалюцыйны характар. У маі 1929 года ЦК ВКП(б) накіраваў у БССР камісію, якая 27 чэрвеня 1929 года зрабіла крытычны даклад на адрас беларускай творчай інтэлігенцыі, таксама ў ім нэгатыўна ацэньвалася дзейнасць кіраўнікоў рэспублікі. Даклад камісіі быў накіраваны ў ЦК і ЦКК ВКП(б) і асабіста [[І. Сталін]]у. Апагеем барацьбы з нацыянал-дэмакратызмам стала сфабрыкаваная прысланым з Масквы старшынёй ДПУ БССР Р. Рапапортам справа г.зв. «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» па якой увясну-ўлетку 1930 года былі арыштаваныя больш за 110 дзеячаў навукі і культуры Беларусі, у 1931 годзе многія з іх былі асуджаныя ў выніку закрытых судовых працэсаў. З гэтага часу пачалася палітыка абмежавання мовы тытульнай нацыі Беларусі, працягам якой стала [[Рэформа беларускай граматыкі 1933|рэформа беларускага правапісу 1933 года]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расійскай. == Гл. таксама == * [[Беларусіфікацыя]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Таборынскі нацыянальны беларускі раён]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = М. Біч, В. Яноўская, С. Рудовіч і інш. |загаловак = Гісторыя Беларусі: У 6 т. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) |спасылка = http://adverbum.org/b-hb4 |месца = Мінск |выдавецтва = Экаперспектыва |год = 2005 |ref = Гісторыя_Беларусі_Т._4 }} * Гісторыя Беларусі. У 6 Т. Т.5. Беларусь у 1917-1945 гг. Мн.: "Экаперсперспектыва", 2006, С. 216-225. * {{кніга |аўтар = М. Касцюк, У. Ісаенка, Г. Штыхаў і інш. |загаловак = Нарысы гісторыі Беларусі ў 2-х частках. Частка 1 |спасылка = http://www.adverbum.org/b-nar1.htm |месца = Мінск |выдавецтва = Беларусь |год = 1994 |ref = Нарысы_гісторыі_Беларусі_Ч._1 }} * {{кніга |аўтар = Д. Міхалюк |загаловак = Беларуская Народная Рэспубліка 1918 — 1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці |месца = Смаленск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 2015 |ref = Міхалюк }} * Протько Т. Становление советской тоталитарной системы в Беларуси (1917-1941 гг.). Мн.: "Тесей", 2002, С. 310-338 * {{артыкул|аўтар=[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|Касцюк М.]] |загаловак=Беларусізацыя як форма нацыянальнай палітыкі|спасылка= |мова= |выданне= [[Полымя (часопіс)|Полымя]] |тып= |год=2012 |том= |нумар=5|старонкі=123-132|doi= |issn= }} * {{кніга |аўтар = <!--Staff writer(s); no by-line.--> |загаловак = Практическое разрешение Национального вопроса в Белорусской Социалистической Советской Республике |спасылка = https://knihi.com/none/Prakticieskoje_razriesienije_Nacionalnoho_voprosa_v_Bielorusskoj_Socialisticieskoj_Sovietskoj_Riespublikie_Cast_I_Bielorussizacija.html |месца = Мінск |выдавецтва = Издание Центральной Национальной Комиссии ЦИК БССР |год = 1927 |ref = ЦВК }} * {{кніга |аўтар = [[Фёдар Фёдаравіч Турук|Турук Ф. Ф.]] |загаловак = Белорусское движение : Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25019-turuk-f-f-belorusskoe-dvizhenie-ocherk-istorii-natsionalnogo-i-revolyutsionnogo-dvizheniya-belorussov-m-1921 |месца = М. |выдавецтва = {{нп5|Государственное издательство РСФСР|Гос. изд-во|ru|Государственное издательство РСФСР}} |год = 1921 |ref = Турук }} * {{кніга |аўтар = [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Мірановіч Я.]] |загаловак = Найноўшая гісторыя Беларусі |месца = Санкт-Пецярбург |выдавецтва = Неўскі прасцяг |год = 2003 |ref = Мірановіч }} {{Культурная асіміляцыя}} {{Беларусізацыя}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Беларусізацыя| ]] {{Гісторыя Беларусі 2}} 1li61ljcme8cuidtzhjltct6c1ug8px 0 14886 5131601 5033947 2026-04-24T14:16:04Z M.L.Bot 261 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ 5131601 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. {{няма АК 2|Антрапонім тыпу ''Dakšas'' значыў «растрэпа» (неахайны чалавек). Такім самым чынам маглі ўтварыцца і назвы [[Смаргонь]] і [[Кушляны]] — ад антрапонімаў ''Smurgis'' «смаркач» (хто сморкаецца) і ''Kušlys'' «сляпец» (хто падслепаваты).|11|09|2025}} Таксама ёсць меркаванне, што назва Докшыц утварылася ад [[кельцкая мова|кельцкага]] «док» — месца малацьбы<ref name="vr" />. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. ==== Пачатак нямецка-савецкай вайны ==== Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. 29 мая 1942 года ліквідавана [[Глыбоцкае гета]] з 2653 чалавек яўрэйскага насельніцтва<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>. Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. ==== Пасляваенны перыяд ==== У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Места на старых фатаздымках"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (1894).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы. Здымак Юзафа Барэці, 1894 Файл:Catholic Church in Dokšycy.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, пачатак XX ст. Файл:Dokšycy. Докшыцы (XX).jpg|Царква Яна Багаслова Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] jsltkgpo5f9t0z6tuxvvtkehqh5h1xq 5131917 5131601 2026-04-25T09:12:40Z MoniczFrancisak 96628 /* Назва */ удакладненне: Кельцкая назва - нерэалістычная, так як гэта - была тэрыторыя рассялення балтаў. Археалагічна, не Докшыччына не звязана з культурамі, якія можна лічыць кельцкімі. Аналогія з Кушлянамі і інш. - выдалена праз адсутнасць пазначанай крыніцы (на момант выдалення, каля 283 дзён без крыніцы) 5131917 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. ==== Пачатак нямецка-савецкай вайны ==== Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. 29 мая 1942 года ліквідавана [[Глыбоцкае гета]] з 2653 чалавек яўрэйскага насельніцтва<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>. Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. ==== Пасляваенны перыяд ==== У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Места на старых фатаздымках"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (1894).jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы. Здымак Юзафа Барэці, 1894 Файл:Catholic Church in Dokšycy.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, пачатак XX ст. Файл:Dokšycy. Докшыцы (XX).jpg|Царква Яна Багаслова Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] kvixa56hgva4l9h6jemw2lfcwbecdna 0 14974 5131563 5129123 2026-04-24T13:18:42Z Jaŭhien 59102 /* Рэпрэсіі */ вікіфікацыя 5131563 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэцкі}} {{Пісьменнік | Дзеці = * Леанід Максімавіч Гарэцкі (1922—1944) * [[Галіна Максімаўна Гарэцкая]] (1921—2006) | Дэбют = «У лазні» (1913) }} '''Максі́м Іва́навіч Гарэ́цкі''' ({{lang-be-latin|Maksim Harecki|1}}; [[18 лютага|6 (18) лютага]] [[1893]], [[Багацькаўка|в. Малая Багацькаўка]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — [[10 лютага]] [[1938]], [[Вязьма]], [[Смаленская вобласць]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі пісьменнік, [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўца]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Горецкий Максим Иванович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 163—164 |старонак = 737 }}</ref>, [[Публіцыстыка|публіцыст]], палітык і грамадскі дзеяч. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX стагоддзя. Адзін з пачынальнікаў беларускай нацыянальнай мастацкай прозы{{Sfn|БелЭн|1997|с=81}}. Аўтар аповесці «[[Дзве душы]]», дакументальна-мастацкіх запісак «На імперыялістычнай вайне», раманаў «Віленскія камунары» і «Камароўская хроніка». Напісаў першую «Гісторыю беларускае літаратуры», аўтар літаратурна-крытычнай працы «„Маладняк“ за пяць гадоў. 1923—1928», «Хрэстаматыі беларускае літаратуры. XI век — 1905 г.», «Руска-беларускага слоўніка» (з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]), «Беларуска-расійскага слоўнічка», «Практычнага маскоўска-беларускага слоўніка» (з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]]). Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі ''Максім Беларус'', ''М. Б. Беларус'', ''М. Г.'', ''А. Мсціслаўскі'', ''Дзед Кузьма'', ''Мацей Мышка'', ''Мізэрыус Монус'' і іншымі; у сваіх творах таксама выступаў як ''Кузьма Батура'' і ''Лявон Задума''. == Біяграфія == [[Файл:Baćki Hareckich.jpg|міні|злева|250px|Бацькі Максіма — Іван Кузьміч і Ахрасіння Міхайлаўна Гарэцкія.]] === Паходжанне === Максім Гарэцкі нарадзіўся ў сялянскай малазямельнай сям’і. Бацька — Іван Кузьміч Гарэцкі (1856—1945), многія гады служыў кухарам у пана Цэкерта ў [[Лонніца (Краснінскі раён)|Лонніцы]] на Смаленшчыне. Маці — Ахрасіння Іванаўна, па нараджэнні Папова (1864—1935), дачка панскага ткача са [[Слаўнае (Мсціслаўскі раён)|Слаўнага]], сям’я лічылася заможнай. Калі адбыўся шлюб, Івану Кузьмічу было 28, а Ахрасінні Іванаўне — 20 гадоў. Абое былі непісьменнымі. Іван, які ўвесь час працаваў у паноў, стараўся і навучыўся размаўляць па-руску, Ахрасіння гаварыць па-руску саромелася, і так і не навучылася. Праз кароткі час па шлюбе Іван зноў паехаў служыць да пана Цэкерта. Ахрасіння ездзіла да мужа толькі ў госці, але зрэдку, бо было далёка{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12}}. У Івана і Ахрасінні нарадзіўся першы сын, якому далі імя Васіль, але крыху больш чым праз год ён памёр. Праз два гады нарадзіўся Іван (1880—1939). Наступнай была Марына, але хутка памерла з [[Дыфтэрыя|водры]]. У 1893 годзе нарадзіўся Максім. Пасля нарадзіліся блізняты Панас (памёр праз 4 тыдні) і Парфір (1896—1980), [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла]] (1900—1988), Ганна (1902—1922){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12—13}}. === Раннія гады === Першую навуку Максім Гарэцкі атрымаў у школе граматы ў вёсцы Вялікая Багацькаўка. Потым некалькі гадоў вучыўся ў сяле Вольша [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] ў царкоўнапрыходскай школе. Ужо ў той час Гарэцкі пачынае цікавіцца [[Беларуская літаратура|беларускай літаратурай]] і пачынае свядома карыстацца [[беларуская мова|беларускай мовай]]. У 1908 годзе Гарэцкі скончыў вучобу ў двухкласнай настаўніцкай школе ў [[Вольша (Смаленскі раён)|Вольшы]] і атрымаў магчымасць быць настаўнікам, вучыць грамаце сялянскіх дзяцей<ref name="старонкі">{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 25 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160215224338/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 16 лютага 2016}} </ref>. Аднак праз малы ўзрост Максім пакуль працуе на бацькоўскай гаспадарцы<ref name="старонкі"/>. У кастрычніку 1908 года прыехаў у [[Горкі]], каб рыхтавацца да паступлення ў вучэльню. Жыў на вуліцы Зялёнай (цяпер вуліца Максіма Гарэцкага), дом Якаўлева<ref name="старонкі"/>. У Горках займаўся з рэпетытарам Крэерам{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=7}}. А. Крэер быў адным з арганізатараў у горадзе групы [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], адзін з актыўных удзельнікаў рэвалюцыйнага руху ў Горках у 1903—1907 гадах, аднак пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] адышоў ад руху і заняўся рэпетытарствам. Крэер меў вялікую бібліятэку, якой карысталіся не толькі вучні, але і навучэнцы сельскагаспадарчых вучэльняў, часам у яго праводзіліся літаратурныя вечары<ref name="старонкі"/>. У 1909 годзе Максім Гарэцкі паступіў у каморніцка-агранамічную вучэльню ў [[Горкі|Горы-Горках]]<ref name="БС"/>, якую скончыў у 1913 годзе{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}. У вучэльні пад кіраўніцтвам Максіма было створана невялікае таварыства аматараў беларускай літаратуры. Сябры гуртка пісалі невялікія допісы ў «[[Наша ніва (1906)|Нашу Ніву]]». Гарэцкі адзін з першых пачаў пісаць па-беларуску карэспандэнцыі і малыя апавяданні з жыцця магілёўскіх сялян<ref name="старонкі"/>. Атрымаў у атэстаце наступныя адзнакі: агульнаадукацыйныя прадметы — выдатна, сельская гаспадарка — выдатна, землеўпарадкаванне — выдатна, прыродазнаўчыя прадметы — добра. У атэстаце таксама адзначаецца, што Максім Гарэцкі праявіў асаблівую цікавасць і аказаўся дасведчаным у [[Геадэзія|геадэзіі]] і карэнным паляпшэнні ўгоддзяў<ref name="старонкі"/>. Па размеркаванні накіраваны ў [[Вільнюс|Вільню]], куды ён едзе ўвосень 1913 года. <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> File:Čarnyševič, Harecki, Hmyrak.jpg|Максім Гарэцкі (пасярэдзіне) у часе вучобы ў Горы-Горацкай каморніцка-агранамічнай вучэльні. [[Хведар Іосіфавіч Чарнышэвіч|Хведар Чарнышэвіч]], Максім Гарэцкі (стаіць) і [[Лявон Гмырак]]. File:M. Harecki, 1913.png|У часе вучобы ў Горы-Горацкай вучэльні, [[1913]] г. </gallery></center> === Служба ў войску === [[Файл:M. Harecki ŭ špitali.jpg|міні|250px|У вайсковым шпіталі, 1914 г.]] Чарцёжнік, каморнік землеўпарадкавальных камісій [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ([[Вільнюс|Вільня]], 1913—1914). На пасадзе каморніка Гарэцкі правёў толькі адзін год<ref name="БС"/>. Ён меў намер авалодаць замежнымі мовамі, атрымаць атэстат сталасці і паступіць на гістарычна-філалагічны факультэт, аднак яму не ўдалося здзейсніць гэтыя планы. На той час адтэрмінаванне ад вайсковай службы каморнікам ужо скасавалі<ref name="БС"/>. Каб не ісці на службу звычайным салдатам на 3 гады, Гарэцкі пачынае адбыванне вайсковай павіннасці як {{Нп5|вальнапісаны|«вальнапісаны»|ru|Вольноопределяющийся}} Рускай імператарскай арміі. 1 ліпеня 1914 года яго накіравалі ў артылерыйскую брыгаду ў Вільню (2-я батарэя 27-й артылерыйскай брыгады){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=24}}, што супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Максім трапіў на фронт ужо 24 ліпеня і ўдзельнічаў у жорсткіх баях. Найбольш страшны бой быў 27 жніўня пад {{нп3|Пасёлак Дружба, Праўдзінскі раён|Аленбургам|ru|Дружба (Правдинский район)}} ([[Прусія]]), за гэты бой Гарэцкі быў узнагароджаны Георгіеўскім крыжам 4-й ступені{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. 25 кастрычніка пад Герытэнам быў паранены, ляжаў у шпіталі яўрэйскай абшчыны «Мішмэрэс хойлем» у Вільні, дзе яго наведалі бацька і брат Іван. У той час там працавала міласэрнай сястрой [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. Праляжаў у шпіталі больш за два месяцы. Пасля Новага года паехаў у Багацькаўку. Пасля месяца дома паехаў у [[Мсціслаў]], пазней у [[Масква|Маскву]], дзе працаваў чарцёжнікам. Рана на назе зажывала дрэнна, гнаілася. Быў накіраваны ў шпіталь у {{нп3|Ляфортава|Ляфортаве|ru|Лефортово}}{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=26}}. Атрымаў накіраванне ў шпіталь [[Магілёў|Магілёва]]. Перад тым як легчы ў шпіталь, вырашыў пабыць у Багацькаўцы, дзе пражыў з 3 красавіка да 20 траўня 1915 года. Тры месяцы праляжаў у шпіталі, дзе яму была зробленая аперацыя — хірург без наркозу шчыпцамі выцягнуў асколак з раны{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}. Прыйшоў загад эвакуяваць усіх раненых у Маскву. Максіма Гарэцкага накіравалі ў шпіталь Маскоўскага біржавога і купецкага таварыства, дзе камісія прызнала яго здаровым і накіравала на фронт. З Масквы павезлі ў [[Пскоў]], дзе ён пражыў тры тыдні. У канцы кастрычніка пагналі праз [[Старая Руса|Старую Русу]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Асіповічы]] да [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]], а адтуль пехатой у [[Слуцк]] і далей — па 20 км у дзень — у сваю батарэю, куды дабраўся 15 лістапада{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}. У студзені [[1916]] года пасланы вучыцца ў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]], дзе атрымаў чын прапаршчыка. Па заканчэнні вучылішча (пачатак чэрвеня) накіраваны ў [[Іркуцк]]. Па дарозе на некалькі дзён заехаў у Малую Багацькаўку, пасля ў Смаленск да брата Парфіра, якога тут рыхтавалі на фронт. Адпраўлены ў [[Гагарын (Смаленская вобласць)|Гжацк]], дзе тры месяцы чакаў адпраўкі на пазіцыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}. У канцы 1916 года адпраўлены на фронт, трапіў у раён [[Прыпяцкія балоты|пінскіх балот]], дзе сустрэў [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю]]. Там быў прызначаны ў камісію па рэквізіцыі сена ў сялян, але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы. Вясной 1917 года захварэў на востры [[гастрыт]], месяц быў у палявым шпіталі, потым эвакуяваны ў [[Арол (горад)|Арол]], адтуль у Маскву, дзе праляжаў усё лета, а ўвосень адпраўлены на лячэнне ў [[Жалезнаводск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}. У лістападзе 1917 года прыехаў у [[Смаленск]], дзе камісіяй вызначаны нестраявым{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. Тут сустрэў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Па сумяшчальніцтве пачаў працаваць у газеце «Известия Смоленского Совета депутатов», потым перайшоў туды на сталую працу. Лета і пачатак восені прабыў у Багацькаўцы. У кастрычніку вярнуўся ў Смаленск{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. У Смаленску тады жыў [[Янка Купала]], які часта запрашаў Максіма ў госці. Разам з Янкам Купалам у кастрычніку 1918 года запісаўся слухачом факультэта гісторыі мастацтваў [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Смаленскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=35}}. Вучобу хутка кінуў, бо не было часу хадзіць на лекцыі. Адзначаецца яго добрае знаёмства з [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельмам Кнорыным]] у Смаленскім савеце{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=89}}. Працуе ў Смаленску камендантам жыллёвага аддзела, дзе кіраваў рэквізіцыяй «лішкаў жытла ў буржуазіі» ([[1918]]), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у мясцовых газетах «Западная коммуна», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (са жніўня 1918<ref name="БС"/>, запрошаны на сталую працу ў «Звязду» Кнорыным пасля абвяшчэння [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}). Супрацоўнічаў з газетай «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]». === Віленскі перыяд === [[Файл:M. Harecki z žonkaj i dziećmi.jpg|міні|250px|З жонкай Леанілай, дзецьмі Галінай і Леанідам, 1920-я гг.]] [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|250пкс|Група 2-га выпуску 1-й [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Максім Гарэцкі — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу справа.]] Разам з рэдакцыяй «Звязды» пераехаў у [[Мінск|Менск]], потым у [[Вільнюс|Вільню]] (пачатак студзеня 1919). Пры раптоўным захопе Вільні польскім войскам (21 красавіка 1919) апынуўся на акупаванай тэрыторыі<ref name="БС"/>. Настаўнік беларускай мовы і літаратуры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], таксама выкладчык Беларускіх настаўніцкіх курсаў і Вышэйшых літоўскіх педагагічных курсаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=39}}. У гімназіі пазнаёміўся з будучай жонкай, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леанілай Чарняўскай]], настаўніцай пачатковых класаў. 16 ліпеня 1919 года яны павянчаліся ў [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]]. Максім спачатку жыў на кватэры ў Леанілы на {{нп3|Антокаль|Антокалі|be-x-old|Антокаль}}, дзе яна жыла з маці, а потым яны атрымалі кватэру на Вастрабрамскай вуліцы каля будынка Беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=40}}. Супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]»<ref name="БС"/>, «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]». Рэдактар і выдавец газеты «[[Наша думка]]» (снежань 1920 — ліпень 1921), «Беларускія ведамасці» (з верасня 1921). Максім Гарэцкі быў сябрам [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]], [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]]. Разам з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Рак-Міхайлоўскім]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]], [[Францішак Аляхновіч|Францішкам Аляхновічам]] і іншымі беларускімі дзеячамі стаў ініцыятарам [[Скаўцкі рух|скаўцкага руху]] ў Віленскай беларускай гімназіі. У 1919 годзе пачала дзейнічаць [[Народная рада БНР]], старшынёй якой стаў [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]], а Максім Гарэцкі ўвайшоў у склад прэзідыума{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}. 12 ліпеня 1920 года ў [[Масква|Маскве]] быў падпісаны [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскі дагавор РСФСР з Літвой]], згодна з якім Літве перадаваліся этнаграфічныя беларускія землі: [[Віленскі край]] з Вільняй, а таксама [[Гродна|Горадня]], [[Ліда]], [[Смаргонь]], [[Ашмяны]], [[Нарач (возера)|Нарач]], [[Браслаўская група азёр|Браслаўскія азёры]]. Максім Гарэцкі напісаў «Пісьмо беларускага дзеяча т. [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Міцкевічу-Капсукасу]]», спадзеючыся, што ён будзе адстойваць беларуская інтарэсы, ведучы змаганне з «ковенскімі імперыялістамі». У стрыманай форме Гарэцкі крытыкуе маскоўскіх бальшавікоў, якія «крамсаюць Беларусь», пры ўсякай нагодзе квапяцца на беларускія землі. Вельмі вострую крытыку аўтар скіроўвае на «ковенскіх імперыялістаў», «літоўскіх акупантаў» і «іх пісак-публіцыстаў, якія цынічна гавораць аб беларускіх адраджэнцах». Гарэцкі даказваў, што ні «ковенскія імперыялісты», ні «польскія паны» не маюць права на беларускія землі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}. У 1921 годзе найбольш уплывовай беларускай арганізацыяй [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] быў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Віленскі беларускі нацыянальны камітэт]], які імкнуўся да стварэння Вялікага Княства Беларуска-Літоўскага. Сярод найбольш вядомых сяброў лічыўся Максім Гарэцкі. Таксама ў 1921 годзе быў створаны [[Беларускі дзяржаўны камітэт]], старшынёй якога стаў [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], сакратаром — [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], сябрамі — [[Адам Станкевіч]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Фабіян Ярэміч]], Максім Гарэцкі, [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=42}}. Расчараваўшыся, Гарэцкі разам з Сымонам-Рак-Міхайлоўскім выйшаў з Беларускага дзяржаўнага камітэта пасля некалькіх сходаў{{Sfn|Латышонак А.|2014|с=195}}. У студзені 1922 года перад выбарамі ў {{нп3|Віленскі сойм||ru|Виленский сейм}} быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца. Быў абвінавачаны ў прыналежнасці да партыі камуністаў, арганізацыі замаху на дзяржаўную ўладу, друкаванай і вуснай агітацыі, атрыманні грошай ад камуністаў. Такія дзеянні паводле польскага крымінальнага кодэкса маглі карацца смерцю або катаргай. Зняволены ў [[Лукішская турма|Лукішскай турме]] ў Вільні<ref name="БС"/>. У выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і [[літоўцы|літоўскіх]] дзеячоў прымусова з іншымі арыштаванымі дзеячамі высланы ў [[Літва|Літву]]. Сябры Беларускага нацыянальнага камітэта Гарэцкі, [[Аляксандр|Карабач]], [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|Краскоўскі]], [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Пракулевіч]] і іншыя накіраваліся ў [[Каўнас|Коўна]]. Ковенскі ўрад і [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] прынялі іх добразычліва. Літоўцы прапанавалі Краскоўскаму заняць пасаду міністра беларускіх спраў пры ковенскім урадзе, але супраць гэтага быў Ластоўскі. На пасадзе беларускага міністра Ластоўскі хацеў бачыць Гарэцкага, але Гарэцкі, так і Краскоўскі не прынялі прапанаванай пасады і выехалі ў [[Латвія|Латвію]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}. Максім жыў 4 месяцы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], дзе выкладаў на Беларускіх настаўніцкіх курсах. У Дзвінску Максіма паўторна арыштавалі, даставілі ў Вільню, дзе трымалі пад вартай каля трох тыдняў, пасля чаго адпусцілі пад заклад у 10 тыс. польскіх марак{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}. У пачатку 1923 года Гарэцкі як сябра Арганізацыйнага камітэта актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы правядзення з’езда беларускіх настаўнікаў сярэдніх школ, які рыхтавала [[Беларуская цэнтральная школьная рада]]. 11—14 красавіка ў памяшканні Віленскай беларускай гімназіі адбыўся з’езд, на якім былі Максім і Леаніла Гарэцкія. На II пленарным пасяджэнні Максім Гарэцкі выступіў з дакладам як выкладчык беларускай мовы і літаратуры Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі, а на IV пленарным пасяджэнні — як выкладчык Віленскай беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}. === Менскі перыяд === [[Файл:Gor 05.jpg|міні|Максім Гарэцкі (справа) са сваім братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]], 1926 г.]] У канцы кастрычніка 1923 года Гарэцкі з сям’ёй пераехаў з [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Мінск|Менск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}. Сям’я Гарэцкіх пасялілася на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Савецкай вуліцы]], насупраць [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|гарадскога сквера]]. Жылі ў невялікай камунальнай кватэры на трэцім паверсе, дзе мелі два пакоі. Па прыездзе ў Менск адразу паехаў у Малую Багацькаўку, вярнуўся ў Менск разам з маці і павёз яе ў Маскву, каб наведаць магілу Ганны (сястры Максіма){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=83}}. Рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] запрасіў Максіма Гарэцкага выкладаць беларускую мову і літаратуру на рабочым факультэце, Гарэцкі пачаў працаваць там ў лістападзе 1923 года. Пазней Гарэцкі разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры педагагічнага факультэта, па жаданні студэнтаў стварае гурток беларускай культуры на рабфаку БДУ. Гарэцкі выкладае беларускую мову і літаратуру ў Камуністычным універсітэце БССР, спачатку па сумяшчальніцтве, а з верасня [[1925]] года як на асноўнай рабоце. Чытае лекцыі па літаратуры ў ветэрынарным тэхнікуме. Ездзіў у [[Віцебск]] і [[Хоцімск]] з лекцыямі па фальклоры, беларускай літаратуры і мове. Друкаваў артыкулы ў «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкай Беларусі]]» і «Звяздзе»{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}. У 1925 годзе пастановай Наркамасветы БССР зацверджаны новы склад [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], у які ўвайшоў Максім Гарэцкі. Ён узначальвае Слоўнікавую камісію, затым мовазнаўчую і літаратуразнаўчую секцыі, удзельнічаў у працы правапісна-тэрміналагічнай і літаратурнай камісій, чытаў лекцыі на першых Калінінскіх акруговых настаўніцкіх курсах, разам з Якубам Коласам — цыкл лекцый у Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, на курсах павышэння кваліфікацыі настаўнікаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}. Гарэцкі неаднаразова прывозіў у Менску сваю маці, а кампазітары [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалай Аладаў]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|Аляксандр Ягораў]] запісалі ад Ахрасінні Міхайлаўны і пераклалі на ноты многія беларускія песні{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=85}}. === Горацкі перыяд === [[Файл:Maksim Harecki. Максім Гарэцкі (1928) (2).jpg|міні|злева|Максім Гарэцкі, 1928 г.]] У лютым 1926 года пераязджае ў [[Горкі]]. Загадчык кафедры беларускай мовы, літаратуры і гісторыі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельгасакадэміі]]{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Удзельнік [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Беларускай акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў Менску, дакладчык па пытаннях мастацкай літаратуры. Улетку 1926 года для збору матэрыялаў ездзіў у [[Сібір]] і на Далёкі Усход. Рэктарам акадэміі яму 24 чэрвеня 1926 года выдадзенае пасведчанне з маршрутам навуковай экспедыцыі: Горкі-[[Масква]]-[[Томск]]-[[Благавешчанск]] і назад<ref name="старонкі"/>. 10 лістапада 1926 года піша ліст-хадатайніцтва ў падтрымку [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. 15 снежня 1927 года падпісаў разам з вялікай групай прафесараў, дацэнтаў і іншых навуковых супрацоўнікаў Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадарскі «Пратэст», які быў пасланы польскаму консулу пра Урадзе БССР, у якім было адзначана, што яны, спачуваючы змаганню працоўных [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] за свае спецыяльныя і нацыянальныя правы, гнеўна пратэстуюць супраць суда над [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадой]] і пасламі Сейма{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. У ліпені 1928 года ездзіў на лячэнне ў [[Крым]]. Па дарозе спыняўся ў Смаленску, Маскве, [[Харкаў|Харкаве]]. Па запрашэнні [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускага студэнцкага зямляцтва ў Смаленску]] наведаў выпускную вечарыну студэнтаў педагагічнага факультэта [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага ўніверсітэта]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=88}}. Правадзейны сябра [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], навуковы сакратар Літаратурнай камісіі (да 10 чэрвеня 1925), вучоны спецыяліст (2 кастрычніка 1928) Інстытута навуковай мовы [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. З сярэдзіны верасня 1928 года жыве і працуе ў Менску{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}<ref name="старонкі2">{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця. Працяг.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 28 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218134214/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|archive-date = 18 лютага 2016|access-date = 18 лютага 2016}} </ref>. === Рэпрэсіі === [[Файл:Harecki, fota sa spravy.jpg|міні|250px|[[Магшот]] з асабістай справы НКУС, 1930 г. Максім Гарэцкі асуджаны за ўдзел у «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]».]] 10 снежня 1928 года разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпанам Некрашэвічам]], [[Язэп Дыла|Язэпам Дылам]], [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]], [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыянам Ждановічам]], [[Міхайла Грамыка|Міхайлам Грамыкам]] напісалі хадайніцтва ў абарону [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які быў абвінавачаны савецкімі ўладамі ў шпіянажы на карысць Польшчы{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. Максім Гарэцкі разам з іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб’ектам кампаніі «крытыкі» ў друку (1929). Арыштаваны 19 ліпеня 1930 года ў Менску па адрасе: вуліца Заслаўская, д. 5, кв. 1{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=103}}. Абвінавачаны па сфабрыкаванай справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]], у красавіку — траўні 1931 года асуджаны да высылкі на пяць гадоў у горад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]<ref name="БС"/>. У Вятцы спачатку працаваў землякопам, потым чарцёжнікам (17 жніўня 1931 — 1 сакавіка 1932), тэхнікам-каштарыснікам мясцовай фабрыкі вучэбных дапаможнікаў і землеўладкавальнікам{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Год жыў адзін. У пачатку лета 1932 года жонка Леаніла Усцінаўна разам з дзецьмі пераехала ў Вятку, і ўжо 3 чэрвеня 1932 года Гарэцкі жыў разам з сям’ёй{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Спачатку жылі ў малым (9м²) прахадным пакойчыку, пазней атрымалі яшчэ адзін. Жонка пачала працаваць сакратаркай, а ў хуткім часе перайшла ў дзіцячы сад выхавацелькай{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. З харчаваннем было цяжка, аднойчы сям’я варыла суп з [[грак]]а{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. У Вятцы сустракаліся з іншымі сасланымі беларускімі «[[нацдэм]]амі», сасланымі ў Вятку і суседнія месцы: [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адамам Бабарэкам]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]], [[Нічыпар Тодаравіч Чарнушэвіч|Нічыпарам Чарнушэвічам]]. 21 ліпеня 1935 года Максіму Гарэцкаму выдадзеная даведка аб яго вызваленні, на наступны дзень ён атрымаў пашпарт. Можна было ехаць бліжэй да граніцы БССР. Ехаць у Менск ён не адважыўся, бо ведаў стаўленне ўладаў да сябе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=142}}. У жніўні 1935 года Гарэцкі паехаў у [[Смаленск]]. Там атрымаў накіраванне і з 1 верасня 1935 года стаў настаўнікам [[руская мова|рускай мовы]] і літаратуры ў сярэдняй школе № 1 гарадскога пасёлка Пясочня (з 1936 года горад [[Кіраў (Калужская вобласць)|Кіраў]]) [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй]], потым [[Калужская вобласць|Калужскай]] вобласці. Чытаў лекцыі ў заводскім клубе і ваенкамаце, вёў заняткі па лікбезе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. Увесь гэты час займаўся літаратурнай працай. Улетку 1936 года разам з дачкой наведаў Багацькаўку. З Багацькаўкі Гарэцкі на адзін дзень завітаў у Менск, каб даведацца пра лёс рукапісу «Віленскіх камунараў». Але была нядзеля, ён нікога не пабачыў апрача [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Алеся Вечара]], якога выпадкова сустрэў на вуліцы. Вярнуўся ў Кіраў у прыгнечаным настроі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. У канцы жніўня 1936 года з сынам Лёнем ізноў наведаў Багацькаўку, верагодна, у той візіт запісаў «Камароўскі парад» — пералік усіх трыццаці пяці двароў у вёсцы і кароткія звесткі аб гаспадарах і іх сем’ях{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=144}}. [[Файл:Maksim Harecki photo.jpg|міні|справа|Максім Гарэцкі, 1937 г.]] Узімку 1937 года да Гарэцкіх прыехаў пагасцяваць Максімаў бацька. Пісьменнік удакладняў свае запісы «Камароўскай хронікі», распытваючы бацьку пра старадаўняе жыццё. Улетку Гарэцкі накіраваўся ў Смаленск. Падаў заяву ў педінстытут, каб яму дазволілі здаць экстэрнам экзамены на атрыманне дыплома аб сканчэнні інстытута. Ён меў навуковыя працы, але гэта не лічылі за вышэйшую адукацыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Са Смаленску паехаў у Маскву, зайшоў да [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]], але быў сустрэты сцюдзёна і насцярожана{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Улетку ізноў быў у Багацькаўцы. Арыштаваны ў ноч з 3 на 4 лістапада 1937 года. 21 снежня этапаваны ў Вязьму{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. Абвінавачаны ў варожасці да савецкай улады і контррэвалюцыйнай рабоце, выказванні тэрарыстычных намераў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. 5 студзеня 1938 года адбылося пасяджэнне «[[Тройка НКУС|тройкі]]», на якім Максім Гарэцкі прысуджаны да расстрэлу і канфіскацыі маёмасці{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=159}}. Расстраляны 10 лютага 1938 года а 15-й гадзіне{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=160}}. Жонцы паведамілі, што памёр ад кровазліцця ў [[Галаўны мозг|мозг]] 20 сакавіка 1939 года. Месца пахавання невядомае, на месцы турэмных могілак на Дзмітравай гары ў [[Вязьма|Вязьме]] ўсталяваны памятны знак Максіму Гарэцкаму<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-04}}</ref>. Рэабілітаваны 15 лістапада 1957 года. Першая публікацыя паводле сапраўдных фактаў [[расстрэл]]у 10 лютага 1938 года ў Вязьме з’явілася ў кастрычніку 1992 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». == Сям’я == У 1919 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] Максім Гарэцкі пабраўся шлюбам. Жонка, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леаніла Усцінаўна Чарняўская-Гарэцкая]] (1893—1976) — празаік, перакладчык, педагог, працавала настаўніцай у [[Віленская беларуская гімназія|I Віленскай беларускай гімназіі]]. Сын Леанід Гарэцкі (1922—1944), загінуў у баях пад [[Ленінградскі фронт|Ленінградам]]. Вядомыя яго «Пісьмы з фронту» да сям’і. Дачка [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (1921—2006) — захавальніца літаратурнага архіва сям’і Гарэцкіх, аўтарка шэрагу прац, прысвечаных жыццю і творчасці бацькі і маці, успамінаў пра іх і пра свайго дзядзьку — акадэміка [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылу Гарэцкага]]. == Ацэнкі == Пасля [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій 1930-х гадоў]] і далейшага замоўчвання, публікацыі і даследаванні творчасці пісьменніка былі ўзноўленыя ў 1960-х гадах. У іх ліку — [[Манаграфія|манаграфіі]] [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Дзмітрыя Бугаёва]] «Максім Гарэцкі» (Мінск, 1968), [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» (Мінск, 1980), [[Іван Пятровіч Чыгрын|Івана Чыгрына]] «Паміж былым і будучым» (Мінск, 1994), [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]] «Падзвіжнік з Малой Багацькаўкі: Жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага» (Мінск, 2008; 2013 — 2-е выданне), артыкулы і прадмовы да выданняў Дзмітрыя Бугаёва, [[Максім Лужанін|Максіма Лужаніна]], [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Юльяна Пшыркова]], Івана Чыгрына і інш. У наш час Максім Гарэцкі прызнаецца класікам беларускай літаратуры. Фактычна, пачынальнік твораў маральна-этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=70—81}}. Адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру, інтэлектуальна-філасофскай, лірычнай, дакументальнай прозы ў беларускай літаратуры{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Пачынальнік даследаванняў гісторыі беларускай літаратуры{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=8}}. Адзначаецца шматграннасць здольнасцей пісьменніка — літаратурных, матэматычных, музычных{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=23}}. Ваенныя творы Гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой, напрыклад, Т. Н. Браран (Н. Рандаў) у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}. У вышыні антываеннага духу апавяданні «Генерал» і «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» параўноўваюцца крытыкамі з творамі [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]] «Мёртвым не баліць» і «Адна ноч»{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=67}}, аповесць «На імперыялістычнай вайне» — з ваеннымі творамі [[Эрых Марыя Рэмарк|Рэмарка]], [[Анры Барбюс|Барбюса]], {{нп3|Жорж Дзюамель|Дзюамеля|ru|Дюамель, Жорж}}{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}. == Творчасць == [[Файл:M. Harecki, „Ruń“ (vokładka).jpg|міні|Зборнік апавяданняў «Рунь» (1914).]] [[Файл:М. Гарэцкі. Драматычны абразок “Памінкі”..jpg|міні|Рукапіс драматычнага абразка «Памінкі», 1922 г. На аркушы пячатка савецкіх часоў з надпісам «забаронена».]] Літаратурная творчасць Гарэцкага пачалася з невялічкіх твораў, нататак, фельетонаў, якія друкаваліся на старонках «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]». Падпісваўся тады Гарэцкі такімі псеўданімамі: М. Б., Беларус, М. Беларус, Максім Беларус. Першая такая нататка з’явілася ў «Нашай Ніве» 26 верасня 1912 года. Першыя фельетоны выявілі талент Гарэцкага як [[Сатыра|сатырыка]], аднак, у сваёй далейшай творчасці ён рэдка вяртаўся да гэтага{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=18}}. Першае апавяданне Гарэцкага «У лазні» было змешчанае ў «Нашай Ніве» 25 студзеня 1913 года пад псеўданімам Максім Беларус, напісанае было 31 снежня 1912 года{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=8}}. Пасля гэтага пачалі з’яўляцца новыя мастацкія творы: апавяданні «Стогны душы», «Роднае карэнне», «У панскім лесе», драматычны абразок «Атрута». Усё гэта было апублікавана на працягу 1913 года ўсё ў той жа «Нашай Ніве» пад псеўданімамі Максім Беларус і М. Г.{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=20}}. Сваім сапраўдным прозвішчам Гарэцкі падпісаўся толькі ў 1914 годзе, калі [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільнюс|Вільні]] была выдадзеная кніга «Рунь»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=21}}. Гарэцкі востра адчуваў патрэбы літаратурнага развіцця беларусаў, аб чым сведчаць яго артыкулы «Наш тэатр» і «Развагі і думкі», апублікаваныя ў 1913—1914 гадах. У іх аўтар выявіў сябе як тэарэтык, публіцыст, зацікаўлены праблемамі развіцця нацыянальнай культуры, мовы, тэатру{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=29}}. 22 лютага 1914 года была завершаная кніга Гарэцкага «Антон». Надрукаваная яна была толькі ў 1918 годзе ў віленскай газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». У 1919 годзе выйшла асобнае выданне. Твор мае падзагаловак «Абразы жыцця» і складаецца з 15 асобных абразкоў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=89}}. Франтавыя ўражанні і назіранні 1916—1917 гадоў пісьменнік акуратна заносіў у дзённік, матэрыялы якога ён пазней выкарыстаў для напісання дакументальна-мастацкай [[Аповесць|аповесці]] «На імперыялістычнай вайне»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=119}}. Пасля 1917 года шмат піша на тэму [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. У 1918—1919 гадах у палемічных допісах рэзка крытыкуе «буржуазных беларускіх дзеячоў», услаўляе бальшавізм; адначасова, крытыкуе «новую (камуністычную) буржуазію», кладзе выразны націск на неглыбокую далучанасць «буржуазных дзеячоў» да нацыянальнага руху{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=92—96}}. У 1918 годзе Максім разам з братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам]] працаваў над «Руска-беларускім слоўнікам», які быў выдадзены ў [[Смаленск]]у ў 1918 годзе, а ў 1921 годзе ў Вільні. Гэта быў першы беларускі [[слоўнік]] такога тыпу, надрукаваны пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], і першы вопыт самога пісьменніка ў галіне [[Лексікаграфія|лексікаграфіі]]. Аўтарству Гарэцкага належыць «Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік», выдадзены ў Вільні ў 1919 годзе, які меў тры выданні, апошняе пад назвай «Беларуска-расійскі слоўнічак» выйшла ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]] ў 1925 годзе. На год раней у [[Мінск|Менску]] з’явіўся складзены Гарэцкім разам з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]] «Практычны расійска-беларускі слоўнік», які ахоплівае каля 20000 словаў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=123—124}}. На працягу 1919—1923 гадоў ён напісаў больш за 20 твораў: апавяданні, аповесць «[[Дзве душы]]», крытычныя артыкулы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=127}}. Звяртаўся да жыцця беларускіх перасяленцаў у [[Сібір]]ы («Сібірскія абразкі», апавяданні «Хадзяка», «Моцнае каханне», «Хоцімка» і інш.). У групе апавяданняў, створаных у 1921—1922 гадах, Гарэцкі наблізіўся да асэнсавання вобразу інтэлігента як усвядомленага суб’екта ў гістарычным быцці свайго народа. Здарылася гэта пад уплывам вайны, якая ў 1914 годзе абрынулася на беларускія землі, рэвалюцыяў 1917 года, абвастрэнняў нацыянальнай барацьбы ў краі{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=32}}. У 1926 годзе ў Менску быў выдадзены зборнік апавяданняў «Досвіткі». У гэты час Гарэцкі прымаў удзел у розных дыскусіях, выступаў з навуковымі дакладамі па літаратуразнаўстве і фалькларыстыцы, друкаваў артыкулы пра творчасць многіх савецкіх пісьменнікаў, рабіў фальклорныя запісы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=135}}. У 1928 годзе выйшаў зборнік «Народныя песні з мелодыямі», падрыхтаваны Гарэцкім у суаўтарстве з кампазітарам Ягоравым. Там змешчана 318 беларускіх песень, запісаных Гарэцкім ад маці{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=152}}. У канцы 20-х гадоў пісьменнік займаўся таксама перакладамі мастацкай прозы: «Разгром» [[Аляксандр Аляксандравіч Фадзееў|Фадзеева]], апавяданні [[Максім Горкі|Горкага]] «Канавалаў», «Чалкаш». Пераклады былі падпісаныя псеўданімам А. Мсціслаўскі, але іх прыналежнасць Гарэцкаму не выклікае сумнення{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}. У 1928 годзе Гарэцкі падрыхтаваў да выдання вялікую кнігу сваіх выбраных твораў, нанова адрэдагаваўшы некаторыя з іх. Гэтая кніга не была надрукаваная{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}. Гарэцкі звяртаўся да праблемы ўзаемаадносін інтэлігента і народа, да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным развіцці (аповесць «Меланхолія», апавяданні «Фантазія» і інш.). Расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай свядомасці. Выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасці маладой беларускай літаратуры. У творчасці Гарэцкага вызначаюцца наступныя перыяды (так, як іх акрэсліў [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]] ў лісце да А. Адамовіча{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=41—42}}): * 1912—1913: Горацкі першы * 1913—1914: Віленскі першы * 1914—1917: часу імперыялістычнай вайны * 1917—1919: пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі * 1919—1923: Віленскі другі * 1923—1926: Мінскі першы * 1926—1928: Горацкі другі * 1928—1930: Мінскі другі * 1931—1935: Вяцка-Кіраўскі * 1935—1937: Пясочынска-Кіраўскі. Творы Гарэцкага перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]]<ref>{{Cite web|url=https://bellit.info/roznaje/dzvje-dushy-hareckaha-pa-anhjelsku-nadrukavali-u-kanadzje.html|title=“Дзве душы” Гарэцкага выйшлі па-ангельску ў Канадзе|date=2024-09-13}}</ref>, [[балгарская мова|балгарскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]] і [[украінская мова|ўкраінскую]] мовы. [[Файл:M. Harecki, vokładki.png|400px|міні|цэнтр| Вокладкі зборніка апавяданняў «Досвіткі» (1926), кнігі «Ціхія песні» (1926), «Ціхая плынь» (1930).]] === Творы === * «У лазні» (1912, надрукаваная ў 1913), першае апавяданне. * «Антон» (1914, упершыню надрукаваная ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918; асобна — у 1919), драматызаваная аповесць. * «На імперыялістычнай вайне» (1914—1919, фрагменты друкаваліся ў «Полымі», першае асобнае і цэлае выданне — 1926), ваенныя запіскі. * «Літоўскі хутарок» (1915, надрукаваны ў газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]», 1920), апавяданне, першая спроба літаратурнага, не дзённікавага твора пра вайну. * «Генерал» (1916, першы раз надрукаваная газетай «[[Вольная Беларусь]]», 1918), апавяданне. * «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» (1915), апавяданне. * «Чарнічка», апавяданне. * «Хадзяка» (1916), апавяданне. * «На этапе» (1916), апавяданне. * «Меланхолія», (урыўкі друкаваліся ў 1916), аповесць (незавершаная). * «Сібірскія абразкі» (1926—1928, часткова выдадзеныя ў 1973), збор 42 падарожных замалёвак. * «Ціхая плынь», аповесць (першы варыянт, «За што?», напісаны ў 1917—1918, быў надрукаваны ў газеце «Известия Смоленского Совета», май 1918; урыўкі друкаваліся аўтарам у заходнебеларускім друку, асобныя выданні — 1926 і 1930). Называецца крытыкамі адзіным завершаным і скончаным ва ўсіх адносінах буйным творам Гарэцкага{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=111}}. * «[[Дзве душы]]» (1918—1919, у газеце «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», чэрвень—ліпень 1919, першы раз асобна — Вільня, 1919), аповесць. * «Усебеларускі з’езд 1917-га года» (1922), апавяданне. * «Фантазія», апавяданне. * «Віленскія камунары», раман-кроніка (рукапіс быў адасланы аўтарам у Менск у жніўні 1934 і быў знойдзены ў фондах бібліятэкі АН Літоўскай ССР у лютым 1961; першае выданне ў 1965). Рускі варыянт «Виленские воспоминания» прапаноўваўся да друку ў Маскву ў сакавіку 1935, але не быў прыняты. * «Чырвоныя ружы» (1922), драматычны твор. * «Камароўская кроніка» (1930—1932—1937, апублікаваная 1966), раман-эпапея (незавершаны). * «Меланхолія» * «У чым яго крыўда?» (1926), аповесць. * «Жартаўлівы Пісарэвіч» (1925, апублікавана «[[Полымя]]», 1926), п’еса. * «Лявоніус Задумекус», аўтабіяграфічны твор (пісаўся ў 1930-я гады ў Вятцы, надрукаваны з адзінага чарнавіка ў часопісе «Полымя» 2/1993). * Аўтабіяграфічныя матэрыялы («Храналогія маіх твораў», успаміны, пісьмы); пераклады асобных прац і твораў Леніна, Горкага, А. Фадзеева, Ю. Лібядзінскага; іншыя творы і допісы ў перыядычным друку («Наша Ніва», «Полымя» і інш.) === Кнігі === * «[[Рунь (зборнік)|Рунь]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі|Власт]].|загаловак=„Рунь“|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|выданне=[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]|год=1914|нумар=39|старонкі=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125429/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|archive-date=25 верасня 2020}}</ref> (Вільня, 1914), зборнік прозы, першая кніга. * «Расійска-беларускі слоўнік» (Смаленск, 1918, 2-е выд. — Вільня, 1920; разам з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]). * «Беларуска-расійскі слоўнічак» (Вільня, 1919, 3-е выд. — Менск, 1925). * «Практычны расійска-беларускі слоўнік» (2-е выд. — Менск, 1926; разам з М. Байковым). * «Гісторыя беларускае літаратуры» (Вільня, 1919 і 1920, 4-е выд. — Менск, 1926). * «Хрэстаматыя беларускай літаратуры. XI век — 1905 г.» (Вільня, 1922). * «Народныя песні з мелодыямі» (Менск, 1928; разам з [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|А. Ягоравым]]), зборнік песень. * «Маладняк за пяць гадоў. 1923—1928» (Менск, 1928). * «Апавяданні», зборнік, рыхтаваўся ў 1928, але не быў выдадзены. Частка матэрыялаў была выдадзеная ў 2-томным зборніку «Выбраныя творы» (Мінск, 1973). * «Люстрадзён», нявыдадзены зборнік, рыхтаваўся ў 1929 годзе. === Архіў === Пасля высылкі Максіма Гарэцкага ў Вятку, ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце, а ў канцы чэрвеня 1932 года ў Вятку быў прывезены і архіў цалкам. Архіў пасля 4 снежня 1937 года перахоўвала жонка Гарэцкага (у Пясочні, [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраве]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]). 12 сакавіка 1971 амаль усе рукапісы былі перададзеныя ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Фундаментальную бібліятэку]] Акадэміі навук БССР (архіў № 7, 119 адзінак захавання). Рэшта рукапісаў знаходзіцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]]. == Ушанаванне памяці == [[Файл:1993. Stamp of Belarus 0035.jpg|міні|Максім Гарэцкі на паштовай марцы Беларусі.]] У 1993 годзе ў роднай вёсцы да 100-годдзя з дня народзінаў пісьменніка, што адзначалася таксама ў рамках [[ЮНЕСКА|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]], адкрылі [[Літаратурны музей Максіма Гарэцкага]]<ref>{{Cite web|author=[[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]].|title=Жыву і радуюся, і вы жывіце і радуйцеся|url=http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|publisher=[[Газета]] «[[Магілёўскія ведамасці]]»|date=25 лютага 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20160225122356/http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|archive-date= 25 лютага 2016| access-date=25 лютага 2016}}</ref>. У 1993 годзе да стагоддзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага беларуская пошта выпусціла ў абарачэнне паштовую марку. З 1997 года дзейнічае Міжнародны фонд братоў Гарэцкіх. Яго імя носяць бібліятэка ў Горках, вуліцы ў Мінску, Мсціславе і Горках. У Мінску і Вязьме пастаўлены помнікі. З 1992 года рэгулярна ладзяцца [[Гарэцкія чытанні]]<ref>{{cite web|author=Жук Т., Ліс М.|title=Рукапісы не гараць. Максім Гарэцкі: «Жыццё праляцела, як адзін дзень»|url=http://news.tut.by/culture/335195_print.html|publisher=[[TUT.BY|Tut.by]]|date=18 лютага 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021749/http://news.tut.by/culture/335195_print.html|archive-date=5 сакавіка 2016|access-date=25 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. У 2007 годзе была адкрытая памятная дошка на будынку [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref>{{cite web|url = http://nn.by/?c=ar&i=12029|title = У Вільні ўшанавалі памяць Максіма Гарэцкага і Натальлі Арсеньневай|date = 8 кастрычніка 2007|publisher = Наша Ніва|archive-url = https://web.archive.org/web/20160212120828/http://nn.by/?c=ar&i=12029|archive-date = 12 лютага 2016|access-date = 12 лютага 2016}} </ref>. 24 мая 2013 года ў Кіраве (Расія) на будынку былой Пясочанскай сярэдняй школы № 1 (цяпер у будынку размяшчаецца школа-інтэрнат для дзяцей з праблемамі слыху) адкрыта памятная дошка<ref>{{cite web|url = http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|title = В Кирове появилась мемориальная доска классика белорусской литературы Максима Горецкого|date = 25 мая 2013|publisher = pesochnya.com|language = ru|archive-url = https://archive.today/20160211193202/http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|archive-date = 11 лютага 2016|access-date = 11 лютага 2016|url-status = live}}</ref>. Таксама памятная дошка ўсталяваная ў Горках на вучэбным корпусе № 4. У гэтым корпусе працуе музей-кабінет Максіма Гарэцкага, а таксама яго імем названа вучэбная аўдыторыя. З 2015 года рэктарат акадэміі ўручае імянную стыпендыю імені Максіма Гарэцкага замежнаму студэнту за поспехі ў вывучэнні мовы. Заір Азгур стварыў скульптурны партрэт Максіма Гарэцкага. У 2012 годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага свята «Дажынкі» ў [[Горкі|Горках]], нягледзячы на пратэсты грамадства, быў знесены [[Дом Максіма Гарэцкага (Горкі)|дом]], у якім у 1926—1928 гадах жыў Максім Гарэцкі, на доме была ўсталяваная памятная дошка<ref>{{cite web|url = http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|title = 120-годзьдзе Максіма Гарэцкага: дом зьнесьлі, збор твораў ня выдалі.|author = Аксак В.|date = 18 лютага 2013|publisher = [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]]|archive-url = https://archive.today/20160216183658/http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 25 лютага 2016|url-status = live}}</ref>. У 2013 годзе кінастудыя [[Беларусьфільм]] прэзентавала кароткаметражны фільм «Рускі» рэжысёра [[Віктар Мікалаевіч Аслюк|Віктара Аслюка]] паводле аднайменнай аповесці Максіма Гарэцкага<ref>{{cite web|url = http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|title = Брат на варожым баку|author = Ірэна Кацяловіч.|date = 12-9-2014|publisher = zviazda.by|access-date = 28-6-2019|archive-date = 10 жніўня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200810121059/http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|url-status = dead}}</ref>. У красавіку 2016 года ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]] адбылася прэм’ера спектакля «Дзве душы» паводле аповесці Максіма Гарэцкага ў пастаноўцы [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалая Пінігіна]], аўтарамі інсцэніроўкі аповесці з’яўляюцца [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максім Клімковіч]] і [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка|Уладзіслаў Ахроменка]]<ref>{{cite web|url = http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|title = «Дзве душы». Адбылася прэм'ера|date = 27 красавіка 2016|publisher = kupalauski.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428151930/http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|archive-date = 28 красавіка 2016|access-date = 28 красавіка 2016}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|title = Уладзіслаў Ахроменка: «Мікалай Пінігін – напэўна, самы патрабавальны рэжысёр…»|author = Дзяніс Марціновіч.|date = 11 лютага 2016|publisher = [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428152305/http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|archive-date = 28 красавіка 2016}}</ref>. <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> File:Гарэцкі Курапаты.jpg|Крыж Максіму Гарэцкаму ва ўрочышчы [[Курапаты]]. File:Maksim Harecki, pomnik u Miensku.JPG|Помнік у Мінску, па адрасе вул. [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная]], 2. Тут у 1922—1925 гг. месціўся [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульт]]. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{кніга|аўтар = [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А.]]|загаловак = «Браму скарбаў сваіх адчыняю…»|месца = Мінск|выдавецтва = Выд-ва БДУ|год = 1980|старонак = 224 с., іл., 1 л. партр.|ref= Адамовіч А.}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Бугаёў Дз.]]|загаловак = Максім Гарэцкі|выданне = 2-е выд., выпр., дап.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонак = 239|isbn = 985-08-0533-1| ref= Бугаёў Дз.}} * ''Бугаёў Дз.'' Гарэцкі Максім Іванавіч // {{Крыніцы/БелСЭ}} — С. 374. * ''Гарэцкі Р.'' Ахвярую сваім «я» … (Максім і Гаўрыла Гарэцкія). / Р. Гарэцкі; Навуковы рэдактар М. І. Мушынскі. — Мінск: Беларуская навука, 1998. — 287 с. * {{кніга|аўтар = Гарэцкі Р.|загаловак = Браты Гарэцкія|адказны = Шаўлякова І.|месца = Мінск|выдавецтва = Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына|год = 2008|старонак = 334|isbn = 978-985-6887-21-8|ref= Гарэцкі Р.}} * ''Гарэцкі Р.'' Янка Купала і браты Гарэцкія. // Роднае слова: Навук. і метад. часоп. ― Мн., 2004. ― № 7. ― С. 96―99. * ''Гаўрук, Ю.'' Максім Гарэцкі. Успаміны, артыкулы, дакументы. — Мн., 1984. — С. 87. * {{кніга|аўтар = Дасаева Т.|загаловак = Летапіс жыцця і творчасці Максіма Гарэцкага|месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1993|старонак = 87|isbn = 5-343-01432-1|ref= Дасаева Т.}} * ''[[Кажамякін Г.]]'' Максім Гарэцкі і Кузьма Чорны: да праблемы тыпалогіі / Г. Кажамякін // Зборнік Да 100-годдзя Уладзіміра Дубоўкі, Уладзіміра Жылкі, Кузьмы Чорнага: Зборнік навуковых артыкулаў / Пад агульн. рэд. Л. Дз. Сіньковай. — Мінск: БДУ, 2001. — С. 131—134. * {{кніга|аўтар = [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]|частка = Гарэцкі Максім Іванавіч|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.|адказны = Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч.|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭН|год = 1994|старонкі = 494—496|старонак = 537|isbn = 5-85700-142-0|ref= Каўка А.}} * ''Кныш, Л.'' Гутарковая камунікацыя ў прозе Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2006. — № 2. — С. 32. * ''Кныш, Л.'' Моўныя сродкі ў творах Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 1998. — № 6. — С. 72—81. * ''Корань (Сінькова), Л. Д.'' Максім Гарэцкі // Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 22—65. * {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500|ref= Латышонак А.}} * ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі — жыццё і творчасць. Метадычны матэрыял і парады ў дапамогу прапандыстам кнігі. — Магілёў: абласное таварыства аматараў кнігі, 1993. — 34 с. * ''Ліўшыц У. М.'' Літаратурны музей Максіма Гарэцкага. Кароткі даведнік. — Орша: аддзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 69 с. — ISBN 985-6120-13-6. * ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі : сцежкамі жыцця (да 125-годдзя з дня нараджэння). — Горкі : выдавецтва БДСГА, 2018. — 180 с. : іл. — ISBN 978-985-467-785-9. * {{Кніга|аўтар = Марціновіч А.|загаловак = Брама, адчыненая ў вечнасць: дзецям пра Максіма Гарэцкага: нарысы|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2013|старонак = 205|серыя = Гісторыя ў асобах|isbn = 978-985-02-1423-2|тыраж = 2000}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гарэцкі Максім Іванавіч|Мушынскі М.|81}} * ''Мушынскі М.'' Падзвіжнік з малой Багацькаўкі: жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага // Мушынскі М.; навук. Рэд. А. М. Макарэвіч; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. Імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. — 2-е выд., выпр. і дап. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — 543 с. * ''Новік, М.'' Слова і вобраз у «Скарбах жыцця» Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2005. — № 4. — С. 12, 66—67. * {{кніга|аўтар = [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Пшыркоў Ю.]]|частка = Максім Гарэцкі і яго раман «Віленскія камунары»|загаловак = Гарэцкі Максім. Віленскія камунары. Раман-хроніка|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1965|старонкі = 356|ref= Пшыркоў Ю.}} * ''Савіцкая І. І.'' М. Гарэцкі і асноўныя тэндэнцыі развіцця беларускай літаратурнай мовы // Пісьменнік — мова — стыль: Тэз. дакл. і паведамл. міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю з дня нараджэння праф. Л. М. Шакуна (17-19 верас. 1996 г.). — Мінск, 1996. — С. 117—119. * ''Сінькова Л. Д.'' Смехавое як пазнака нацыянальнага ў творах Максіма Гарэцкага / Л. Д. Сінькова // Беларускае літаратуразнаўства: навукова-метадычны зборнік / гал. рэд. Л. Д. Сінькова. — Вып. 6. — Мінск: БДУ, 2008. — С. 47—51. * ''Стральцоў М.'' Чалавек з Малой Багацькаўкі // Стральцоў, М. Л. Ад маладзіка да поўні: апавяданні, аповесці, эсэ / Міхась Стральцоў; уклад. В. Стральцовай. — Мн.: Маст. літ., 2005. — С. 323—336. * ''Тычына М.'' Максім Гарэцкі і праблема «другога» ў яго творах / М. Тычына // Роднае слова. — 2003. — № 2. — С. 5—9. * ''Тычына М.'' На выспе Патмас: Творчасць Максіма Гарэцкага / М. Тычына // Роднае слова. — 1993. — № 2. — С. 15—22. * {{кніга|аўтар = [[Іван Пятровіч Чыгрын|Чыгрын І.]]|загаловак = Паміж былым і будучым: Проза М. І. Гарэцкага|выданне = 2-е выд., выпр.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонкі = 166|isbn = 985-08-0539-0|ref= Чыгрын І.}} * [http://www.slounik.org/80914.html Гарэцкі Максім] // {{Крыніцы/БП 1917-90}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} Дысертацыі: * ''Атрашкевич, В. И.'' Проблема автобиографизма в белорусской советской художественной прозе 20-х годов: На материале творчества Тишки Гартного, Горецкого, Якуба Коласа: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Мн., 1979. — 24 с. * ''Голуб, Т. С.'' Тэксталогія твораў Максіма Гарэцкага: Прынцыпы выд. Поўнага збору твораў: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.11 / Голуб Тэрэса Станіславаўна; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я.Купалы. — Мн., 2000. — 20 с. * ''Губская В. М.'' Раман М. Гарэцкага «Віленскія камунары» ў кантэксце беларускай прозы 1920—1930-х гадоў: жанравае наватарства: аўтарэф. дыс. … канд. філал. навук: 10.01.01 / В. М. Губская; БДУ. — Мінск, 2012. — 24 с. * ''Дасаева, Т. Н.'' Паэтыка лірызму ў беларускай публіцыстыцы і мастацкай прозе: Аўтарэф. дыс. на атрым. вучон. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.10 ; 10.01.01 / Дасаева Таццяна Мікалаеўна; Бел. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 39 с. * ''Кажамякін, Г. В.'' Ідэйна-мастацкая эвалюцыя творчасці Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Кажамякін Генадзь Вячаслававіч; Беларускі дзяржаўны універсітэт. — Мінск, 2007. — 21 с. * ''Кныш, Л. С.'' Гутарковая камунікацыя ў мастацкай прозе Максіма Гарэцкага: спосабы стылізацыі: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.02.01 / Кныш Ларыса Сяргееўна: 29.09.2006. — Мінск, 2006. — 20 с. * ''Коротков, Н. Н.'' Ранняя проза М. Горецкого: проблема стиля: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук: 10.01.03 / Коротков Николай Николаевич; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Я. Купалы. — Минск, 1989. — 21 с. * ''Маханьков, Ю. В.'' Становление белорусской советской прозы и традиции Л. Н. Толстого (Я.Колас, М.Горецкий, К.Чорный): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук (01.01.02, 01.01.01) / АН РБ, Ин-т лит. им. Я.Купалы. — Мн., 1991. — 19 с. * ''Савіцкая, І. І.'' Лексікаграфічная спадчына М.Гарэцкага: моўна-гістарычны кантэкст, фарміраванне лексікону, нармалізатарская практыка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.02.01 / Савіцкая Ірына Іванаўна; Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 19 с. * ''Сінькова, Л. Д.'' Беларуская проза ХХ стагоддзя: дынаміка жанравых структур: Аўтарэф. дыс. на атрым. вуч. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.01 / Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 1996. — 41 с. * ''Смаль, В. М.'' Беларуская аповесць для юнацтва 20-х гадоў XX стагоддзя: стылева-жанравая спецыфіка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.01: 27.04.2004 / Смаль Валянцін Мікалаевіч; [Установа адукацыі «Брэсц. дзярж. ун-т ім. А. С. Пушкіна»]. — Брэст, 2004. — 20 с. * ''Тарасова, Т. Н.'' Проблема «Человек и война» в творчестве Максима Горецкого и Анри Барбюса: Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук: 10.01.03; 10.01.05 / Тарасова Тамара Николаевна; Акад. наук БССР, Ин-т лит. им. Я.Коласа. — Мн., 1986. — 20 с. * ''Уткевич, В. І.'' Тыпалогія нацыянальнага характару ў творчасці Кнута Гамсуна і Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.03 ; 10.01.01: 20.02.2006. — Мінск, 2006. — 21 с. * ''Шышко, А. В.'' Мастацкае ўвасабленне нацыянальнага характару ў драматургіі Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Шышко Алена Вікенцьеўна. — Менск, 2009. — 23 с. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/Maksim_Harecki/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20033 Кніга выбраных твораў на сайце kamunikat.org] * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=_b1gIUYPIng|title = Максім Гарэцкі: рукапісы не гараць|date = 26-06-2019|publisher = Беларусь 3 (youtube.com)}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/kIMYz9TjDiE|title = «Рускі» (2013)|publisher = Беларусьфільм (youtube.com)}} {{добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэцкі Максім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Лексікографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Аршанскі Маладняк]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] n5rp58s8e22e3t6fz6g0bsoofi44mhu 0 15312 5131524 5049843 2026-04-24T13:05:31Z Jaŭhien 59102 /* Адукацыя і прафесійная дзейнасць */ вікіфікацыя 5131524 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кудзелька}} {{Пісьменнік | Псеўданімы = ''Максім Бяднейшы''; ''Юрка Куртаты''; ''В.Чарот''; Крыптанімы: ''М. К.''; ''М.К-ка''; ''Ч. М.''; ''М. Ч.''; ''М.Ч-т''; ''Ч-т.'' | Жонка = Дадыка Ефрасіння Тарасаўна }} '''Міха́сь Чаро́т''', сапраўднае імя: '''Міхаі́л Сымо́навіч Кудзе́лька''' ({{ДН|7|11|1896}}, {{МН|Рудзенск||Гарадскі пасёлак Рудзенск}}, [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|29|10|1937}}<ref name="marakou3">[https://web.archive.org/web/20140714140658/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19882 ЧАРОТ Міхась] // Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 2. — Мн:, 2003. <nowiki>ISBN 985-6374-04-9</nowiki>.</ref>, [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]; Псеўданімы: ''Максім Бяднейшы''; ''Юрка Куртаты''; ''В.Чарот''; крыптанімы<ref>''Крыптанім'' — подпіс пад творам замест імя аўтара, які не прадугледжвае магчымасці атоесніць яго з той або іншай пэўнай асобай; іншымі словамі — імя, разлічанае на тое, каб схаваць сапраўднага аўтара твора.</ref>: ''М. К.''; ''М.К-ка''; ''Ч. М.''; ''М. Ч.''; ''М.Ч-т''; ''Ч-т.'') — беларускі {{паэт|СССР|Беларусі}}, {{драматург|СССР|Беларусі}}, {{празаік|СССР|Беларусі}}, {{рэдактар|СССР|Беларусі}}, [[грамадскі дзеяч]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў афіцэрам. Аадзін з заснавальнікаў [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускай камуністычнай арганізацыі]], займаўся арганізацыяй паўстанцкіх атрадаў. Супрацоўнік і рэдактар газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», член [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]], літаратурных аб’яднанняў «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]». З [[Ю. Тарыч]]ам паводле аповесці «Свінапас» стварыў сцэнарый першага беларускага мастацкага фільма «[[Лясная быль]]» (1926)<ref name="RS">{{Спасылка|аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў, Ул.]]|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/755478.html|загаловак=Міхась Чарот|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата=26 снежня 2011|мова=р=}}</ref>. Аўтар апрацоўкі тэксту «[[Купалінка (песня)|Купалінкі]]», песні, якая з пачатку 1920-х гадоў набыла шырокую папулярнасць. У 1924—1931 гадах член ЦВК БССР. Прысвяціў арыштаваным па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» верш «Суровы прыгавор падпісваю першым…» (1930)<ref name="ReferenceA">{{Кніга|аўтар=Мяснікоў, А. Ф.|загаловак=Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты|адказны=Анатоль Мяснікоў|месца=Мінск|выдавецтва=Литература и Искусство|год=2008|старонкі=241|старонак=344}}</ref>. У 1937 годзе арыштаваны сам. Расстраляны ў [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]]<ref name="marakou3" /><ref name="ludm2">{{Спасылка|аўтар=[[Людміла Рублеўская|Рублеўская, Л.]]|дата публікацыі=2 лістапада 2010|url=https://www.sb.by/articles/krasnokrylyy-veshchun.html|загаловак=Краснокрылый вещун|выдавец=Советская Белоруссия|дата=23 снежня 2011|мова=ru}}</ref>. Рэабілітаваны ў 1956 годзе. == Біяграфія == [[Файл:Michaś Čarot.jpg|thumb|left|170px|Міхась Чарот па сканчэнні Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі, 1917]] === Сям’я === Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Дзед Міхася Чарота быў майстрам па ткацтве і атрымаў адпаведнае яго заняткам прозвішча ад пана, бабуля паэта працавала карміцелькай у панскім палацы. Меў двух братоў і дзвюх сясцёр: Паўла (інжынер і хатні педагог), Аляксандра (аграном), Марыю (кухарка) і Насту (актрыса)<ref name=a3>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «... Ў сэрца я паранены, вольны птах падстрэлены...» Паэзія Міхася Чарота з пазіцый сучаснасці|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 52—53|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>. Стрыечны брат Міхася Чарота, Іосіф Кудзелька, быў начальнікам упраўлення па ахове аўтарскіх правоў пры СП БССР, іншы, Іван Кудзелька, займаў пасаду народнага камісара фінансаў БССР<ref name=ludm/>. === Адукацыя і прафесійная дзейнасць === Першую адукацыю атрымаў у наёмнага настаўніка і ў Цітвянскім двухгадовым вучылішчы. У 1913—1917 гадах вучыўся ў [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] семінарыя эвакуіравалася ў [[Смаленск]], дзе прайшлі два апошнія гады навучання Міхася Чарота. Пасля сканчэння вучобы быў мабілізаваны ў армію. Служыў афіцэрам запаснога палка ў [[Кузнецк]]у, там разам з іншымі афіцэрамі-беларусамі намагаўся стварыць беларускі гурток<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. Т. 2 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2002. — С. 454. — 903 с.</ref>. Падчас Грамадзянскай вайны і інтэрвенцыі ўсталяваў сувязь з падпольнымі рэвалюцыйнымі арганізацыямі на Беларусі, працаваў у паўстанчым камітэце і займаўся арганізацыяй паўстанцкіх атрадаў<ref name="БС">{{кніга |частка = Чарот Михась |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 667-668 |старонак = 737 }}{{ref-ru}}</ref><ref name="hist1977">{{Кніга|загаловак=История белорусской советской литературы|адказны=Ред. [[Іван Якаўлевіч Навуменка|И. Я. Науменко]], П. К. Дюбайло, Н. С. Перкин|месца=Мн|выдавецтва=Наука и техника|год=1977|старонкі=414|старонак=776}}{{ref-ru}}</ref>. Вясной 1918 года вярнуўся ў Менск, дзе пачаў настаўнічаць у беларускай школе; паступіў у [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|МВПІ]]. Спяваў у хоры [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|У. Тэраўскага]] пры «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]» (меў прыгожы барытон), быў старшынёй тэатральнай суполкі «Маладзік», потым — [[Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва]], выконваў ролі ў [[Беларускі трэці дзяржаўны тэатр|трупе Уладзіслава Галубка]]<ref name=ludm/>. У 1919 годзе стаў членам [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]] і створанай пры ім Ваеннай Рады. Быў адным з арганізатараў [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускай камуністычнай арганізацыі]], якая ў студзені 1920 года ўтварылася з членаў «Маладой Беларусі». У 1920 годзе ўступіў у [[УКП(б)]]. З 1920 года — супрацоўнік, у 1925—1929 гадах — рэдактар газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]». У 1930—1932 гадах рэдактар двухтыднёвіка «[[Чырвоная Беларусь (1930)|Чырвоная Беларусь]]». У 1923 годзе ўдзельнічаў у стварэнні літаратурнага аб’яднання «[[Літаратурнае аб’яднанне Маладняк|Маладняк]]» (уладальнік яго пасведчання № 1<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў, Ул.]]| url = http://www.svaboda.org/content/transcript/755478.html| загаловак = Міхась Чарот | выдавецтва = [[Радыё Свабода]]| дата = 26 снежня 2011 }}</ref>), з якога выйшаў у канцы [[1927]] г. Некаторы час быў членам аб’яднання «Полымя», затым уступіў у [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|Беларускую асацыяцыю пралетарскіх пісьменнікаў]]. У 1922—1924 гадах — кандыдат у члены, у 1924—1931 гадах — член ЦВК БССР. У 1924 годзе вучыўся ў [[Масква|Маскве]] ў Дзяржаўным інстытуце журналістыкі. У 1927 годзе падчас камандзіроўкі ад Наркамасветы разам з [[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартным]] і [[Міхась Зарэцкі|М. Зарэцкім]] пабываў у [[Латвія|Латвіі]], [[Германія]], [[Францыя|Францыі]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Айзенштат, Г|загаловак=Жыццё і драма Міхася Чарота: дакументальная версія|выданне=Беларусь|год=1989|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1927 годзе быў у праўленні [[Беларускае таварыства дружбы і культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Беларускага таварыства па культурных сувязях з замежжам]]. У 1930-я гады працаваў загадчыкам літаратурнага сектара [[Дзяржаўнае выдавецтва БССР|Дзяржаўнага выдавецтва БССР]], кансультантам у кабінеце маладога аўтара [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]]. Прысвяціў фігурантам справы «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» верш «Суровы прыгавор падпісваю першым…», у якім асуджаў іх за [[нацдэм]]аўшчыну<ref>{{Кніга|аўтар = Мяснікоў, А. Ф.|загаловак = Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты|адказны = Анатоль Мяснікоў|месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008|старонкі = 241|старонак =344 }}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1934). === Арышт === Арыштаваны 24 студзеня 1937 года ў Менску па адрасе: вул. Ленінская, д. 35, кв. 1, адначасова выключаны з УКП(б). Сядзеў у адной камеры з паэтам [[Юрка Лявонны|Юркам Лявонным]]. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 28 кастрычніка 1937 г. як удзельнік «контрарэвалюцыйнай нацдэмаўскай арганізацыі» да ВМП з канфіскацыяй маёмасці<ref>{{Спасылка| аўтар = Падаляк, Т.| url = http://zviazda.by/second.html?r=18&p=19&archiv=04112006| загаловак = «Паглядзі... Вясну радзіла восень»| выдавецтва = [[Звязда]]| дата = 26 снежня 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Прыгавораны да расстрэлу 28 кастрычніка 1937 года. Апошні верш «[[:s:be:Прысяга|Прысяга]]» (пра асабістую невінаватасць) запісаў на сцяне [[Следчы ізалятар КДБ Беларусі|менскай унутранай турмы НКУС]], дзе яго ўбачыў і захаваў у памяці [[Мікола Хведаровіч]]: ''«У 1939 годзе я быў пераве­дзены ў адзіночную камеру. Уважліва аглядзеў сцены, шукаючы надпісаў, і вось у кутку прачытаў тэкст верша, выкалупаны нечым вострым на сцяне. Гэта была апошняя сустрэча з маім любімым паэтам і другам Міхасём Чаротам. Гадамі я захоўваў гэтыя яго словы ў сэрцы»''<ref name=marakou>[https://web.archive.org/web/20221128124651/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19882 ЧАРОТ Міхась] // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref>. Празаік і паэт [[Майсей Ларывонавіч Сяднёў|Масей Сяднёў]] у сваім рамане «Раман Корзюк» згадаў, як скатаванага М. Чарота свядома спойвалі, каб у непрытомнасці выпытваць новыя імёны «здраднікаў»<ref>{{Кніга|загаловак = Раман Корзюк|месца = [[Нью-Ёрк]] — [[Мюнхен]]|год = 1985}}</ref>. Пасля допытаў і катаванняў прызнаў сябе вінаватым<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. Т. 2 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. Мн.: Беларуская навука, 2002. — С. 473. — 903 с.</ref>. Расстраляны ў [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937]] года<ref name=ludm>{{Спасылка| аўтар = [[Людміла Рублеўская|Рублеўская, Л.]]| год = 2 лістапада 2010| url = http://pda.sb.by/post/107558/| загаловак = Краснокрылый вещун| выдавецтва = Советская Белоруссия| дата = 23 снежня 2011| мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=marakou/>. Савецкія крыніцы пазначаюць дату смерці 14 снежня 1938 года, не згадваючы факта расстрэлу<ref>{{З ВСЭ|https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/149507/%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D1%81%D1%8C}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак = История белорусской советской литературы|адказны = Ред. [[Іван Якаўлевіч Навуменка|И. Я. Науменко]], П. К. Дюбайло, Н. С. Перкин|месца = Мн|выдавецтва = Наука и техника|год = 1977|старонкі = 427|старонак = 776}}</ref>. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 8 снежня 1956 года. Асабовая справа М. Чарота № 8153-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]. == Творчасць == [[Файл:Belarusian writers 1920.jpg|thumb|Група беларускіх пісьменнікаў: злева направа стаяць: [[Альберт Францавіч Паўловіч|Альберт Паўловіч]], Міхась Чарот, [[Уладзіслаў Галубок]], [[Юзюк Фарботка|Язэп Фарботка]]<br />Май-чэрвень 1920, [[Менск]]. <small>Імаверна, што гэта адзін са здымкаў супрацоўнікаў і актыўных карэспандэнтаў часопіса «Рунь», пасля выхаду апошняга (10-га) яго нумара</small><ref>Вячаслаў Ракіцкі. Пачатак нашага тэатразнаўства // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 33.</ref>]] Пісаць пачаў у трынаццацігадовым узросце<ref>''Мішчанчук, М.'' Чарот Міхась // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўн. У 6 т. Т. 6. Талалай — Яфімаў / Дадатак Ін-т літ. імя Я. Купалы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]]; Беларус. Энцыкл.; Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны. Пад рэд. [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А. В. Мальдзіса]]; Рэдкал.: І. Э. Багдановіч і інш. — Мн.: БелЭн, 1995. — С. 269. — 684 с.</ref>. Першыя паэтычныя спробы М. Чарота адносіліся да часоў вучобы ў семінарыі і не захаваліся<ref name=a455>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. Т. 2 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. Мн.: Беларуская навука, 2002. — С. 455. — 903 с.</ref>. Друкаваўся з 1918 года<ref name="БС"/><ref name=marakou/> (паводле іншых звестак — з 1919 года<ref>[http://slounik.org/81432.html Чарот Міхась] // {{Крыніцы/БП 1917-90}}</ref>), яго вершы «Пад крыжам», «Звон», «Песня беларуса» з’явіліся ў газетах «Беларусь», «[[Звон (1919)|Звон]]», пазней гэтыя і іншыя вершы ўвайшлі ў кніжку паэзіі «Завіруха» (1922 — першы зборнік М. Чарота<ref name="БС"/>). Пачатковы этап творчасці адметны нацыянальна-патрыятычным гучаннем. У вершы «Ахвярую беларускаму хору Тэраўскага» паэт заклікаў да абуджэння краю, духоўнае і гістарычнае адраджэнне народа бачыў у апоры на нацыянальную самасвядомасць. У вершы «На шляху адраджэння» спрабаваў зазірнуць у будучыню і нібы прадчуваў цяжкі шлях і вялікія ахвяры. [[Файл:Сонечны паход (1929).pdf|міні|«Сонечны паход». 1929]] Пасля 1921 нацыянальна-патрыятычныя матывы саступаюць месца рэвалюцыйна-пралетарскім, у творчасці дамінуе матыў супрацьпастаўлення мінулага гаротнага жыцця пад прыгнётам новаму радаснаму, якое настала з перамогай рэвалюцыі. У вершы «Скокі на могілках» мінулае малюе ў вобразе суцэльных могілак, на якіх адбываецца пралетарская оргія, праз акт вандалізму вяршыцца гвалт над гісторыяй Беларусі. Паэтычную версію рэвалюцыі на Беларусі М. Чарот даў у паэме «[[Босыя на вогнішчы]]» (1922), дзе паказаў, што Беларусь была толькі адбіткам расійскіх рэвалюцыйных падзей. У паэме-фантазіі «Чырванакрылы вяшчун» (1923) стварыў мастацкую ідэалізацыю вобраза «ўсясветнай камуны» і апісаў палёт на аэраплане над рознымі краінамі як місію распаўсюджвання вызваленага агню рэвалюцыі. У паэме «Ленін» (1924) у апалагетычным стылі ўслаўляў правадыра пралетарскай рэвалюцыі. У паэме «Беларусь лапцюжная» (1924) паказаў паслярэвалюцыйнае абнаўленне жыцця, збліжэнне горада і вёскі. У паэме «Марына» (1925) адлюстравана героіка-рэвалюцыйнае змаганне часоў грамадзянскай вайны на фоне рамантычнага, фальклорна-ідэалізаванага кахання. У паэме «Карчма» (1925), прысвечанай [[Янка Купала|Я. Купалу]], тэма мінулага і сучаснага Беларусі набывае нечаканыя абрысы: лірычны герой, нягледзячы на сацыяльнае перараджэнне, смуткуе ад развітання з мінулым. У кнізе вершаў «Сонечны паход» (1929) з’явіліся новыя тэмы змрочнага Захаду, дзе ў цяжкім палоне гібеюць працоўныя, і шчаслівай пралетарскай краіны. [[Файл:Чарот. Веснаход. 1924.jpg|міні|злева|«Веснаход». 1924]] У зборніку навел «Веснаход» (1924) М. Чарот сцвердзіў сябе як майстра прозы, стварыў псіхалагічна глыбокія характары герояў, беларуская рэчаіснасць 1920-х гадоў паказана з гумарам, часам досыць апалагетычна. Прыгодніцкая аповесць «Свінапас» (1923—1924) пра падзеі грамадзянскай вайны — рамантычна гераізаваны твор (паводле аповесці стварыў з [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Ю. Тарычам]] сцэнарый першага беларускага мастацкага фільма «[[Лясная быль]]» — пастаўлены ў 1926)<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/755478.html Міхась Чарот]</ref>. Музычная драма «[[На Купалле]]»<ref name="БС"/> (нап. 1921, не збераглася, паст. [[БДТ-1]]; 1921, адноўлены тэкст апублікаваны ў 1982), вадэвіль «Мікітаў лапаць» (апубл. 1923, паст. [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым таварыствам беларускай драмы і камедыі]]; ролю Мікіты выконваў аўтар), іншыя пастаноўкі, дзіцячыя п’есы «Данілка і Алеська» (1920), «Пастушкі» (1921) прынеслі М. Чароту прызнанне як драматургу. Апублікаваў п’есу «Дажынкі» і аднаактоўку «Сон на балоце» (1924). У 1930-я гады М. Чарот практычна адышоў ад літаратурнай дзейнасці. Вершам «Суровы прыгавор падпісваю першым» далучыўся да публічнага асуджэння рэпрэсіраваных беларускіх пісьменнікаў. Нешматлікія вершы страчваюць мастацкую навізну, ператвараюцца ў апалагетычныя агіткі. 3 іх выбіваўся верш «Лірычны эскіз», які гучаў як палемічнае самаапраўданне. Апошні верш «Прысяга» аб асабістай невінаватасці, напісаны на сцяне менскай турмы, быў захаваны ў памяці [[М. Хведаровіч]]ам<ref>''Багдановіч І.'' Чарот // ЭГБ у 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн., 2003.</ref>. Кампазітар [[Уладзімір Васілевіч Тэраўскі|У. Тэраўскі]], пазней кампазітар [[Аляксей Яўлампавіч Туранкоў|А. Туранкоў]] стварылі на тэкст п’есы «На Купалле» оперу «[[Кветка шчасця]]». === Творы === [[Файл:Čarot1.jpg|250px|thumb|Міхась Чарот.]] ==== Паэзія ==== * 1922 — «Завіруха» (зборнік). * 1922 — «[[Босыя на вогнішчы]]» (паэма). * 1925 — «Выбраныя вершы». * 1926 — «Карчма», «Ленін», «Марына» (паэмы). * 1927 — «Беларусь лапцюжная» (паэма). * 1927 — «Чырванакрылы вяшчун» (паэма-фантазія). * 1928 — «Паэмы». * 1929 — «Сонечны паход». * 1935 — «Выбраныя вершы і паэмы». * 1933—1936 — Збор твораў у 3 тамах. * 1958 — Збор твораў у 2 тамах. * 1967 — «Выбраныя вершы і паэма». * 1982 — «Выбранае». * 1986 — «У сонечным паходзе» (вершы і паэмы). ==== Проза ==== * 1924 — «Веснаход» (зборнік апавяданняў). * 1926 — «Выбраныя апавяданні». ==== П’есы ==== * «Мікітаў лапаць» — выдадзена і пастаўлена ў 1923 годзе. * «Дажынкі» — у 1924 годзе. * аднаактоўка «Сон на балоце» — у 1924 годзе. * дзіцячая п’еса «Пастушкі. Данілка і Алеська» — у 1925 годзе. * музычная драма «[[На Купалле]]» (адноўлены тэкст выдадзены ў 1982 годзе, пастаўлена ў 1921 годзе, кампазітар А. Туранкоў стварыў на тэкст п’есы оперу «[[Кветка шчасця]]»). == Асабістае жыццё == Быў жанаты, гадаваў траіх дзяцей. 5 лістапада 1937 года ў Менску па адрасе: вул. Старажоўская, д. 47, кв. 2 арыштавана хатняя гаспадыня Дадыка Ефрасіння Тарасаўна (нар. 1903), жонка Міхася Чарота. 28 лістапада 1937 г. асобай нарадай пры НКУС асуджана як «''член сям’і здрадніка ра­дзімы''» да 8 гадоў ППК і этапавана ў Карагандзінскі канцлагер НКУС Казахскай ССР ([[Астана|Акмалінск]]). Загінула ў зняволенні ў першай палове 1940-х г. Рэабілітавана 11 сакавіка 1957 трыбуналам БВА. Асабовая справа жонкі М. Чарота № 10102-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. == Ацэнкі == [[Файл:Босыя на вогнішчы.jpg|200px|thumb|left|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. Ілюстрацыя да паэмы «[[Босыя на вогнішчы]]»]] Даследчыкі называюць Міхася Чарота адным з лідараў беларускай савецкай літаратуры 20-х гадоў. Яго творчасць адбіла ў сабе рамантычныя парыванні, супярэчнасці і вялікія ілюзіі свайго часу<ref name="a455"/>. Зрэшты, ацэнка творчасці Міхася Чарота сярод сучаснікаў ніколі не была адназначнаю<ref name=a1>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «... У сэрца я паранены, вольны птах падстрэлены...» Паэзія Міхася Чарота з пазіцый сучаснасці|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 48—49|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>. [[Язэп Пушча]], рэцэнзуючы выданне паэмы «Ленін» (1926), крытыкаваў твор за «алавяна-лёгкія і гранітна-васковыя» стылістычныя прыёмы, якія «мядзведжым спрытам варочаюцца ў гушчэчы шматкроп’яў, засланяючы сабою сэнс тых з’яў, якія яны падручыліся перадаць». Таксама паэт ушчуваў М. Чарота за адсутнасць зместу<ref>Узвышша. 1927. № 3. С. 190.</ref>. Іншую пазіцыю датычна паэтычнай чыннасці Міхася Чарота заняў [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], для якога творчасць паэта была кангламератам дасягненняў і недахопаў паслякастрычнікай літаратуры ў цэлым, а сам Чарот быў для яго паэтам таленавітым, аднак супярэчлівым<ref name=a1/>. М. Гарэцкі адзначаў, што Міхась Чарот мае моцны прыродны талент і пры ўсіх недахопах з’яўляецца «найлепшым у беларускай літаратуры песняром Кастрычнікавай рэвалюцыі». Згадваючы «шэсць паэм» Міхася Чарота, М. Гарэцкі адзначае, што гэта «найлепшае ў беларускай пралетарскай паэзіі»<ref>Маладняк. 1928. № 4. С. 96.</ref>. [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]] ў артыкуле «Лірыка Міхася Чарота» (Маладняк, 1925, № 9) адзначыў гіпербалічнасць як адзін з улюбёных прыёмаў паэта. Галоўнай высновай артыкула было тое, што «Чарот першы на беларускіх загонах ажыццявіў на практыцы марксісцкі погляд на літаратуру, як на зброю класавага змагання»<ref>{{артыкул|аўтар=Бабарэка А.|загаловак=Лірыка Міхася Чарота|выданне=Маладняк|год=1925|нумар=9|старонкі=119}}</ref>. Крытык з ковенскага часопіса «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», прызнаючы за Чаротам вялікі талент, рабіў сур’ёзныя закіды паэту адносна мовы яго твораў, засмечанай русізмамі і «барбарызмамі»; выказваў меркаванне, што ў творах паэта «больш пераважае мляўкая перафразоўка камуністычных лістовак»<ref>{{артыкул|аўтар=Жылевіч С.|загаловак=М. Чарот. Завіруха. ДВБ. Менск. 1922|выданне=[[Крывіч (1923)]]|год=1925|нумар=9|старонкі=118}}</ref>, чым глыбіннае пранікненне ў сутнасць глабальных гістарычных падзей. [[Файл:Рудзенск, таблічка ў гонар Міхася Чарота (cropped).jpg|міні|thumb|Памятная таблічка на доме культуры ў [[Рудзенск]]у.]] Паводле М. Мішчанчука, усё напісанае пра Міхася Чарота пасля 1928 года з’яўляецца аднабаковай, ідэалагізаванай ацэнкай, дадзенай прыхільнікамі [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]] ў яго сталінскай трактоўцы, паводле якой Чарот — «грамадзянскі паэт ярка выражанай адычнай арыентацыі»<ref name=a2>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «... Ў сэрца я паранены, вольны птах падстрэлены...» Паэзія Міхася Чарота з пазіцый сучаснасці|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|старонкі = 50|старонак = 334|isbn = 985-03-0204-6}}</ref>. Гэта выразна выявілася ў неўключэнні твораў «Карчма», «На шляху адраджэння», «Буралом», «Пад крыжам», «З сучасных настрояў», «Вечная бура» ў выданні 1930—1980 гг. праз несупадзенне трагедыйных, філасофска-медытацыйных і роздумна-элегічных вершаў з разрэкламаванай крытыкай паэтавым аптымізмам<ref name=a2/>. У чэрвені 1924 года вядомы маскоўскі паэт, празаік і кінасцэнарыст Мацвей Ройзман (1896—1973) у артыкуле «Белорусский имажинизм» (часопіс «Гостиница для путешествующих в прекрасном», № 4) аднёс М. Чарота да пачынальнікаў беларускага імажынізму: «М. Чарот (может быть бессознательно) положил начало белорусскому имажинизму»<ref>{{артыкул|аўтар=Жыбуль, В.|загаловак=«...Паклаў пачатак беларускаму імажынізму» Пра Міхася Чарота і адну маскоўскую публікацыю|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2011|нумар=10|старонкі=6—9}}</ref>. Паводле В. Жыбуля, рысы паэтыкі імажынізму, спалучаныя з традыцыямі беларускай народнай творчасці, прысутнічаюць у шэрагу вершаў М. Чарота 1922—1924 гг. («Вясну пяю», «Я зноў — дзе поле каласамі…», «Чырвоныя вяснянкі», «Вясенні балаган», «Зарунела, зарунела…», «Камсамолія», «Ленінамайскае»)<ref>{{артыкул|аўтар=Жыбуль, В.|загаловак=«...Паклаў пачатак беларускаму імажынізму» Пра Міхася Чарота і адну маскоўскую публікацыю|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2011|нумар=11|старонкі=10}}</ref>. == Памяць == * Імем Міхася Чарота названы вуліцы ў [[Мінск]]у (1989), [[Гродна|Гродне]], [[Маладзечна|Маладзечне]] (1974) і [[Рудзенск]]у. * Памятная дошка Міхасю Чароту ўсталявана ў Рудзенску на Доме культуры. * У 1996 годзе імем паэта названа Рудзенская пасялковая бібліятэка. * У 1996 годзе да 100-гадовага юбілею пісьменніка РУП «[[Белпошта]]» выпусціла [[канверт]] (мастак [[Віктар Пятровіч Сташчанюк|Віктар Сташчанюк]]). * У 2021 годзе выпушчаны маркіраваны канверт да 125-годдзя з дня нараджэння пісьменніка (дызайн канверта [[Святлана Цырулік]]). * Імем Міхася Чарота названы прыпыначны пункту пры адпаведнай вуліцы ў Мінску (2025)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=R925o0142251|title=Решение Минского городского исполнительного комитета от 9 октября 2025 года № 4072 "О наименовании и переименовании остановочных пунктов транспорта общего пользования в городе Минске"|website=pravo.by}}</ref>. <gallery> File:Michaś Čarot 100 Anniversary Cover of Belarusan Post 1996.jpg|1996 File:Michaś Čarot 125 Anniversary Cover of Belarusan Post 2021.jpg|2021 </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||244}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|||148}} * {{крыніцы/ЭКБ|6|Чарот Міхась|442}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=5|старонкі=517|артыкул=|аўтар=}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Чарот Міхась|583}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Чарот Міхась||268}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}. * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}. * Багдановіч І. Міхась Чарот // Гісторыя беларускай літаратуры XX ст. Мн.. 1999. Т. 2. * Багдановіч І. Авангард і традыцыя: Беларуская паэзія на хвалі нацыянальнага адраджэння. Мн.. 2001. * [[Міхась Ярош|Ярош М.]] Міхась Чарот: Нарыс жыцця і творчасці. Мн., 1963. * [[Міхась Ярош|Ярош М.]] Міхась Чарот. Мн., 1966. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/charot.html ЧАРОТ Міхась] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарот Міхась}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Людзі на паштовых канвертах]] ocrdhyhvffisihd63xcpsq7nhj0dkl6 0 15553 5131484 5099513 2026-04-24T12:43:15Z Jaŭhien 59102 /* Савецкая Беларусь. 1920-я гады */ вікіфікацыя 5131484 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцэвіч}} {{Пісьменнік | Псеўданімы = Янка Купала, Janka Kupała, Янук Купала, Januk Kupała, Адзін з «парнаснікаў», Вайдэльота, Здарэнец, Левы, Марка Бяздольны, Ня-Гутнік, Стары Мінчук, Янук з-пад Мінска | Дэбют = «Modlitwa» // часопіс «Ziarno», №13, 1903<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан]]|загаловак=Жанр малітвы ў паэзіі Янкі Купалы|спасылка=http://media.catholic.by/nv/n28/art11.htm|выданне=[[Наша вера]]|тып=[[Часопіс]]|год=2004|нумар=[http://media.catholic.by/cgi-bin/download.cgi?n28html.zip 2 (28)]}}</ref> }} '''Я́нка Купа́ла''', сапраўднае імя '''Іва́н (Ян) Даміні́кавіч Луцэ́віч''' ({{lang-be-latin|Janka Kupała|1}}; {{ДН|7|7|1882|25|6}}, фальварак [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|28|6|1942}}, [[Масква]]) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы. [[Народны паэт Беларусі]] (1925). Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1928), [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|АН Украіны]] (1929). Адлюстраваў характар і светаразуменне беларускага народа<ref name="Чалавек і грамадзтва">[http://slounik.org/120792.html Купала Янка]</ref>, стварыў яркія вобразы сялянскага быту і гістарычнага мінулага. Жанрава-стылявыя формы, увасобленыя ім, сталі класічнымі асновамі беларускай лірыкі, эпасу, драматургіі і публіцыстыкі{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. Лічыцца стваральнікам патрыятычнага закліку «[[Жыве Беларусь!]]»{{sfn|ЭГБ|1996|с=377}}. У позніх творах дамінуе тэма ўслаўлення савецкай рэчаіснасці, што звязваюць з палітычнымі рэпрэсіямі супраць яго, блізкіх і сваякоў{{Пераход|1930-я гады. Рэпрэсіі}}. == Біяграфія == === Паходжанне === Бацькі Янкі Купалы — Дамінік Ануфрыевіч Луцэвіч і Бянігна Янаўна (у дзявоцтве Валасевіч), [[Каталіцтва|рымска-каталіцкага]] веравызнання, належалі да стану [[Мяшчане|мяшчан]]{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}} (прыпісаны да мяшчан [[Мінск]]а<ref name="radavod">[https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/klasiki-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-kolas/klasik-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala/arhiўnyya-dakumenty-i-materyyaly-pra-yanku-kupalu/radavod-yanki-kupaly Радавод Янкі Купалы]</ref>), але паходзілі з дробнай чыншавай [[Шляхта|шляхты]], якая арандавала зямлю ў памешчыцкіх фальварках{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}}<ref name="radavod"/>. Род не змог за часамі «[[Разбор шляхты|разбору шляхты]]» ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] дакументальна даказаць сваё шляхецкае паходжанне і зацвердзіцца ў статусе расійскага [[дваранства]]{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}}<ref name="radavod"/>. Найстарэйшы продак па лініі бацькі — Станіслаў Луцэвіч — упамінаецца ў дакументах першай паловы XVII ст.{{sfn|Лойко|1982|с=21-22}} Маці паэта паходзіла з [[Рубяжэвічы|рубяжэвіцкай]] шляхты, нарадзілася ў фальварку Няшота [[Мінскі павет|Мінскага павета]] (цяпер в. [[Ручын]] Стаўбцоўскага раёна). Меў сясцёр Ганну (1886–1962), Марыю (у замужжы Аўлачынская; 1887–1966), [[Леакадзія Дамінікаўна Раманоўская|Леакадзію]] (у замужжы Раманоўская; 1890–1970)<ref>Мой Трыглаў: Кніга пра Янку Купалу, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча / [[Вячаслаў Пятровіч Рагойша]]. — Мінск : Кнігазбор, 2012. — 340 с. — с. 254-255 — <nowiki>ISBN 978-985-7007-65-3</nowiki>.</ref> і Алену ({{СС|15|мая|1898|3}}—?)<ref>Нарадзілася {{СС|15|мая|1898|3}}, ахрышчана {{СС|25|мая|1898|13}}. Паводле запісу ў Метрычнай кнізе [[Радашковіцкі касцёл|Радашковіцкай Рымска-Каталіцкай царквы]] на 1898 год пра нараджэнне і хрышчэнне Алены Дамінакаўны Луцэвіч. [[НГАБ Гродна]]. Фонд 915. Вопіс 2. Справа 45. Арк. 8 адв.-9</ref>. Леакадзія стала купалазнаўцай і актыўнай папулярызатаркай творчасці брата. Родавы двор Луцэвічаў быў у засценку Лазараўшчына (Пяскі, Луцэвічы Ігуменскага павета Мінскай губерні, цяпер тэрыторыя [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]]). У XIX стагоддзі Луцэвічы — тыповая чыншавая земляробчая шляхта, блізкая паводле эканамічнага становішча і спосабу жыцця да сялян, але са сваімі адметнымі саслоўнымі рысамі. Яны былі выселены з засценка Пяскі, калі той апынуўся ва ўладанні князя [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйна]], і з таго часу арандавалі зямлю «на запашках», гэта значыць апрацоўвалі зямлю ўладальніка фальварка, аддаючы звычайна палову ўраджаю{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}. === Раннія гады === [[Файл:Yanka Kupala's House.JPG|thumb|left|Хата ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]], дзе нарадзіўся Іван Луцэвіч (Янка Купала). Цяпер Дом-музей Янкі Купалы.]] Іван Луцэвіч нарадзіўся 7 ліпеня 1882 года (паводле новага стылю) у фальварку [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер {{МН|Маладзечанскі раён|у Маладзечанскім раёне}}, [[Мінская вобласць]]). Быў хрышчаны 12 ([[24 ліпеня]])<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]: дакументы і матэрыялы |арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданне = |месца =|выдавецтва=|год =1981|том = |старонкі =45 |старонак=|серыя = |isbn = |тыраж =}}</ref> 1882 года ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Радашковічы)|Радашковіцкім касцёле]]<ref>[https://news.21.by/society/2012/05/18/527795.html Анатоль Кляшчук. Радашковіцкія куранты]</ref>. У пошуках зямлі і працы бацькі вымушаны былі пастаянна пераязджаць. Вандроўнае жыццё перашкаджала Івану Луцэвічу атрымаць сістэматычную адукацыю. У вандроўных настаўнікаў спачатку вучыўся па-польску, а рускую азбуку вывучыў з дапамогай няні. Адну зіму наведваў [[Сеніцкая сярэдняя школа імя Янкі Купалы|Сеніцкае двухкласнае народнае вучылішча]], у [[Мінск]]у каля пяці месяцаў вучыўся ў прыватнай падрыхтоўчай школе. У 1898 годзе скончыў [[Бяларучы|Бяларуцкае]] народнае вучылішча. Калі Луцэвічы жылі ў Селішчы, Іван Луцэвіч пазнаёміўся з уладальнікам суседняга маёнтка [[Зыгмунт Чаховіч|3ыгмунтам Чаховічам]], паплечнікам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], які быў асуджаны за ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]] на 12 гадоў катаргі, а з 1870 года жыў на паўлегальным становішчы ў сваім маёнтку [[Малыя Бясяды]]. Луцэвіч карыстаўся яго багатай бібліятэкай, дзе ўпершыню пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай, пераважна пра паўстанне 1863—1864 гадоў. Гэта знаёмства было штуршком для развіцця нацыянальнай самасвядомасці, абудзіла яго цікавасць да мінулага Беларусі{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}. У Селішчы ў 1902 годзе памёр бацька, і, як старэйшы з семярых дзяцей, Іван Луцэвіч застаўся за гаспадара. Праз паўгода ад шкарлятыны памёр малодшы брат Казік, а яшчэ праз тыдзень — сёстры Гэля і Сабіна. У пошуках заработкаў Луцэвіч пайшоў «у людзі»: пачаў працаваць вандроўным настаўнікам, пісарам у судовага следчага ў [[Радашковічы|Радашковічах]] (1903), малодшым прыказчыкам у маёнтку Беліца памешчыка Караля Свяцкага ў [[Сенненскі павет|Сенненскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] (1904), практыкантам і памочнікам вінакура ў маёнтку [[Сёмкава]] пад Мінскам, на бровары ў маёнтку пана [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандра Янавіча Любанскага]] ў [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]], у маёнтку Дольны Сноў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]]{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|1994|с=317}}. Першыя яго творы — некалькі [[Польская мова|польскамоўных]] вершаў, надрукаваныя ў 1903—1904 гадах у часопісе «Ziarno» (бел. «Зерне»). Першы верш на [[Беларуская мова|беларускай мове]] — «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]», датуецца 15 ліпеня 1904 года, быў напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Першы беларускамоўны твор у друку — публікацыя 15 траўня 1905 года ў газеце «[[Мінскі лісток|Северо-Западный край]]» верша «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/IV/Мужык|Мужык]]». 11 траўня 1907 года ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» змешчаны верш «Касцу», які стаў першым выступленнем Купалы ў беларускамоўным друку<ref name="archiŭ">{{cite web|url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/klasiki-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-kolas/klasik-susvetnaj-litaratury-yanka-kupala/yanka-kupala-asoba-i-tvorchascz|title=Янка Купала: асоба і творчасць|publisher=archives.gov.by|language=be}}</ref>. Пасля гэтага ён у «Нашай ніве» друкаваўся рэгулярна, 18 снежня 1908 года тут апублікавалі паэму «[[У Піліпаўку]]». === Віленскі і пецярбургскі перыяды === [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (I. Chodźka, 1908) (2).jpg|міні|злева|Янка Купала. Вільня, 1908 год.]] Увосень 1908 года Янка Купала пераехаў у [[Вільня|Вільню]] на запрашэнне [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. Луцкевічы ўладкавалі яго бібліятэкарам бібліятэкі-чытальні «Знание» Барыса Даніловіча{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=11}}, адначасова яны давалі Купалу працу па адбіранні і рэдагаванні тэкстаў газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]»{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=14}}. У Віленскі перыяд паэт напісаў шмат шырокавядомых пазней вершаў — «[[wikisource:be:Маладая Беларусь (Гэй ты, гэй, Беларусь, маладая старонка…)|Маладая Беларусь]]», «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/II/Заклятая кветка|Заклятая кветка]]», «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/II/Адцьвітанне|Адцвітанне]]» і іншыя, некаторыя з іх надрукавалі ў «Нашай ніве». [[Файл:Купала Жалейка 1908.pdf|page=3|міні|злева|Вокладка першага зборніка вершаў Янкі Купалы «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]», 1908 год.|link=Файл:Купала_Жалейка_1908.pdf%3Fpage=3]] У 1908 годзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў выдавецтве «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» выйшаў першы зборнік вершаў Янкі Купалы пад назваю «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]». У кастрычніку таго ж года санкт-пецярбургскі камітэт па справах друку пры [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрстве ўнутраных спраў]] вырашыў канфіскаваць зборнік як антыдзяржаўны і прыцягнуць аўтара і выдавецтва да адказнасці. Цаной немалых высілкаў арышт з кнігі быў зняты, аднак у 1909 годзе наклад кнігі быў паўторна арыштаваны паводле загаду віленскага генерал-губернатара Кршывіцкага<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_828949.pdf beldumka.belta.by]</ref>. [[Файл:Vasiĺjeŭski vostraŭ, 4-ja linija, dom 45.JPG|міні|Дом нумар 45 на 4-й лініі Васільеўскага вострава, Санкт Пецярбург. Тут месцілася шасціпакаёвая кватэра беларускага навукоўца [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслава Эпімаха-Шыпілы]], у ёй у Пецярбургскі перыяд жыў паэт Янка Купала, месцілася рэдакцыя выдавецтва [[Загляне сонца і ў наша аконца]]. На доме месціцца памятная дошка аб тым, што тут жыў Янка Купала.]] У снежні 1909 года з рэкамендацыйным лістом ад [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзіміра Самойлы]] Купала пераехаў у Санкт-Пецярбург да выдаўца і навукоўца [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслава Эпімаха-Шыпілы]]. Там ён ад 1909 да 1913 года навучаўся на курсах Аляксандра Сяргеевіча Чарняева пры Пецярбургскім універсітэце, дзе выкладалі вядомыя пецярбургскія вучоныя. Працаваў у публічнай бібліятэцы, удзельнічаў у рабоце навукова-літаратурнага гуртка беларускіх студэнтаў Пецярбургскага ўніверсітэта. 8 ліпеня 1910 года асобнай кніжкай выйшла паэма Янкі Купалы «[[Адвечная песня]]», а 13 кастрычніка 1910 года — другі ягоны зборнік вершаў «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]». Зборнік змяшчае вершы, дзе гучаць заклікі да абуджэння нацыянальнай годнасці і змагання за волю, але вершы з адкрытымі заклікамі да паўстання («[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Зваеваным|Зваяваным]]» і інш.) былі выкрасленыя са зборніка перад выданнем, каб пазбегнуць цэнзуры. У траўні 1910 года Купала завяршыў паэму «[[Курган (паэма)|Курган]]», а ў жніўні таго ж года — драматычную паэму «[[Сон на кургане]]», адзін са сваіх найбольш значных твораў, які стаўся сімвалічнай выявай беднаснага становішча ў тагачаснай Беларусі. Асобным выданнем паэма выйшла ў 1912 годзе. У 1911—1913 гадах Купала ўлетку наведаў маці і сясцёр у Беларусі, у фальварку [[Акопы]]. У жніўні 1912 наведвае вёску [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчына]] і хутар [[Смольня|Смольню]], дзе ўпершыню сустракаецца з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]]<ref name="letapis">{{Cite web |title=Янка Купала: летапіс жыцця і творчасці |url=https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |access-date=12 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112201049/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |archive-date=12 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref>. 3 чэрвеня 1912 года ён завяршыў свой першы сцэнічны твор — камедыю «[[Паўлінка]]», якую ў наступным годзе выдалі ў Пецярбургу, а пазней паставілі на сцэне — спачатку ў Пецярбургу, а потым у Вільні, улетку 1913 года ў [[Радашковічы|Радашковічах]]. На спектаклях прысутнічаў сам аўтар. У чэрвені 1913 года ў [[Акопы|Акопах]] была завершана паэма «[[Бандароўна]]», следам за ёй — паэмы «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», «[[Яна і я]]», а таксама сцэнічны жарт «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]». Увесну 1913 года быў выдадзены трэці зборнік Купалы — «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]». У вершах, якія змешчаныя ў гэтым зборніку, супроць папярэдніх двух, відаць значны ўплыў эстэтыкі [[мадэрнізм]]у і [[сімвалізм]]у. Сярод іншых твораў у зборніку была змешчана драматычная паэма «[[На папасе]]». Вераснем 1913 года датуецца цэнтральны твор у дарэвалюцыйнай творчай спадчыне Янкі Купалы — драма «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]». У ёй на прыкладзе адной сялянскай сям’і, якая застаецца без зямлі і прытулку, адлюстраваная трагедыя беларускага народа. П’еса была пастаўлена ў 1917 годзе, а надрукавана ў 1919 годзе ў Вільні. У кастрычніку 1913 года Купала вяртаецца ў [[Вільнюс|Вільню]], дзе працуе сакратаром [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]], а потым ізноў супрацоўнічае з «Нашай нівай». З 7 сакавіка 1914 года газета выходзіць за подпісам Купалы як рэдактара. Адначасова ён дапамагае [[Максім Багдановіч|Максіму Багдановічу]] і [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] ў выданні зборнікаў іх паэзіі. === Вайна і акупацыя === У жніўні 1914 года пачынаецца [[Першая сусветная вайна]], і Купала з верасня па снежань 1914 года працуе над цыклам антываенных вершаў «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/Песьні вайны|Песні вайны]]». Таксама піша артыкулы ў «Нашай ніве», накіраваныя супраць вайны. За артыкул «Думкі» Купала мусіў быць прыцягнуты да судовай адказнасці, але з прычыны набліжэння фронту да [[Вільнюс|Вільні]] ды пачатку эвакуацыі суд не адбыўся. 8&nbsp;жніўня 1915 года Купала пераязджае з Вільні ў [[Акопы]], пазней жыве ў [[Арол (горад)|Арле]] (Расія). [[Файл:Jan Lucevič (Janka Kupala), Uladzislava Stankievič, Siamion Žyvapiscaŭ. Ян Луцэвіч (Янка Купала), Уладзіслава Станкевіч, Сямён Жывапісцаў (1916) (cropped).jpg|міні|злева|Янка Купала з жонкай [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславай Станкевіч]] і ветэрынарным урачом Сямёнам Жывапісцавым. [[Полацк]], ліпень 1916 г.]] У канцы верасня 1915 года выехаў у [[Масква|Маскву]], там вучыцца ў Народным універсітэце імя А. Л. Шаняўскага. Там жа 23 студзеня 1916 года ажаніўся з [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславай Станкевіч]], з якой пераязджае ў [[Мінск]]. Адразу ж прызваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Служыць у дарожна-будаўнічым атрадзе Варшаўскай акругі шляхоў зносін<ref name="letapis" />, які месціўся ў Мінску, а ўлетку таго ж года быў пераведзены ў [[Полацк]]. Час нямецкай акупацыі Менска паэт правёў у [[Смаленск]]у. З 1916 года да восені 1918 года ніводнага твора не напісаў. У ліпені 1918 года атрымаў пасаду агента па забеспячэнні харчамі [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]]. Разам з [[Максім Гарэцкі|Максімам Гарэцкім]] быў слухачом факультэта гісторыі мастацтваў Смаленскага аддзялення [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. У кастрычніку—снежні 1918 года стварыў нізку вершаў-заклікаў, якая стане яго водгукам на падзеі тых гадоў — рэвалюцыі, акупацыі, абвяшчэнне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]: «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/Час!..|Час!]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/I/На Сход!|На сход!]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/III/Пчолы|Пчолы]]», «[[wikisource:be:Спадчына (1922)/III/Званы|Званы]]» і іншыя. Атрымаў пасведчанне [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]] за № 1042<ref name="Зьвязда">{{Артыкул|аўтар=[[Ларыса Цімошык]], [[Вольга Мядзведзева]].|загаловак=Вопыт і ўрокі гісторыі: БНР як нацыянальная форма беларускай дзяржаўнасьці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=110135|выданне=[[Звязда]]|тып=Газета|год=26 сакавіка 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/index.php?idate=2013-03-26 55 (27420)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/110128/26sak-1.indd.pdf 1], [http://old.zviazda.by/a2ttachments/110128/26sak-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/26798/3833537/|title=Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали|author=Сергей Трефилов|website=kp.ru|date=23-2-2018}}</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (04.1919).jpg|міні|Янка Купала, красавік 1919 года.]] Вярнуўся ў [[Мінск|Менск]] у студзені 1919 года па абвяшчэнні [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], пазней скасаванай і ўключанай у межы [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітбелССР]]. Працаваў загадчыкам бібліятэкі пры [[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]. У час польскай акупацыі з 8 жніўня 1919 па 11 ліпеня 1920 года жыў пераважна ў Менску. У жніўні быў у [[Акопы|Акпопах]] і [[Кальзберг]]у, дзе напісаў верш-заклік «[[s:Звон (газета)/1919/11/Паўстань…|Паўстань…]]» і драматычны «[[s:На нашым…|На нашым…]]». Стаў ганаровым членам [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовага беларускага нацыянальнага камітэта]]. З верасня ў Менску. У газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]», якая выходзіла за польскай акупацыяй, у артыкуле «[[wikisource:be:Справа незалежнасці Беларусі за мінулы год|Справа незалежнасці Беларусі за апошні год]]», прымеркаваным да новага 1920 года, апісаў спадзяванні беларускага руху на палякаў і расчараванне: {{цытата|Калі бальшавікі ўцяклі з Менску, а палякі ўвайшлі, то беларусы з аблягчэннем уздыхнулі. [[Юзаф Пілсудскі|Начальніка Польскай дзяржавы]] віталі шчыра і спадзяваліся, што справа незалежнасці Беларусі цяпер стане на цвёрдым грунце, што братні польскі народ дапаможа беларусам адбудаваць сваю бацькаўшчыну, як ён адбудаваў і сваю. У Менску тады закіпела праца. Арганізаваўся [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Беларускі нацыянальны камітэт]], пачала выходзіць штодзённая беларуская газета, а 12 лістапада была адкрыта сесія [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Б. Н. Р]]. Здавалася, што ўсё пойдзе добра. Але выйшла не тое. За «плебісцыт» паліцыя пры дапамозе слесара ўлезла ў рэдакцыю беларускай газеты і забрала ўсе канторскія і рэдакцыйныя матэрыялы. З гэтага бачым, што [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя Польшчы|эндэцкая]] рэакцыя якабы пачынае браць верх. Справа незалежнасці Беларусі зводзіцца гэтымі панамі на няма нішто.}} Пры гэтым Купала заклікаў надалей змагацца за незалежнасць Беларусі: {{Цытата|Не падаючы духам, мы павінны ісці праз жыццё ў гэты новы год і моцна трымаць сцяг змагання за сваё вызваленне, за незалежнасць сваёй бацькаўшчыны Беларусі. І пабеда будзе на нашай старане.}} Супрацоўнічаў з беларускімі газетамі «[[Звон (газета)|Звон]]» і часопісам «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]». 6 лістапада 1919 года разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Краўцовым]] і [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]] звяртаўся да старшыні [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Народных міністраў БНР]] [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] па атрыманне субсідый для газеты «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. У часопісе «Беларускае жыццё» ўпершыню была надрукаваная яго п’еса «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]», пазней да Янкі Купалы ад [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]] была перададзена пасада галоўнага рэдактара часопіса. Стаў рэдактарам часопіса «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=148}}, пераемніка «Беларускага жыцця». Драматычнасць падзей гэтага перыяду адлюстраваныя ў вершах «[[wikisource:be:Беларускіе сыны|Беларускія сыны]]», «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі» (да другой [[Дзень Волі|гадавіны абвяшчэння незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]), «[[s:Куды ты рвешся!..|Куды ты рвешся]]» і іншых. [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні| Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы Янкі Купалы на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, час польскай акупацыі горада, 24 чэрвеня 1920 г. Янка Купала і Уладзіслава Луцэвіч у цэнтры.]] 9 студзеня 1920 года захварэў на [[перытаніт]], 10 студзеня яму была зроблена аперацыя. Пра здароўе Купалы ўвесь час паведамляла менская газета «Беларусь»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=144}}. 20 сакавіка вярнуўся з бальніцы дамоў{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=145}}, у той час пражываў на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|вуліцы Кашарскай]], дом 10, кватэра 5{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. На снежаньскі раскол [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] адрэагаваў вершам «[[:s:Полымя (часопіс)/1933/2/Пяць сэнатараў|Пяць сенатараў]]», які напісаў 7 красавіка 1920 года{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=145}}. У час бальшавіцкага наступлення [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з красавіка 1920 года піша шэраг вершаў з цыкла «На вайсковыя матывы», якія друкуюцца ў часопісе «Рунь»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=147}}: «[[s:Будзь здаровы, бацька, маці…|Будзь здаровы, бацька, маці…]]», «У печы палю, бульбу жару…», «[[s:Едзе Янка ў поле…|Едзе Янка ў поле]]», «[[s:Гэй, у лесе, пры даліне…|Гэй, у лесе, пры даліне..]].», «Дзе ты, хмелю, зімаваў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Janka_Kupala/Na_vajskovyja_matyvy.html|title=Янка Купала. На вайсковыя матывы|website=knihi.com|access-date=2024-05-31}}</ref>, «[[s:У вырай! (Гэй, вольныя птахі, саколія дзеці!..)|У вырай! (Гэй, вольныя птахі, саколія дзеці!..)]]», «[[s:Габруся ў жаўнерку ўзялі…|Габруся ў жаўнерку ўзялі]]»<ref name=":0" /> і інш, у вершах заклікае абараняцца<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Janka_Kupala/Habrusia_u_zaunierku_uziali.html|title=Янка Купала. Габруся ў жаўнерку ўзялі...|website=knihi.com|access-date=2024-05-31|quote=І мы ў шапку спаць не будзем,/ І пакажам свету, людзям,/ Як баронім межы родны/ Ад напасці ад нягоднай./ Як баронім, як баронім!}}</ref> і змагацца за Беларусь. У траўні 1920 года ў часопісе «Рунь» выходзіць артыкул Янкі Купалы «[[s:Справа беларускага нацыянальнага гімна|Справа беларускага нацыянальнага гімна]]», у якой аўтар заклікае як мага хутчэй выбраць адзіны беларускі гімн. 24 чэрвеня ў [[Юбілейны дом|Беларускім доме]] (колішнім Юбілейным доме) адбыўся ўрачысты сход з нагоды 15-й гадавіны літаратурнай дзейнасці Янкі Купалы, у якім разам з юбілярам прыняло ўдзел каля сотні прадстаўнікоў беларускіх грамадскіх арганізацый, пісьменнікаў і палітыкаў{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=149}}, вайскоўцаў, сяброў [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]. === Савецкая Беларусь. 1920-я гады === [[Файл:Супрацоўнікі_Інбелкульта._1922.jpg|міні|Супрацоўнікі [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. Менск, 1922 г. Сядзяць: Іван Луцэвіч (Янка Купала), [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|Аляксандр Круталевіч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]], [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|Уладзіслаў Чаржынскі]], [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|Леў Дашкевіч]], [[Мікола Байкоў|Мікалай Байкоў]]. Стаяць: [[Міхайла Грамыка]], [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Лявон Більдзюкевіч]], [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Часлаў Родзевіч]], Канстанцін Міцкевіч ([[Якуб Колас]]), [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка|Кастусь Гадыцкі-Цвірка]], [[Язэп Дыла]]]] 11 ліпеня 1920 года [[Мінск|Менск]] занялі войскі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]], пасля чаго 31 ліпеня 1920 года адбылося паўторнае [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнне незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Янка Купала застаўся ў Менску і працягнуў працу. З пачатку 1921 года быў намеснікам загадчыка літаратурна-выдавецкага аддзела [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы БССР]], пазней уваходзіў у склад Акадэмічнай камісіі Акадэмічнага цэнтра Наркамасветы БССР па ўкладанні і апрацоўцы беларускай тэрміналогіі, быў членам навукова-рэдакцыйнай калегіі Наркамасветы БССР. Рэдагаваў часопіс «Вольны сцяг». Стаў адным з ініцыятараў утварэння [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], сапраўдным членам якога абраны ў 1922 годзе (па ўтварэнні на базе Інбелкульта Акадэміі навук у 1928 годзе Купала стаў акадэмікам). У сакавіку 1921 года Янка Купала быў пад хатнім арыштам, у ягонай кватэры зрабілі ператрус, а архіў з рукапісамі адабралі ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]]. У 1922 годзе выйшаў Купалаў зборнік «[[Спадчына (зборнік)|Спадчына]]», які складаўся як з новых вершаў, так і створаных у часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Вершы «[[wikisource:be:Звон (газета)/1919/11/Паўстань…|Паўстань з народу нашага, прарок…]]» і «[[Жыды (верш)|Жыды!]]» выдалілі са зборніка з меркаванняў цэнзуры. У 1923 годзе падрыхтаваў літаратуразнаўчы слоўнік «Практыка і тэорыя літаратурнага мастацтва», які ўвайшоў у серыю «Беларускай навуковай тэрміналогіі» Інбелкульта. 24 студзеня 1922 года напісаны верш «[[wikisource:be:Перад будучыняй|Перад будучыняй]]», а за ім — верш «[[wikisource:be:Безназоўнае (1925)/Пазвалі вас…|Пазвалі вас…]]». У гэтых вершах Купала выказаў сваё стаўленне да [[Бальшавізм|бальшавікоў]] і заклапочанасць бягучай сітуацыяй. Абодва творы былі забароненыя. Першы нумар толькі што створанага часопіса «Адраджэнне», у якім быў надрукаваны верш «Перад будучыняй», канфіскавалі<ref name="radiopolsha">[http://archiwum.radiopolsha.pl/6/93/Artykul/91837 radiopolsha.pl]</ref>. 31 жніўня 1922 года ў [[Акопы|Акопах]] Купала завяршыў работу над трагікамедыяй «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» — іранічным адлюстраваннем менскага гарадскога жыцця акупацыйных часоў перыяду Першай сусветнай вайны. Афіцыйная бальшавіцкая крытыка абвінаваціла аўтара ў «''дробнабуржуазным народніцтве''» і «''супрацьпастаўленні сябе пралетарскай дыктатуры''». У тым жа годзе разам з іншымі беларускімі паэтамі паспрабаваў стварыць літаратурную суполку пад назвай «Вір». Калі [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]] пачало праверку яе будучых членаў, то амаль усе яны атрымалі адмоўныя характарыстыкі, у тым ліку і Янка Купала быў названы «''беларускім пісьменнікам-шавіністам''». Суполку забаранілі<ref name="radiopolsha"/>. Палітыка [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] на кароткі час палепшыла стаўленне да беларускіх нацыянальных дзеячаў у савецкай дзяржаве, а таксама аблягчыла для іх магчымасці друку і самавыяўлення. У 1924 годзе надрукавалі паэму «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]», у якой Янка Купала ўхваляе барацьбу за незалежнасць папярэдніх гадоў і заклікае не спыняць змагання, замацоўваць ужо дасягнутае і пакінуць пасля сябе вольную Беларусь. 10 чэрвеня 1925 года [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] прысвоіў Янку Купалу званне [[Народны паэт Беларусі|Народнага паэта БССР]], а таксама пастанавіў прызначыць паэту пажыццёвую пенсію і вызваліць ад пасад, якія той займаў, каб стварыць спрыяльныя ўмовы для творчай працы<ref name="archiŭ"/>. Улетку 1926 года ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», што прыйшоў на змену «Адраджэнню», надрукавалі нізку вершаў, многія з якіх трапілі пад забарону: «Царскія дары», «Каб», «Акоў паломаных жандар''…''» і іншыя. [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|міні|злева|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з [[Райніс|Янам Райнісам]] у час прыезду апошняга на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. [[Мінск|Менск]], 19 лістапада 1926 г. Сядзяць (злева направа): [[Змітрок Бядуля|З. Бядуля]], [[Райніс|Я. Райніс]], Я. Купала, [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]].]] У лістападзе 1926 годзе Купала ўзяў удзел у менскай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. У 1927 годзе выступіў адным з ініцыятараў стварэння літаратурнай суполкі «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]». 7 лістапада 1927 года надрукавалі яго паэму «[[З угодкавых настрояў]]», прысвечаную 10-годдзю [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. У паэме з надзвычайным пафасам ухваляюцца падзеі кастрычніка 1917 года, крытыкі адзначаюць што гэта адзін з першых твораў, які сведчыў аб спыненні творчага ўздыму паэта. У жніўні — верасні 1927 года быў на лячэнні ў горадзе [[Карлавы Вары]] ([[Чэхаславакія]]). У гэты час у чэхаславацкім друку з’яўляецца некалькі вершаў паэта<ref name="letapis"/>. У канцы 1920-х гадоў у БССР па згортванні палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] стаўленне да нацыянальных дзеячаў пагоршылася і бальшыня з іх трапіла пад палітычны пераслед. Янка Купала папаў пад рэзкую крытыку вульгарных сацыёлагаў, якія абвінавачвалі яго ў так званай «''[[нацдэм]]аўшчыне''», ідэалізацыі мінулага. У гэты перыяд паэтычная ўдачнасць адлюстравання рэчаіснасці ў паэта радзее, творчая актыўнасць рэзка зменшылася{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. === 1930-я гады. Рэпрэсіі === [[Файл:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas), Jan Łucevič (Janka Kupała). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас), Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1935).jpg|міні|[[Якуб Колас]] і Янка Купала, 1935 год.]] У 1930 годзе [[Раскулачванне|раскулачылі]] маці і сястру паэта, праз значнасць асобы Янкі Купалы яны змаглі пазбегнуць ссылкі. Улетку 1930 года ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» з’явіўся артыкул [[Лукаш Бэндэ|Лукаша Бэндэ]] «Шлях паэта», у якім Янка Купала абвяшчаўся «''ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму''». Неўзабаве Купалу пачалі выклікаць на допыты ў [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ]], яму інкрымінавалася лідарства ў сфабрыкаваным спецслужбамі «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]». У лістападзе таго ж года яго паўторна выклікалі ў ДПУ па той жа справе. 20 лістапада 1930 года, пасля допытаў у ДПУ, Янка Купала зрабіў спробу самагубства, распароўшы сабе жывот, аднак быў выратаваны лекарам [[Стэфан Луцкевіч|Стэфанам Луцкевічам]] (братам [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]), які жыў па суседстве<ref>{{cite web|url = https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title = Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author = Глеб Лабадзенка|author-link = Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date = 2013|publisher = news.arche.by (Народная Воля)|language = be|archive-url = https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date = 14 верасня 2022|url-status = dead}}</ref>. У снежні 1930 года ў газеце «Звязда» быў апублікаваны «''пакаянны''» ліст Янкі Купалы, у якім паэт прызнаваўся ў «''памылках''» і «''шкодных поглядах''», абяцаў парваць з «''кулацкім нацыяналістычным адраджанізмам''» і «''аддаць усе свае сілы сацыялістычнаму будаўніцтву''». Існуе версія, што сапраўдным аўтарам «пакаяльнага» ліста быў [[Лукаш Бэндэ]], а сам Купала падпісаў яго пад ціскам<ref name=archiŭ/>. Літаратурная актыўнасць Купалы ажывілася толькі ў сярэдзіне 1930-х гадоў (ляўкоўскі цыкл і інш.). Янка Купала ўдзельнічаў у розных камітэтах па ўшанаванні памяці і правядзенні юбілеяў класікаў рускай і нацыянальных літаратур ([[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|Уладзімір Караленка]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|Міхаіл Лермантаў]]), быў дэлегатам тагачасных урачыстых літаратурных форумаў і з’ездаў, удзельнічаў у рабоце І з’езда Савецкіх пісьменнікаў БССР, выбраны членам Праўлення і дэлегатам на І з’езд ССП СССР, у склад новага бюро секцыі паэзіі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|ССП БССР]] (1937), прэзідыума Праўлення ССП СССР (1939), дэпутатам [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Менскага гарадскога Савета]]. Выбіраўся кандыдатам у члены [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у 1927—1929, член ЦВК БССР у 1929—1931, 1935—1938 гадах. У 1935 годзе Купала разам з дэлегацыяй савецкіх журналістаў і пісьменнікаў наведаў Славакію, у прыватнасці мястэчка [[Светы-Юр]]. У 1930-я гады творы Купалы падвергліся значнай цэнзурнай праўцы, у тым ліку творы са зборнікаў «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» і «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]». Творчасць Купалы 1930-х гадоў складаецца з прасавецкіх вершаў ды артыкулаў, пераважна малой мастацкай вартасці, апроч цыклу вершаў 1935 года, створанага ў вёсцы Ляўкі («Сонцу», «[[wikisource:be:Беларусі ордэнаноснай (1937)/Лён|Лён]]», «Дарогі» і іншыя), паэмы «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933), прысвечанай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], паэмы «[[Барысаў (паэма)|Барысаў]]» (1934) і паэмы «[[Тарасова доля]]» (1939) памяці [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]; апошнія, аднак, таксама не адпавядалі творчым магчымасцям паэта<ref name=archiŭ/>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1940).jpg|міні|злева|Янка Купала, 1940 год.]] У 1937 годзе Янка Купала зноў аказаўся ў спісе чарговых ахвяр рэпрэсій, мясцовыя рэпрэсіўныя органы звярталіся да найвышэйшага кіраўніцтва па дазвол на яго арышт, аднак такой санкцыі не атрымалі<ref name=archiŭ/>. У студзені 1939 года паэта ўзнагародзілі [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У 1939 ён удзельнічаў у рабоце [[Народны Сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]], які прыняў Дэкларацыю аб [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|уз’яднанні Заходняй Беларусі з БССР]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з 1940 года. Стаў лаўрэатам [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] 1941 года за зборнік «[[Ад сэрца (зборнік)|Ад сэрца]]», які пераважна змяшчаў вершы пра сацыялістычнае будаўніцтва<ref name=archiŭ/>. === Апошнія гады. Смерць === Напад [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Янка Купала сустрэў у [[Коўна|Коўні]], дзе 22 чэрвеня 1941 года спыніўся па дарозе з [[Рыга|Рыгі]], вяртаючыся са з’езда пісьменнікаў савецкай [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]]. У першыя дні вайны ў Мінску згарэлі яго архіў і бібліятэка. 30 чэрвеня 1941 года з дачы ў Ляўках Янка Купала выехаў з жонкай на [[Аўтамабіль Янкі Купалы|аўтамабілі]] ў Маскву. З 13 лістапада 1941 года па 18 чэрвеня 1942 года ён жыў у пасёлку [[Пячышчы]] ([[Татарстан]])<ref name="tat">[https://kupala.tatmuseum.ru/istoriya-belorusskogo-poehta/ История белорусского поэта]</ref>. Як член прэзідыума Усеславянскага антыфашысцкага камітэта выступаў на антыфашысцкіх мітынгах, падпісаў адозву да славян з заклікам узняцца на вызваленчую барацьбу супраць фашызму, удзельнічаў у І Усеславянскім мітынгу і ў навуковай сесіі АН БССР у [[Казань|Казані]], дзе выступіў з дакладам «Айчынная вайна і беларуская інтэлігенцыя». Яго верш «[[Беларускім партызанам (верш)|Беларускім партызанам]]» і публіцыстычныя артыкулы змяшчаліся ў газетах «[[Правда (газета)|Правда]]», «Известия», «Красная звезда» і інш. 4 чэрвеня 1942 года Янка Купала быў выкліканы ў [[Масква|Маскву]] тэлеграмай ад старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|Саўнаркама БССР]] [[Іван Сямёнавіч Былінскі|Івана Былінскага]]. 28 чэрвеня ў Маскве Купала загінуў, упаўшы ў лесвічны пралёт дзясятага паверха [[Масква (гасцініца, Масква)|гасцініцы «Масква»]]. Існуе тры версіі смерці — няшчасны выпадак, самагубства, забойства [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|органамі савецкай бяспекі]]. 1 ліпеня 1942 года пасля крэмацыі Янка Купала быў пахаваны на Ваганькаўскіх могілках у Маскве. У ліпені 1962 года урна з прахам перавезена ў Мінск і перапахавана на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]], побач з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], тут пахаваная і маці паэта. [[Рыгор Барадулін]] успамінаў, што перапахаванне праху Янкі Купалы адбывалася ў сакрэтнасці «ў духу сталіншчыны»<ref>{{кніга|аўтар=Рыгор Барадулін|загаловак=Выбраныя творы|месца=Мн .|выдавецтва=Кнігазбор|год=2008|старонкі=414|старонак=596|серыя=Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура|isbn=978-985-6824-33-9|тыраж=1500}}</ref>. [[Надмагільны помнік Янку Купалу]] пастаўлены ў 1971 годзе. == Творчасць == Выкарыстоўваў псеўданімы: ''Адзін з «парнаснікаў», Вайдэльота, Здарэнец, Левы, Марка Бяздольны, Ня-Гутнік, Стары Мінчук, Янук з-пад Мінска, Янук Купала''; крыптанімы ''К., І. К., Я. К., К-а, Л., І. Л., Л. І.''; творы паэта, падпісаныя псеўданімамі ''Цімох Каруза, Я. Купальскі, Янка Луцэўчык, К-А-А, Я. К.-ла'' не ўдалося адшукаць{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1994}}. === Паэзія === [[Файл:Manuscript of Janka Kupała's poem (Moja Dola, 1904) in the Belarusian Latin alphabet.jpg|міні|злева|Рукапіс першага верша на беларускай мове «[[wikisource:be:Шляхам жыцьця (1913)/I/Мая доля|Мая доля]]» (лац. Maja dola). Напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] у 1904 годзе.]] Янка Купала — паэт-[[рамантызм|рамантык]]. Ён сцвердзіў рамантычны тып нацыянальнай лірыкі, у якой драматычнае напружанне, інтэнсіўнасць перажыванняў выяўляюцца ў маштабных, раскавана-асацыятыўных вобразах. Непаўторнае хараство ім надае арганічнае зліццё лірызму і рамантычнай незвычайнасці светаўспрымання з традыцыямі фальклору — вобразамі, матывамі, паэтыкай беларускай народнай песні, з міфалагічнымі ўяўленнямі, архетыпамі, каларытам беларускіх легенд, паданняў і казак{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Рукапіс верша «Жняя» (1911).]] Першыя творы — некалькі польскамоўных сентыментальных вершаў (1903—1904). Першы верш на беларускай мове — «Мая доля» (напісаны [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1904), у газеце «[[Мінскі лісток|Северо-Западный край]]» быў надрукаваны верш «Мужык» (1905), верш «Касцу» надрукаваны ў «[[Наша Ніва (1906)|Нашай ніве]]» (1907), дзе хутка з’яўляюцца і іншыя яго творы. Раннім вершам Янкі Купалы ўласціва падабенства да [[фальклор]]у і беларускай паэзіі XIX стагоддзя. На працягу 1906—1907 гадоў Купала напісаў паэмы «[[Зімою]]», «[[Нікому]]», «[[Адплата кахання]]», У 1908 годзе ў «Нашай ніве» апублікавана паэма «[[У Піліпаўку]]», у тым жа годзе скончана праца над паэмамі «[[Адвечная песня]]» і «[[За што?]]». Тэматыка твораў — прыгнечанае і бяспраўнае жыццё беларускага селяніна, краса роднага краю, прыгажосць стваральнай працы чалавека. Ужо ў ранніх творах Купалы акрэсліваецца ідэя свабоды — нацыянальнага, сацыяльнага і духоўнага разнявольвання чалавека, адна з вызначальных тэм у яго творчасці. [[Файл:Huślar (1910).pdf|page=5|міні|злева|Вокладка зборніка вершаў Янкі Купалы «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]», 1910 г. Выдадзены [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]].|link=Файл:Huślar_(1910).pdf%3Fpage=5]] У 1908 годзе беларускае [[Санкт-Пецярбург|пецярбургскае]] выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца|Загляне сонца і ў наша ваконца]]» выпусціла першы зборнік паэта «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]», які двойчы канфіскоўвалі. Другі зборнік вершаў «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (1910) выдадзены [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] у Пецярбургу [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антонам Грыневічам]]. Супроць «Жалейкі» з яе элегічнасцю, плачам над адвечнай нядоляй селяніна, у «Гусляры» выразна выяўляецца рамантычнае светаадчуванне аўтара, акрэсліваецца філасофская, экспрэсіўная плынь яго лірыкі, паўстае рамантычны вобраз паэта як «''сына міра''», як прарока, які спазнаў таямніцы свету і жадае данесці іх да людзей. Менавіта ў гэтым зборніку найбольш выразна адбілася рамантычнае раздваенне душы лірычнага героя, у якой суіснуюць адчуванні далучанасці да Сусвету, пачуццё абранасці і высокай наканаванасці чалавека, а з другога боку — бяссілле і адчай пры сутыкненні з рэчаіснасцю. [[Файл:Шляхам жыцьця (1913).pdf|page=5|міні|Зборнік «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]» (1913).|link=Файл:Шляхам_жыцьця_(1913).pdf%3Fpage=5]] Творча плённым, важным для Янкі Купалы быў перыяд 1910—1913 гадоў, калі быў выдадзены трэці паэтычны зборнік «[[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця]]» (1913). Зборнік быў фактычна вяршынным дасягненнем тагачаснай беларускай літаратуры, а яго аўтар стаў бясспрэчным яе лідарам. У вершах гэтага выдання выразна выявіўся патрыятызм і глыбінны гістарызм паэта, найбольш яскрава ўвасобілася ідэя свабоды і абуджэння нацыянальнай свядомасці беларускага народа. Купала імкнуўся абудзіць у чытача пачуцце гордасці і ўдзячнасці да продкаў, якія былі здольныя захоўваць сваю дзяржаўнасць і незалежнасць, бараніць зямлю ад ворагаў, развіваць адметную культуру («Над Нёманам», «На куццю», «На дзяды» і інш.). Многія з твораў, дзе развіваліся такія матывы, у пазнейшы час былі забаронены, не ўключаліся ў зборы твораў і не перадрукоўваліся да канца 1980-х гадоў. Нацыянальны характар творчасці Купалы праяўляўся і ў вершах рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку, у якіх паэт апяваў набліжэнне светлых перамен у жыцці, услаўляў будучыню, прадвесцем якой для яго быў створаны паэтычным уяўленнем вобраз Маладой Беларусі, абуджанай да гістарычнага самасцвярджэння. У вобразе Прарока (Званара, Гусляра), які прымаў аблічча Падарожнага, Незнаёмага, паэт прадракаў Вялікі Сход, дзе будзе вырашаны нацыянальны лёс гарадоў і сацыяльны лёс беларусаў<ref>[http://inbelhist.org/yanka-kupala-prarok-belaruskaga-naroda/ inbelhist.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221212194045/http://inbelhist.org/yanka-kupala-prarok-belaruskaga-naroda/ |date=12 снежня 2022 }}</ref>. Класічнымі сталі яго фальклорна-рамантычныя паэмы. «[[Курган (паэма)|Курган]]» (1910, апублікавана ў 1912) прасякнуты ідэяй неўміручасці народнага мастацтва. «[[Бандароўна]]» (1913) — эпічная песня аб героіцы народнага змагання супраць прыгнятальнікаў. «[[Яна і я]]» (1913, апублікавана ў 1920) — творчае развіццё на нацыянальнай глебе гесіёдаўскага і гётаўскага эпасу, паэтызацыя ідэалізаванага ўяўлення селяніна-працаўніка пра шчаслівае жыццё, якое нараджае вольная праца, духоўная еднасць, каханне. Праблема ўзаемаадносін выключнай асобы і народа ставіцца ў паэме «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]» (1913, апублікавана ў 1920){{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. У сімвалічных вобразах і карцінах Янка Купала стварыў шырокае палатно нацыянальнага быцця ў яго сацыяльна-гістарычным зрэзе. Драматызаванымі паэмамі Янка Купала аддаў даніну сімвалізму і неарамантызму. У «[[Адвечная песня|Адвечнай песні]]» ён стварыў сімвалічны вобраз мужыка, цураючыся індывідуалізацыі героя. Лёс яго раскрываў праз паэтызацыю жыццёвых абставін-праяў, манументалізуючы вобраз галоўнага героя, абсалютызуючы яго бязмерную прагу да лепшай долі, ягонае адмаўленне нядольнага зямнога лёсу. Паэма «[[Сон на кургане]]» (1910, апублікавана ў 1912) таксама пра лёс беларускага мужыка, але ўжо ў перыяд рэакцыі расійскіх уладаў на [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю]]. Герой паэмы Сам — не персанаж-характар, а фантасмагарычны шукальнік выйсця з гаротнага стану. Умоўныя абставіны, што сняцца яму на кургане, чаргуюцца з рэальнымі сцэнамі на пажарышчы і ў карчме. Варожыя Саму сілы ўвасоблены ў вобразах відмаў і ў рэальных нячысціках. Сам — вобраз трагічны: гіне яго маці, а бацька аказваецца жандарам. Паэма была раскрыццём складаных жыццёвых лёсаў беларускай народнай інтэлігенцыі{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=26}}. У 1914—1915 гадах з’явіўся цыкл яго вершаў «Песні вайны», узоры любоўнай лірыкі («Таей даўгажданай», «Сыйду», «На вуліцы», «Мусіць трэба было», «А яна…»). На працягу трох наступных гадоў Купала, перажываючы разам з народам цяжкі перыяд нацыянальнай гісторыі, паэтычных твораў не пісаў, аднавіў дзейнасць у канцы 1918 года. Яго вершы той пары «Званы», «Буралом», «Спадчына», «Рунь», «Першы снег», «Паязжане» і іншыя — гэта роздум пра гістарычныя шляхі Беларусі, прасякнутыя ўласцівай паэту філасофскай глыбінёй<ref>{{Cite web |title=nlb.by |url=https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/chytaem-kupalu-i-kolasa-razam/zborniki/zbornik-versha-spadchyna-1922/ |access-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213165118/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/chytaem-kupalu-i-kolasa-razam/zborniki/zbornik-versha-spadchyna-1922/ |archive-date=13 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Гэтыя творы ўвайшлі ў чацвёртую паэтычную кнігу «[[Спадчына (зборнік)|Спадчына]]» (1922). Да зборніка негатыўна паставілася тагачасная бальшавіцкая крытыка, якая чакала ад паэта ўслаўлення [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і прынесеных ёю перамен. Янка Купала заставаўся песняром «Бацькаўшчыны», палітычнае становішча якой у гэты перыяд было вельмі складаным. [[Файл:Безназоўнае (1925).pdf|міні|злева|Зборнік «[[Безназоўнае (зборнік)|Безназоўнае]]» (1925).]] Паэма «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]» (1924), якую крытыка падавала як услаўленне рэвалюцыі, фактычна была спробай выявіць ідэал нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва Беларусі. Паэма «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933), якую вульгарна-сацыялагічная крытыка захвальвала, — не з’яўляецца фактам эстэтычнага ўзбагачэння, але сведчыць пра адносіны паэта да тагачаснай рэчаіснасці. Паэма «Тарасова доля» (1939) — паэтызацыя жыццёвага лёсу [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}. У савецкі час таксама выходзілі кнігі паэзіі, асобныя паэмы, вершы і артыкулы. Для дзяцей неаднаразова выдаваліся вершы «Хлопчык і лётчык», «Алеся» і інш. Янка Купала стаў класікам беларускай літаратуры, традыцыі пісьменніка ўплывалі на беларускіх паэтаў розных пакаленняў. === Драматургія === [[Файл:Paulinka.pdf|міні|«[[Паўлінка]]». Вокладка віленскага выдання 1927 года.]] Аўтар драматычных паэм «[[Адвечная песня]]» (Санкт-Пецярбург, 1910) і «[[Сон на кургане]]» (Санкт-Пецярбург, 1912), п’есы «[[Паўлінка]]» (Санкт-Пецярбург, 1913), драматычнай паэмы «[[На папасе]]» (1913), драмы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» (Вільня, 1919), сцэнічнага жарту «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» (1913, апублікаваны ў 1920), п’есы «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1924), драматычнага абразка «[[На куццю|На Куццю]]» (Вільня, 1928). У камедыі нораваў «Паўлінка» ён высмейвае дамастроеўскія асновы жыцця засцянковай шляхты. Блізкім да камедыі нораваў ёсць і сцэнічны жарт «Прымакі»{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}. У драме «Раскіданае гняздо» раскрыты цяжкі лёс беларускага абеззямеленага сялянства [[Сталыпінская аграрная рэформа|парэформеннага]] саракагоддзя, пошукі ім шляхоў да лепшай будучыні. Асноўная праблема п’есы — праблема зямлі, крыніцы існавання селяніна, а тым самым — і яго волі, свабоды{{sfn|Рагойша|2011|с=221}}. Сатырычная трагікамедыя «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1922, апублікаваная ў 1924), у якой гучала ідэя нацыянальнай незалежнасці Беларусі, доўгі час была ў ліку забароненых твораў. Цэнтральным персанажам гэтага твора ёсць сама Беларусь — як адзіная непадзельная каштоўнасць, якую імкнуцца падзяліць ці падпарадкаваць сабе кожныя новыя ўладары ў пераломны час. «Тутэйшыя» — вяршыня сатырычнай камедыяграфіі Купалы. У ёй з незвычайным пафасам упершыню аглядаліся актуальна-палітычныя праблемы ўзаемаадносін усходніх і заходніх суседзяў Беларусі ў іх дачыненнях да беларускага адраджэння. Калі ў «Паўлінцы» і «Раскіданым гняздзе» ярка выявіліся ілюзіі і спадзяванні на рэвалюцыю, то ў «Тутэйшых» гэтыя надзеі развейваюцца, даецца горкая ява паслярэвалюцыйнай рэчаіснасць, высмейваецца вялікадзяржаўны шавінізм, варожы беларускаму адраджэнню{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}}. Дзеянне трагікамедыі адбываецца ў час спробы станаўлення [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Як і ў лірыцы, у персанажах сваёй драматургіі (Паўлінка і Якім Сарока, Сымон Зяблік, Алена Гарошка і Янка Здольнік) Купала ўвасобіў духоўныя памкненні чалавека, далучанага да перадавых ідэй свайго часу, яго высокія маральныя якасці, права кіравацца ў сваіх учынках уласным выбарам, жаданне знайсці справядлівасць. Ім створаны каларытныя, драматургічна насычаныя тыпажы камічнага і сатырычнага плана (Адольф Быкоўскі, Крыніцкія і Пустарэвічы ў «Паўлінцы», Мікіта Зносак у «Тутэйшых»). === Публіцыстыка === Янка Купала выступаў як публіцыст і [[літаратурны крытык]]. Яго дарэвалюцыйныя публіцыстычныя творы заклікалі да паляпшэння сацыяльнага становішча шырокіх народных мас Беларусі («Думкі з пабыцця ў Фінляндыі на Іматры», 1910; «3 гуты „Залессе“», 1911), закраналі праблемы нацыянальнай самасвядомасці («Святкаванне Купалы ў Вільні», 1912; «Вера і нацыянальнасць», «Ці маем мы права выракацца роднай мовы», абодва 1914, і інш.). У 1913 годзе артыкулам «Чаму плача песня наша?» Янка Купала прыняў удзел у вядомай дыскусіі з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (Юркам Верашчакам){{Sfn|Багдановіч|1989}}, у ходзе якой фактычна выпрацоўваліся і сцвярджаліся эстэтычныя прынцыпы тагачаснай беларускай літаратуры. У публіцыстыцы перыяду рэвалюцыі і развалу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Купала пісаў аб шляхах беларускага народа да нацыянальнага самавызначэння, закранаў праблемы нацыянальнай палітыкі савецкай улады пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Як прадстаўнік нацыянальнай гуманістычна настроенай інтэлігенцыі ён прапаведаваў ідэал нацыянальнай рэвалюцыі, якая дазволіла б кожнаму народу стаць гаспадаром свайго лёсу і проціпастаўляў яе рэвалюцыі бальшавіцкай («Справа незалежнасці Беларусі за мінулы год», 1920). Погляды Янкі Купалы вызначаліся дэмакратызмам, адмаўленнем гвалту, сцвярджэннем прыярытэту агульначалавечых духоўных каштоўнасцей над класавымі<ref name="archiŭ"/>. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў публіцыстыцы ён заклікаў да змагання супраць нацызму. Артыкулы з яго подпісам змяшчаліся ў газетах «Правда», «Известия», «Красная звезда» і інш. У 1972 годзе выйшла кніга «Публіцыстыка». === Пераклады === Янка Купала пераклаў на беларускую мову «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (прозай і вершамі), міжнародны пралетарскі гімн «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]]», польскі тэкст у п’есах [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Сялянка (опера)|Ідылія]]» і «[[Залёты]]», лібрэта оперы «''{{нп5|Галька (опера)|''Галька''|pl|Halka (opera)}}''» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], паэму [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] «[[wikisource:be:Медны коннік|Медны коннік]]», шэраг вершаў і паэм [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], асобныя творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Марыя Канапніцкая|Марыі Канапніцкай]], [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]], [[Уладзіслаў Бранеўскі|Уладзіслава Бранеўскага]], [[Ежы Жулаўскі|Ежы Жулаўскага]], [[Пятро Панч|Пятра Панча]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалая Някрасава]], [[Іван Андрэевіч Крылоў|Івана Крылова]], [[Аляксей Васілевіч Кальцоў|Аляксея Кальцова]] і інш.{{sfn|Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|1994}} === Нацыянальна-культурныя і дзяржаўныя погляды === Пачатак творчай і грамадска-палітычнай дзейнасці Янкі Купалы прыпадае на [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйныя падзеі 1905—1907 гадоў]]. Па ўсёй [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у тым ліку на тэрыторыі [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губерняў]], успыхнуў моцны штуршок для нацыянальна-вызваленчых і дэмакратычных рухаў. Асабліва хвалявала Янку Купала тое, што раскол беларускага этнасу ажыццяўляўся паводле веравызнання: [[Праваслаўе|праваслаўныя]] — «''рускія''», [[Каталіцтва|католікі]] — «''палякі''». У сваім артыкуле «''Вера і нацыянальнасць''», надрукаваным у газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1914 годзе, ён падкрэсліў, што менавіта такі падыход размывае адзінства беларускага народа, спрыяе яго дэнацыяналізацыі, і заклікаў працоўных беларусаў у згодзе «''працаваць над адраджэннем сваёй вялікай старонкі, здабываць для сябе лепшую долю''» і не блытаць «''справы рэлігіі з нацыянальнасцю''»<ref>Ермашкевіч, Р. І., Ермашкевіч, В. Р. Пытанні нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння і будаўніцтва ў творчай спадчыне Янкі Купалы / Р. І. Ермашкевіч, В. Р. Ермашкевіч // Гістарычны лёс беларускай савецкай дзяржаўнасці: (да 100-годдзя абвяшчэння Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі): зборнік артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [рэдкалегія: А. А. Каваленя (старшыня) і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2021. — 373, [1] с.: табл. — С. 48. — ISBN 978-985-08-2784-5.</ref><ref>Купала, Я. Вера і нацыянальнасць // Купала, Я. Поўны збор твораў: У 9 т. / Акадэмія навук Беларусі, Інстытут літаратуры імя Я. Купалы; Рэдкал.: С. А. Андраюк і інш. Т.8: Артыкулы, нататкі, выступленні. Калектыўныя творы / Рэд. тома: М. І. Мушынскі, В. У Скалабан; Падрыхт. тэкстаў Г. В. Якаўлевай; Камент.: С. В. Забродскай і інш. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2002. — 462 с., [4] л. партр. — С. 44—45. — ISBN 5-340-01093-7, ISBN 985-02-0551-2.</ref>. У вершы «[[А хто там ідзе?]]», які атрымаў высокую ацэнку сучаснікаў<ref>Самойла, У. І. Жалейка: песні Янкі Купалы // Наша Ніва. — 1908. — № 17. — 17 серпня. — С. 4—5.</ref>, заключалася ідэя нацыянальнага самавызначэння і дзяржаўнага станаўлення беларускага народа. [[Максім Горкі]] выказаў думку, што гэты верш-песня «''можа быць, на час стане народным гімнам беларусаў''»<ref>Беларусізацыя, 1920-я гады: Дакументы і матэрыялы / Беларускі дзяржаўны універсітэт, Гістарычны факультэт, Кафедра сусветнай і айчыннай гісторыі, Археаграфічная камісія Дзяржаўнага камітэта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь; Пад агульнай рэдакцыяй Р. П. Платонава, У. К. Коршука. — Мінск: БДУ, 2001. — 268, [1] с.: табл. — С. 219. — ISBN 985-445-495-9</ref>. Пра ўплыў, які аказаў гэты верш-гімн на фарміраванне нацыянальнай свядомасці беларусаў, кажа той факт, што ў дзень адкрыцця [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў Мінску ў снежні 1917 года перад яго ўдзельнікамі хор праспяваў яго ў якасці беларускага гімна<ref>Беларуская Народная Рэспубліка — крок да незалежнасці: да 100-годдзя абвяшчэння: гістарычны нарыс / [А. А. Каваленя і інш.]; Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі. — Мінск: Беларуская навука, 2018. — 155, [2] с.: іл., карты, партр., факсім., герб. — С. 38. — ISBN 978-985-08-2271-0.</ref>. Адчуванне мяжы гістарычных перамен выразна раскрыта ў вершы-закліку «''На сход!''» і вершы «''Для Бацькаўшчыны''», якія прысвечаны абвяшчэнню [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У артыкуле [[wikisource:be:Незалежнасць (Купала)|«Незалежнасць]]» (1919) выказаўся пра імперыялістычныя памкненні [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]]: «''Наша незалежнасць соллю ўваччу для незалежнасці нашых суседак — Польшчы і Расіі, бо і адна, і другая хацелі б нашу незалежнасць утапіць у лыжцы вады сваёй незалежнасці''». У гэты перыяд адкрыта выказваў сацыял-дэмакратычныя погляды і прапаведаваў ідэал нацыянальнай рэвалюцыі. == Бібліяграфія == <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> === Асобныя выданні<ref>Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А — З / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2017. — С. 126.</ref>=== * [[Жалейка (зборнік)|Жалейка: (вершы)]] (1908) * [[Адвечная песня|Адвечная песня: [паэма]]] (1910) * [[Гусляр (зборнік)|Huślar: [zbornik wieršaŭ]]] (1910) * [[Сон на кургане|Сон на кургане: (паэма)]] (1912, вокладка 1913)) * [[Шляхам жыцця (зборнік)|Шляхам жыцця: (зборнік вершаў)]] (1913) * [[Паўлінка|Паўлінка: сцэны з шляхецкага жыцця]] (1913) * [[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо: драма]] (1919) * [[Спадчына (зборнік)|Спадчына: (зборнік вершаў)]] (1922) * [[Безназоўнае (зборнік)|Безназоўнае: (зборнік вершаў)]] (1925) * Апавяданні вершам, кнігі 1,2 (1926) * [[Магіла льва (паэма)|Магіла льва (паэма)]] (1927) * [[На куццю|На Куццю: абразок у 1 акце]] (1928) * [[Адцвітанне (зборнік)|Адцвітанне: (вершы)]] (1930) * [[За што?|За што: (паэмы)]] (1930) * Песня-байка: вершы (1930) * Творы: 1918―1928 (1930) * [[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай: (паэма)]] (1933) * [[Песня будаўніцтву (зборнік)|Песня будаўніцтву: вершы]] (1936) * [[Беларусі ардэнаноснай (зборнік)|Беларусі ардэнаноснай: вершы]] (1937) * [[Ад сэрца (зборнік)|Ад сэрца: вершы]] (1940) * [[Беларускім партызанам (зборнік)|Беларускім партызанам: артыкул і вершы]] (1942) === Зборы твораў === * Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1925-32; * Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1952-54; * Спадчына. Нью-Ёрк; Мюнхен, 1955; * Зб. тв. Т. 1-6. Мн., 1961-63; * Зб. тв. Т. 1-7. Мн., 1972—1976; * Поўны зб. тв.: У 9 т. Т. 1-8. Мн., 1995—2002. === Паэмы === * «[[Зімою]]» (1907) * «[[Нікому]]» (1907) * «[[Калека (паэма)|Калека]]» (1907) * «[[Адплата кахання]]» (1907) * «[[У Піліпаўку]]» (1908) * «[[За што?]]» (1908) * «[[Адвечная песня]]» (1908) * «[[Курган (паэма)|Курган]]» (1910) * «[[Сон на кургане]]» (1910) * «[[На куццю|На Куццю: абразок у 1 акце]]» (1928) * «[[На Дзяды]]» (1911) * «[[Бандароўна]]» (1913) * «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]» (1913) * «[[Яна і я]]» (1913) * «[[На папасе]]» (1913) * «[[Безназоўнае (паэма)|Безназоўнае]]» (1924) * «[[З угодкавых настрояў]]» (1927) * «[[Над ракой Арэсай|Над ракою Арэсай]]» (1933) * «[[Барысаў (паэма)|Барысаў]]» (1934) * «[[Тарасова доля]]» (1939)<ref>{{Навіна|загаловак=Першыя выданьні паэмаў Янкі Купалы|спасылка=http://archives.gov.by/index.php?id=311349|выдавец=[[БелНДЦЭД]]|дата доступу=26 сакавіка 2013}}</ref> === П’есы === * «[[Паўлінка]]» (1912) * «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» (1913) * «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» (1913) * «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» (1922)<ref>{{Навіна|загаловак=Першыя выданні п’ес Янкі Купалы|спасылка=http://archives.gov.by/index.php?id=118209|выдавец=БелНДЦЭД|дата доступу=26 сакавіка 2013}}</ref> === У перакладзе === Верш «[[А хто там ідзе?]]» выйшаў у перакладзе на 101 мову свету<ref>[https://bel.sputnik.by/20180413/yanka-kupala-a-hto-tam-idze-na-101-yazyke-mira-1034794866.html sputnik.by]</ref>. </div> == Крытыка == === Ранняя крытыка === Першы зборнік вершаў паэта «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» (1908) стаў значнай падзеяй у беларускай літаратуры і адразу ж выклікаў водгукі. [[Ядвігін Ш.]] даў агульную ацэнку кнізе, але не ўбачыў яе наватарства і самабытнасці<ref>«[[Минское эхо]]» (9.7.1908)</ref>. [[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]] характарызаваў зборнік як «''сонца жывой сапраўднай паэзіі''», адзначаў, што «''беларуская песня з галіны этнаграфіі пераходзіць у галіну літаратуры; беларускі народ з аб’екта фалькларыстычнага вывучэння ператвараецца ў суб’ект нацыянальнай самасвядомасці''»<ref>«[[Минский курьер (1908)|Минский курьер]]» (23.8.1908)</ref>. Ён высока ацаніў і паэму «[[Адвечная песня]]», а паэзію Янкі Купалы лічыў найкаштоўнейшым скарбам, у якім поўна і глыбока адлюстроўваецца душа беларускага народа. У гэтым ён бачыў не толькі нацыянальнае, але і агульначалавечае значэнне паэзіі Купалы<ref>«[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (16.9.1910)</ref>. На «Адвечную песню» змясціў водгукі беларускі, рускі, польскі і літоўскі друк. [[Зянон Пяткевіч]] сцвярджаў, што «''ліра Янкі Купалы плача штучнымі слязамі''». Гнеўны адказ на гэта даў [[Альгерд Бульба]], які падкрэсліваў глыбока народны характар творчасці, назваўшы яе стогнам набалелай душы. У рэцэнзіі на зборнік «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]» (1910) Бульба адзначыў панаванне ў творах Купалы фантазіі, якая абумовіла багацце форм, настрояў<ref>«Наша ніва» (21.10.1910)</ref>. Грунтоўную ацэнку творчасці Янкі Купалы даў [[Максім Багдановіч]]. Ён адзначаў не толькі велічыню таленту, але і яго гнуткасць, здольнасць да ўсебаковага развіцця. Вызначальным у форме купалаўскіх вершаў ён лічыў рытм{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. У «Гісторыі беларускай літаратуры» [[Максім Гарэцкі]] скіроўваў увагу на творчае пераасэнсаванне Янкам Купалам фальклору. Паэт ахарактарызаваны як лірык, у якога на першым плане грамадзянскія матывы. [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] таксама падкрэсліваў лірычную прыроду таленту Янкі Купалы, аднак да творчасці паэта ставіўся досыць абмежавана: вылучаў у ёй толькі сумныя тоны, адмаўляў існаванне ў ёй агульначалавечых тэм і матываў{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. Сябры аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]» вылучалі ў купалавай паэзіі матывы змагання, заклік да працоўных узняцца да Сонца з «''санлівых нізін''». Спробу даследаваць філасофскія матывы лірыкі Янкі Купалы зрабіў [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адам Бабарэка]], акцэнтуючы ўвагу на тонкім адчуванні паэтам «моцы жыцця»<ref>''Адам Бабарэка''. З далін на ўзвышшы // «Маладняк», 1926, № 10</ref>. Першая спроба перыядызацыі творчасці Янкі Купалы зроблена [[Міхаіл Мікалаевіч Піятуховіч|Міхаілам Піятуховічам]]<ref>''Міхайла Піятуховіч''. Асноўныя этапы ў развіцці лірыкі Янкі Купалы // «Полымя», 1925, № 4</ref>. У зборніку «Жалейка» аўтар пабачыў эмбрыён далейшых галоўных матываў творчасці паэта. На яго думку, асабліва падрабязна распрацавана ў зборніку тэма сялянскай беднасці, а ў кнізе «Гусляр» выявілася даволі акрэсленая сістэма агульнафіласофскага светапогляду Янкі Купалы. У зборніку «Шляхам жыцця» (1913) спалучалася паглыбленне сацыяльных матываў з верай у здзяйсненне сваіх ідэалаў. У зборніку «Безназоўнае» (1925) Янка Купала бачыўся аўтару песняром Кастрычніцкай рэвалюцыі. На думку [[Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі|Аляксандра Вазнясенскага]], паэмы Купалы — узор спалучэння [[рамантызм]]у і класіцызму. Дзякуючы гэтаму паэт уводзіў беларускую літаратуру ў «''агульнае рэчышча літаратуры еўрапейскай''»<ref>«Узвышша», 1927, № 1</ref>. На рамантычны пачатак у творчасці Янкі Купалы звяртаў увагу [[Мікола Байкоў]]. Калі ён параўноўваў Янку Купалу з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]], то іх паэзію звязваў з гэтак званым нацыянальным рамантызмам. [[Зміцер Жылуновіч|Цішка Гартны]] лічыў, што сімвалізм купалавай паэзіі нёс службу рамантызму, які адыгрываў станоўчую ролю, бо гучаў нотамі закліку да пратэсту{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. === 1930-я. Пасляваенны час === Крытыка 1920—1930-х гадоў не заўсёды вызначалася навуковым падыходам. Моцнай была вульгарна-сацыялагічная трактоўка, паэта абвінавачвалі ў нацыяналізме, у адрыве ідэй нацыянальнага вызвалення ад вызвалення класавага, груба папракалі ў ідэалізацыі мінулага, у падробцы пад народную песню, у рэакцыйным рамантызме{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. З цягам часу паявіліся артыкулы, дзе творчасць Янкі Купалы разглядалася больш аб’ектыўна, з улікам складанасці эпохі, у якую ён тварыў. Савецкія даследчыкі скіроўвалі ўвагу на яго рэалізм, напрыклад [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Юльян Пшыркоў]] даказваў неправамернасць адрыву тэмы мінулага ад сучаснасці<ref>''Ю. Пшыркоў''. Дарэвалюцыйныя паэмы Янкі Купалы // Полымя рэвалюцыі, 1940, № 12</ref>. Першая дысертацыя на Захадзе, прысвечаная творчасці Янкі Купалы, абаронена [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнтам Жук-Грышкевічам]] у [[Атаўскі ўніверсітэт|Атаўскім універсітэце]] («Лірыка Янкі Купалы», 1952). У 1959 годзе ў [[Мюнхен]]е абаронена [[Міхась Маскалік|Міхасём Маскалікам]] дысертацыя «Янка Купала: Пясняр беларускага народа», выдадзеная як манаграфія ў 1961 годзе. [[Рыгор Львовіч Рэлес|Рыгор Рэлес]] адзначаў яго ўплыў на яўрэйскіх пісьменнікаў, якія працавалі ў Беларусі ў міжваенны перыяд (асабліва на [[Ізі Харык]]а і [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]])<ref>http://belisrael.info/?p=5592</ref>. У 1980-х гадах стаў вядомы яго верш «[[Жыды (верш)|Жыды]]». Асаблівае значэнне спадчына Янкі Купалы набыла ў канцы 1980-х гадоў, калі былі надрукаваныя раней забароненыя яго творы (паэмы «[[Калека (паэма)|Калека]]», «[[На куццю|На Куццю]]» і інш.). Яна прываблівае даследчыкаў шырынёй праблем, невычэрпным багаццем мастацкіх сродкаў{{sfn|Багдановіч, Саламевіч|1999|с=28}}. Вопыт сучаснага прачытання твораў Янкі Купалы, звужэнне кола яго творчасці ў 1930-я гады, супярэчлівасць думкі паэта, шматмернасць яго вобразаў, тыпалагічную блізкасць да твораў [[Марыс Метэрлінк|Марыса Метэрлінка]], [[Кнут Гамсун|Кнута Гамсуна]], [[Герхарт Гаўптман|Герхарта Гаўптмана]], [[Жан-Поль Сартр|Жана Поля Сартра]], [[Альбер Камю|Альбера Камю]], [[Франц Кафка|Франца Кафкі]], [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] раскрыў у манаграфіі «Драматургічная спадчына Янкі Купалы» (1994) [[Пятро Васючэнка]]. [[Альгерд Бахарэвіч]] (2012) паказвае, як адзін з самых буйных і супярэчлівых беларускіх паэтаў, стварыўшы свае шэдэўры, «выпарыўся» са свету сапраўднай літаратуры на апошнім дзесяцігоддзі свайго жыцця, «''не перастаючы пісаць, друкавацца і лічыцца паэтам''»<ref>''Альгерд Бахарэвіч''. Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012</ref>. == Сцэнічныя пастаноўкі, фільмы, музычныя творы == Паэма «[[Адвечная песня]]» пастаўлена ў 1921 годзе, «[[Сон на кургане]]» ў 1928 годзе. П’еса «[[Паўлінка]]» ўпершыню пастаўлена [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртком]] у Вільні ў 1913 годзе, у 1952 годзе паводле [[Паўлінка (спектакль)|спектакля]] [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатра імя Янкі Купалы]] створаны [[Паўлінка (фільм-спектакль)|аднайменны кінафільм]]. Драма «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» пастаўлена [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першым таварыствам беларускай драмы і камедыі]] ў Менску ў 1917 годзе, [[Раскіданае гняздо (фільм)|аднайменны кінафільм]] зняты ў 1982 годзе. Сцэнічны жарт «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» ставіўся самадзейна ў 1920-я гады, у тэатры пастаўлены ў 1936 годзе. П’еса «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» пастаўлена [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1926 годзе, адноўлена ў 1990 годзе. Многія вершы Янкі Купалы былі пакладзены на музыку. Паводле яго твораў створаны оперы [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка», [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалая Чуркіна]] «Раскіданае гняздо», опера-прытча [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] «Песня пра долю», балеты [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўгена Глебава]] «Выбранніца», «Курган», музычная камедыя [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]] «Паўлінка» (1973), сімфоніі, вакальна-сімфанічныя паэмы і інш.{{sfn|Лойка, Саламевіч|1999|с=27}} == Ушанаванне памяці == [[Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Купалы.jpg|міні|[[Янкель Мордухавіч Кругер|Янкель Кругер]]. Партрэт Янкі Купалы, 1923 год.]] Імя Янкі Купалы носяць у Беларусі 246 вуліц, [[Парк імя Янкі Купалы|мінскі парк]] і [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыя метро]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальны акадэмічны тэатр]], [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт]], пасёлак [[Янка Купала (Пухавіцкі раён)|Янка Купала]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]], шэраг бібліятэк і школ. У Мінску працуе [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы]]. Створаны мемарыяльныя запаведнікі «[[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]]», «[[Купалаўскі мемарыяльны запаведнік «Ляўкі»|Ляўкі]]», «[[Акопы]]». Таксама дзейнічае мемарыяльны музей у вёсцы [[Пячышчы]] (Татарстан)<ref name="tat"/>. У 1959 годзе заснавана Літаратурная прэмія імя Янкі Купалы, з 1965 года — Дзяржаўная прэмія імя Янкі Купалы ў галіне літаратуры, мастацтва і выканаўчага майстэрства. Творчасць Янкі Купалы мае сусветнае прызнанне: у 1982 годзе ў Беларусі і паводле рашэння [[ЮНЕСКА]] ва ўсім свеце ўрачыста святкавалася 100-годдзе з дня нараджэння песняра. Своеасаблівым падрахункам развіцця купалазнаўства стаў энцыклапедычны даведнік «Янка Купала» (1986). У 1992 годзе ў гонар паэта была выпушчана манета вартасцю ў 1 рубель. З 1995 года сістэматычна праводзяцца штогадовыя [[Купалаўскія чытанні]] — прафесійны форум для абмеркавання навуковых дасягненняў і праблем купалазнаўства. У 1996 годзе быў створаны [[Міжнародны фонд Янкі Купалы]]. Падрыхтаваная ў год святкавання 135-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі энцыкла­педыя «Янка Купала» асвятляе жыццёвы і творчы шлях класіка беларускай літаратуры, аналізуе ўсе яго паэтычныя, празаічныя, публіцыстычныя, драматургічныя творы, іх змест, літаратурна-мастацкія якас­ці, умовы падрыхтоўкі, распавядае аб краінах і гарадах, якія наведваў Янка Купала, уключае біяграфіі людзей, з якімі ён быў звязаны пры жыцці ці якія аказалі ўплыў на яго творчасць. У выданні раскрываецца вобраз народнага песняра ў беларускім кіна- і тэатральным мастацтве, жывапісе, літаратуры. === Помнікі === Помнікі Янку Купалу ўсталяваны ў наступных месцах:<br />У [[Беларусь|Беларусі]]: [[Мінск]], [[Радашковічы]], [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]], [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўкі]], [[Гомель]]. У замежжы: [[Ашдод]] ([[Ізраіль]]), [[Ашгабат]] ([[Туркменістан]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343110|title=У Ашхабадзе паставілі помнік Янку Купалу|website=Наша Ніва|date=2024-05-19|access-date=2024-06-12}}</ref>, [[Гданьск]] ([[Польшча]]), [[Масква]] ([[Расія]]), [[Пекін]] ([[Кітай]])<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=244030&lang=be У Кітаі адкрылі помнік Янку Купалу]</ref>, [[Пліска]] ([[Балгарыя]])<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/u-balgaryi-ustalyavali-byust-yanki-kupal/ |title=У Балгарыі ўсталявалі бюст Янкі Купалы |access-date=15 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215160759/https://www.racyja.com/kultura/u-balgaryi-ustalyavali-byust-yanki-kupal/ |archive-date=15 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>, [[Сіянь]] ([[Кітай]])<ref>[https://belsat.eu/ru/news/v-kitae-poyavilsya-pamyatnik-yanke-kupale/ В Китае появился памятник Янке Купале]</ref>, Эрау-парк у {{нп5|Манро (Нью-Ёрк)|Манро|en|Monroe, New York}} (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). <center><gallery> Файл:Помнік Янку Купалу ў Вязынцы, А.Глебаў (1982).jpg|Помнік у [[Радашковічы|Радашковічах]] (скульптар [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|А. Глебаў]], [[1982]] г.) Файл:Мінск. Парк Янкі Купалы (04).jpg|Помнік у [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя паэта]] ў [[Мінск]]у Файл:Places of life and work of Yanka Kupala 05.jpg|Помнік у [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўках]] Файл:Bust Janki Kupaly, Homiel. Бюст Янкі Купалы, Гомель (2022).jpg|Бюст у [[Гомель|Гомелі]] Файл:Gdańsk pomnik Janki Kupały.JPG|Памятны знак у [[Гданьск]]у Файл:Yanka Kupala monument in Ashdod - 1.jpg|Памятны знак у ізраільскім горадзе Ашдодзе (беларуская мова) </gallery></center> === Памятныя дошкі === На дамах, дзе ў розны час жыў Купала, — у [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]], [[Ляўкі (Аршанскі раён)|Ляўках]] і [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчыне]], а таксама ў гарадах [[Барысаў]], [[Капыль]], [[Маладзечна]], [[Мар’іна Горка]], вёсках [[Бяларучы]], [[Косіна (Лагойскі раён)|Косіна]], [[Сеніца]], [[Старая Беліца (Сенненскі раён)|Старая Беліца]] — устаноўлены мемарыяльныя дошкі. Прысвечаныя паэту мемарыяльныя дошкі за мяжой устаноўлены ў [[Вільнюс]]е, [[Іматра|Іматры]]<ref>[https://zbsb.org/news/abroad/u-finskim-goradze-zyavi-sya-memaryyalny-znak-yanku-kupalu/?sphrase_id=187499 У фінскім горадзе зьявіўся мэмарыяльны знак Янку Купалу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205112102/https://zbsb.org/news/abroad/u-finskim-goradze-zyavi-sya-memaryyalny-znak-yanku-kupalu/?sphrase_id=187499 |date=5 снежня 2020 }}</ref>, [[Кіславодск]]у, [[Рыга|Рызе]]<ref>[https://zbsb.org/news/abroad/8024/ Памятную шыльду Янку Купалу адкрылі ў Рызе ]</ref>, [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Браціслава|Браціславе]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=242888 У Браціславе адкрылі прыгожую шыльду Янкі Купалы]</ref>, [[Смаленск]]у, пасёлках [[Гаспра]] каля [[Ялта|Ялты]], [[Пячышчы|Пячышчах]] каля [[Казань|Казані]], вёсцы Соф’іна {{нп5|Раменскі раён (Расія)|Раменскага раёна|ru|Раменский район}} [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. <center><gallery> Файл:Мемориальная доска поэту Янке Купале.JPG|Памятная дошка ў [[Смаленск]]у Файл:Pamiatnaja doška J. Kupalu, Sankt-Pieciarburh.jpg|Памятная дошка на доме ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе ў 1909—1913 гадах жыў паэт Файл:Jankas Kupalas Rīgas Baltkrievu pamatskolas ieejas plāksne.jpg|Памятная дошка ў [[Рыга|Рызе]] Файл:Janka Kupala - Bratislavo, memortabulo.jpg|Мемарыяльная дошка ў [[Браціслава|Браціславе]] </gallery></center> === На манетах === <center><gallery> 5009-0003-reverse.gif|Памятная манета Цэнтральнага банка Расіі (1992) Janka Kupała (silver coin, reverse).gif|Памятная манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] (2002) </gallery></center> === У філатэліі === <center><gallery> File:Stamp of USSR 2043.jpg File:USSR Stamp - Kupala and Kolas - 1962.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0465.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0463-0464.jpg </gallery></center> === У фалерыстыцы === <center><gallery> Файл:Значок - Янка Купала - 1962.JPG|Памятны значок, прысвечаны 80-м угодкам Янкі Купалы<br>(1962, [[Мінск]]) Файл:Значок - Янка Купала (шэры мэтал).jpg|Памятны значок, прысвечаны 80-м угодкам Янкі Купалы<br>(1962, [[Мінск]]) Файл:Значок - Янка Купала (кніга і пяро).jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы<br>(Г. Максімаў, 1972, [[Мінск]])<ref name="enc2">{{Артыкул|аўтар=Банькоў Л.|загаловак=Значкі купалаўскія|выданне=Янка Купала|тып=Энцыклапедычны даведнік|месца=Менск|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|старонкі=252}}</ref> Файл:Значок - Янка Купала - мастак Я. Раманоўскі - 1972 (2).jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы<br>([[Янка Раманоўскі|Я. Раманоўскі]], 1972, Мінск) Файл:Значок - Янка Купала - мастак Я. Раманоўскі - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы<br>(Я. Раманоўскі, 1972, Мінск) Файл:Значок - Янка Купала - мастак Г. Максімаў - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы<br>(Г. Максімаў, 1972, Мінск) Файл:Значок - Янка Купала - 1972.jpg|Памятны значок, прысвечаны 90-м угодкам Янкі Купалы (1972) Файл:Значок - Ароў Парк - ЗША, 1973.JPG|Памятны значок, прысвечаны адкрыццю ў Ароў-парку (Манро, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) помнікаў Я. Купалу, [[Уолт Уітмен|У. Уітмэну]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіну]] і [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнку]]<br>(1973, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) Файл:Значок - Янка Купала.jpg|Памятны значок<br>(Г. Максімаў, 1977—1981, [[Мінск]]) Файл:Значок - Янка Купала - 1982.jpg|Памятны значок, прысвечаны 100-м угодкам Янкі Купалы<br>(1982, [[Рыга]], [[Латвія]]) Файл:Значок - Ляўкі.jpg|Значок, прысвечаны Купалаўскаму мемарыяльнаму запаведніку [[Ляўкі (Аршанскі раён)|«Ляўкі»]]<br>(1982, Рыга, Латвія) Файл:Значок - Купала і Колас - ЗША, 1982.jpg|Памятны значок, прысвечаны 100-м угодкам Янкі Купалы і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<br>(1982, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) Файл:Значок - Янка Купала - 1992.jpg|Значок, прысвечаны 110-м угодкам Янкі Купалы<br>(Г. Максімаў, 1992, Рыга, Латвія) Файл:Значок - музэй Янкі Купалы.jpg|Значок, прысвечаны [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|музею Янкі Купалы]]<br>(1992, Рыга, Латвія) Файл:Значок - Вязынка.jpg|Значок, прысвечаны 110-м угодкам Янкі Купалы і [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] (1992) </gallery></center> == Вобраз у мастацтве == Янку Купалу прысвечаны вершы і п’есы, музычныя і кінематаграфічныя, жывапісныя і графічныя творы. Кампазітарам [[Віктар Пятровіч Помазаў|Віктарам Помазавым]] напісаны вакальна-сімфанічны твор «Янка Купала». Жыццю і творчасці паэта прысвечаны хранікальна-дакументальны фільм «А зязюля кукавала» (1972), тэлефільмы «Паклон мой народу за песні» (1982), «Ніколі я не паміраў» (1992), «Імша па Купалу» (1993) і інш. Да юбілеяў Янкі Купалы былі прысвечаны мастацкія выстаўкі. Спектакль «[[Янка Купала. Кругі раю (спектакль)|Янка Купала. Кругі раю]]» пастаўлены ў [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі|Рэспубліканскім тэатры беларускай драматургіі]], прэм’ера адбылася 2 лютага 2012 года<ref>{{Cite web |url=https://afisha.relax.by/theatre/10035108-kupala-krug-raju/minsk/ |title=afisha.relax.by |access-date=17 снежня 2022 |archive-date=17 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217204403/https://afisha.relax.by/theatre/10035108-kupala-krug-raju/minsk/ |url-status=dead }}</ref>. [[Мастацкі фільм]] «[[Купала (фільм)|Купала]]» пра жыццё і творчасць класіка зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]. Публічна паказаны на маскоўскім кінафестывалі ў 2020 годзе, пасля чаго не дэманстраваўся з прычыны цэнзуры ў Беларусі. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|«Жыве Беларусь»|[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А]].|377}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]: дакументы і матэрыялы |арыгінал = |спасылка = |адказны =укладальнік [[Г. В. Кісялёў]]|выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Навука і тэхніка |год =1981|том = |старонкі = |старонак =312|серыя = |isbn = |тыраж =4380}} * {{Кніга|аўтар = [[Алег Антонавіч Лойка|Лойко О.А.]]|загаловак = Янка Купала: [Авториз. пер. с белорус.] / О. Лойко|месца = М.: Мол. гвардия|год = 1982|старонак = 349|ref=Лойко}} * {{Кніга|загаловак = Янка Купала: Энцыклапедычны даведнік|месца = Мн.|год = 1986}} * {{Артыкул|аўтар = Сачанка Б.|загаловак = «Сняцца сны аб Беларусі…»: Загадка смерці Янкі Купалы|выданне = ЛіМ|год = 1988|нумар = 19, 26 жн}} * {{Артыкул|аўтар = Багдановіч І.|загаловак = Янка Купала i рамантызм|месца = Мн.|год = 1989|ref=Багдановіч}} * {{Артыкул|аўтар = Сачанка Б.|загаловак = «У сведкі запісы пакліча…»|выданне = ЛіМ|год = 1989|нумар = 20 студз}} * {{Кніга|загаловак = Янка Купала і Якуб Колас у літаратурным працэсе Беларусі|месца = Мн.|год = 1993}} * {{Крыніцы/БП (1992-95)|3|Купала Янка|ref=Беларускія пісьменнікі (1992—1995)}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|Купала Янка|ref=Беларускія пісьменнікі (1917—1990)}} * {{Кніга|аўтар = Гніламёдаў У.|загаловак = Янка Купала: Новы погляд|месца = Мн.|год = 1995}} * {{Кніга|аўтар = Колас Г.|загаловак = Карані міфаў: Жыццё і творчасць Янкі Купалы|месца = Мн.|год = 1998}} * {{Крыніцы/БЭ|9|Купала Янка|Лойка А., Саламевіч І.|25—28|ref=Лойка, Саламевіч}} * {{Крыніцы/БЭ|9|Купалазнаўства|Багдановіч І., Саламевіч І.|28—2|ref=Багдановіч, Саламевіч}} * {{Кніга|загаловак = Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур|месца = Мн.|год = 2002}} * {{Кніга|загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 1. Пераклады; Эпісталярная спадчына; Дарчыя надпісы; Расейска-беларускі слоўнік; Калектыўнае; Службовыя і асабістыя дакументы; Дадатак|том = 9. Кн. 1|месца = Мн.|выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|старонак = 686}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 2. Дапаўненні да папярэдніх тамоў; Летапіс жыцця і творчасці; Дадатак|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том =9. Кн. 2|старонкі = |старонак = 414|серыя = |isbn = 985-02-0661-6|тыраж = |ref = Збор твораў Т. 9 Кн. 2.}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} * {{Кніга|аўтар = Сідарэвіч А.|загаловак = Луцкевічы і Луцэвіч|адказны = Гурыновіч А.|месца = Мн.|выдавецтва = Выданьне грамадзкага аб’яднаньня «Фонд імя братоў Луцкевічаў»|год = 2003|ref = Сідарэвіч А.}} * {{Кніга|аўтар = [[Міхась Ярош|Ярош М.]]|загаловак = Пясняр роднай зямлі: Жыццё і творчасць Я. Купалы|выданне = 2-е выд.|месца = Мн.|год = 2003}} * {{Кніга|загаловак = Янка Купала і еўрапейскі літаратурны працэс|месца = Мн.|год = 2003}} * {{Кніга|аўтар = Рагойша В.|загаловак = Янка Купала // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання|адказны = пад рэд. В. П. Рагойшы|месца = Мн.|выдавецтва = Нац. ін-т адукацыі|год = 2011|старонак = 320|isbn = 978-985-465-898-8|ref=Рагойша}} * {{Кніга|аўтар = Тарас А.|загаловак = Янка Купала: Прарок беларускага народа |месца = Мн.|год = 2016|isbn = 978-985-18-3956-4}} * Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А — З / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2017. — 400 с.: іл. * Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 2. І — О / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2018. — 416 с.: іл. * Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 3. П — Я / рэдкал.: У. У. Андрыевіч (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2018. — 496 с.: іл. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{Commonscat|Yanka Kupala}} * [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y Янка Купала: летапіс жыцця і творчасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112201049/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yanka-kupala-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ Класікі сусветнай літаратуры Янка Купала і Якуб Колас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112201053/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/64228/lucevich-ivan-dominikovich/ Янка Купала] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/282 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Янка Купала}} {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{Спектаклі і фільмы паводле твораў Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{Артыкул года|2023}} {{DEFAULTSORT:Купала Янка}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя паэты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Галоўныя рэдактары газеты «Наша Ніва»]] [[Катэгорыя:Янка Купала| ]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Вайсковых могілках (Мінск)]] [[Катэгорыя:Перапахаваныя]] 73bjby5n8ooj26rmmucjquj8w1q1a03 4 16411 5131506 5131457 2026-04-24T12:53:47Z MakEditor 165254 /* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */ Адказ 5131506 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не знаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} iyhh4g5epvtmngelc7i0wd8i6d91d2h 5131508 5131506 2026-04-24T12:54:32Z MakEditor 165254 /* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */ 5131508 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} nwbawln2vrduy4ydvag11l17gukeutz 0 16506 5131502 4853138 2026-04-24T12:51:06Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131502 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі | Арыгінал імя = | Выява = Usiewaład Ihnatouski.jpg | Шырыня = 200px | Апісанне выявы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[гісторыя]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Станіслава}} | Сайт = }} '''Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі''' ({{ДН|19|4|1881}}, [[Такары (Камянецкі раён)|в. Такары]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкі павет]], цяпер {{МН|Камянецкі раён|у Камянецкім раёне|}} — {{ДС|4|2|1931}}, [[Мінск|Менск]]) — беларускі грамадскі і [[палітычны дзеяч]], [[гісторык]]. Першы прэзідэнт [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]] (1928—1931). Акадэмік Беларускай акадэміі навук (1928), [[АН УССР|Усеўкраінскай акадэміі навук]] (1929). == Біяграфія == Член партыі [[эсэры|эсэраў]] (1901—1917)<ref name=AH/>, ЦК БСГ (чэрвень 1917—1918), ЦК БПС-Р (1918-снежань 1919), ЦК БКА (студзень-жнівень 1920, старшыня з лютага 1920), РКП(б) (30.7.1920), член ЦК КП(б)Б (з 1924 да 22.1.1931, адноўлены ў 1990) і Бюро ЦК КП(б)Б (з лістапада 1924 да кастрычніка 1930<ref name=AH/>), загадчык аддзела агітацыі і прапаганды ЦК (да 1926). Дэлегат ад КП(б)Б на V кангрэс [[Камінтэрн]]а, член [[Бюро дапамогі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|Бюро дапамогі Кампартыі Заходняй Беларусі]]. [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркам земляробства]] (па II Усебеларускім з’ездзе саветаў, снежань 1920—1921), [[Народны камісарыят асветы БССР|наркам асветы]] (у перыяд паміж снежнем 1920 і восенню 1921—1926). Дэлегат на Усебеларускіх (V—IX) і Усесаюзных (I—V) з’ездах саветаў, у складзе Прэзідыума [[ЦВК БССР]] (1924—1930) і ЦВК БССР (1920—1930). Духоўная адукацыя: [[Віленскае духоўнае вучылішча]], пяць класаў [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] (выключаны за ўдзел у рэвалюцыйных выступленнях моладзі<ref name=AH>Анатоль Грыцкевіч. Уступны артыкул да 5-га выдання Кароткага нарысу гісторыі Беларусі.</ref>), скончыў [[Магілёўская семінарыя|Магілёўскую семінарыю]] (1902, «па першаму разраду»). Вышэйшая адукацыя: [[Санкт-Пецярбургскі гісторыка-філалагічны інстытут]] (нясконч., да верасня 1905), скончыў [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі ўніверсітэт]] (да восені 1907, жнівень 1909—1911, «на выдатна»). Настаўнік у [[Ладзейнае Поле|г. Ладзейнае Поле]] Аланецкай губ. (восень 1907-студзень 1909), у прыватнай гімназіі Вінаградава (Вільня, 1912—1914), выкладчык гісторыі, потым [[прафесар]] у [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскім настаўніцкім інстытуце]] (з ліпеня 1914 да 1919, у т.л. у час эвакуацыі Ін-та ў [[Яраслаўль]], жнівень 1915-верасень 1918). [[File:BGU-1922.jpg|thumb|left|350px|Першыя прафесары БДУ, 1922 год (злева направа): <br />Ніжні рад: [[Саламон Захаравіч Кацэнбоген|С. З. Кацэнбоген]], [[Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі|А. М. Вазнясенскі]], [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|М. М. Нікольскі]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэта]], '''У. М. Ігнатоўскі''', [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]], [[Арсеній Аляксеевіч Міхайлоўскі|А. А. Міхайлоўскі]]; <br />Сярэдні рад: [[Іван Міхайлавіч Салаўёў|І. М. Салаўёў]], [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсон]], [[Яўген Іванавіч Барычэўскі|Я. І. Барычэўскі]], [[Аляксандр Антонавіч Савіч|А. А. Савіч]], [[Дзмітрый Аляксеевіч Жарынаў|Д. А. Жарынаў]], [[Яўген Канстанцінавіч Успенскі|Я. К. Успенскі]], [[Ілля Якаўлевіч Герцык|І. Я. Герцык]]; <br />Верхні рад: [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцаў]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|М. М. Шчакаціхін]], [[Віктар Васільевіч Якунін|В. В. Якунін]], [[Міхаіл Мікалаевіч Піятуховіч|М. М. Піятуховіч]].]] Старшыня [[Інбелкульт]]а (з 1926), першы прэзідэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]] (з 1929 да 26.12.1930), першы дырэктар [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі АН]] (з 15.10.1929). Прафесар [[БДУ]] (1921—1930), старшыня [[Таварыства гісторыкаў-марксістаў БССР|таварыства гісторыкаў-марксістаў]] (1927—1928), член камісіі па перакладзе твораў [[Ленін]]а на беларускую мову (1924—1930). Падчас кампаніі супраць [[нацыянал-дэмакратызм]]у 26 снежня 1930 зняты з пасады прэзідэнта БелАН. 16 студзеня 1931 ЦК КП(б)Б выключыла У. Ігнатоўскага з партыі як «лідара нацыянал-дэмакратычнай контррэвалюцыі». Выклікаўся на допыты ў ДПУ. Пасля аднаго з іх скончыў жыццё самагубствам. Паводле другой версіі быў застрэлены супрацоўнікамі ДПУ ў сваім доме. Пахаваны на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]] [[Мінск]]а. == У палітыцы == Член моладзевага гуртка партыі эсэраў (каля 1902—1905), удзельнічаў у рэвалюцыйных падзеях, у тым ліку 1905—1907. Неаднаразова выключаўся з навучальных устаноў (з Літоўскай семінарыі, з Пецярбургскага інстытута двойчы, другі раз трапіў у адміністрацыйную высылку ў Аланецкую губерню з пазнейшай забаронай жыць у пяці найбольшых гарадах Расіі<ref name=AH/>). Арганізатар аўтаномнай культурна-асветніцкай арганізацыі эсэраўскага кірунку «Наш край» ([[Яраслаўль]], [[1915]]), ператворанай у маі 1917 у арганізацыю «[[Маладая Беларусь, 1918|Маладая Беларусь]]» з арыентацыяй на праграму [[Беларуская Сацыялістычная Грамада|Беларускай Сацыялістычнай Грамады]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] арганізоўваў, з платформы левых эсэраў, Савет у Яраслаўлі. Выбраны ў ЦК БСГ (на канферэнцыі ў чэрвені 1917). Пасля расколу [[БСГ]] увайшоў у ЦК Беларускай партыі эсэраў як прадстаўнік аўтаномнай арганізацыі «Маладая Беларусь» ([[1918]]). Не падтрымаў [[Рада БНР|Раду БНР]], бо выступаў супраць апоры на нямецкі манархічны, не-народны дзяржаўны лад<ref>Ігнаценка, Кароль, С.14.</ref>. Лічыў нерэальнымі спадзяванні на дапамогу заходніх дзяржаў або аслабленай [[Польшча|Польшчы]] ў справе стварэння беларускай дзяржаўнасці. Адкідаў як прапольскую арыентацыю часткі беларускіх дзеячаў, так і эсэраўскую тактыку барацьбы на два фронты, супраць польскіх акупантаў і супраць савецкай улады. У снежні 1919 з ініцыятывы Ігнатоўскага «Маладая Беларусь» парывае з [[БПС-Р]], а [[1 студзеня]] [[1920]] ён удзельнічае ў стварэнні арганізацыйнага цэнтра Беларускай камуністычнай арганізацыі (БКА), з канца лютага 1920 — старшыня ЦК [[Беларуская камуністычная арганізацыя|БКА]], у тым ліку кіруе [[беларускі партызанскі рух, 1920|партызанскай барацьбой]] ({{таксама}}: [[Беларускі паўстанцкі камітэт]]). Карыстаўся падпольнай мянушкай «Воўк» (у час удзелу ў [[Беларуская камуністычная арганізацыя|БКА]]). Паслядоўна выступаў за аднаўленне беларускай савецкай дзяржаўнасці ў час камуністычнай партыйнай дыскусіі 1920 года над гэтым пытаннем; падпісаў ад ЦК БКА [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|Дэкларацыю аб абвяшчэнні ССРБ]] ([[31 ліпеня]] [[1920]]). Член Часовага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта ССРБ ([[16 ліпеня]] [[1920]]). Разам з БКА ўвайшоў у склад РКП(б) у ліпені-жніўні 1920. Незразумелым застаецца эпізод з выездам Ігнатоўскага па сям’ю ў Саратаўскую губернію вясной 1921. Там ён, у невысветленых акалічнасцях, быццам трапляў у палон да паўстанцаў Антонава, але ў час рэпрэсій гэты эпізод, які даваў магчымасць абвінавачання Ігнатоўскага ў сувязі з Антонавым, не быў развіты. Адмовіўся ўдзельнічаць у савецкай дэлегацыі на падпісанні [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага дагавора]]{{efn|Паводле яго ўласных словаў: «''адмовіўся, як жа гэта так, усё ж такі — рэзаць Беларусь''». Адметна, што гэтая адмова не трапіла ў абвінаваўчы матэрыял у час рэпрэсій}}. Актыўны распрацоўшчык і арганізатар ажыццяўлення палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]]. Належаў да той часткі партыйна-савецкага кіраўніцтва, якая настойліва дамагалася (з 1920) [[узбуйненні БССР|узбуйнення БССР]]. Разам з тым, адмоўна паставіўся да ініцыятывы Рады БНР (1921) па развязанні беларускага пытання праз стварэнне аб’яднанай беларускай буфернай некамуністычнай дзяржавы. == Рэабілітацыя == 31 кастрычніка 1990 Бюро ЦК КПБ прыняло рашэнне<ref>Міхнюк, У. М. Сумленна служыў народу (да пытання аб палітычнай рэабілітацыі У. М. Ігнатоўскага) / У. М. Міхнюк // Акадэмік У. М. Ігнатоўскі: Матэрыялы навуковых чыіанняў, прысвечаных 110-годдзю з дня нараджэння /Склад. М. У. Токараў; Прадм. І. Я. Навуменкі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 102 с. — С. 96. — ISBN 5-343-01472-0.</ref>: {{цытата|Улічваючы, што пастаўленыя супраць Ігнатоўскага У. М. пры выключэнні ў студзені 1931 г. з партыі абвінавачанні ў групавой антыкамуністычнай, контррэвалюцыйнай дзейнасці пры праверцы не пацвердзіліся, аднавіць яго (пасмяротна) членам КПСС з чэрвеня 1920 г.}} == У навуцы == Стваральнік Навукова-тэрміналагічнай камісіі, пазнейшага [[Інбелкульт]]у, пры Наркамаце асветы (1921). Курс гісторыі Ігнатоўскага ацэньваўся як «першы марксісцкі курс беларускай гісторыі» ([[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Вальфсон]], пач. 1929). Зараз многія аспекты гэтага курса расцэньваюцца як спрошчана-сацыялагічныя<ref name=AH/>. Увёў перыядызацыю [[гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], заснаваную на яе дзяржаўнай прыналежнасці<ref name=AH/> — перыяды Полацкі, Літоўска-Беларускі, Польскі, Расійскі, Беларусь пасля звяржэння царызму. Першым у [[гістарыяграфія гісторыі Беларусі|беларускай гістарыяграфіі]] пачаў ужываць быццам не-польскую форму імя Каліноўскага — Канстанцін-Кастусь замест Вікенці (Вікенці Канстанцін)<ref name=AH/>. === Бібліяграфія === Больш за 30 навуковых прац, сярод іх: * «Кароткі нарыс нацыянальна-культурнага адраджэння Беларусі» (1921) * «Матывы лірыкі беларускага песняра М. Чарота» (1922) * «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» (кніга доўга была школьным падручнікам гісторыі; 5 выданняў: 1-е ў 1919 (канфіск. польск. акуп. уладамі), 2-е ў 1921 (у Беларусі) і тады ж, але без дазволу аўтара ў Вільні, 3-е выд., папраўл. і дапоўн., у 1921, 4-е выд., пераробл., у 1926, таксама ў Вільні ў 1927, 5-е выд., перавыд. 4-га, у 1991) * «Беларусь» (4 выданні) * «Гісторыя Беларусі ў XIX і ў пачатку XX сталецьця» (3 выданні, 2-е ў 1926, 3-е ў 1928) * «Каля магілы барацьбіта» (1927) * «1863 год на Беларусі» (1930, манаграфія). === Нацыянальнае адраджэнне === Ігнатоўскі адносіў («Кароткі нарыс…») пачатак нацыянальнага адраджэння да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзяў, і прывязваў яго, сацыяльна, да працэсаў разлажэння феадальнага і фарміравання капіталістычнага ладу. Лічыў, што доўгае знаходжанне ў складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] прывяло да запаволення фарміравання беларускай нацыі на пачатковай стадыі. [[Беларуская мова]] была забыта, інтэлігенцыя ў асноўным злілася з інтэлігенцыяй Польшчы. Аднак, абуджэнне цікавасці да беларусаў прывяло да ўтварэння і плённай працы «беларускай школы» у польскай літаратуры ([[Ян Чачот]], [[Аляксандр Рыпінскі]], [[Ян Баршчэўскі]] і інш.), да прац Шыдлоўскага, Лукашэвіча, Ярашэвіча, да адраджэння беларускай літаратуры Дуніным-Марцінкевічам, да навуковых прац Калайдовіча, Шпілеўскага, Кіркора, Мікуцкага, Юркевіча і інш., потым Бяссонава, Шэйна, Раманава, Нікіфароўскага і інш. Меркаваў, што станоўчы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай свядомасці зрабіла [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Адзначаў вялікую ролю Багушэвіча, Яна Неслухоўскага, прац Карскага. Новы этап нацыянальнага адраджэння, як меркаваў Ігнатоўскі, быў адкрыты на пач. 20 ст. са з’яўленнем інтэлігенцыі родам з народных нізоў, сярод якой: Я. Колас, Я. Купала, Ц. Гартны, М. Багдановіч і інш. Далей, як меркаваў Ігнатоўскі, з утварэннем БССР у беларусаў з’явілася і навуковая магчымасць культурна-нацыянальнага будаўніцтва. === Паўстанне 1863—1864 гадоў === {{main|Паўстанне 1863—1864 гадоў#Беларуская гістарыяграфія}} У сваёй манаграфіі Ігнатоўскі ацаніў паўстанне як прагрэсіўны, бо скіраваны на вызваленне народаў Расійскай імперыі, рух буржуазна-дэмакратычнага характару. У магчымым вызваленні народаў Ігнатоўскі бачыў і значэнне паўстання. Засяроджваўся, найперш, на сацыяльнай характарыстыцы дзейных сіл паўстання. Звярнуў увагу на падзел сялянства на тры часткі, нейтральную бальшыню, тых, хто падтрымаў паўстанне, і тых, хто выступіў «супраць панства». Падкрэсліваў звяртанне «[[чырвоныя|чырвоных]]» да беларускага сялянства, іх абяцанні зямлі і волі ў памерах, большых за царскія, лічыў што праграма «чырвоных» проціпаставіла не толькі сацыяльныя, але і нацыянальныя інтарэсы беларускага сялянства нацыянальным інтарэсам польскіх паноў і рускага [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]]. Лічыў рознагалоссі «чырвоных» і «[[Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|белых]]» глыбейшымі ў Беларусі, чым у Польшчы, менавіта з прычыны гэтага проціпастаўлення. Праводзіў неабгрунтаваную думку пра сялянскі характар паўстання на беларускіх землях<ref name=AH/>. == Ацэнкі == Ігнатоўскі карыстаўся вялікай павагай у студэнтаў, быў называны «бацькам»<ref name=AH/>. Яму быў прысвечаны верш Зм. Жылуновіча «Беларускі народ» (1924). Наогул, да пачатку «анты-нацдэмаўскіх» рэпрэсій, і нават пэўны час пасля іх пачатку, Ігнатоўскі захоўваў моцную пазіцыю ў партыйна-савецкім кіраўніцтве БССР, прайшоў, без прынцыповых заўваг, дзве партыйныя чысткі (1924, канец 1929). Пачатак палітычнай крытыкі быў змяшаны з крытыкай навуковых поглядаў Ігнатоўскага (дыскусія вакол характару паўстання 1863 з [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|С. Агурскім]], даклад [[Камісія Затонскага|камісіі ЦК ВКП(б) па абследаванні практыкі вырашэння нацыянальнага пытання]] пад кір. У. Затонскага, 1929). Пазней у віну Ігнатоўскаму было пастаўлена стварэнне ў Беларусі «асобнай камуністычнай арганізацыі» ([[Беларуская камуністычная арганізацыя|БКА]]). Мяркуецца, аднак, што тагачаснае партыйна-савецкае кіраўніцтва [[БССР]] дапамагло Ігнатоўскаму, у адрозненне ад іншых дзеячаў, выйсці з-пад першай хвалі «анты-нацдэмаўскіх» рэпрэсій (1929). {{таксама|*}}: [[Мікалай Галадзед]], [[Аляксандр Чарвякоў]], [[Зміцер Жылуновіч]]. Аднак, у кастрычніку 1930 Ігнатоўскі быў уцягнуты ў новую хвалю палітычнага пераследавання, гэтым разам у сувязі з яго нібыта прыналежнасцю да «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзу вызвалення Беларусі]]». Было пачатае партыйнае расследаванне яго дзейнасці, Ігнатоўскі быў зняты з паста Прэзідэнта АН. {{таксама|*}}: [[Янка Купала]]. У студзені 1931 усе абвінавачанні супраць яго былі не толькі пацверджаныя, але і пашыраныя, Ігнатоўскі быў выключаны з КП(б)Б (22.1.1931). Пачаліся допыты ў АДПУ, і назаўтра пасля аднаго з іх (3.2.1931) Ігнатоўскі застрэліўся. У пазнейшы савецкі час асоба і творчасць Ігнатоўскага замоўчваліся, і атрымалі публічнасць толькі ў канцы 1980-х гадоў. Камуністычная партыя пасмяротна аднавіла членства Ігнатоўскага ў 1990 годзе{{efn|Вядома, што дакументацыя на неабгрунтаванасць абвінавачанняў у антыпартыйнай дзейнасці Ігнатоўскага была падрыхтавана яшчэ ў 1979 годзе, у Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ, У. Міхнюком і [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч|М. Сташкевічам]], аднак ніякай пастановы па ёй не рабілася.}}. == Сям’я == Ігнатоўскі паходзіў з сям’і вясковага настаўніка, родам з сялян. Быў жанаты (з 1908) з Марыяй Севасцянаўнай Арэф’евай. Сыны: Міхаіл, Юрый, Валянцін. Уся сям’я трапіла пад рэпрэсіі. У кастрычніку 1936 года арыштавалі сярэдняга і малодшага сыноў У. М. Ігнатоўскага — Юрася і Валянціна. Яны абвінавачваліся ў тым, што быццам бы арганізавалі тэрарыстычную групу, бо «затаілі злобу супраць Савецкай улады і паставілі сваёй задачай помсціць за смерць бацькі». Юрый і Валянцін былі расстраляныя ў 1937 г. Жонку У. М. Ігнатоўскага Марыю Севасцьянаўну арыштавалі ў жніўні 1937 года і як жонку «ворага народа» асудзілі на восем гадоў турмы. Пакаранне адбывала ў вядомым КарЛагу. Пасля вызвалення ў 1943 годзе паехала да адзінага жывога сына Міхася ў Кемераўскую вобласць, дзе і памерла ў 1951 годзе. Старэйшы сын Міхаіл стаў гісторыкам, але не змог знайсці працу ў Мінску і ў 1934 годзе паехаў у Сібір. Там ён працаваў электрыкам, інжынерам, настаўнікам, і толькі на пачатку 60-х гадоў вярнуўся на Радзіму. == Узнагароды == [[Ордэн Святога Станіслава|Ордэн Св. Станіслава]] 3-й ст. і чын [[калежскі асэсар|калежскага асэсара]]{{efn|Відавочна, за ўдзел у выданні юбілейнага зборніка да 300-годдзя [[Раманавы|дому Раманавых]] (1913)<ref>Ігнаценка, Кароль. С.8,9.</ref>.}} (1915). [[File:Stamp of Belarus - 2017 - Colnect 760052 - Vsevolod Makarovich Ignatovski 1881-1931.jpeg|thumb|Паштовая марка Беларусі]] == Памяць == [[Файл:Каменец. Цэнтр мястэчка (04).jpg|thumb|Мемарыяльная дошка Усеваладу Ігнатоўскаму на будынку Камянецкай бібліятэкі]] Імя Усевалада Ігнатоўскага носіць [[Камянецкая цэнтральная раённая бібліятэка]], на будынку якой устаноўлена мемарыяльная дошка. У 2017 годзе ў Беларусі выпушчана паштовая марка. У 2019 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]] заснавана [[прэмія НАН Беларусі для маладых навукоўцаў імя акадэміка В. М. Ігнатоўскага|прэмія для маладых навукоўцаў імя акадэміка В. М. Ігнатоўскага]] ў галіне гуманітарных і сацыяльных навук<ref>[https://nasb.gov.by/rus/activity/premii-akademii/ Премии для молодых ученых Национальной академии наук Беларуси]</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ігнато́ўскі Усевалад Макаравіч|344|Кароль А. С.}} * ''[[Іларыён Ігнаценка|Ігнаценка І. М.]], [[Аляксей Кароль|Кароль А. С.]]'' «Пад сцяг чырвоны…» // [[Полымя (часопіс)|Полымя]], 1988, № 5. * ''Ігнаценка І. М., Кароль А. С.'' Усевалад Ігнатоўскі і яго час. — Мн.: Беларускі Дом Друку, 1991. — 123 с. * Акадэмік У. М. Ігнатоўскі: Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных 110-годдзю з дня нараджэння. — Мінск, 1993. == Спасылкі == {{commonscat|Usievalad Ihnatoŭski}} * [https://rep.vsu.by/handle/123456789/14679 Ігнатоўскі. «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230119211308/https://rep.vsu.by/handle/123456789/14679 |date=19 студзеня 2023 }} * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/ignatouski.html ІГНАТОЎСКІ Усевалад Макаравіч] * [https://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/ignatovsky.php ІГНАТОЎСКІ Усевалад Макаравіч 1-ы прэзідэнт НАН Беларусі] * [https://csl.bas-net.by/personalii/57648/ignatovskiy-vsevolod-makarovich/ Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]{{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/260 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]{{ref-ru}} {{Прэзідэнты і Старшыні Прэзідыума НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ігнатоўскі Усевалад Макаравіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя камісары асветы БССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН УССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святога Станіслава 3 ступені]] [[Катэгорыя:Народныя камісары земляробства БССР]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] a17us67of4zuupm9nw5j4c14ahtp4ok 0 16726 5131521 5077770 2026-04-24T13:02:32Z Jaŭhien 59102 /* 1915—1940 */ вікіфікацыя 5131521 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Міцкевіч}} {{Пісьменнік}} '''Яку́б Ко́лас''', сапраўднае імя '''Канстанці́н Міха́йлавіч Міцке́віч''' ({{lang-be-latin|Jakub Kołas|1}}; {{ДН|3|11|1882|22|10}}, засценак [[Акінчыцы]], Свержанская воласць, [[Мінскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|13|8|1956}}, {{МС|Мінск}}) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[крытык]], [[публіцыст]], [[перакладчык]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]], [[педагог]], [[грамадскі дзеяч]]; адзін з заснавальнікаў сучаснай [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] і літаратурнай мовы. [[Народны паэт Беларусі]] (1926). [[Акадэмік]] АН Беларусі (1928). == Біяграфія == === Маладосць === [[Файл:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1901).jpg|міні|злева|Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), 1901 г.]] Нарадзіўся ў засценку [[Акінчыцы]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], цяпер у межах [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]. Бацькі — [[Міхал Казіміравіч Міцкевіч|Міхал Казіміравіч]] і [[Ганна Юр’еўна Міцкевіч|Ганна Юр’еўна (народжаная Лёсік)]] з вёскі [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчына]] (цяпер за 12 км ад [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]). З 13-ці іх дзяцей да сталага веку дажыла толькі 9. Бацька быў лесніком у радзівілаўскіх уладаннях, маці займалася гаспадаркай. Браты Уладзімір (1879—1954), Алесь (1880—1940), Іосіф (1895—1980), [[Міхась Міхайлавіч Міцкевіч|Міхал]] (1897—1991), сёстры Міхаліна (1887—1977), Юзэфа (1891—1964), Марыя (1900). Неўзабаве па нараджэнні Ко́стуся, так звалі Канстанціна дома, сям’я пераехала ва ўрочышча [[Ласток]] (або [[Сухошчына]]), потым, у 1890—1904 гадах, Міцкевічы жылі ў леснічоўцы [[Альбуць]] паблізу Мікалаеўшчыны. Канстанцін Міцкевіч быў ахрышчаны ў стаўбцоўскай праваслаўнай царкве, як лічыцца, у [[Царква Святой Ганны (Стоўбцы)|Царкве Святой Ганны]]<ref>{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/u-vakolitsakh-akinchyts.html|title = На карце родных мясцін Якуба Коласа цяпер — і Царква святой Ганны ў Стоўбцах|author = Кацярына Мядзведская|authorlink = |date = 12-9-2017|publisher = sb.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Раней род Міцкевічаў быў [[Каталіцтва|каталіцкім]], але ў 1866 годзе ўся Мікалаеўшчына была пераведзена ў [[праваслаўе]]<ref>Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. – Ф. 937. – Воп. 4. – Спр. 99. – Арк. 20 адв.; Спр. 100. – Арк. 208.</ref>, што шырока ўжывалася ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў дачыненні да каталіцкага насельніцтва Беларусі ў тыя часы<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/36823291/%D0%A1%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%83_%D1%9E_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_1863_1864_%D0%B3%D0%B3_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%83%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D1%8D%D0%B0%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%9E%D0%BB%D0%B0%D0%B4|аўтар=Маргарыта Кароль|загаловак=Супраціўленне пераводу ў праваслаўе каталіцкага насельніцтва беларускіх губерняў пасля паўстання 1863–1864 гг.: дзейнасць «падбухторшчыкаў» і рэакцыя ўлад|год=2017-01-01|выданне=}}</ref>. Значна паўплываў на Костуся дзядзька па бацьку — Антось, ён абудзіў у падлетку цікавасць да літаратуры. Костусь сам навучыўся грамаце рускай мовы, а дзве зімы яго разам са старэйшымі братамі навучаў хлопчык-«дарэктар». Скончыў 2-гадовае Мікалаеўшчынскае народнае вучылішча (1894). Наступныя тры гады жыў у Альбуці, дапамагаў на гаспадарцы бацькам, шмат чытаў, рыхтаваўся да паступлення ў настаўніцкую семінарыю. На кошт скарбу ў 1898 годзе паступіў у [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]]. Падчас вучобы пісаў вершы і байкі на рускай мове, збіраў беларускі этнаграфічны і фальклорны матэрыял, пачаў пісаць па-беларуску. Па сканчэнні семінарыі (1902) працаваў настаўнікам на [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] ў вёсках [[Люсіна]] (цяпер [[Ганцавіцкі раён]]), [[Пінкавічы]] (цяпер [[Пінскі раён]]). Рабіў этнаграфічныя і фальклорныя запісы. Тым жа часам пазнаёміўся з нелегальнай сацыялістычнай літаратурай, уключыўся ў грамадскую дзейнасць, вёў тлумачальныя гутаркі з сялянамі. У 1905 годзе склаў петыцыю пінкавіцкіх сялян з патрабаваннямі да памешчыка [[Зыгмунт Зыгмунтавіч Скірмунт|Зыгмунта Скірмунта]], за гэта на пачатку 1906 года быў пераведзены з Пінкавіч на працу ў [[Верхмень|Верхменскае]] народнае вучылішча (цяпер [[Смалявіцкі раён]]). Актыўна ўдзельнічаў у нелегальным [[З’езд настаўнікаў Мінскай губерні (1906)|З’ездзе настаўнікаў Мінскай губерні]] 9—10 ліпеня 1906 года ў [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчыне]], з’езд разагнала паліцыя, а Канстанціну Міцкевічу сярод іншых забаранілі настаўнічаць. Узімку 1906—1907 года жыў у родных у леснічоўцы [[Смольня]], без адпаведнага дазволу адкрыў прыватную школу. У 1907 годзе прыехаў у [[Вільнюс|Вільню]], пачаў працаваць загадчыкам літаратурнага аддзела «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]», але праз некалькі тыдняў паводле загаду паліцыі пакінуў горад. У студзені—красавіку 1908 года працаваў у прыватнай беларускамоўнай школе ў вёсцы [[Сані]] (цяпер [[Талачынскі раён]]), арганізатарамі якой былі [[Тэрэза Гардзялкоўская]] і яе сын [[Канстанцін Гардзялкоўскі]]. Неўзабаве быў арыштаваны і 15 верасня 1908 года асуджаны на 3 гады турэмнага зняволення. Якуба Коласа абвінавачвалі ў ажыццяўленні праграмы [[Усерасійскі саюз настаўнікаў|Усерасійскага саюза настаўнікаў]], скіраванай, на думку ўладаў, на падрыў грамадскага ладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а таксама ў складанні адозвы да настаўнікаў, якую не пісаў, але сапраўднага аўтара не выдаў. Увесь тэрмін Колас адбываў у [[Пішчалаўскі замак|Мінскім астрогу]] (Пішчалаўскі замак). Па вызваленні у 1911 годзе з верасня Колас без дазволу навучаў дзяцей чыгуначнікаў у [[Лунінец|Лунінцы]], у 1912 годзе атрымаў Пасведчанне пра дабранадзейнасць і да 1914 года афіцыйна працаваў настаўнікам у [[Купяцічы|Купяцічах]] паблізу [[Пінск]]а, а затым у Пінскім 3-м прыходскім вучылішчы, жывучы на [[Дом, дзе жыў Якуб Колас (Пінск)|кватэры чыгуначнага фельчара А. А. Балевіча]]. У чэрвені 1913 года Якуб Колас ажаніўся з настаўніцай пінскай чыгуначнай школы Марыяй Дзмітрыеўнай Каменскай, яны пражылі разам больш за 30 гадоў, мелі трох сыноў. У гэты ж перыяд, у жніўні 1912 года, на леснічоўцы [[Смольня]] паблізу Мікалаеўшчыны Колас пазнаёміўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], гэтай сустрэчай пачалося іх сяброўства. <center><gallery widths="200" heights="200" caption="" perrow="4"> File:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1908) (3).jpg|Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), 1908 г. File:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1911).jpg|Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), 1911 г. </gallery></center> === 1915—1940 === [[Файл:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1916).jpg|міні|злева|Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), 1916 г.]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1915 года разам з сям’ёю ў [[Бежанцы|бежанстве]] ў [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]. Мабілізаваны, у 1916 годзе скончыў [[Масква|маскоўскае]] [[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]], служыў у запасным палку ў [[Перм]]і. Сям’я тым часам пераехала ў [[Абаянь]] (цяпер [[Курская вобласць]] Расіі). У званні падпаручніка летам 1917 года адпраўлены на [[Румынскі фронт]], але неўзабаве за станам здароўя атрымаў адпачынак. Урэшце, як настаўнік Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас) быў вызвалены ад вайсковай службы і застаўся з сям’ёю ў [[Абаянь|Абаяні]], працаваў настаўнікам і школьным інструктарам. [[Файл:Kanstancin Mickievič (Jakub Kolas). Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас) (1921).jpg|міні|Якуб Колас, 1921 г.]] [[Файл:Супрацоўнікі Інбелкульта. 1922.jpg|міні|Супрацоўнікі [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. Менск, 1922 г. Сядзяць: Іван Луцэвіч ([[Янка Купала]]), [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|Аляксандр Круталевіч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]], [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|Уладзіслаў Чаржынскі]], [[Леў Дашкевіч]], [[Мікола Байкоў|Мікалай Байкоў]]. Стаяць: [[Міхайла Грамыка]], [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Лявон Більдзюкевіч]], [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|Часлаў Родзевіч]], Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), [[Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка|Кастусь Гадыцкі-Цвірка]], [[Язэп Дыла]]]] У 1921 годзе Якуб Колас выкліканы ўрадам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] вярнуўся ў [[Мінск|Менск]]. На [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор 1921 года]] адрэагаваў вершам «[[wikisource:be:Водгульле (1922)/Беларускаму люду|Водгулле]]», у якім заклікаў беларускі народ да вызвалення. Супрацоўнічаў з Навукова-тэрміналагічнай камісіяй [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]], Літаратурнай камісіяй па збіранні вуснай народнай творчасці [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], быў выкладчыкам у [[Мінскі педагагічны тэхнікум|Беларускім педагагічным тэхнікуме]] і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]], чытаў лекцыі па граматыцы і методыцы выкладання беларускай мовы на Слуцкіх настаўніцкіх педагагічных курсах. У 1920-я—1930-я гады Якуб Колас актыўна ўдзельнічае ў навуковым і грамадска-палітычным жыцці БССР. З 1928 года ён акадэмік АН БССР, з 1929 — член яе Прэзідыума і віцэ-прэзідэнт. У 1927—1929 гадах кандыдат у члены [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]], у 1929—1931 і 1935—1938 — член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]. Удзельнік [[1-ы Усебеларускі з'езд савецкіх пісьменнікаў|1-га Усебеларускага з’езда савецкіх пісьменнікаў]] і [[1-ы Усесаюзні з'езд савецкіх пісьменнікаў|1-га Усесаюзнага з’езда савецкіх пісьменнікаў]] у Маскве (1934), на абодвух з’ездах абраны ў кіруючыя органы саюзаў пісьменнікаў. Удзельнік Сусветнага кангрэсу абароны культуры (1935, [[Парыж]]). У 1926 годзе падпісаў зварот да [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] з просьбай вызваліць [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], пад якім падпісаліся таксама [[Янка Купала]], [[Максім Гарэцкі]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]] і іншыя. Нягледзячы на прызнанне заслуг Якуба Коласа з боку савецкай дзяржавы — у 1926 годзе ён атрымаў званне [[Народны паэт Беларусі|Народнага паэта Беларусі]] і пажыццёвую пенсію — пісьменнік трапіў пад хвалю [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] 1920-х—1930-х гадоў. З сярэдзіны 1920-х у доме Якуба Коласа не раз праводзілі вобшукі, самога пісьменніка выклікалі на допыты. Савецкія органы дзяржаўнай бяспекі спрабавалі прыцягнуць Якуба Коласа да шэрагу палітычных спраў, у т.л. г.зв. «Лістападаўскай» і «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». Ціск на Якуба Коласа ўзмацняўся, у 1930-я гады яго абвінавачвалі ў «[[нацдэм]]аўшчыне», а таксама разнастайных «шкодных ухілах» у творчасці, ён вымушаны быў каяцца ў «памылках». У 1930-я гады былі рэпрэсаваныя і расстраляныя знаёмыя, калегі і сваякі Якуба Коласа, у тым ліку матчын брат [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і жончын брат Аляксандр Каменскі. Самому Якубу Коласу неаднаразова пагражаў арышт і рэпрэсіі, але, верагодна, на гэта не было атрымана дазволу найвышэйшага савецкага кіраўніцтва. Даследчыкі адзначаюць, што гэтыя падзеі негатыўна адбіліся на псіхалагічным стане пісьменніка, адпаведна і на яго творчасці. Пры гэтым сам Якуб Колас часта выкарыстоўваў свой аўтарытэт дзеля заступніцтва за іншых рэпрэсаваных. У 1930 годзе ён заступіўся за сясцёр і маці Янкі Купалы, якія былі раскулачаны і падрыхтаваны да высылкі{{Sfn|Трафімчык А.|2018|с=85}}. У 1939 годзе разам з Янкам Купалам і [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]] пісаў заступніцтва за арыштаванага [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], паводле ўспамінаў наведваў дзеля гэтага [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймона Панамарэнку]], але выратаваць Уласава не ўдалося{{Sfn|Трафімчык А.|2018|с=85}}. Пісаў заступніцтва за [[Кузьма Чорны|Кузьму Чорнага]], які ў выніку быў вызвалены, але ўжо з слабым здароўем{{Sfn|Трафімчык А.|2018|с=85}}. Пісаў пратэкцыю заходнебеларускаму актывісту [[Іван Касяк|Івану Касяку]], маці [[Эдзі Агняцвет]], [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылу Гарэцкаму]] і іншым{{Sfn|Трафімчык А.|2018|с=87}}. === 1941—1956 === Пасля нападу Германіі на СССР у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паэт жыў у [[Клязьма|Клязьме]] паблізу Масквы, [[Ташкент|Ташкенце]], [[Масква|Маскве]]. У 1944 годзе Якубу Коласу прысвоена званне [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч навукі БССР]]. У канцы 1944 года вярнуўся ў Мінск. [[File:Я. Колас і В. Купрэвіч.jpg|міні|Якуб Колас і [[Васіль Купрэвіч]] падпісваюць [[Стакгольмскі заклік]], 1950&nbsp;год.]] Па вайне да канца жыцця працаваў у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]]. У 1950-я гады Якуб Колас быў навуковым рэдактарам і ўдзельнікам выдання «Руска-беларускага слоўніка» (1953). Быў дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] і [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], членам ЦК на XX—XXII з’ездах КПБ, членам Камітэта па Дзяржаўных прэміях у галіне літаратуры і мастацтва СССР, віцэ-старшынёй [[Усеславянскі антыфашысцкі камітэт|Усеславянскага антыфашысцкага камітэта]], старшынёй Беларускага і членам Савецкага камітэта абароны міру. У 1956 годзе Якуб Колас звярнуўся да ЦК кампартыі з [[wikisource:be:Ліст у ЦК КПБ|лістом пра месца і стан беларускай мовы ў грамадскім жыцці]], у якім адзначаў русіфікацыю Беларусі, прапаноўваў меры пашырэння беларускай мовы. [[Файл:Мінск._Вайсковыя_могілкі._2018_(64).jpg|thumb|[[Надмагільны помнік Якубу Коласу|Надмагільны помнік]] на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]]] Дзесяцігоддзі напружання адмоўна адбіліся на стане здароўя пісьменніка. Толькі за апошнія 10 гадоў свайго жыцця ён хварэў на [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]] 26 разоў<ref>[http://pda.sb.by/post/59291/ Сны и бронза Сымона-музыки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202113018/http://pda.sb.by/post/59291/ |date=2 лютага 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Памёр 13 жніўня 1956 года за сваім рабочым сталом. Пахаваны ў [[Мінск]]у на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. У 1970 годзе на магіле пастаўлены [[Надмагільны помнік Якубу Коласу|гранітны помнік]] (скульптары [[Уладзімір Іосіфавіч Ананька|Уладзімір Ананька]], [[Мікалай Мікалаевіч Якавенка|Мікалай Якавенка]], архітэктар [[Міхаіл Герасімавіч Мызнікаў|Міхаіл Мызнікаў]])<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск|396|Магіла Коласа Якуба}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Batrak_1913.pdf|page=2|міні|Апавяданне «Батрак», 1913 г. Выдадзена ў Санкт-Пецярбургу [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]]] У сваёй творчасці карыстаўся наступнымі псеўданімамі: ''Тарас Гушча'', ''Карусь Лапаць'', ''К. Адзінокі'', ''К. Альбуцкі'', ''Андрэй «сацыяліст»'', ''Тамаш Булава'', ''Ганна Груд'', ''Мікалаевец'', ''Лесавік'' і інш Ужо ў 10-гадовым узросце, пад уплывам твораў [[Іван Андрэевіч Крылоў|Івана Крылова]], склаў байку «Варона і Лісіца», а праз тры гады напісаў першы верш «Вясна». Бацька заахвочваў літаратурныя схільнасці хлопчыка, тым жа часам Костусь пазнаёміўся з беларускай літаратурнай творчасцю, вершам [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] «Стары ляснік», і быў ад яе пад пэўным уражаннем. У семінарысцкія гады яшчэ болей захапіўся літаратурай, пазнаёміўся з творамі [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|Міхаіла Лермантава]], [[Аляксей Васілевіч Кальцоў|Аляксея Кальцова]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалая Някрасава]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Іван Іванавіч Хемніцар|Івана Хемніцара]]. Складаў вершы і байкі па-руску. Займаўся зборам беларускага этнаграфічнага і фальклорнага матэрыялу. Значны ўплыў на Костуся зрабіў выкладчык семінарыі [[Фядот Андрэевіч Кудрынскі|Фядот Кудрынскі]], які звярнуў увагу маладога паэта на важнасць пісання па-беларуску. Міцкевіч пачаў пісаць вершы і прозу на беларускай мове. Гэтыя вершы прысвячаліся прыродзе, нялёгкай долі селяніна. У тыя самыя гады напісаны паэмы «''Каля кастра''» і «''Страх''», тэксты якіх не захаваліся, а таксама першая проза па-беларуску — нарыс «''Наша сяло, людзі і што робіцца ў сяле''»<ref name="archiŭ.tvorčaść">{{cite web|url = http://archives.gov.by/index.php?id=602322|title = Архівы Беларусі. Якуб Колас: асоба і творчасць|author = |authorlink = |date = |publisher = archives.gov.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170117164620/http://archives.gov.by/index.php?id=602322|archivedate = 17-1-2017|accessdate = }}</ref>. У 1900-я гады жанравы дыяпазон Канстанціна Міцкевіча пашыраецца, на гэтую пару прыпадае першая публікацыя. Дэбютаваў у друку вершам «''Наш родны край''» у газеце «[[Наша доля]]» за 1 верасня 1906 года, тут упершыню Канстанцін Міцкевіч выкарыстаў псеўданім '''Якуб Колас'''. У «Нашай долі» за 15 верасня 1906 года пад псеўданімам '''Дзядзька Карусь''' надрукавана апавяданне Канстанціна Міцкевіча «''Слабода''» пра самавольства царскай паліцыі — дэбют прозы пісьменніка. Тым часам Міцкевіч актыўны аўтар газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». У творчасці Канстанціна Міцкевіча гэтага перыяду з’явіліся новыя формы, болей высокі ўзровень літаратурнай працы, ён піша алегарычныя апавяданні «''Казкі жыцця''», дзе па-філасофску асэнсоўвае рэчаіснасць. Колас пісаў вершы і падчас зняволення ў [[Пішчалаўскі замак|Мінскім астрогу]], якія ўдавалася перапраўляць на волю. [[Файл:Novaja ziamlia 1923.pdf|міні|злева|«''[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]''», 1923]] У 1910-я гады звяртаецца да буйных форм з філасофскім асэнсаваннем рэчаіснасці, у гэтыя гады пачынаецца праца над ліра-эпічнымі паэмамі «[[Новая зямля (паэма)|''Новая зямля'']]» (пачаў пісаць у мінскім астрогу) і «''[[Сымон-музыка]]''». Творы гэтага перыяду — вершы і апавяданні, публікаваліся ў «Нашай ніве». Першая кніга Якуба Коласа «''Другое чытанне для дзяцей беларусаў''», праца над якою пачата зімою 1906—1907 года, выйшла у [[Санкт-Пецярбург]]у ў выдавецтве «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» ў 1909 годзе. Першы зборнік вершаў «''Песні жальбы''», напісаны ў 1906—1909 гадах, выйшаў у [[Вільнюс|Вільні]] ў 1910 годзе. Галоўная тэма творчасці Якуба Коласа ў тыя гады — жыццё беларускага сялянства. Вершы рэгулярна друкавала «Наша ніва». У 1912 годзе ў Вільні выходзіць яго зборнік «''Апавяданні''», асобнымі выданнямі выйшлі апавяданні «''Нёманаў дар''», «''Тоўстае палена''», зборнік вершаваных апавяданняў «''Прапаў чалавек''» (усё Санкт-Пецярбург, 1913), зборнік апавяданняў шырокага тэматычнага дыяпазону «''Родныя з’явы''» (Вільня, 1914), п’еса «''Чарка ўсё на свеце робіц''ь» ([[Санкт-Пецярбург|Петраград]], 1916)[[Файл:Якуб Колас. Сымон-музыка. 1925.jpg|thumb|«Сымон-музыка». Мастак [[В. Дваркоўскі]]. [[1925]]]] У паэтычных творах перыяду [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай]] рэвалюцый гучаць антываенныя матывы, занепакоенасць лёсам Беларусі ў новых гістарычных умовах, заклік да працы на карысць радзімы. Гэтыя творы ўвайшлі ў зборнік «''Водгулле''» (Менск, 1922). Якуб Колас працуе над раней пачатымі паэмамі «''Новая зямля''» і «Сымон-музыка». Пісаў і драматургічныя творы, у тым ліку п’есы «''Антось Лата''», «''На дарозе жыцця''» (абедзве 1917). У гэты час напісаў большасць апавяданняў са зборніка «''Казкі жыцця''» ([[Каўнас|Коўна]], 1921). У 1923 годзе асобным выданнем выходзіць урэшце скончаная паэма «''Новая зямля''», а ў 1925 годзе 3-я рэдакцыя паэмы «''Сымон-музыка''». Разам з гэтым пашыраецца тэматыка твораў Якуба Коласа, ад праблем вёскі ён звяртаецца да гістарычнага лёсу беларускай інтэлігенцыі пачатку XX ст. Створаны вялікія празаічныя творы, гэтак званыя «палескія аповесці» — «''У палескай глушы''» (Вільня, 1923) і «''У глыбі Палесся''» (Менск, 1927), часткі будучай трылогіі. У 1925 годзе выйшла п’еса «''Забастоўшчыкі''», у чымсьці аўтабіяграфічная, пра беларускае настаўніцтва ў палітычнай барацьбе. У 1926 годзе выйшла аповесць «''На прасторах жыцця''» аб праблемах моладзі 1920-х гадоў<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. [[Рэпрэсіі ў БССР]] 1920-х—1930-х гадоў, забойствы калег, сяброў і сваякоў, сталая пагроза ўласнаму жыццю, адмоўна адбіліся на псіхалагічным стане Якуба Коласа і на яго творчасці. Да таго ж дадалася прымусовая [[калектывізацыя]], абмежаванне грамадскіх свабод, таталітарная ідэалогія. На думку коласазнаўцаў [[Мікола Мацюх|Міколы Мацюха]] і [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]], у гэты час пісьменнік трапіў у цалкам залежнае ад бальшавіцкай сістэмы становішча з якога не было выйсця. Фактычна Якоб Колас быў закладнікам і вымушаны быў адпавядаць ідэалагічным патрабаванням, міжволі прапагандуючы [[сацыялістычны рэалізм]]<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. У 1926 годзе Якуб Колас пачаў паэму «''На шляхах волі''», пра цяжкія ўмовы часоў Першай сусветнай вайны, над ёю ён працаваў у 1930-я і 1950-я гады, але так і не скончыў. Да тэмы падзей Першай сусветнай вайны Якуб Колас таксама звяртаўся ў п’есе «''Вайна вайне''» (1927—1938), да тэмы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] ў аповесці «''[[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]]''» (1933) і створанай на яе аснове п’есе «''У пушчах Палесся''» (1937). У 1932 годзе выйшла досыць схематызаваная ідэалагічная аповесць «''Адшчапенец''» пра перавагі калектыўнай гаспадаркі перад аднаасобнай. У 1940 годзе Якуб Колас пачаў паэму «''Рыбакова хата''» пра [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. Таксама ў 1920-я-1930-я гады Якуб Колас актыўна займаўся перакладамі з [[Польская мова|польскай]], рускай і [[Украінская мова|ўкраінскай]] моў («''Палтава''» Аляксандра Пушкіна, паасобныя творы Адама Міцкевіча, Тараса Шаўчэнкі, [[Павел Рыгоравіч Тычына|Паўла Тычыны]], [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|Міхаіла Лермантава]] і інш)<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. У час Другой сусветнай вайны ў шэрагу паэтычных і публіцыстычных твораў услаўляў савецкі патрыятызм і гераізм, выкрываў сутнасць [[Нацыянал-сацыялізм|нацызму]]. У гэты перыяд выйшлі зборнікі паэзіі «''Адпомсцім''» (1942), «''Голас зямлі''» (1943), паэмы «''Суд у лесе''» (1942), «''Адплата''» (1943—1944) ды інш<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. Пасля вайны творчасць Якуб Колас спалучаў з працай савецкага функцыянера. У 1954 годзе ён скончыў аповесць «''[[На ростанях]]''» на аснове падзей 1906—1911 гадоў, якая стала 3-й, апошняй (разам з «''У палескай глушы''» і «''У глыбі Палесся''»), часткай аднайменнай трылогіі<ref name="archiŭ.tvorčaść"/>. == Узнагароды == [[Файл:Yakub Kolas late 1940's portrait.jpg|міні|злева|Якуб Колас, 1948 г.]] Кавалер [[Ордэн Леніна|Ордэна Леніна]], [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэна Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1946, за вершы ваеннага часу; 1949, за паэму «Рыбакова хата»). == Ушанаванне памяці == [[Файл:Минск. Площадь Якуба Коласа - panoramio.jpg|міні|Скульптурная кампазіцыя на [[Плошча Якуба Коласа|плошчы Якуба Коласа]] ў Мінску]] У 1959—1965 гады прысуджалася літаратурная прэмія імя Я. Коласа. З 1965 года прысуджалася Дзяржаўная прэмія імя Якуба Коласа за найлепшыя празаічныя і літаратуразнаўчыя працы. Яго імя нададзена Мінскаму паліграфічнаму камбінату, [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуту мовазнаўства НАН РБ]], [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскаму драматычнаму тэатру]], [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы НАН РБ]] і іншым бібліятэкам. Імем Якуба Коласа быў названы [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй]] з [[Філіял Нацыянальнага дзяржаўнага гуманітарнага ліцэя імя Якуба Коласа (Светлагорск)|філіялам]] і [[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|Нясвіжскі дзяржаўны каледж]]. Імя Якуба Коласа носяць школы, плошчы, вуліцы гарадоў і вёсак Беларусі. У Мінску працуе [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]], яго філіялы знаходзяцца ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]]: у [[Акінчыцы|Акінчыцах]], [[Смольня|Смольні]], [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчыне]] і [[Альбуць|Альбуці]]. Сядзіба Акінчыцы, дзе нарадзіўся Канстанцін Міцкевіч (Якуб Колас), цяпер у межах [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]. За 5 кіламетраў ад Стоўбцаў месціцца сядзіба Альбуць, дзе будучы пісьменнік жыў з сям’ёй ад 1890 года і якую ён апісаў у паэме «''[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]''» пад назвай «Парэчча». За некалькі кіламетраў, у Смольні, жылі маці, дзядзька, браты і сёстры літаратара. Менавіта тут у 1912 годзе ўпершыню сустрэліся Якуб Колас і [[Янка Купала]]. Хутар [[Ласток]], дзе захаваўся аўтэнтычны дом, у якім з трох да васьмі гадоў жыў Якуб Колас, аддзяляе ад Смольні каля 8 кіламетраў. Тут захаваліся дом, хлеў, гумно — усе яны стаяць з тых часоў, калі тут жыла сям’я Міцкевічаў. Адзін з пакояў дома аддадзены пад музейныя экспанаты.<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=78860 Тут рос Якуб Колас — фотарэпартаж]</ref> У 1990 годзе ў вёсцы [[Пінкавічы]] адкрыўся [[Літаратурна-этнаграфічны музей Якуба Коласа (Пінкавічы)|музей Якуба Коласа]] пад кіраўніцтвам Івана Калошы. На адкрыцці прысутнічаў сын Коласа. У сярэдзіне 1980-х гадах пачалі ладзіцца навуковыя чытанні, па выніках якіх выдаецца зборнік «Каласавіны» (ад 1986), прысвечаны жыццёваму і творчаму шляху Коласа. Вывучэннем жыцця і творчасці паэта займаецца адна з галін беларускай літаратурнай навукі — [[Коласазнаўства]]. Творы Якуба Коласа перакладзены больш чым на сорак моў свету. === Помнікі і мемарыяльныя дошкі === [[Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|міні|Партрэт Якуба Коласа (1923). ''Мастак [[Янкель Мордухавіч Кругер|Янкель Кругер]]''.]] [[Файл:Бюст Якуба Коллас.jpg|міні|злева|Помнік Якубу Коласу ў Ташкенце]] Помнікі Якубу Коласу ўсталяваны ў наступных месцах Беларусі: * [[Ганцавічы]]<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/ad-u-da-lva-sapegi/ |title=Ад Ў — да Льва Сапегі |access-date=25 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306081535/https://www.racyja.com/kultura/ad-u-da-lva-sapegi/ |archivedate=6 сакавіка 2021 |url-status=dead }}</ref> * [[Мінск]] (на [[Плошча Якуба Коласа|плошчы]], названай у яго гонар) * [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчына]] * [[Навагрудак|Навагрудку]] * [[Нясвіж]] * [[Плоскае (Талачынскі раён)|Плоскае]]<ref name="bel12">{{Крыніцы/БелЭн|12к}} — С. 431.</ref> [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] * [[Стоўбцы]] ([[2022 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2022]]) Прысвечаныя паэту помнікі за мяжой устаноўлены у [[Ташкент|Ташкенце]] ([[Узбекістан]])<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=215159 У Ташкенце адкрылі бюст Якуба Коласа ФОТА]</ref> і горадзе [[Цяньцзінь]] ([[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]])<ref>[https://news.tut.by/culture/608368.html?crnd=92952 Видеофакт. В Китае открыли памятник Якубу Коласу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929150530/https://news.tut.by/culture/608368.html?crnd=92952 |date=29 верасня 2020 }}</ref>. Прысвечаныя паэту мемарыяльныя дошкі за мяжой устаноўлены ў [[Вільнюс]]е<ref>[https://www.svaboda.org/a/28842507.html Фотафакт. У цэнтры Вільні ўсталявалі мэмарыяльную дошку Якубу Коласу]</ref> і ў Ташкенце.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=204754 У Ташкенце ўсталявалі барэльеф Якубу Коласу ФОТАФАКТ]</ref> == Бібліяграфія == {{калонкі|3|малы=так}} === Зборнікі вершаў === * «Песні жальбы» (1910) * «Водгулле» (1922) * «Нашы дні» (1937) * «Адпомсцім» (1942) * «Голас зямлі» (1943) * «Мой дом» (1946) * «Жыве між нас геній» (1952) === Паэмы === * «Прапаў чалавек» (1913) * «Новая зямля» (1923) * «Сымон-музыка» (1925) * «Суд у лесе» (1943) * «Адплата» (1946) * «Рыбакова хата» (1947) === Трылогіі === * «На ростанях» (1955) === Зборнікі апавяданняў === * Апаведання. (1912) * «Тоўстае палена» (1913) * «Нёманаў дар» (1913) * «Казкі жыцця» (1921) * «У ціхай вадзе» (1925) * «Крок за крокам» (1925) * «На рубяжы» (1925) * «Першыя крокі» (1925) * «Казкі жыцця» (1926) * «На прасторах жыцця» (1926) * «Нёмнаў дар і іншыя расказы» (1928) === Апавяданні вершам === * «Прапаў чалавек. Паслушная жонка. Грушы сапяжанкі» (1913) * «Батрак. Як Юрка збагацеў» (1913) === Аповесці === * «У палескай глушы» (1923) * «На прасторах жыцця» (1926) * «У глыбі Палесся» (1927) * «Адшчапенец» (1932) * «[[Дрыгва (аповесць)|Дрыгва]]» (1934) === П’есы === * «Антось Лата» (1917) * «На дарозе жыцця» (1917) * «Забастоўшчыкі» (1925) * «Вайна вайне» (1938) * «У пушчах Палесся» (1938) === Творы для дзяцей === * «Другое чытанне для дзяцей беларусаў» (1909) * «У старых дубох. Дзеравеншчына. Злучыліся» (1933) * «Рак-вусач» (1938) (вершаваная казка) * «Міхасёвы прыгоды» (1935) (паэма) * «На рэчцы зімой» (1941) (зборнік вершаў) * «У старых дубах» (1941) (зборнік апавяданняў) * «Вершы для дзяцей» (1945) * «Раніца жыцця» (1950) (зборнік апавяданняў) === Пераклады === * Т. Шаўчэнка. Выбраныя творы. * У перакладзе з украінскай мовы Я. Купалы, Я. Коласа, П. Глебкі, З. Бядулі, П. Броўкі, А. Куляшова, К. Крапівы. (1941) * Т. Шаўчэнка. «Кабзар». * У перакладзе з украінскай мовы Я. Купалы, Я. Коласа, К. Крапівы, З. Бядулі, М. Клімковіча, П. Глебкі, А. Куляшова, П. Броўкі. (1952) === Зборы твораў === * Збор твораў у 2-х тамах. 1928—1929 * Збор твораў у 7 тамах. 1952—1954 * Збор твораў у 12 тамах. 1961—1964 {{калонкі/канец}} == Цікавыя факты == У розны час Якуб Колас валодаў аўтамабілямі марак ГАЗ, ЗІМ, Chevrolet і Opel. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Вялікі пясняр беларускага народа. Зборнік артыкулаў аб жыцці і дзейнасці Якуба Коласа. Мінск, 1959. * З жыццяпісу Якуба Коласа: Дакументы і матэрыялы / Уклад., уступ. артыкул і імян. паказ. Г. В. Кісялёва; Рэд. В. В. Барысенка, М. І. Мушынскі. Мінск, 1982. * Казбярук У. М. Колас Якуб // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 8. Мінск, 1999. С. 382—384. * Лужанін М. Колас расказвае пра сябе. Мінск, 1982. * Мацюх М. Д., Мушынскі М. І. Колас Якуб // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўн. У 6 т. Т. 3 / Ін-т літ. імя Я. Купалы АН Рэспублікі Беларусь, Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. В. Мальдзіса. Мінск, 1994. С. 299—304. * Мушынскі М. І. Коласазнаўства // Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 8. Мінск:, 1999. С. 386—387. * Мушынскі М. І. Якуб Колас: Летапіс жыцця і творчасці. Мінск, 1982. * Мушынскі М. І. Летапіс жыцця і творчасці Якуба Коласа. — Мінск: Беларуская навука, 2012. — 1127 с. — ISBN 978-986-08-1460-9. * Навуменка І. Я. Якуб Колас: Нарыс жыцця і творчасці. Мінск, 1982. * Разам з народам. Матэрыялы юбілейнай навуковай сесіі АН БССР, прысвечанай 100-годдзю з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа / Пад рэд. І. Я. Навуменкі. Мінск, 1983. * Тычына М. Колас Якуб // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4. Мінск, 1997. С. 225—227. * Якуб Колас: Да 100-годдзя з дня нараджэння. Біябібліягр. паказ. / Склад. [[Ніна Барысаўна Ватацы|Н. Б. Ватацы]], М. І. Пратасевіч, Н. А. Адамовіч, А. Б. Дунаеўская; Рэд. В. П. Рагойша. Мінск, 1983. * Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур. — Мн., 2002. * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Віктаравіч Трафімчык|Анатоль Трафімчык]]|частка = Заступніцтва Якуба Коласа за рэпрэсаваных|загаловак = Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях і калектыўнай памяці: навуковы зборнік. і калектыўнай памяці: навуковы зборнік|арыгінал = |спасылка = https://pawet.net/files/repression.pdf|адказны = Пад рэд. д-ра гіст. н. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]] і канд. гіст. н. А. Кандрацюк|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Зміцер Колас|год = 2018|том = |старонкі = 83—96|старонак = 608|серыя = |isbn = 978-985-23-0033-9|тыраж = |ref = Трафімчык А.}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ Класікі сусветнай літаратуры Янка Купала і Якуб Колас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112201053/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/ |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yakub-kolas-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y&clear_cache=Y Якуб Колас: летапіс жыцця і творчасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221112203234/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/klasiki-susvetnay-litaratury-yanka-kupala-i-yakub-/yakub-kolas-letapis-zhytstsya-i-tvo/?bitrix_include_areas=Y&clear_cache=Y |date=12 лістапада 2022 }} віртуальны рэсурс на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [http://knihi.com/Jakub_Kolas/ Некаторыя творы Я.Коласа] — Эл.рэсурс «Беларуская Палічка» * [http://news.tut.by/culture/144912.html К. Лашкевіч, Як у дзень смерці Якуб Колас раскрытыкаваў савецкую ўладу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090816151822/http://news.tut.by/culture/144912.html |date=16 жніўня 2009 }} — Эл.рэсурс ТUT.BY * [http://www.oldmikk.ru/Page3_fam_mickevich_kolas.html Радавод Я. Коласа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130528081358/http://www.oldmikk.ru/Page3_fam_mickevich_kolas.html |date=28 мая 2013 }} * [https://csl.bas-net.by/personalii/66048/mickevich-konstantin-mihailovich/ Якуб Колас] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/274 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Якуб Колас}} {{DEFAULTSORT:Колас Якуб}} [[Катэгорыя:Якуб Колас| ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Віцэ-прэзідэнты НАНБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Народныя паэты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] 98iu1c06iqobomlservbsem35s899jj 0 16985 5131715 5123462 2026-04-24T19:39:10Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5131715 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. Орля. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|злева|Касцёл, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D1%83_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BA%D1%83.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 3blpkzrb4dowjjuz3m2uopupgqdlz1k 5131722 5131715 2026-04-24T19:50:11Z JerzyKundrat 174 5131722 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. Аўтадарогамі звязаны з магістралямі {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна і {{таблічка-by|М|11}} Слонім — Ліда. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. Орля. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|злева|Касцёл, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Памятныя мясціны == На [[брацкая магіла|брацкай магіле]] савецкіх воінаў і партызан (1944) устаноўлены помнік. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * {{belarusenc|slovnik/4127/|ЖАЛУДОК}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/Палац_у_Жалудку.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ptdr1xhtir9thrr3p4mnsackjpsy6i3 5131723 5131722 2026-04-24T19:50:52Z JerzyKundrat 174 /* Памятныя мясціны */ 5131723 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. Аўтадарогамі звязаны з магістралямі {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна і {{таблічка-by|М|11}} Слонім — Ліда. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. Орля. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|злева|Касцёл, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Памятныя мясціны == На [[брацкая магіла (Жалудок)|брацкай магіле]] савецкіх воінаў і партызан (1944) устаноўлены помнік. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * {{belarusenc|slovnik/4127/|ЖАЛУДОК}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/Палац_у_Жалудку.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] argtsxt7s1orzkuuqmb6bjr3st6wmfy 5131724 5131723 2026-04-24T19:54:09Z JerzyKundrat 174 5131724 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. Аўтадарогамі звязаны з магістралямі {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна і {{таблічка-by|М|11}} Слонім — Ліда. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. Орля. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Памятныя мясціны == [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|Касцёл, 2021 г.]] На [[брацкая магіла (Жалудок)|брацкай магіле]] савецкіх воінаў і партызан (1944) устаноўлены помнік. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * {{belarusenc|slovnik/4127/|ЖАЛУДОК}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/Палац_у_Жалудку.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] kzkufkh6mmqc95xmpvmg7ztfc711qo4 5131880 5131724 2026-04-25T08:15:57Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5131880 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. Аўтадарогамі звязаны з магістралямі {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна і {{таблічка-by|М|11}} Слонім — Ліда. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі [[гета ў Жалудку]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Памятныя мясціны == [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|Касцёл, 2021 г.]] На [[брацкая магіла (Жалудок)|брацкай магіле]] савецкіх воінаў і партызан (1944) устаноўлены помнік. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * {{belarusenc|slovnik/4127/|ЖАЛУДОК}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/Палац_у_Жалудку.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] tppxq0lrrdk08b7czrmryy9vs3qq3so 5131881 5131880 2026-04-25T08:16:36Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5131881 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Жалудок |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Жалудоцкі |статус з = 1940 }} '''Жалудок'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Žaludok}}, {{lang-ru|Желудок}}) — гарадскі пасёлак у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. За 22 км ад горада [[Шчучын]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Скрыбаўцы (станцыя)|Скрыбаўцы]] на лініі [[Масты]] — [[Ліда]]. Аўтадарогамі звязаны з магістралямі {{таблічка-by|М|6}} Мінск—Гродна і {{таблічка-by|М|11}} Слонім — Ліда. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што назва пасёлка Жалудок утворана ад асновы [[жолуд]] (назва плода дуба)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 122.</ref>. У канцы XIV ст. згаданая «Сцегевілава вёска Жалудка» (''Stegewillen-dorff Szoludka)''.<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> У гэтым панёманскім рэгіёне фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Жалудка, воранаўскае Жалудкоўскі, лідскія Жалуд і Жалудзевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-492T-S?i=334&cat=1546497</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-HSYX-7?i=406&cc=4166194&cat=1056154</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69SY-J?i=801&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQ8S-K?i=428&cc=4166194&cat=741862</ref> Прозвішчы ''Жолуд, Жалудоў, Жалудовіч, Жалудко, Жалудкоў, Жолудзь, Жолудзеў'' [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірыла]] таксама выводзіў ад слова ''жолуд''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 147.</ref>. На захадзе Літвы ёсць, аднак, літоўскае прозвішча ''Žaluda''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=071eacc7b81d7aa89318b87cfd7a6bea</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Жалудка}} З другой паловы XV стагоддзя Жалудок вядомы як ўладанне вялікага князя. З [[1486]] года [[мястэчка]], да [[1567]] года цэнтр [[павет]]а [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Належаў Лацкім, [[Сапегі|Сапегам]], Францкевічам-Радзімінскім. У лютым [[1706]] года галоўная кватэра шведскага караля [[Карл XII|Карла XII]]. У XVIII — 1-й чвэрці XIX стагоддзяў уласнасць [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]]. З [[1795]] года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Лідскага павета Віленскай губерніі. З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі [[гета ў Жалудку]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. ў ходзе Беластоцкай аперацыі. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=400|height=140|type=rect|x=1897,1921,1940,1971,1993,1995,2001,2009,2016,2018,2021|y=1860,1552,2436,2100,1800,1500,1630,1290,1017,972,1060}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1829 год — 311 чал., у тым ліку 146 хрысціян і 165 іўдзеяў<ref>[[Іна Соркіна|Соркіна І.]] Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. П. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.</ref>; 1861 год — 581 чал.; 1863 год — 581 чал.; 1895 год — 674 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}<ref>Krzywicki J. Żołudek // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/827 827].</ref>; 1897 год — 1860 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>, у тым ліку 1372 юдэі * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 1969 чал.; 1909 год — 1969 чал.; 1919 год — 1557 чал.; 1921 год — 1552 чал. у ''мястэчку Жалудку'' і 242 чал. у ''фальварку Жалудку''; 1940 год — 2436 чал.; 1971 год — 2,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1993 год — 1,8 тыс. чал.<ref name="ehb">Шаблюк В. Жалудок // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} — С. 363.</ref>; 1995 год — 1,5 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 1,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|6к}} С. 419.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1630 чал.<ref>{{Літаратура/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>; 2006 год — 1,5 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref>; 2007 год — 1,4 тыс. чал.; 2008 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1290 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 1017 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1002 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 год — 972 чал.<ref name="2018-Estimate"/>; 2019 год — 1089 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2020 год — 1097 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2021 год — 1060 чал.<ref name="2021-Estimate"/>; 2023 год — 1002 чал.; 2025 год — 947 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы сацыяльна-бытавога абслугоўвання. == Славутасці == [[Файл:Жалудок Žaludok (2021).jpg|міні|злева|Сядзіба, 2021 г.]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|Маёнтак князёў Святаполк-Чацвярцінскіх]] (пач. 20 ст.) * [[Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага (Жалудок)|Царква ў імя святога вялебнага Марціна Тураўскага]] == Памятныя мясціны == [[Файл:Желудок, Щучинский район, Гродненская область, Беларусь 20.jpg|міні|Касцёл, 2021 г.]] На [[брацкая магіла (Жалудок)|брацкай магіле]] савецкіх воінаў і партызан (1944) устаноўлены помнік. У Жалудку пахаваны [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991), беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. == Вядомыя асобы == * [[Бен-Авігдор]] (1866—1921) — пісьменнік, выдавец, адзін з першых папулярызатараў літаратуры на [[Іўрыт|іўрыце]]. * [[Вольга Галіна|Вольга Галіна (Александроўская)]] (1899—1980), беларуская актрыса * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (нар. 1972) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. [[Кандыдат медыцынскіх навук]] (2004), [[дацэнт]] (2007). * [[Пінхус Крэмень]] (1890—1981), мастак, прадстаўнік Парыжскай школы * [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг * [[Валерый Урублеўскі]] (1836—1908), удзельнік рэвалюцыйнага руху * [[Сафія Шуазёль-Гуф’е|Сафія з Тызенгаўзаў Шуазёль-Гуф’е]] (1790—1878) — пісьменніца, аўтарка мемуараў і гістарычных раманаў. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2021-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2021}}</ref> <ref name="2018-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2018}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Жалудо́к|306}} == Спасылкі == {{OSM relation|5598163|Жалудок}} * {{belarusenc|slovnik/4127/|ЖАЛУДОК}} * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка] на pawet.net * [http://globustut.by/zheludok/index.htm Жалудок] на globustut.by * [http://radzima.net/be/pub/1041_m/ Жалудок] на Radzima.org * [http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 Жалудок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230051624/http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1952611 |date=30 снежня 2008 }} на jewishgen.org * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/Палац_у_Жалудку.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жалудоцкі сельсавет}} {{Шчучынскі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Жалудок| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] nja9ji8pnpmqy59f99y59p7wu4vd79m 0 17697 5131523 4674937 2026-04-24T13:04:34Z Jaŭhien 59102 /* Партыйныя чысткі 1929—1931 гадоў */ вікіфікацыя 5131523 wikitext text/x-wiki {{Змест злева}} == Партыйныя чысткі ў 1921 годзе == «Чысткі» ва УКП(б) (1921) былі праведзеныя ў час пераходу да «мірнага будаўніцтва». З партыі выключаны агулам каля 170 тыс. чалавек (каля 25 % колькаснага складу). У рамках агульнасавецкіх партыйных «чыстак» былі праведзеныя і «чысткі» ў КП(б)Б (15.8—25.10.1921), з партыі выключаныя 1495 сяброў (каля 25 % колькаснага складу). == Партыйныя чысткі 1929—1931 гадоў == «Чысткі» ва УКП(б) (1929—1931) пачаліся з пастановы XVI партканферэнцыі (23—29.4.1929, [[Масква]]) і фактычна былі скіраваныя супраць прыхільнікаў былых лідараў «правай апазіцыі» М. Бухарына і А. Рыкава, супраць праціўнікаў фарсіраванай [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі і калектывізацыі]], якіх было шмат у партыйным і савецкім кіраўніцтве, у тым ліку Беларусі і Украіны. Апроч гэтага, чысткі былі падштурхнуты наспелымі ў кіраўніцтве УКП(б) зменамі погляду на нацыянальнае пытанне і на тагачасныя спосабы яго развязання ў СССР. У Беларусі з восені 1929 была пачатая палітычная кампанія, скіраваная супраць Польшчы як «авангарда антысавецкіх сіл», супраць беларускіх некамуністычных дзеячаў у Польшчы, наогул супраць «беларускіх [[нацыянал-дэмакрат]]аў (нацдэмаў)» за іх меркаванае імкненне да рэстаўрацыі капіталізму ў БССР. На працягу 1930 арганізоўваліся дэманстрацыйныя працэсы супраць меркаваных контррэвалюцыйных арганізацый, звязаных з Польшчай: ва Украіне — «Спілка визволення України» (працэс адбыўся ў сакавіку 1930), у Беларусі — «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]]» (арышты адбываліся з чэрвеня 1930, працэс не адбыўся, але абвінавачаныя і без суда былі рэпрэсаваныя, а некаторыя і пакараныя смерцю). Адзначана, што тых, хто трапляў пад партыйную чыстку 1921 г., не пераследавалі. Галоўнымі аб’ектамі партыйных рэпрэсій 1929—1931 гадоў у БССР былі кадры Народнага камісарыята асветы, які кіраваў усёй асветнай і культурнай дзейнасцю ў БССР. У выніку гэтых «чыстак» прафесура ВНУ БССР стала складацца з беларусаў толькі на 15 %, а праца Інстытута мовазнаўства была практычна спыненая з-за таго, што Інстытут застаўся практычна без кадраў (6 чалавек у лютым 1931<ref>С. М. Запрудскі. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=44021-1.pdf Гісторыя беларускага мовазнаўства (1918—1941): дапаможнік]. — Мн.: БДУ, 2015. — С. 105.</ref>), выкарыстанне прац рэпрэсаваных мовазнаўцаў было забаронена. == «Раскулачванне» == {{planned}} == «Чысткі» ва УКП(б) 1933—1934 == {{planned}} == «Чысткі» ва УКП(б) 1936—1938 == {{planned}} == Рэпрэсіі ў Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне 1939—1941 гадоў == Рэпрэсіі супраць «класавых ворагаў» (кастрычнік [[1939]] — чэрвень [[1941]]) ажыццяўляліся ў рамках савецкай праграмы грамадска-палітычных і сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў (нацыяналізацыя, калектывізацыя і інш.) на землях [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і Заходняй Украіны пасля іх інкарпарацыі ў верасні 1939 года. Наогул, рэпрэсіі супраць былых польскіх грамадзян адбываліся незалежна ад нацыянальнасці, але, у адпаведнасці з сацыяльным складам насельніцтва гэтых земляў да 1939, большасць рэпрэсаваных склалі палякі. Стаўленне і дзейнасць кожнага асобнага чалавека звычайна не бралася пад увагу, арышты і дэпартацыі распаўсюджваліся на ўсіх грамадзян, якія ''падазраваліся'' ў нелаяльнасці да савецкай улады. === Масавыя арышты === Адным з першых рэпрэсіўных крокаў на былых польскіх тэрыторыях сталі масавыя арышты «сацыяльна небяспечнага элемента». Паводле сучасных даных, з верасня 1939 па чэрвень 1941 у заходніх абласцях [[БССР]] і УССР было арыштавана 107140 чалавек. Асобы беларускай нацыянальнасці складалі ў гэтай групе 8091 чал. (7,4 %), найбольшая колькасць беларусаў была арыштавана на працягу 1940 г., агулам дасягнуўшы 4580 (6 %). === Смяротныя пакаранні === Адной з катэгорый былых польскіх грамадзян, якія былі на асаблівай увазе савецкіх уладаў, былі афіцэры Войска Польскага і паліцыянты. Так, пастанова ЦК УКП(б) ад 3.12.1939 прадугледжвала арышт і ўзяцце на ўлік усіх кадравых польскіх афіцэраў. У выніку толькі на сакавік 1940 у турмах заходніх абласцей БССР і УССР знаходзілася 18632 былыя афіцэры і паліцыянты; з іх 10685 вязняў былі запісаныя палякамі, а рэшта — беларусамі, яўрэямі, украінцамі і інш. На прапанову Л. Берыі і згодна з рашэннем Палітбюро ЦК УКП(б), 11 тыс. чалавек з гэтай катэгорыі падлягалі расстрэлу. Паводле савецкіх даных, на працягу красавіка—мая 1940 былі забіты 7305 чалавек. Колькасць беларусаў сярод іх невядомая, паводле некаторых меркаванняў, магла даходзіць да 15 %. [[7 красавіка]] [[1935]] года [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Калінін]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Молатаў]] выдалі ўказ, згодна з якім дазваляўся расстрэл непаўналетніх, пачынаючы з 12-гадовага ўзросту<ref>[https://nashaniva.com/147333 80 год таму ў СССР дазволілі расстрэльваць з 12-гадовага ўзросту] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 07.04.2015.</ref>. === Дэпартацыі === Адным са сродкаў рэпрэсій у Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне былі дэпартацыі насельніцтва ў аддаленыя рэгіёны Савецкага Саюза (Сібір і інш.). Гэтыя дэпартацыі, якія праводзіліся ў 1940—1941 гадах, закраналі людзей усіх нацыянальнасцей, у тым ліку і беларусаў, дакладную колькасць якіх вызначыць немагчыма. Розныя ацэнкі вагаюцца ад 6 % беларусаў і 4 % «палешукоў»<ref name="fn1">Даныя польскага пасольства ў СССР (1942).</ref> да 7—8 %<ref name="fn2">Нататка Л. Берыі да I. Сталіна (15.1.1943), польскі гісторык Д. Бацькоўскі.</ref> і нават 13,4 % беларусаў ад агульнай колькасці дэпартаваных з заходніх абласцей БССР і УССР. ==== Дэпартацыі ў Заходняй Беларусі ==== У Заходняй Беларусі дэпартацыі адбываліся ў чатыры этапы. Першая дэпартацыя была здзейсненая 23 лютага 1940, калі былі вывезеныя 33749 асаднікаў і 17561 службовец лясной варты. Агульная колькасць леснікоў-беларусаў складала 1540 чал. (8,1 %), а паводле даных савецкіх крыніц, сярод цывільных асаднікаў Заходняй Беларусі беларусы налічвалі 4,9 % (на люты 1940). Другая дэпартацыя была здзейсненая 13 красавіка 1940, калі былі вывезены 26777 чалавек, галоўным чынам — паліцыянты, ураднікі, настаўнікі, святары, удзельнікі антысавецкага руху і сябры некамуністычных партый. Большасць дэпартаваных складалі палякі па нацыянальнасці. Трэцяя дэпартацыя (29 чэрвеня 1940) распаўсюджвалася на ўцекачоў з цэнтральных ваяводстваў Польшчы (22879 чалавек). Пераважную большасць сярод іх складалі асобы яўрэйскага паходжання, беларусаў было 1703 чалавекі. Чацвёртая дэпартацыя адбывалася ў чэрвені 1941, вывезена 22353 чалавекі. == Рэпрэсіі і дэпартацыі пасля Вялікай Айчыннай вайны == Пасля таго, як летам 1944 года Чырвоная армія заняла ўсю тэрыторыю Беларусі, у Заходняй Беларусі, Заходняй Украіне, краінах Прыбалтыкі пачалася партызанская вайна супраць савецкай улады. Яна працягвалася да сярэдзіны 1950-х гг. Асобныя акцыі супрацьдзеяння савецкай уладзе, у тым ліку і тэрарыстычныя акты, адбываліся і пазней. Гэта супрацьстаянне прывяло да новай хвалі рэпрэсій. З Беларусі, Украіны і Прыбалтыкі ў Сібір пачалі актыўна дэпартаваць сем’і так званых «лясных братоў», іх суседзей, якіх падазравалі ў спачуванні ўдзельнікам узброенных фарміраванняў (Украінская паўстанчая армія, не склаўшыя зброю атрады польскай Арміі Краёвай і г.д.), таксама заможных сялян (да іх нярэдка адносілі тых, хто не далучаўся да калгасаў) і прадстаўнікоў рэлігійных меншасцей: сапраўдна-праваслаўных хрысціян, інакенцьеўцаў, адвентыстаў-рэфармістаў і Сведкаў Іеговы. Напрыклад, міністр дзяржбяспекі СССР Абакумаў у распараджэнні ад 19 лютага 1951 года пісаў аб планах выселіць з тэрыторыі Беларусі, Украіны, Малдавіі, Літвы, Латвіі і Эстоніі Сведкаў Іеговы і членаў іх сямей.<ref>Архіў Прэзідэнта РФ, Фонд 3, вопіс 58, дакум. 180, арк. 52-53.</ref> Гэтыя планы ажыццявіліся 11 сакавіка 1952 года падчас правядзення [[Аперацыя «Поўнач»|аперацыі «Поўнач»]]. У 1960—1980-я гг. аб’ектамі рэпрэсій у СССР былі дысідэнты (тыя, хто не згаджаўся з афіцыйнай палітыкай савецкага ўрада), прадстаўнікі рэлігійных меншасцей і святары традыцыйных рэлігій, а таксама індывідуальныя прадпрымальнікі (так званыя «фірмачы»), бо дзейнасць апошніх была забаронена ў Савецкім Саюзе. Рэпрэсіі звычайна прымалі форму абмежавання ў правах, высылкі з пэўнай мясцовасці альбо нават з СССР, турэмнага зняволення і ў некаторых выпадках расстрэлу. == Ацэнка маштабу рэпрэсій == [[Файл:Мікалай Максімец. Даведка аб рэабілітацыі. 1956.jpg|250px|міні|Даведка аб рэабілітацыі, выдадзеная сваякам архітэктара [[Мікалай Аляксандравіч Максімец|Мікалая Максімца]] ў 1956 годзе. М. Максімец памёр 15 красавіка 1956, паседжанне аб рэабілітацыі адбылося 14 жніўня таго ж года.]] Даследчык сталінскага перыяду гісторыі СССР А. В. Шубін, спасылаючыся на звесткі КДБ СССР, піша, што колькасць ахвяр сталінскага тэрору за 1930—1953 гг. склала крыху больш за 3,77 млн арыштаваных, з якіх 786098 чалавек былі расстраляны, а астатнія накіраваны ў лагеры<ref>''А. В. Шубин''. Сталин И. В. // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия (на компакт-диске), 2005{{ref-ru}}</ref>. Тэлеканал «Еўраньюс» 30 кастрычніка 2007 г. паведаміў, што, паводле інфармацыі праваабарончых арганізацый, у 1920—50-я гг. было асуджана 4 млн чал. па палітычных матывах, 800 тыс. з іх было асуджана да расстрэлу. 1,5 млн асуджаных былі рэабілітаваны (некаторыя пасмяротна) падчас хрушчоўскай «адлігі»<ref>Рэпартаж «Еўраньюс» аб святкаванні дня памяці ахвяр палітычных рэпрэсій у Расіі. 30 кастрычніка 2007 г.</ref>. Аднак гэта інфармацыя не ўлічвае тых, хто рана памёр пасля доўгатэрміновага турэмнага альбо лагернага зняволення ці перасялення ў мясцовасць з горшым кліматам і ўмовамі жыцця, хто скончыў жыццё самагубствам па прычыне ціску і цкавання, хто быў тайна забіты агентамі спецслужбаў. Таксама гэтыя лічбы не ўключаюць тых, хто быў арыштаваны і зняволены ці расстраляны ў выніку рэпрэсій у пост-сталінскі перыяд гісторыі СССР. Да таго ж цяжка вызначыць адназначна, хто быў ахвярай палітычных рэпрэсій, а хто — пакараным злачынцам. Таму падлічыць дакладную колькасць ахвяр рэпрэсій практычна не ўяўляецца магчымым. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Нікалас Вакар. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/vakar/вакар_н._ліквідацыя_беларускага_нацыяналізму.html Ліквідацыя беларускага нацыяналізму] // Спадчына, 1992, № 6. С. 12-20. * Юрый Грыбоўскі. [https://web.archive.org/web/20200203170433/http://jivebelarus.net/history/new-history/soviet-repressions-in-western-belarus-at-1939-1941-years.html Савецкія рэпрэсіі ў Заходняй Беларусі (кастрычнік 1939 — чэрвень 1941 гг.)] // Homo Liber, 2007. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў СССР| ]] 269z13gn0hl43zpfzpdcgsw463y5t28 0 17848 5131567 5090563 2026-04-24T13:20:42Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131567 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Адамовіч}} {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = Антон Адамовіч. 1920-я гг.jpg |Шырыня = 200px |Подпіс = Антон Адамовіч. 1920-я гг. |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[літаратуразнаўства]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = }} '''Антон Яўстаф’евіч Адамовіч''' ({{ДН|26|6|1909}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|12|6|1998}}, [[ЗША]]; Псеўданімы: ''Альгердзіч Г.'', ''Бірыч В.'', ''Забранскі Д.'', ''Недасек Н.'', ''Склют Р.'', ''Юстапчык С.''; Крыптанімы: ''А.Ан.'') — беларускі літаратуразнавец, гісторык, публіцыст, празаік, доктар філалогіі. Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]. == Біяграфія == [[Файл:Антон Адамовіч з бацькамі. 1930-я гг..jpg|міні|злева|Антон Адамовіч з бацькамі. 1930-я гг.]] [[Выява:Uzvyšša1928.jpg|злева|thumb|А. Адамовіч стаіць 3-ці злева]] У 1920-я пісаў пра творчасць сучасных яму беларускіх літаратараў, у тым ліку манаграфічнае даследаванне пра творчасць [[М. Гарэцкі|М. Гарэцкага]]. Першая друкаваная праца — рэцэнзія на зборнік [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|В. Маракова]] «Пялёсткі» («Чырвоны сейбіт», 1926). Уваходзіў у літаб’яднанне «[[літаб'яднанне Узвышша|Узвышша]]»<ref>Узгадваецца ў ліку сяброў у інфармацыйным дадатку. {{крыніцы/Віцьбіч Паўстанні}}.</ref>. Скончыў [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум]] (1928), пачаў вучыцца ў [[БДУ]]. 25.7.1930 арыштаваны па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» ({{далей|*}}: [[рэпрэсіі ў БССР]] ([[1929]]—[[1931]])). Пастановай Калегіі АДПУ СССР ад 10 красавіка 1931 г. высланы ў [[Глазаў]], у [[1934]] г. пераведзены ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]], дзе працаваў у навучальных установах. [[21 ліпеня]] [[1935]] г. тэрмін высылкі працягнулі яшчэ на 2 гады<ref>Илькевич, Н. Н. Адам Бабарека: арест — лагерь — смерть: Расправа со ссыльными белорусами в 1937—1938 гг.: Документальный очерк / Вступ. ст. Р. Ипатовой. — Смоленск: Посох, 1999. — 127 с. — С. 9. — ISBN 5-87331-009-2.</ref>. Не выключана, што шок ад падаўжэння тэрміну высылкі быў для Адамовіча настолькі моцны, што ён падахвоціўся супрацоўнічаць з «органамі». Яго першая інфармацыйная запіска для НКВД пра настроі ў асяроддзі высланых «[[нацдэм]]аў», была напісана [[25 снежня|25]] — [[26 снежня]] [[1935]] г. Што Адамовіч мучыўся ў высылцы ад дэпрэсіі, пацвердзіў падчас допыту ад 13 жніўня 1937 г. Генадзь Багдановіч: {{цытата|Падобную да гэтай размову я меў са ссыльным Адамовіч[ам] А. Я., які ў ў гутарцы са мною шкадаваў пра сваю маладосць. Я адказаў на гэта Адамовічу, што маё становішча сапраўды дрэннае, а Вам[,] маладзёнам[,] з гэтага паднагляднага становішча трэба выходзіць з тым, каб ільга было працаваць і жыць...}}<ref>Илькевич, Н. Н. Адам Бабарека… — С. 15.</ref> Арыштоўваўся зноў 25(?).6.1937{{дата?}}. Вызвалены [[3 ліпеня]] [[1938]] г., вярнуўся ў Мінск. Скончыў [[БДУ]], працаваў настаўнікам у сярэдняй школе. [[Файл:Антон Адамовіч у высылцы. 1931 г.jpg|thumb|Антон Адамовіч у высылцы. 1931]] У час [[2СВ|2-й сусветнай вайны]] заставаўся ў [[Мінск]]у. З ліпеня 1941 — адзін з арганізатараў выдання шэрагу беларускіх газет, часопісаў, кніг. Узначаліў выдавецкі аддзел, створаны пры Мінскай гарадской управе для арганізацыі выпуску газет. Адначасова з’яўляўся галоўным рэдактарам Краявога выдавецтва «Менск», кіраваў [[Беларускае навуковае таварыства (1942)|Беларускім навуковым таварыствам]], працаваў у [[Менская газэта|«Менскай (Беларускай) газэце»]]. Быў членам Галоўнай рады [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]<ref>Туронак. Беларуская кніга…</ref>, выконваў абавязкі рэферэнта па справах прэсы і прапаганды [[Генеральны камісарыят «Беларусь»|Генеральнага камісарыята Беларусі]]<ref name="Шм"/>. У канцы 1943 пераехаў у [[Германія|Германію]]. Працаваў у газеце [[Раніца (газета, 1939)|«Раніца»]] (Берлін). У лагеры для перамешчаных асоб выдаваў газету «[[Ведамкі]]», «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]», часопісы «[[Конадні]]» і «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]». Па вайне працаваў у [[Беларуская гімназія імя Я. Купалы|Беларускай гімназіі імя Я. Купалы]] ў [[Рэгенсбург]]у<ref name="Шм">{{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}}</ref>. Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]].<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = Сяргей Ёрш|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> Напісаў рэцэнзіі на рукапіс кнігі [[Н. Арсеннева]]й «Сягоння» (1944), паэму [[Л. Случанін]]а «Рагнеда» (1944), зборнік А. Салаўя «Звіняць званы Святой Сафіі» (1947) і інш. Аўтар грунтоўных прадмоў да эмігранцкіх выданняў [[У. Дубоўка|У. Дубоўкі]] («Credo», 1949), [[Я. Колас]]а («[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]», 1952), [[У. Жылка|У. Жылкі]] («Творы. Да 20-годдзя ўгодкаў смерці», 1953), А. Мрыя («Запіскі Самсона Самасуя», 1953), [[Л. Калюга|Л. Калюгі]] («Нядоля Заблоцкіх», 1953), [[Я. Купала|Я. Купалы]] («Раскіданае гняздо» і «Тутэйшыя», 1953), [[М. Кавыль|М. Кавыля]] («Пад зорамі белымі», 1955), [[Я. Юхнавец|Я. Юхнаўца]] («Шорах моўкнасці», 1955), [[М. Сяднёў|М. Сяднёва]] («Ля ціхай брамы», 1955). Падрыхтаваў шэраг г.зв. угодкавых артыкулаў — «Каб так любілі Беларусь» (Да 15-х угодкаў смерці П. Труса), «Usievalod Ihnatouski» (Да 65-годдзя з дня нараджэння У. Ігнатоўскага), «Паўлюк Трус» (Да 25-х угодкаў смерці і 50-х угодкаў народзінаў), «Дзесятая гадавіна смерці Кузьмы Чорнага», «30-я ўгодкі заснавання „Узвышша“», «Юбілейны год: „Наша доля“, „Наша ніва“» (1956), «Да 40-годдзя савецкае літаратуры» (1956), «З нагоды 30-х угодкаў дзейнасці Рыгора Крушыны» (1957), «Да 40-годдзя Купалавага антыбальшавізму» і «Некатарыя Купалавы балады 1918 г.» (1958), «Пяцьдзесят гадоў беларускага адраджэння» (1959), «На ўгодкі Слуцкае бітвы» (1959) і інш. Надрукаваў шэраг антыбальшавіцкіх рэфератаў, артыкулаў, кніг — «Яны зноў на Беларускай зямлі» (1944), «Арыентацтва — хвароба беларуская» (1944), «Очерки истории большевизма в Белоруссии» (1954), «Саветызацыя беларускай літаратуры» (1955), «Пантэон пісьменнікаў БССР» (1959). У газеце «Бацькаўшчына» апублікаваў манаграфію «Званар Адраджэння — Вацлаў Ластоўскі» (1954). Нацыянальнай ідэяй прасякнуты такія празаічныя творы Антона Адамовіча., як «Афрадыта ОСТ», «Каханы горад» і інш. З 1960 жыў у [[ЗША]]. Тады ж стаў адным з кіраўнікоў [[радыё Свабода|радыёстанцыі «Свабода»]]. Працягваў пісаць гісторыка-літаратурныя і крытычныя артыкулы: «Алесь Гарун: жыццё і творы» (1961), «Лірнік краіны ветлай (З успамінаў пра Міколу Равенскага)» (1961), «70-годдзе Максіма Гарэцкага» (1963), «Да пытання пра месца Францішака Багушэвіча ў гісторыі беларускай літаратуры» (1964—1965), «Да ўгодкаў Цёткі…» (1966), «Аспекты <…> творчасці Наталлі Арсеневай» (1971), «90 год Купалы й Коласа» (1972), «Успаміны <…> памяці Лявона Савёнка» (1974), «Успаміны пра Уладзіміра Дубоўку» (1976), «Наталля Арсеннева» (1979) і шмат іншых. Антона Адамовіча — аўтар шматлікіх прац па гісторыі, эканоміцы, культуры Беларусі, вывучэнне яго творчай спадчыны (каля 250 прац, у тым ліку на англійскай, нямецкай і рускай мовах) яшчэ наперадзе. Адзін з заснавальнікаў [[БІНІМ]]<ref name="Шм"/>. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|Беларусіх могілках у Іст-Брансуіку]], [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]<ref name="РАДАЎНІЦА">[http://www.svaboda.org/a/24853139.html РАДАЎНІЦА НА ЧУЖЫНЕ]</ref>. == Творы == * Максім Гарэцкі: (Спробы манаграфіі аб творчасці) // Узвышша. 1928, № 1—6; * Большевизм на путях установления контроля над Белоруссией. Мюнхен, 1954; * Якуб Колас у супраціве саветызацыі: доследы і матэрыялы. Мюнхен, 1955; * Большевизм в революционном движении в Белоруссии: Исследования и материалы. Мюнхен, 1956; * Супраціўленне саветызацыі ў беларускай літаратуры. Мюнхен, 1956, (англ. пераклад 1958); * Як дух змагання Беларусі (да 100-х угодкаў нараджэння Івана Луцкевіча) (1981); * Да гісторыі беларускае літаратуры (выд. 2005). Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва (БІНІМ) у 2003 годзе ў серыі «Беларускія пісьменнікі і паэты» выпусціў з друку новы том: «Антон Адамовіч. Творы». На 800 старонках — невядомыя працы, новыя пераклады, архіўныя дакументы. Змест збору твораў улучае найбольш важныя для асэнсавання творчасці навукоўца працы Антона Адамовіча: «Паўлюк Трус», «Супраціў саветызацыі ў беларускай літаратуры», «Так пяяў Салавей». Упершыню друкуюцца дзве Адамовічавы аўтабіяграфіі 1935 і 1941 гадоў. Том дапаўняе нарыс укладальніка кнігі Лявона Юрэвіча. У кнізе ўпершыню друкуюцца некалькі фотаздымкаў са збораў БІНІМу і прыватных архіваў. {{зноскі}} == Літаратура == * Пастанова беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша» аб палітычных памылках у літаратурна-публіцыстычнай творчасці // Узвышша. 1930, № 1 * Куніцкі, С. Крытычныя артыкулы Антона Адамовіча як адлюстраванне буржуазнай нацыянал-дэмакратычнай ідэалогіі // Полымя. — 1931. — № 2. — С. 128—147. * Мальдзіс А. Адамовіч Антон // БП, т. 1 * Маракоў Л. Антон Адамовіч // Голас Радзімы. 1999, 13—20 мая. * {{крыніцы/Туронак 2002}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} == Спасылкі == {{Commons|Anton Adamovič}} * [https://www.svaboda.org/a/30018660.html 20 фактаў пра аднаго з самых неадназначных беларускіх крытыкаў ХХ стагодзьдзя] // сайт «Радыё Свабода» 20 чэрвеня 2019 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Антон Яўстаф’евіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Германію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] 466ij2t4tcwqlypy0m04rlqy1bscks3 0 18762 5131559 5076718 2026-04-24T13:17:34Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131559 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Фота = Sjadnjow1.jpg }} '''Масей Сяднёў''', поўнае імя '''Майсей Ларывонавіч Сяднёў''' ({{ДН|1|9|1913|19|8}}, [[Мокрае|в. Мокрае]], [[Клімавіцкі павет]] — {{ДС|5|2|2001}}, {{МС|Глен-Коўв||}} , [[ЗША]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Мсціслаўскі педтэхнікум|Мсціслаўскім педтэхнікуме]] (1930—1931), [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]] (4 курсы ў 1933—1936, не скончыў з-за арышту). Арыштаваны 21.10.1936 годзе, абвінавачаны ў [[нацдэм]]аўшчыне і распаўсюдзе «''упадніцкіх твораў [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]] і „Матчынага дару“ [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]]''»<ref name="zbsb.org">[https://zbsb.org/news/persons/1010/ zbsb.org]</ref>. Высланы на [[Калыма|Калыму]]. У чэрвені 1941 года прывезены ў Мінск на перагляд справы, з набліжэннем нямецкай арміі быў адпушчаны канвоем каля [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]]<ref>Маракоў…</ref>. У час нямецкай акупацыі жыў у бацькоў, працаваў на гаспадарцы. У кастрычніку 1943 года выехаў у [[Беласток]]<ref>У сувязі з набліжэннем Савецкай Арміі.</ref>, Працаваў [[карэктар, друк|карэктарам]] у рэдакцыі газеты «[[Новая дарога]]» (Беласток, 1943—1944), якая выдавалася пры [[Беларускі камітэт (Беласток)|Беларускім камітэце]], сябраваў з [[Хведар Ілляшэвіч|Хведарам Ілляшэвічам]]. У 1944 годзе выехаў у [[Берлін]], жыў у амерыканскай і англійскай зонах акупацыі Германіі. Сябра Замежнага сектару [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]].<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> Пасля вайны быў настаўнікам у [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|беларускай гімназіі]] ў [[Міхельсдорф]]е. З 1950 года жыў у [[ЗША]], каля 10 гадоў працаваў на металаапрацоўчай фабрыцы, выкладаў рускую мову ў [[Індыянскі ўніверсітэт|Індыянскім універсітэце]] (1960-1967). Жыў у Глен-Коўв. Рэабілітаваны 22.1.1992 года. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Саўт-Рывер)|Беларускіх могілках]] [[Саўт-Рывер]]а (Нью-Джэрсі, ЗША). == Творчасць == Друкаваўся з 1933 года, у часопісах «Полымя», «Беларуская работніца і сялянка», газетах «Савецкая Беларусь», «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена». У час нямецкай акупацыі ў [[Беласток]]у падрыхтаваў зборнік вершаў «Ад сына твайго, Беларусь»<ref>Зборнік [[набор, друк|набраны]] ў [[Кёнігсберг]]у, згарэў там у час пажару.</ref> і кнігу «Ахвяры бальшавізму». Перажытае ў турмах і лагерах, успаміны пра свабоду і няволю, туга па радзіме, вайна і чужына, філасафічнасць, лірызм выявіліся ў зборніках паэзіі «У акіяне ночы», «На край святла», «Спадзяванні», «Цень Янкі Купалы» (усе 1947), «Ля ціхай брамы» (1955), «Патушаныя зоры» (1975), «Ачышчэнне агнём» (1985), «А часу больш, чым вечнасць» (1989). Напісаў раманы «Раман Корзюк» (1985), «І той дзень надышоў» (1987), зборнік вершаў «Патушаныя зоры» (1992), успаміны «Масеева кніга» (1995). На беларускую мову пераклаў санеты [[Мікеланджэла Буанароці|Мікеланджэла]], некаторыя творы І. В. Гётэ, [[Г. Гейнэ]], Р. М. Рыльке ды інш. Масей Сяднёў імкнуўся ўвесці ў беларускую паэзію тэмы, звязаныя з традыцыямі сусветнага мастацтва, вобразамі класічнай паэзіі. Паказваючы свет у вобразах нябеснай і зямной красы, ён імкнуўся раскрыць высокую духоўнасць свайго героя праз чыстую, узвышаную лірыку. Звычайна асноўная сутнасць, галоўная ідэя такіх вершаў выказваецца ў апошніх 2-3 радках — гэта т.зв. гейнаўская пуанта, пра якую гаварыў, аналізуючы творчасць Сяднёва, украінскі літаратуразнавец Юры Шэрах. Побач з інтуітыўным пачаткам у вершах ёсць і тое, за што ўкраінскі паэт Яр Славутыч назваў Сяднёва паэтам думкі. «''Пранікненне ў таямнічасць прыроды Беларусі''», — адзначаў прафесар Мюнхенскага ўніверсітэта Бойка-Блахін, — «''эротыка, напоўненая ідэалістычнымі тонамі, рэфлексія, упрыгожаная ціхай засмучонасцю над недасканаласцю чалавека, — матывы паэзіі М.Сяднёва''». І ўсё ж пры багатай разнастайнасці тэм, матываў, лірычных вобразаў праз яго творчасць праходзіць адна нязменная тэма — Бацькаўшчына, маці, мова, прызначэнне паэта<ref name="zbsb.org"/>. == Бібліяграфія == * Ахвяры бальшавізму: (Зборнік успамінаў і артыкулаў). Беласток, 1944; * На краю святла: Паэма. Б.м. [Міхельсдорф], 1947; * Спадзяванні: Вершы. Рэгенсбург, б. г. [1947]; * У акіяне ночы: (Вершы, паэмы). Мюнхен, 1947; * Цень Янкі Купалы: Паэма. Ватэнштэт, 1947; * Ля ціхай брамы: Вершы. Нью-Ёрк, 1955; * Патушаныя зоры. Нью-Ёрк; Мюнхен, 1975; * Раман Корзюк. Нью-Ёрк; Мюнхен, 1985; * Ачышчэнне агнём. Нью-Ёрк, 1985; * І той дзень надышоў: Раман з часоў другой сусветнай вайны. Нью-Ёрк, 1987; * Патушаныя зоры. Мн., 1992; * Масеева кніга. Мн., 1994. * {{кніга|аўтар =Масей Сяднёў|загаловак =Выбраныя творы|месца =Мн . |выдавецтва=Кнігазбор|год =2014|старонак =603|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1. Мастацкая літаратура|isbn =978-985-7089-32-1|тыраж =1000}} == Вобраз у мастацтве == Майсей Сяднёў — прататып сына Дзяніса Зазыбы ў рамане [[Іван Чыгрынаў|Івана Чыгрынава]] «Плач перапёлкі». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сяднёў Масей (Майсей) Ларывонавіч||462}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сяднёў Масей (Майсей) Ларывонавіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|335}} * {{крыніцы/Туронак 2002}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка Б.]]'' Сняцца сны аб Беларусі… — Мн., 1990. * ''[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л.]]'' «Мне песня дадзена для мукі…» // Культура беларускага замежжа. Мн., 1993. * ''Савік Л.'' Я прыду з далёкае чужыны // Савік Л. Пакліканыя. Літаратура беларускага замежжа. Мн., 2001. * ''[[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Юрэвіч Л.]]'' Літаратурны рух на эміграцыі. - Мн., 2002. * {{Кніга|загаловак =«Масей Сяднёў: Pro et Contra»|адказны =ўкладальнік Лявон Юрэвіч|месца =Мн .|выдавецтва =[[Кнігазбор]]|год =2018 |старонак =144 |серыя =«Бібліятэка Бацькаўшчыны»​, кн. 36 |isbn =978-985-7180-91-2|тыраж=100}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|Масей Сяднёў|523—524}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/30140918.html Першы беларускі пісьменьнік, якога намінавалі на Нобэлеўскую прэмію. 20 фактаў пра Масея Сяднёва] // svaboda.org 1 верасня 2019 * [http://www.mycity.by/proekty/istoriya-i-kultura/item/5966-majsej-syadnjo-100-god Майсей Сяднёў. 100 год] // на сайце Mycity.by 30 снежня 2015 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сяднёў Масей}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рыверы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] g6a3ee2godiqpbpwlcl7gmpqurzi57s 0 18918 5131948 4552275 2026-04-25T09:44:34Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, пунктуацыя, дапаўненне 5131948 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Самарская вобласць''' — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], размешчаны на ўсходзе [[еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі краіны]] ў сярэднім цячэнні ракі [[Волга|Волгі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Самара]]. Створана 14 мая 1928 года. Насельніцтва — 3 189 тыс. чалавек (2006), з якіх у гарадах жыве 80,3 %. Нацыянальны склад: [[рускія]] — 84,9 %, [[татары]] — 4,0 %, [[чувашы]] — 3,2 %, [[мардва]] — 2,7 %, [[украінцы]] — 1,9 % і іншыя. Падзяляецца на 27 раёнаў. Найбуйнейшыя гарады: [[Самара]], [[Тальяці]], [[Сызрань]], [[Навакуйбышаўск]]. == Вядомыя асобы == * [[Фёдар Трафімавіч Афанасьеў]] (1923—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Аляксандр Мітрафанавіч Бондараў]] * [[Пётр Андрэевіч Арацкаў]] (1900—?) — эканаміст, [[кандыдат эканамічных навук]] (1952), [[дацэнт]] (1954). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.adm.samara.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050212081734/http://www.adm.samara.ru/ |date=12 лютага 2005 }} {{Самарская вобласць}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Самарская вобласць| ]] alkr7qr4sqi4nmvu9588qix5oomcl35 14 19402 5131590 3337741 2026-04-24T13:59:11Z IP781584110 134977 афармленне 5131590 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Ваяводы Вялікага Княства Літоўскага|Віленскія]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Віленскага ваяводства]] h34ysxzo6juemul79lm4osau7mm9xbk 0 21081 5131984 4469166 2026-04-25T10:59:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Ян Длугаш]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5131984 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} [[Выява:Jan Dlugosz.jpg|thumb|Ян Длугаш]] '''Ян Длу́гаш''' ({{lang-pl|Jan Długosz}}; {{ДН|||1415}} — {{ДС|||1480}}) — польскі гісторык, аўтар 12-томнай «Гісторыі Польшчы» (напісана ў 1460-1480-я г., надрукавана ў пач. 18 ст.). Заснавальнік польскай гістарыяграфічнай традыцыі, стварыў сваёй працай аснову для польскай гістарыяграфіі 16 ст., але яго «Гісторыя» мае вялікае значэнне і для ўсяе славянскай гістарыяграфіі. Ён быў першым ва Усходняй Еўропе, хто паказаў гісторыю славянскіх краін на агульным фоне сусветнай гісторыі, і раней за іншых зразумеў значэнне гістарычных крыніц і выкарыстаў іх у сваёй працы. {{змест злева}} == Русь == Заснаваў гістарыяграфічную традыцыю разумення назвы «Русь». Ён лічыў, што «Русь» — гэта землі, населеныя рускімі (найперш, [[Галіцка-Валынская Русь]] і [[Чырвоная Русь]]). Рускімі Длугаш лічыў таксама жыхароў паўночна-ўсходніх і паўднёвых раёнаў [[ВКЛ]], якія падтрымалі Свідрыгайлу падчас [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|феадальнай вайны 1430-х гг.]], насельніцтва [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] і [[Полаччына|Полаччыны]]; Ноўгарад быў ім названы «самай велізарнай і багатай з земляў Русі». Аднак, жыхары паўночна-ўсходняй Русі не былі ўключаны Длугашам у лік «рускіх», а населеныя імі землі ён называў «зямля масквічоў, маскавітаў, Масковія». == «Гісторыя Польшчы» == «Гісторыя Польшчы» была самым папулярным сярод тагачасных гісторыкаў даследаваннем, але надрукавалі яе толькі ў пач. 18 ст., бо Длугаш даў вельмі смелыя характарыстыкі каралям, буйным магнатам і іерархам каталіцкай царквы. === Гісторыя ВКЛ === У «Гісторыі» Длугаш раскрыў і гісторыю [[ВКЛ]], асабліва ў перыяды збліжэння з Польшчай. Аўтар паказаў сваё адмоўнае стаўленне да [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] — лічыў, што «''справядлівы Бог пакараў палякаў каралямі, якія больш клапаціліся пра Літву, чым пра Польшчу''». У «Гісторыі» апісаная і барацьба [[Кейстут]]а і [[Карыбут]]а, [[Вітаўт]]а і [[Ягайла|Ягайлы]], [[Скіргайла|Скіргайлы]] і [[Вітаўт]]а, уключэнне Смаленска ў склад ВКЛ, шмат увагі аддана няўдалай [[каранацыя Вітаўта|каранацыі Вітаўта]], міжнародным адносінам, барацьбе супраць татараў. Длугаш трымаўся рэспубліканска-арыстакратычнай тэорыі паходжання літоўскай знаці — ад [[Пампей|Пампея]], праціўніка [[Цэзар]]а. Лічыцца<ref>Пд. Белазаровіч.</ref>, што ў цэлым Длугаш разглядаў гісторыю ВКЛ дастаткова павярхоўна. Так, [[грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскую вайну Вітаўта і Ягайлы]] ён тлумачыў іх асабістым процістаяннем. == Жыццё == Паходзіў са шляхецкай сям'і, вучыўся на філасофскім факультэце Кракаўскага ўніверсітэта (1428—1431). Падарожнічаў па Аўстрыі, Венгрыі, Італіі і Палесціне, сустракаўся з гуманістам і географам [[Мікалай Кузанскі|Мікалаем Кузанскім]], цікавіўся творамі рымскіх аўтараў і тэндэнцыямі італьянскага гуманізму. Працу над «Гісторыяй Польшчы». пачаў пад уплывам кракаўскага біскупа [[Збігнеў Алясніцкі|Збігнева Алясніцкага]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Белазаровіч Гістарыяграфія}}. — С. 36, 37. * ''Ян Длугош''. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/dlugosz_gr/Ян_Длугош._Грюнвальдская_битва.html Грюнвальдская битва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120201205844/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/dlugosz_gr/%D0%AF%D0%BD_%D0%94%D0%BB%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%88._%D0%93%D1%80%D1%8E%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0.html |date=1 лютага 2012 }}. — М.: Изд. АН СССР, 1962; — СПб.: Наука, 2007. == Спасылкі == * https://dlugosz.polona.pl/pl {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Длугаш Ян}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Ян Длугаш]] cxzropu1h0s47zvmnbws2b2brwckspq 0 23416 5131640 5114063 2026-04-24T15:51:54Z Aliaksei Lastouski 75892 дадаў інфармацыю пра места хросту 5131640 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Багушэвіч}} {{Пісьменнік}} '''Франці́шак Бенеды́кт Казімі́равіч Багушэ́віч''' ({{lang-be-latin|Francišak Benedykt Bahuševič|1}}, {{lang-pl|Franciszek Benedykt Bohuszewicz}}; {{ДН|21|3|1840|9}}, [[фальварак]] [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]], [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская губерня]] — {{ДС|28|4|1900|15}}, фальварак [[Кушляны]], [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]], [[Віленская губерня]]) — [[Беларусь|беларускі]] грамадскі дзеяч, паэт, празаік, публіцыст і перакладчык, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Адзін з пачынальнікаў новай [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], яе класік. Літаратурная творчасць і грамадская дзейнасць Францішка Багушэвіча стала падмуркам ідэалогіі беларускага [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку {{nobr|XX ст.}} Найбольш вядомы беларускамоўнымі паэтычнымі зборнікамі «[[Дудка беларуская]]», «[[Смык беларускі]]» і прадмовамі да іх. Пісаў і друкаваўся толькі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Ствараў вершы таксама па-польску, на польскай мове ўся публіцыстычная спадчына. == Імя і псеўданімы == Карыстаўся псеўданімамі: ''Мацей Бурачок'', ''Сымон Рэўка з-пад Барысава'' (тагачаснай [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]: ''Maciej Buraczok'', ''Szymon Reŭka z pad Barysowa''), у польскамоўнай публіцыстыцы выкарыстоўваў псеўданімы: ''Huszicz'', ''Ten'', ''Tamten'', ''Demos'' і інш. Сваім іменем у беларускіх вершах падпісваўся лацінкай як ''Franciś Bohuszewicz''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/Kouna|title=Kouna — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2025-12-13}}</ref>. У беларускіх перавыданнях і публікацыях першай паловы XX стагоддзя сустракаюцца беларусізаваныя формы імя: ''Франціш Багушэвіч'', ''Пранціш Багушэвіч'' (тагачаснай лацінкай: ''Franciš Bahušewič'', ''Pranciš Bahušewič'', пазней таксама ''Bahuševič''). == Паходжанне == [[Выява:Belarus-Kushlany.jpg|thumb|left|[[Сядзібна-паркавы комплекс Багушэвічаў|Дом-музей]] у [[Кушляны|Кушлянах]]]] Францішак Багушэвіч нарадзіўся ў [[фальварак|фальварку]] [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]], каля [[Вільня|Вільні]] (цяпер [[Віленскі раён]] [[Літва|Літвы]]) у сям’і выхадцаў з дробнай [[шляхта|шляхты]] Казіміра і Канстанцыі (у дзявоцтве — Галаўня) Багушэвічаў. Доўгі час лічылася, што двор гэты арандаваўся бацькам паэта. Але Свіраны належалі Галаўням, з роду якіх паходзіла маці, Канстанцыя. Яна і паехала да сваіх бацькоў і дзядоў перад нараджэннем сына (першым быў сын Уладзіслаў-Антон, старэйшы за Францішка на чатыры гады)<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 373 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Быў ахрышчоны ў [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёле ў суседнім мястэчку Рукойні]]. У перыяд паміж 1841 і 1846 гадамі сям’я перабралася ў спадчынны маёнтак [[Кушляны]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]], які належаў Багушэвічам з сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Паводле купчай, запісанай у актавыя гродскія кнігі Ашмян 13 сакавіка 1749 года, продак паэта Антон Багушэвіч за 450 польскіх злотых «''набыў маёнтак Кушляны або Мігуцяны''» з сялянамі ад [[Кунцэвічы (род)|Кунцэвічаў]]. Перш чым прапісацца на [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмяншчыне]], род Багушэвічаў на пачатку XVIII ст. абжываўся ў [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]]. Паводле архіўных матэрыялаў, 7 чэрвеня 1729 года Міхал Савіцкі падпісаў дарчую, згодна з якой маёнтак Шкірлава або Бароўшчына з вёскамі Хвашчаны і Мышкавічы (разам з сялянамі) у Полацкім ваяводстве падараваў швагру свайму Юрыю Аўгусцінаву Багушэвічу і яго сыну Казіміру, а іншых яго сыноў Антона і Франца Багушэвіча «''грашыма адарыў''». Продкі Францішка Багушэвіча перабіваліся не толькі з зямельнага арандатарства, але служылі і ў войску (прадзед Казімір у 1783 годзе атрымаў чын [[Ротмістр|ротмістра]] Ашмянскага павета, Аляксандр стаў ротмістрам Літоўскай кавалерыі). Бацька ж паэта жыў выключна з зямлі і паводле «ўводнага акта» ад 1 ліпеня 1837 года стаў валодаць маёнткам [[Кушляны]] з 34 сялянскімі [[Рэвізская душа|душамі]]. Сваякі паэта яшчэ ў канцы XVIII ст. (паводле рэвізіі 1795) былі запісаны шляхтай [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], а ў 1830 і 1845 іх шляхецкія прывілеі пацвердзіў сенат геральдыі. Уладзіслаў-Антон (нар. 1835), Франц-Бенядзікт (нар. 1840), Валяр’ян-Язэп (нар. 1841) і Апалінар (нар. 1846), сыны Казіміра і Канстанцыі Багушэвічаў былі запісаны ў першую кнігу мясцовай геральдыі<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 374 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1863).jpg|міні|злева|Францішак Багушэвіч, 1863 г.]] Дзіцячыя гады пісьменніка прайшлі ў асяроддзі блізкім да сялянскага. Пачатковую адукацыю Францішак Багушэвіч атрымаў у [[Віленская гімназія|Віленскай гімназіі]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Богушевич Франтишек Бенедикт Казимирович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 66 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, якую скончыў 26 ліпеня 1861 года. Пасябраваў з [[Цітус Далеўскі|Цітусам Далеўскім]], [[Юльян Чарноўскі|Юллянам Чарноўскім]], Вінцэнтам Віткоўскім, Канстанты Далеўскім, [[Зыгмунт Мінейка|Зыгмунтам Мінейкам]], якія сталі пазней актыўнымі ўдзельнікамі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і аказалі ўплыў на станаўленне светапогляду Багушэвіча. У часе навучання асаблівую цікавасць выказваў да славянскіх моў, [[матэматыка|матэматыкі]] і заканадаўства. Яшчэ гімназістам Багушэвіч не застаўся абыякавым да гісторыі і культуры краю, усталяваў сувязі з музеем старажытнасцей у [[Вільня|Вільні]], перадаўшы туды ў 1865 годзе некалькі прадметаў краязнаўча-археалагічнага характару<ref>У спісе вучняў Віленскай гімназіі, няздольных уносіць устаноўленую за навучанне плату, прозвішча Францішка сустракаецца побач з імем яго малодшага брата Валяр’яна. У пастанове педагагічнай рады ад 17 чэрвеня 1861 года яго імя названа ў ліку чатырох лепшых выпускнікоў навучальнай установы. Паводле: {{кніга |аўтар = Багушэвіч Ф. |частка = |загаловак = Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 2001 |том = |старонкі = 6 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У тым жа годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] на фізіка-матэматычны факультэт<ref name="БС"/>, аднак праз 2 месяцы быў выключаны за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях<ref name="БС"/><ref>На знак пратэсту супраць новых універсітэцкіх правілаў, якія абмяжоўвалі правы навучэнцаў, студэнты, вярнуўшыся з летніх вакацый, адмовіліся прымаць матрыкулы (заліковыя кніжкі). Барацьба скончылася крывавай сутычкай на ўніверсітэцкім ганку 24 кастрычніка. 14 лістапада Багушэвіч скіраваў новую заяву на імя рэктара з просьбай звольніць яго з універсітэта з прычыны цяжкай хваробы і неспрыяльнага клімату.</ref>. Вярнуўся на радзіму, працаваў настаўнікам у вёсцы [[Доцішкі]]<ref>Гарады і вёскі Беларусі: энцыклапедыя. Т. 9. Гродзенская вобласць. Кн. 1 — Мн., 2015. С. 561.</ref>, [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] (цяпер — [[Воранаўскі раён]]) у школцы, адкрытай уладальнікам маёнтка Аляксандрам Звяровічам. Уступіў у мясцовае рэвалюцыйнае таварыства «пянтковічаў». Актыўны ўдзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], быў паранены ў баі ў [[Аўгустоўская пушча|Аўгустоўскіх лясах]]<ref name="БС" />. Яго бацька, сястра і брат Апалінар дапамагалі рэвалюцыянерам. Ратуючыся ад рэпрэсій, вымушаны быў хавацца, а потым пераехаў на Украіну. 7 мая 1865 года ён падаў заяву з просьбай аб навучанні ў {{нп3|Нежынскі юрыдычны ліцэй|Нежынскім юрыдычным ліцэі|ru|Нежинский юридический лицей}}<ref name="БС" />. Яго прашэнне аб вызваленні ад аплаты за навучанне не была задаволена «''з прычыны адсутнасці вакансій''». [[Ніжын|Нежын]] быў абраны Багушэвічам невыпадкова: у час яго вучобы тут працаваў старшым лектарам сваяк па маці Аляксандр Галаўня. Новаспечаны ліцэіст імкнуўся зарабляць на жыццё рэпетытарствам. [[Файл:Francišak Bahuševič, Mykhaylo Nosenko. Францішак Багушэвіч, Михайло Носенко (1876).jpg|міні|Францішак Багушэвіч (злева) з судовым прыставам Міхайлам Насенкам. Чарнігаў, 1876 г.]] Вучоба скончылася 26 ліпеня 1868 года. А 17 жніўня, калі Багушэвічу выпісвалі атэстат, ён ужо быў на службе ў [[Чарнігаў|Чарнігаве]], адкуль у 1869 годзе перавёўся ў [[Кралявецкі павет]] (цяпер [[Сумская вобласць]]) судовым следчым. Праз два гады (за гэты час ён папрацаваў у [[Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскім павеце]]) зноў быў у Чарнігаве<ref name="БС" />, але не затрымаўся надоўга, яшчэ раз змяніўшы месца працы: 21 ліпеня 1871 года загадам Міністэрства юстыцыі ён быў прызначаны судовым следчым у [[Гразявецкі павет]] [[Валагодская губерня|Валагодскай губерні]]. Праз год ён вяртаецца на Украіну, каб сем месяцаў папрацаваць старшым следчым [[Барзнянскі павет|Барзнянскага павета]] і перайсці на службу ў [[Канатоп]]<ref name="БС" />. У 1883 годзе каранацыя новага імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] суправаджалася шырокай амністыяй: тысячы паўстанцаў, у тым ліку Багушэвіч, вярнуліся на радзіму. 2 лютага 1884 года ён падаў прашэнне ў Нежынскі акруговы суд з просьбай звольніць са службы — фактычна, пайсці ў адстаўку. На той час ён быў уладальнікам [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава 3-й ступені]], [[Калежскі саветнік|калежскім саветнікам]]. Меў падарванае здароўе, не нажыў капіталу і пад старасць спрабаваў зарабляць прыватнай адвакацкай практыкай. 25 сакавіка Францішак Багушэвіч вяртаецца ў горад сваёй маладосці — Вільню<ref name="БС" />. Цяпер ужо не адзін, а з жонкай Габрыэляй з дому Шклёнікаў, мінчанкай, з якой узяў шлюб у 1874 годзе, меў дачку Канстанцыю (Туньку) і сына Тамаша Вільгельма<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 379 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Працаваў у судовай палаце. Асноўнымі кліентамі яго былі [[сялянства|сяляне]] і гарадская бедната. Пісаў артыкулы ў часопіс «{{нп3|Kraj|Kraj|ru|Kraj}}» («Край») [[польская мова|па-польску]]. Менавіта ў віленскі перыяд разгарнулася яго літаратурная і публіцыстычная дзейнасць. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (XIX).jpg|міні|злева|Францішак Багушэвіч.]] Пасля смерці варшаўскага сваяка Тадэвуша ў 1896 годзе, Багушэвіч атрымаў добрую спадчыну. Паэт здолеў разлічыцца з пазыкамі, адбудаваць нанова занядбаную бацькоўскую сядзібу ў Кушлянах. 20 мая 1898 года Францішак Багушэвіч напісаў заяву на фактычнае вызваленне ад абавязкаў прысяжнага паверанага пры Віленскім акруговым судзе. Ён кінуў службу ў царскім судзе, дзе наспеў востры канфлікт з некаторымі калегамі і начальствам, каб аддацца творчай працы<ref>{{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 389 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }}</ref>. Пасля звальнення жыў у [[Кушляны|Кушлянах]] (цяпер [[Смаргонскі раён]]), дзе і памёр. Пахаваны ў вёсцы [[Жупраны]] [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]]. == Творчасць == [[Выява:Auth-Bahuschevich.jpeg|thumb||Аўтограф верша Багушэвіча «Маліся, бабулька, да Бога»]] [[File:Dudka biełaruskaja — Vokladka.jpg|thumb|«Дудка беларуская» (арыгінал лацінкай: Dudka białaruskaja), 1891 г.]] Вытокі творчасці Францішка Багушэвіча ў грамадскім жыцці Беларусі, цесна звязаны з фальклорам, а таксама з лепшымі эстэтычнымі традыцыямі славянскай паэзіі.<ref>Александровіч С. Багушэвіч // БЭ. Т. 2. С. 211</ref> Першымі вядомымі паэтычнымі спробамі Францішка Багушэвіча лічаць знойдзеныя ў [[Львоў|Львове]] вершы на польскай мове: «Новы 1886 год», «Прывід надзеі», «Хто гэта?» («Nowy rok 1886», «Widmo nadziei», «Kto to?»), напісаныя ў 1885—1886 гадах. Верш «Nowy rok 1886» — узор [[Альбомная лірыка|альбомнай лірыкі]] сярэдняга гатунку; верш «Kto to?» ёсць палітычнай сатырай на аднаго з тагачасных дзяржаўных дзеячаў — магчыма [[Ота фон Бісмарк|Бісмарка]]. І толькі «Widmo nadziei» вылучаецца сваім настроем і ўзлётам духу, як філасофская спроба асэнсаваць высокія паняцці чалавечага быцця. У архіве [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] захаваўся аўтограф байкі Францішка Багушэвіча на беларускай мове «Воўк, ягня, авечка» (паводле зместу, 1886). Відаць, польскамоўныя спробы паэта не на шмат апярэджвалі беларускамоўныя<ref>Янушкевіч Я. Францішак Багушэвіч… С. 380</ref>. Першае вядомае публічнае выступленне Багушэвіча-літаратара адбылося 4 красавіка 1885 года на старонках польскага часопіса «Край» («Kraj»), што выдаваўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Віленскі карэспандэнт пісаў пра эканамічны крызіс, гаспадарчае жыццё і судовую практыку ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходніх губернях]] (цяперашняя тэрыторыя Беларусі, Літвы і Украіны). За сем гадоў (1885—1891) «Край» змясціў звыш паўсотні артыкулаў і нататак, якія дасылаў Францішак Багушэвіч, падпісваючы іх рознымі псеўданімамі: Huszicz (утворана ад скарачэння прозвішча), Ten, Tamten, Demos і інш. Яго віленскія допісы саркастычныя і балюча-праўдзівыя, статыстычна-інфармацыйныя і ярка публіцыстычныя. Выступленні Багушэвіча на старонках «Краю» ў канцы 1880-х гадоў спыніліся і амаль канчаткова перарваліся. Даследчык [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Язэп Янушкевіч]] лічыць, што супрацоўніцтва трэба разумець як нежаданне пісьменніка падтрымліваць згодніцкую палітыку, да якой схіляліся польскія ліберальныя дзеячы.<ref>''Янушкевіч Я.'' Францішак Багушэвіч… С. 381—382.</ref> [[Файл:Смык беларускі (1894).pdf|page=3|міні|злева|Першае выданне кнігі «Смык беларускі» (арыгінал лацінкай: [[wikisource:be:Смык беларускі (1894)|Smyk białaruski]]), 1894 г.]] Увосень 1891 года ў [[Кракаў|Кракаве]] выходзіць першы зборнік паэта «[[Дудка беларуская]]» пад псеўданімам ''Мацей Бурачок'', хоць яшчэ ў лісце ад 23 жніўня (4 верасня) 1891 года да Яна Карловіча Багушэвіч называў свой зборнік не як «Дудка беларуская», а «Жалейка»<ref>''Багушэвіч, Ф.'' Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты. — Мінск: Маст.літ., 1991. — С. 218.</ref>. Пры жыцці паэта пад псеўданімамі былі надрукаваны вершаваны зборнік «[[Смык беларускі]]» ([[Познань]], 1894) і апавяданне «[[Тралялёначка]]» ([[Кракаў]], 1892). Кнігі друкаваліся на тэрыторыі [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] (Кракаў) і [[Прусія|Прусіі]] (Познань), бо ў Расійскай імперыі быў забаронены друк па-беларуску лацінкай, таксама гэтыя кнігі паводле зместу не прайшлі б расійскую цэнзуру. На беларускія землі кнігі Багушэвіча траплялі кантрабандай. Лёс іншых твораў Багушэвіча — зборнікаў «Скрыпачка беларуская» і «Беларускія апавяданні Бурачка» дагэтуль нявысветлены. У некаторых некралогах па аўтару згадвалася, што кніжка паспела выйсці ў свет і нават з партрэтам аўтара, але ніводнага асобніка выдання дагэтуль не выяўлена. Польскі літаратар [[Люцыян Узембла]] ў адным са сваіх артыкулаў напісаў нават пра змест «Скрыпачкі»: ''«Складаюць яе выдатныя творы, напісаныя таленавіта: маналогі, байка, сялянская элегія, з’едлівая аповесць»''<ref name="ReferenceA">''Александровіч С.'' Пуцявіны роднага слова. Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя. — Мн. 1971.</ref>. У 1906 годзе выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» паведамляла на старонках «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]», што ў хуткім часе збіраецца выдаць «Скрыпачку», але ўрэшце, гэта так і не было зроблена. Пра тое, што рукапіс «Скрыпачкі» меў прафесар [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]], захавалася нямала сведчанняў, найбольш аўтарытэтнае сярод якіх — сведчанне яго асабістага знаёмага прафесара [[Міхаіл Мікалаевіч Піятуховіч|Міхаіла Піятуховіча]]. Пасля высылкі Эпімаха-Шыпілы ў пачатку 1930-х гадоў з [[Мінск|Менска]] ў [[Ленінград]], лёс рукапісу невядомы. Ва ўсялякім выпадку, у Беларускую акадэмію навук рукапіс не быў перададзены разам з яго бібліятэкай<ref>Аднак на думку Адама Мальдзіса, гэты экзэмпляр са збораў даваеннага Інстытута літаратуры АН БССР трапіў падчас вайны ў рукі беларускага дзеяча [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанціна Езавітава]]. «Скрыпачка» была выдадзена за мяжой з партрэтам аўтара і амаль цалкам перахоплена на граніцы падчас перапраўкі. Захаваўся толькі адзін асобнік. ''Мальдис А.'' Белорусские сокровиша за рубежом. Мн., 2009. С. 188.</ref>. Акрамя «Скрыпачкі беларускай», не дайшоў да нашых часоў таксама і зборнік «Беларускія апавяданні Бурачка», які за год да смерці паэта быў здадзены ў Віленскую губернскую друкарню. «Наша ніва» друкавала апавяданні менавіта з гэтага зборніка<ref>Адам Станкевіч. З Богам да Беларусі. Збор твораў. Вільня, 2008. С. 968.</ref>. Выступаючы ад імя ўсяго працоўнага [[беларусы|беларускага народа]], Францішак Багушэвіч быў пераважна ідэалагічным прадстаўніком [[сялянства]]. З сялянствам, а таксама з дэмакратычнай [[інтэлігенцыя]]й звязваў ён свае вызваленчыя ідэалы. Жывымі і яркімі паўсталі ў яго творах вобразы сялян Аліндаркі («Кепска будзе»), Петрука Пантрука («У судзе»), Ануфрыя Скірдзеля («Балада»), Мацея («Хрэсьбіны Мацюка») і інш. Сацыяльныя пытанні востра ставяцца ў вершах «Бог не роўна дзеле», «Не цурайся», «Ахвяра». Цыкл «Песні» (зборнік «Смык беларускі») — узор выкарыстання беларускай народнай песні і насычэння яе сацыяльным і філасофскім зместам. З болем чуючы, як «''звякаюць ланцугі на людцах''», са смуткам гледзячы на «''зямельку слязьмі залітую''», паэт верыў у час, калі «''перастанем плакаць мы над сваёй доляй''»<ref name="ReferenceA" />. Багатая і разнастайная яго спадчына ў жанравых адносінах: паэма («Кепска будзе!»), вершаванае апавяданне, блізкае формай да гутарак («У астрозе», «Быў у чысцы», «Свая зямля»), публіцыстычны маналог («Мая душа», «Дурны мужык, як варона»), філасофскі роздум («Праўда», «Думка»), верш-прысвячэнне («Яснавяльможнай пані Арэшчысе»), байка («Воўк і авечка»), сатыра («Праўдзівая гісторыя аб замучаным дукаце»), апрацоўка народнай казкі («Хцівец і скарб на святога Яна») і інш. Францішку Багушэвічу належаць і першыя ў беларускай літаратуры празаічныя творы. Апавяданні «Сведка», «Палясоўшчык», «Дзядзіна» зместам і формай звязаны з народнай гумарэскай; «Тралялёначка» бліжэй да літаратурнай традыцыі, тут увасоблена расслаенне беларускай вёскі, вясковыя багацеі, што прыйшлі на змену радавітым панам<ref name="ReferenceA" />. У творчасці Францішка Багушэвіча спалучаны гісторыка-філасофскае і мастацкае асэнсаванне лёсу беларускага народа, моцныя матывы нацыянальнага адраджэння. Палітычнае і грамадскае крэда паэта найбольш выразна выказана ў прадмове да зборніка «Дудка беларуская», дзе выкладзены погляды на беларускую мову як на мову «''нам ад Бога даную''», «''для нас святую''». Францішак Багушэвіч лічыў мову «''адзежай душы''», асновай існавання нацыі, заклікаў шанаваць родную мову, «''каб не ўмёрлі''». У прадмове акрэслены вехі гісторыі края з часу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у якім Беларусь была «''як тое зярно ў гарэху''», прыблізна вызначана яе тэрыторыя («''ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, дзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат іншых мястэчак і вёсак…''»).<ref>''Содаль У.'' Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч // ЭГБ у 6 т. Т. 1. Мн., 1993. С. 276.</ref> Светапогляд і ідэйныя перакананні адлюстроўвалі наспелыя патрэбы нацыянальнага адраджэння і развіцця народаў, пазбаўленых сваіх суверэнных правоў на самастойнае грамадскае і духоўна-культурнае існаванне, адбудову сваёй дзяржавы. У публіцыстычных прадмовах (напрыклад, да зборніка «Дудка беларуская») і праграмных вершах Францішка Багушэвіча выказаны асноватворныя прынцыпы ідэалогіі нацыянальнага вызвалення. Праблему мовы ён вылучае як асноўную праблему нацыянальнага жыцця, лічыў нацыянальную мову найважнейшай формай выяўлення духоўнасці народа, найбольш устойлівай, асноўнай прыкметай нацыі. Моцным было ідэйна-творчае ўздзеянне Францішка Багушэвіча на паслядоўнікаў. Яго спадчыну наследавалі ў сваёй творчай дзейнасці [[Адам Гурыновіч]], [[Алаіза Пашкевіч|Цётка]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Язэп Фларыянавіч Ціхінскі|Язэп Ціхінскі]] і іншыя. == Мова Багушэвіча == [[Файл:Dudka białaruskaja Macieja Buraczka.pdf|page=22|міні|Пачатак верша «[[wikisource:be:Дудка беларуская (1891)/Praŭda|Praŭda]]». Першае выданне «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» (1891), выдадзенай, як і ўсе пажыццёвыя выданні Багушэвіча, [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]].]] Багушэвіч пісаў і друкаваў свае творы [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]<ref>Беларускі літаратуразнавец доктар [[Павел Гіляравіч Каравайчык|Павел Каравайчык]] (псеўд. ''Павел Любецкі'') сцвярджаў, што паэт завяшчаў аддаць зборнік у друк толькі пры ўмове, што кніга будзе надрукавана лацінскімі літарамі (Павел Любецкий. О белорусском литературном языке. // Чырвоны шлях, 1918, № 7 — 8, С. 13.)</ref>. Цяпер яны выдаюцца [[кірыліца]]ю, таму сучасны чытач не бачыць усіх асаблівасцей пісьма Багушэвіча, спосабы перадачы паэтам беларускай фанетыкі лацінкай. Так, зваротная часціца цяперашняй літаратурнай мовы -''цца'' перадаецца як -''tca'' — ''zdajetca'', ''razlijetca'', ''śmiajetca'' (у рукапісах паэта часціца гэта паслядоўна пішацца -''cca'', але пры наборы «Дудкі беларускай» яе не стала). Мяккае беларускае ''в'' (''вясёлы, весела, вяселле'') у Багушэвіча цвёрдае — ''wasoły'', ''wasoła'', ''wasele''. Такое напісанне адпавядае гаворкам на радзіме паэта. З яго родных гаворак і форма ''miłości'' (''мілосьці''), ''radości'' (''радосьці''); дыялектныя канчаткі ў давальным і месным склонах у назоўнікаў першага скланення: ''awieczca'', ''na dudca'', ''pry darożce'', ''u chatce'', ''pa reczca''. У друкаваных лацінкаю творах амаль не перадаецца падаўжэнне зычных: ''hranie'', ''powitanie'', ''zboże'' (выключэнне — ''plamienniach'', ''zdarennie''). Пад уплывам [[польская мова|польскай мовы]] альбо дыялектаў Багушэвіч піша: ''afiara'' — сучаснае ''ахвяра'', ''afiarujuczy'' (''ахвяруючы''), ''fala'' (''хваля''); часам не перадае дзеканне: ''dwie'', ''dmie'' («Хрэсьбіны Мацюка»), ''razadmie'', ''ledwie'' («Сватаны»); непаслядоўна ўжывае [[Прыстаўны гук|прыстаўное]] w: ''u wastrozie'', ''nawuki'' — ''nauki'', ''wajczym''-''ajczym'' («Дурны мужык, як варона»). Больш-менш паслядоўна перадае Багушэвіч мяккасць зычных перад наступным зычным: ''aśminki'' (''асьмінкі''), ''imość'' (''імасць''), ''gości'' (''госьці''), адмоўе не як ня: ''niaznaisz'', ''niawiedaisz''. Лацінская графіка дазваляла Багушэвічу перадаваць [[Ґ|выбухное ґ]]: ''szmygnuŭ''. У мове пісьменніка пераважаюць нацыянальнае гукавое афармленне лексічных адзінак і структура фраз. Пры выкарыстанні слоў ён робіць раскрыццё гістарычна абумоўленых сэнсавых і гістарычных адценняў, дзякуючы якім яно становіцца першаэлементам літаратуры, ёмістай характаралагічнай дэталлю пры абмалёўцы пэўных з’яў рэчаіснасці, прадметаў, а таксама пры стварэнні вобразаў. Галоўны герой у літаратурнай спадчыне пісьменніка — селянін, і аўтар стылізаваў мову сваіх твораў пад мову апавядальніка селяніна, дасягаючы пры гэтым адзінства формы і зместу<ref>Шакун Л. М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1963. С. 233</ref>. Багушэвіч цалкам прытрымліваецца народнай эстэтыкі слова, імкнецца да максімальнай сэнсавай самастойнасці кожнай моўнай адзінкі. Напрыклад, некаторыя дзеясловы: Каб жыта '''ўдалося''' («Мая дудка»); Па судах '''агалеў''' («Як праўды шукаюць»); Унадзіўся надта ён [ураднік] '''лазіць''' па хатах («У судзе»). На народную словатворчасць зарыентаваны ў мове Багушэвіча афіксальныя і бязафіксныя ўтварэнні. Ён ужывае чыста фальклорныя, народна-паэтычныя формы слоў з суфіксамі суб’ектыўнай ацэнкі: Хмаркі цёмныя, мае братанькі // Вецер гоне вас без дарожанькі, // І нідзе ж для вас няма хатанькі..// адпачнеце аж у Божанькі («Хмаркі»). Словы з суфіксамі суб’ектыўнай ацэнкі сустракаюцца і ў празаічных творах (у апавяданні «Трылялёначка» — паненачка, сіротачка, кузынка, кузінятачка, дзіцятка, цяньклявенкая, драбнюсенькая і інш.). Лёгка ўпісваюцца ў агульную моўную палітру твораў Багушэвіча дзеяслоўныя ўтварэнні тыпу: ''закасіўся'', ''заараўся'': Да навукі ён не браўся // '''Закасіўся''', '''заараўся''' («Дурны мужык, як варона»); '''Пераеўся''' хлеб да крышкі («Кепска будзе»). Добра выкарыстоўвае гукапераймальныя дзеясловы-выклічнікі, якія абазначаюць імгненнае аднаразовае дзеянне: Калі дзверы '''«скрыпель»''', а я '''«шусць»''' праз людзей, // Ды на двор, ды ў карчму, да кабылы барздзей («У судзе»); Аж пан '''хап''' за рукі, '''трэсь''' мяне па твары («Скацінная апека»). Імкнучыся максімальна прыблізіць мову сваіх твораў да мовы селяніна, Багушэвіч шырока выкарыстоўвае прастамоўную лексіку з грубаватай эмацыянальнай афарбоўкай: А '''брахаў''' дык '''брахаў''' і сябе ўсё хваліў («У судзе»); '''Морду''' ''круце набок і за'' '''кудлы''' ''трасе'' («Быў у чысцы»). [[Выява:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1889).jpg|200px|left|thumb|Фотаздымак Багушэвіча 1889 г.]] Багата ў тэкстах Багушэвіча ўзята з фальклорнай спадчыны. Гэта традыцыйна-народныя эпітэты: ''Той'' '''куртаты''' ''зашчыт, як кадзіла, памог'' («У судзе»); ''А кума ж была'' '''праворна''' («Кепска будзе»); разгалінаваная сістэма метафар: ''Бедна ж мая хатка'' '''расселася''' ''з краю'' («Мая хата»); [Гора] ''улезла ў хату'' («Гора»); ''каб умеў'' '''кіраваць''' ''я пяром'' («Не цурайся»); метанімія і сінекдаха: Тут '''кажух''' і '''шынель''', і '''бурнос''', '''лапсардак''', // І '''сурдут''', і '''мундзір'''… («У судзе»). Францішак Багушэвіч часта карыстаўся параўнаннем. Амаль у кожны верш ці апавяданне ён увёў трапныя і арыгінальныя параўнанні. Сярод іх, як і ў фальклоры, пераважаюць гэтак званыя лакальныя адзінкі, пабудаваныя на супастаўленні са з’явамі і прадметамі навакольнага жыцця: ''Каб скакалі горы…''// '''Як паны на балі''' («Мая дудка»); ''Скрабуць шкуру нажом'', '''як на боты тавар''' («Быў у чысцы»). Бальшынёй параўнанняў пісьменнік падкрэсліваў сутнасць сацыяльнай вобразнай псіхалогіі. Паэт спачувае селяніну, які маркотны, '''як магіла''' («Кепска будзе»); ''цянюсенькі'', '''як той кнот''' («Бог не роўна дзеле»); паважае чалавека працы, што пры спрыяльных умовах гэтак жа, як і пан, кніжку б ''счыркаў'', '''як папар''' («не цурайся»). Гнеўную, сатырычную накіраванасць маюць аўтарскія параўнанні пры абмалёўцы пана, у якога ''рукі'', '''як падушкі''', // '''Як кісель''' ''дрыжыць жывот ''(«Бог не роўна дзеле»), кашуля…// '''як той снег, як папер''' («Не цурайся»). Багушэвіч выкарыстоўвае менавіта такія параўнальныя звароты, якія ў цесным узаемадзеянні з іншымі моўнымі сродкамі набываюць дадатковыя сэнсавыя адценні. Шырока прадстаўлены ў творах Багушэвіча фразеалагізмы. Пераважаюць агульнавядомыя ўстойлівыя словазлучэнні з ярка выражаным прастамоўным адценнем: ''У сведкі ўлезці'', '''ні села — ні пала''' («Як праўды шукаюць»); ''Зборшчык, як дым той'', '''лезе ў вочы''' («Балада»). Часам у творы арганічна ўключаюцца прыказкі і прымаўкі, утвараючы адпаведны стылявы каларыт: ''Смачны жабе гарэх, бо зубоў Бог не даў'' («У судзе»). Глыбока авалодаўшы фразеалагічнымі скарбамі роднай мовы, паэт не толькі выкарыстаў гатовае, але і сам стварыў афарыстычныя выслоўі: ''І авечка, хоць дурная'', // ''А воўка ж пазнае!'' («Воўк і авечка»); ''Не надта ж свабодна ў гэтай свабодзе'' («Быў у чысцы»). Багацце мовы Багушэвіча ярка праяўляецца ў [[Сінонімы|сінаніміцы]], ён выкарыстоўвае цэлую сістэму найменняў прадметаў і з’яў. Слова ''селянін'' мае эквіваленты — ''мужык, наш брат, гаспадар, браце мой, братцы, бядота, дзеці Зямлі-маткі''. Надзвычай багатая ў пісьменніка дзеяслоўная сінанімія. Два і больш блізкія па значэнні словы, а таксама словазлучэнні пісьменнік часта размяшчае адно за адным (градацыя) ці праз некалькі лексічных адзінак, каб узмацніць сэнсавае ці эмацыянальна-экспрэсіўнае значэнне: ''Іх'', '''закіпеў''' той князь, аж'' '''зароў''', // ''Аж'' '''вылупіў вочы, счырванеў''' ''ён, як кроў''… («Хрэсьбіны Мацюка»); ''Каб душа'' '''балела''', ''гледзячы на долю'', // ''Каб'' '''сэрца шчымела і рвалася з болю?''' («Праўда»). [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1898).jpg|міні|Францішак Багушэвіч, 1898 г.]] Паўтор слоў, словазлучэнняў і сказаў — адзін з эфектыўных сінтаксічных прыёмаў у мове мастацкіх твораў. У Багушэвіча ён сустракаецца неаднаразова: Гаварыў, гаварыў, ажно піць захацеў («У судзе»); А ўсе піша, піша, піша // І нагой усё калыша, // Пісаў, пісаў, даў другому («Кепска будзе») і інш. Пісьменнік выкарыстоўваў традыцыйна-фальклорныя прыёмы двух- або трохразовага паўтору для ўзмацнення экспрэсіі выказвання, падкрэслівання лейтматыву якой-небудзь думкі ці ідэі. У некаторых вершах ён цалкам арыентаваўся на фальклорныя ўзоры (напрыклад, «Песні» са зборніка «Смык беларускі»). Тут спецыфічныя для фальклору рытарычныя фігуры, словазлучальныя структуры, вонкавыя афармленні, жывыя размоўныя інтанацыі. Францішак Багушэвіч жыў і пісаў у той час, калі яшчэ не былі выпрацаваны адзіныя агульнанацыянальныя моўныя нормы. У яго творах, як і ў творах іншых пісьменнікаў 2-й паловы ХІХ ст., яскрава адлюстраваліся агульныя заканамернасці развіцця беларускай літаратурнай мовы. Побач з агульнаўжывальнай лексікай сустракаюцца тэрытарыяльна абмежаваныя словы: ''наўда'' (карысць), ''[[ройсты]]'' (кусты на балоце), ''ляк'' (страх), ''цёнгле'' (заўсёды), ''гілёс'' (балота) і іншыя. Сустракаюцца таксама непаслядоўныя напісанні, нематываваныя запазычанні, адхіленні ад агульнапашыраных фанетычных і марфалагічных з’яў.<ref>Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 68</ref> Творчасць Багушэвіча ў значнай ступені садзейнічала працэсу развіцця [[беларуская мова|беларускай мовы]]. == Ацэнкі дзейнасці == {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Без разрываў = 1 | Загаловак = [[Адам Гіляры Каліставіч Гурыновіч|Адам Гурыновіч]] | Змест = <pre> Дзякуй табе, браце, Бурачок Мацею, За тое, што ў сэрцы збудзіў ты надзею, Што між братоў нашых знаходзяцца людзі З кахаючым сэрцам і баляшчай грудзяй. Дзякуй табе, браце, і за тыя словы, Што ўспомнілі звукі нашай роднай мовы. Бяры, браце, дудку, наладзь і жалейку, Няхай песнь смутная ідзе у калейку І будзіць у сэрцах мысль аб лепшай долі, Якой мы не зналі дагэтуль ніколі. </pre> | Подпіс = }} Даследчык гісторыі беларускага нацыянальнага руху ў XIX — пачатку XX ст. [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Павел Церашковіч]] лічыць, што Багушэвіч сфармуляваў беларускую нацыянальную ідэю ці не ў самай радыкальнай форме. Прадмову да «Дудкі» можна лічыць тыповым нацыянальным маніфестам<ref>Терешкович П. Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. Мн., 2004. С. 133.</ref>. На думку беларускага гісторыка [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Алеся Смаленчука]] літаратурная дзейнасць Багушэвіча моцна паўплывала на афармленне беларускай культурнай традыцыі. Яго з поўным правам можна назваць адным з тых «філалагічных падбухторшчыкаў», ролю якіх у нацыянальных працэсах вельмі ацэньваў [[Бенедыкт Андэрсан]]<ref>Смалянчук А. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях 1864 — люты 1917 г. СПб, 2004.</ref>. Высока ацэньваў творчасць Багушэвіча і яго ўплыў на будучыню беларускага нацыянальнага руху [[Адам Станкевіч]]. == Цікавыя факты == [[Файл:Язэп Драздовіч. Партрэт Ф. Багушэвіча.jpg|міні|«Партрэт Францішка Багушэвіча». [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], 1930 г.]] Сябар Багушэвіча [[Зыгмунт Вінцэнтавіч Нагродскі|Зыгмунт Нагродскі]], які меў краму сельскагаспадарчых прылад у Вільні, надзяляў «Дудкай беларускай» сваіх пакупнікоў-сялян<ref name="ReferenceA"/>. Будучы кіраўнік польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі]] (зямляк Нагродскага) у маладосці кіраваў кантрабандай «Дудкі беларускай» з [[Кракаў|Кракава]] на Беларусь<ref>Латышонак А. Жаўнеры БНР. Беласток-Вільня, 2009. С. 262</ref>. Беларускі дзеяч [[Лявон Іванавіч Дубейкаўскі|Лявон Вітан-Дубейкаўскі]] ў часе адбудовы аднаго з касцёлаў на Магілёўшчыне пазнаёміўся з маладым мясцовым святаром, які адкрыў для яго беларускую літаратуру. Першаю беларускаю кнігаю для архітэктара стала «Дудка беларуская». Захоплены вершамі, Дубейкаўскі, разам са сваім сябрам, перапісваў іх і завучваў на памяць<ref>[http://media.catholic.by/nv/n5/art7.htm Ляхоўскі У. Рупіўся дзеля Бога і людзей: Жыццёвы шлях Лявона Вітан-Дубейкаўскага // [[Наша вера]]. 1997. № 4]</ref>. Цалкам напамяць ведаў «Дудку беларускую» [[Алесь Гарун]]<ref>На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад. Б. Сачанка. Мн., 1994, С. 40</ref>. Францішак Багушэвіч, акрамя стварэння літаратурных твораў, займаўся і [[лексікаграфія|лексікаграфічнай працай]]. Па даручэнні [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] ён ствараў картатэку беларускіх слоў<ref>Луцкевіч А. Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 56</ref>. Польскі даследчык [[Рышард Радзік]] адзначае, што ў кніжцы твораў Багушэвіча, якая налічвае больш за 200 старонак, польскамоўныя тэксты складаюць больш чым палову аб’ёму<ref>Radzik R. Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowościowych w Europie Srosdkowo-Wschodniej XIX stulecia. Lublin, 2000. S. 238.</ref>. Але ўсяго ў паэтычнай спадчыне Багушэвіча 48 вершаваных твораў, з якіх толькі 14 на польскай мове<ref name="ReferenceB">''Янушкевіч Я.'' Францішак Багушэвіч // Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — 2. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 387. — ISBN 978-985-08-1167-7.</ref>. Прычым пры жыцці выдадзеныя зборнікі «Дудка беларуская» і «Смык беларускі», якія зрабілі славу Багушэвіча менавіта як беларускамоўнага паэта, склалі вершы выключна на беларускай мове. З той прычыны многія сучаснікі (напрыклад, [[Максім Гарэцкі]]) і адзначалі, што пісаў Багушэвіч «''толькі па-беларуску''»<ref name="ReferenceB"/>. Сярэдняе і заможнае каталіцкае дваранства [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] Расійскай імперыі (цяперашняя тэрыторыя Беларусі) вызначала сябе і як «[[Ліцвіны|літвіны]]» і як «палякі»<ref name="ReferenceC">''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 115—124.</ref>. Тэрмін «палякі» быў для іх [[палітонім]]ам і звязваўся з ідэяй адраджэння «Польшчы» — былой федэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref name="ReferenceC"/>. Францішак Аскерка ўспамінаў, што паўплывала на паэта заняцца творчасцю на беларускай мове: «''Багушэвіч, мой блізкі сусед і добры знаёмы (…) — паўстанец 1863 года, гарачы патрыёт паляк, які ў асабістых са мной даволі частых размовах сказаў, што адзінай прычынай, якая падштурхнула яго і яго папярэднікаў пісаць на [[беларуская мова|гэтай гаворцы]], быў страх перад магчымай [[русіфікацыя]]й мясцовага сялянства''»<ref>{{кніга |аўтар = Małgorzata Moroz |загаловак = "Krynica". Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu |месца = [[Беласток]]|выдавецтва = [[Беларускае гістарычнае таварыства]]|год = 2001|старонкі = 33|старонак = 230 |isbn = 83-915029-0-2}}</ref>. Самавызначэнне «беларусы» было непапулярным сярод многіх карэнных каталіцкіх дваран, што азначала б факт [[русіфікацыя|абрусення]], бо ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] «беларусы» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае насельніцтва краю) паводле афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі лічыліся за складовую частку «рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»)<ref>''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.</ref><ref>Цікава, што беларускамоўная паэтэса і дваранка [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]] словамі «Гаўрылы з Полацка» расказала, што паўплывала на яе ўласны выбар пачаць вызначаць сябе не «полькай» і «літоўкай» (што было характэрна для мясцовых каталіцкіх дваран), а беларускай: ''«Доўга я гадаў і думаў, як сябе зваць, ці то палякам, ці то літоўцам, бо слова „тутэйшы“ мне неяк не смакавала. І так колькі гадоў я хістаўся, то на ту, то на другую сторану, аж покі не папала ў мае рукі „Дудка“ Мацея Бурачка; яна то мне сказала, што хто гаворыць па-тутэйшаму, па-мужыцкаму, значыцца ён гаворыць па-беларуску, а хто гаворыць па-беларуску, той беларус»''. Гл.: ''Цётка''. Творы…С. 5.</ref>. З той прычыне сын Францішка Багушэвіча не пагадзіўся са сваім бацькам вызначаць сябе як «беларус», вызначаў сябе толькі як «паляк» і адмовіўся аддаць зацікаўленым асобам архіў бацькі<ref>Цьвікевіч А. Западно-руссизм. Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. Мн., 1993. С. 190</ref>. == Спадчына == [[Выява:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|thumb|Паштоўка часоў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] з цытатай Францішка Багушэвіча]] Пры жыцці творы Францішка Багушэвіча ў Расійская імперыі былі забаронены. Яны выдадзены асобнымі кнігамі і лістоўкамі ў час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], аднак у 1908 на іх накладзены арышт. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] упершыню выдадзены ў 1922 годзе («Дудка беларуская»). Аднак у 1930-я гады ў БССР творчасць Багушэвіча абвешчана буржуазна-кулацкай, нацыяналістычнай, да 1940 года яго кнігі не друкаваліся. 3 чэрвеня 1937 года Галоўліт БССР выдаў загад № 33, паводле яго ўсе выданні твораў Францішка Багушэвіча трэба было спаліць.<ref>Лукашук А. 421° паводле Галоўліту // Спадчына, 1996, № 3, С. 80, 88</ref> У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] імя паэта было сцягам барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне, выходзілі яго кнігі, навуковыя працы пра творчасць паэта. Творы Францішка Багушэвіча ў Заходняй Беларусі перавыдаваліся пяць разоў, пры гэтым «Дудка» перавыдавалася чатыры разы (1921, 1927 і два выданні ў 1930) — большай папулярнасцю карысталіся толькі творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы. (у) Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня, 2006. С. 294</ref>. «Смык» і «Дудка» былі выдадзены ў міжваеннай Літве ў [[Коўна|Коўне]] ў 1922 годзе [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрствам беларускіх спраў Літвы]]<ref>Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 184; Казлоўскі М. Пра кніжнікаў і кнігі. Нататкі бібліяфіла, эпісталярная спадчына. Мн., 2010. С. 96.</ref>. У Другую сусветную вайну вершы Францішка Багушэвіча друкаваліся ў газеце «[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]», іх патрыятычныя радкі заклікалі змагацца за волю і незалежнасць Беларусі.<ref>Содаль У. Багушэвіч Францішак Бенядзікт Казіміравіч // ЭГБ у 6 т. Т. 1. — Мн., 1993. С. 276</ref> Захаваўся сямейны альбом Багушэвічаў (Нацыянальны музей Беларусі), лісты да [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (ЦДГА Літвы, Аддзел рукапісаў Львоўскай дзяржаўнай навуковай бібліятэкі імя В. Стафаніка), [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] (Інстытут літаратурных даследаванняў Польскай АН), А. Карповіча (Аддзел рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі АН Літвы). Гэта важныя дакументальныя сведчанні светапогляду паэта, гісторыі напісання паасобных твораў і выдання «Дудкі беларускай», матэрыяльных умоў і абставін яго жыцця. [[Лявон Вольскі]] сумесна з [[Аляксандр Памідораў|Аляксандрам Памідоравым]] у альбоме «[[Белая яблыня грому]]» запісалі песню Багушэвіча «Немец»<ref>[http://music.fromby.net/article/2038/ Вольскі і Памідораў з песняй пра немца [[Тузін Гітоў]], 9 сакавіка 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126103212/http://music.fromby.net/article/2038/ |date=26 лістапада 2011 }}</ref>. == Бібліяграфія (пажыццёвыя выданні) == * [[Дудка беларуская|Dudka białaruskaja Macieja Buraczka]]. Kraków: Wł. L. Anczyc i S^KA, 1891 * [[s:Tralalonaczka_(1892)|Tralalonaczka]]. Kraków: Drukowau swaim kosztam Wł. L. Anczyca i S^KA, 1892 * [[s:Haspadary,_dla_Was_piszym_heta_apawiadannie…|Haspadary, dla was piszym heta apawiadańnie]]. Kraków, 1893 * [[Смык беларускі|Smyk białaruski]]. Poznań: R. Nikulski, 1894 * Dudka biełaruskaja Macieja Buraczka. Krakou: Wł. L. Anczyc i S^KA, 1896 == Ушанаванне памяці == === Беларусь === [[Выява:Grave of Fratsishak Bagushevich.jpg|thumb|Магіла паэта.]] [[Выява:buraczok.jpg|thumb|left|[[Камень Мацея Бурачка|Камень-помнік Багушэвічу]] ў бары ля Кушлянаў. Малюнак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]]] [[Выява:Franciszek Bohuszewicz - Napoleon Rouba artykul - Kuryer Litewski 1906 nr 84 s 1.jpg|thumb|Артыкул [[Напалеон Роўба|Напалеона Роўбы]] «Паэт Белай Русі» аб Францішку Багушэвічу ў газеце [[краёўцы|«краёўцаў»]] [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] у шостую гадавіну смерці паэта, 1906 г.]] На месцы пахавання Багушэвіча, могілках каля [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|касцёла ў вёсцы Жупраны]] сям’ёй і сябрамі паэта быў усталяваны драўляны крыж, які прастаяў да 1940 года. На магілу паэта былі ўскладзены жалобныя вянкі з вялікіх палотнішчаў з надпісамі «Мацею Бурачку ад мужычкоў-беларусаў», «Змоўклі песні тыя, што іграў на дудцы», «Паэту і прыяцелю ад сялян і рамеснікаў» (па-польску), «Цнатліваму і заслужонаму». У 1901 годзе ў інтэр’еры Жупранскага касцёла ўстаноўлена белая мармуровая пліта, зробленая віленскім скульптарам Я. Арасімовічам, з надпісам «FRANCISZKOWI BOGUSZEWICZOWI 1840—1900 PRZYJACIELE» ({{lang-be|Францішку Багушэвічу 1840—1900 сябры}}). [[Камень Мацея Бурачка|Камень Багушэвіча]] стаіць ва ўрочышчы Лысая гара, што непадалёк ад вёскі [[Кушляны]]. Ля валуна Багушэвіч сустракаўся з сябрамі, хаваў пад ім рукапісы і забароненыя публікацыі. На бакавой грані каменя сябрамі класіка беларускай літаратуры быў высечаны надпіс «PAMIECI MACIEJA BURACZKA 1900 R» (Памеці Мацея Бурачка 1900 р.). За савецкім часам імя Багушэвіча было прысвоена [[калгас]]у (цяпер  — СВК у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]) (1951), Жупранскай сярэдняй школе (1962), Ашмянскаму краязнаўчаму музею (1953). [[Выява:Smargon leta2010 06.JPEG|thumb|злева|Вялікі постар з тварам Багушэвіча на адным з дамоў у [[Смаргонь|Смаргоні]].]] У 1958 годзе ў Жупранах устаноўлены [[Помнік Францішку Багушэвічу (Жупраны)|бюст Багушэвіча]] аўтарства скульптара [[Заір Ісакавіч Азгур|Заіра Азгура]]. 22 сакавіка 1970 года ў Жупранах адкрыўся Музей Францішка Багушэвіча, дзе захоўваюцца каля 300 экспанатаў, якія звязаныя з жыццём літаратара<ref>Лукша, Г. А памяць жыве: 25 гадоў музею Ф. Багушэвіча ў Жупранах // Роднае слова. — Мінск: 1995. — № 3. — С. 70—71.</ref>. Імем Францішка Багушэвіча названая [[Плошча Францішка Багушэвіча (Мінск)|адна з плошчаў]] у [[Мінск]]у (з 2000 года)<ref>[http://bdg.by/news/news.htm?13285,1 В Минске появится площадь Богушевича и улица Сырокомли, Белорусская деловая газета, 19 июля 2001 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305150230/http://bdg.by/news/news.htm?13285,1 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, а таксама [[Плошча Францішка Багушэвіча (станцыя метро)|станцыя]] [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі метро]], размешчаная на гэтай плошчы. 16 чэрвеня 2006 года адбылося ўрачыстае адкрыццё новага будынка [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. У мастацкім афармленні ўваходнага партала бібліятэкі на тэму развіцця сусветнага і славянскага пісьменства выкарыстана таксама вядомая [[цытата]] Багушэвіча з прадмовы да зборніка «Дудка беларуская» — «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі». 6 верасня 2009 года ў [[Смаргонь|Смаргоні]] быў усталяваны бронзавы помнік Францішку Багушэвічу<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=29295 Айцец беларускай нацыянальнай ідэі паўстаў у бронзе]. [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 8 верасня 2009 г. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915185505/http://nn.by/index.php?c=ar&i=29295 |date=15 верасня 2009 }}</ref>. [[Сяргей Аляксандравіч Адашкевіч|Сяргей Адашкевіч]] у 1980-х гадах стварыў бюст «Францішак Багушэвіч»<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/20022.jpg Сяргей Аляксандравіч Адашкевіч (1918, Мінск). 80-я гады. Бюст «Францішак Багушэвіч».]</ref>. [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Яўген Ціхановіч]] у 1980 годзе напісаў «Партрэт Францішка Багушэвіча»<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/DSC02572.jpg Яўген Мікалаевіч Ціхановіч. «Партрэт Францішка Багушэвіча»]</ref>. [[Мікола Купава]] стварыў каляровыя лінарыты «Партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча» (1976)<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/DSC00289.jpg Мікола Мікалаевіч Купава. «Партрэт зачынальніка новай беларускай літаратуры Францішка Багушэвіча»]</ref> і «Францішак Багушэвіч 1840—1900», таксама лінарыт «Францішак Багушэвіч» (1976). [[Уладзімір Іванавіч Мелехаў|Уладзімір Мелехаў]] для помніка «Змагарам за родную мову» адліў барэльеф «Францішак Багушэвіч» (2004)<ref>[http://adradjency.narod.ru/zmagary/pict/IMG_2768.jpg Уладзімір Іванавіч Мелехаў. На помніку «Змагарам за родную мову» Барэльеф «Францішак Багушэвіч»]</ref>. === Іншыя краіны === Ва [[Украіна|ўкраінскім]] [[Ніжын|Нежыне]] на будынку, дзе вучыўся Францішак Багушэвіч, усталяваная памятная дошка. Яго іменем названая вуліца ў горадзе [[Канатоп|Канатопе]]<ref>Кісялёў Г. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 184</ref>. У незалежнай [[Літва|Літве]] памятныя дошкі былі ўсталяваныя ў вёсках [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]] і [[Савічуны]] Віленскага раёна, у Савічунах — на будынку размешчанай на вуліцы Багушэвіча (з 1997) бібліятэкі, якая таксама носіць імя Францішка Багушэвіча (з 2001)<ref>[http://nn.by/?c=arprint&i=25096 Памяць пра Багушэвіча на Віленшчыне [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 1 красавіка 2009 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У верасні 2010 года ў [[Вільня|Вільні]], на будынку па вуліцы Arklių, 18 (Конскай), які стаіць на месцы былога дома, дзе з 1884 па 1898 гады жыў Францішак Багушэвіч, адбылося адкрыццё памятнай дошкі. Ва ўрачыстай цырымоніі ўпершыню за многія гады ўзялі ўдзел як беларуская грамада і мэр Вільні, гэтак і прадстаўнікі [[Беларусь|Беларусі]] на чале з тагачасным міністрам культуры [[Павел Паўлавіч Латушка|Паўлам Латушкам]]<ref>[http://vilnia-by.com/archives/1923 Страчаная сталіца. Беларускія шыльды на вуліцах Вільні]</ref>. {|align="center" !colspan="4"| ||| [[Выява:F. Boguševičiaus biblioteka ir Savičiūnų kultūros centras.JPG|міні|none|200px|Бібліятэка ім. Ф. Багушэвіча ў [[Савічуны|Савічунах]], Віленскі раён, Літва]] ||| [[Выява:Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG|міні|none|220px|Памятныя шыльда ў [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіранах]], Віленскі раён, Літва]] ||| [[Выява:Paminklinė lenta F. Boguševičiui ant jo vardo bibliotekos Savičiūnuose.JPG|міні|none|190px|Памятныя шыльда на Бібліятэцы ў Савічунах, Віленскі раён, Літва]] ||| |} == У філатэліі == <center><gallery> File:Stamps of Belarus, 2015-11.jpg|[[Паштовая марка|Марка]] [[Беларусь|Беларусі]] да 175-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча File:1060 (175 hadoŭ z dnia naradžennia Franciška Bahuševiča) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] Беларусі да 175-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == * [[Сцяпан Александровіч|Александровіч С.]] Пуцявіны роднага слова. Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзя. Мн. 1971. с. 91 — 105. * Багушэвіч Ф. Творы: Для сярэд. і ст. шк. узросту.-2-е выд. Мн., 2001. * ''Багушэвіч, Ф.'' Творы: Вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / Ф. Багушэвіч ; Уклад., прадм. [[Язэп Язэпавіч Янушкевіч|Я. Янушкевіча]]; камент. [[Уладзімір Ільіч Содаль|У. Содаля]], Я. Янушкевіча; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Маст.літ., 1991. — 309 с. * Барысенка В. Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя. — Мн., 1957. * [[Валерый Булгакаў|Булгакаў В.]] Гісторыя беларускага нацыяналізму. Вільня, 2006. * [[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г]]. Багушэвіч Францішак // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 Т. Т. 1. Мн., 1992. С. 182—184. * Ламека У., Содаль У. Багушэвіч Францішак Казіміравіч // Беларуская мова: Энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 67 — 69. * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч А.]] Жыццё і творчасьць Фр. Багушэвіча ва ўспамінах ягоных сучасьнікаў // Спадчына, № 1-2, 2001, С. 35 — 64. * [[Адам Мальдзіс|Мальдзіс А.]] У пошуках багушэвічаўскай шкатулкі // Падарожжа ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] З гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навук.-папул. нарысы. Мн., 1969. С. 168—173. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1 * «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай…»: да 170-годдзя з дня нараджэння Францішка Багушэвіча (1840—1900) [Электронны рэсурс]. / Нацыянальная бібліятэка Беларусі; складальнікі: Л. Г. Гушчынская і інш.; рэдактары: Л. В. Гарбачова, К. У. Прэнц.-Электронныя, тэкставыя, графічныя даныя і праграма (3, 7 Гб): Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2009 * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * Содаль, У. Сцежкамі Мацея Бурачка / У. Содаль. — Мн., 1991. * Творы / Прадм. [[Я. Янушкевіч]]а. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2009. * {{кніга |аўтар = Янушкевіч Я. |частка = Францішак Багушэвіч |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі |выданне = 2 |месца = Мн. |выдавецтва = Беларус. навука |год = 2010 |том = 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе |старонкі = 373 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-08-1167-7 |тыраж = }} * [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|''Цётка'']]. Творы / Цётка; [укладанне, прадмова і каментарыі Сцяпана Александровіча]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 302 с. * [[Марыя Чапская|''Czapska, M.'']] Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171. * Moroz, M. [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/moroz/krynica/krynica_01.htm «Krynica». Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120214103144/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/moroz/krynica/krynica_01.htm |date=14 лютага 2012 }} / M. Moroz. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства, 2001. — 230 с. — ISBN 83-915029-0-2. * [[Рышард Радзік|''Radzik, R.'']] Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * Romanowski, A. Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904. Krakòw: Universitas, 2003. S. 40 — 43, 287, 298, 308—309, 314, 402, 404—405, 408, 420. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/bahusevic/ Творы на knihi.com] * {{Cite web|lang=be|url=https://bellitmuseum.by/franczishak-bagushevich-sczezhkami-maczeya-burachka/|title=Францішак Багушэвіч “Сцежкамі Мацея Бурачка” {{!}} Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|date=2025-03-19|access-date=2025-11-26}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/bahusziewicz/Францішак_Багушэвіч_на_Лідчыне.html Содаль Уладзімір. Францішак Багушэвіч на Лідчыне;] * [http://pawet.net/library/o_philology/019/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD._%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D0%A4%D1%80._%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%88%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D1%9E_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html Луцкевіч Антон. Жыцьцё і творчасьць Фр. Багушэвіча ў успамінах ягоных сучасьнікаў // Запісы Беларускага Навуковага таварыства. Вільня, 1938. Сшытак 1. С. 16-34.] {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Багушэвіч Францішак}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Францішак Багушэвіч| ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ніжынскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Мікалая Гогаля]] [[Катэгорыя:Калежскія саветнікі]] c9hh8k4lilf49mkzb9qd2bc1gp9ncma 0 27059 5131474 5040273 2026-04-24T12:34:53Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131474 wikitext text/x-wiki '''Справа «Саюза вызвалення Беларусі»''' — сфальсіфікаваная палітычна-крымінальная справа, распачатая [[ДПУ БССР]] у 1930 годзе супраць дзеячаў беларускай навукі і культуры; частка [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій у БССР 1929—1931 гадоў]]. == Гісторыя == Пачалася 17 лютага 1930 года арыштам [[Пётр Ільючонак|Пятра Ільючонка]]. Агулам па справе СВБ вясной—летам 1930 года арыштавалі '''108''' дзеячаў беларускай навукі і культуры. Спачатку ДПУ за кіраўніцтва СВБ называла [[В. Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], [[А. Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і [[А. Смоліч|Аркадзя Смоліча]], але іх уплыў у Беларусі быў невялікі. Пазней за кіраўніцтва СВБ у ДПУ называлі [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Аляксандра Адамовіча]], [[Антон Баліцкі|Антона Баліцкага]], [[Пётр Вікенцьевіч Ільючонак|Пятра Ільючонка]] і [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|Дзмітрыя Прышчэпава]], але іх справу разглядалі асобна. Абвінавачанні ў належнасці да СВБ выстаўляліся [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], [[У. Ігнатоўскі|Усеваладу Ігнатоўскаму]], [[Іван Антонавіч Васілевіч|Івану Васілевічу]] і іншым. Справу абвінавачаных-камуністаў вылучылі ў асобную. Калегіяй АДПУ ўсе арыштаваныя, апроч 18, былі асуджаны на розныя тэрміны зняволення або ссылкі. Усевалад Ігнатоўскі застрэліўся 4 лютага 1931 года. Названыя кіраўнікамі СВБ былі асуджаны на 10 гадоў лагераў кожны (рэабілітаваны ў чэрвені 1988 года), справа разглядалася асобна. Большасць астатніх абвінавачаных як члены СВБ — 77 чалавек, [[ссылка|выслана]] на 5 гадоў ва ўнутраныя раёны [[СССР]]. Агулам па справе асуджана 86 чалавек. У 1937—1941 гады справа перагледжана, многіх з абвінавачаных як членаў СВБ расстралялі, іншыя зняволены ў лагеры. У 1937—1939 гадах ліквідаваны і многія следчыя ДПУ, што вялі справу «Саюза вызвалення Беларусі». Рэпрэсіі супраць абвінавачаных як членаў СВБ, што засталіся ў жывых на той час, таксама адбыліся ў 1949—1952 гадах. Справа «Саюза вызвалення Беларусі» азначыла сабой першыя практычныя наступствы змянення балансу сіл у ВКП(б) і выніковага павароту палітычнага курсу ў СССР і БССР, якія адбыліся ў канцы 1920-х гадоў і былі скіраваныя, у тым ліку на згортванне тагачаснай нацыянальнай палітыкі («[[карэнізацыя]]»). <!--Гэты сказ, магчыма, варта ў Палітыку…-->Вастрыня крытыкі [[нацыянал-дэмакратызм]]у ўзрасла яшчэ ў 1927 годзе; [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычная партыя Беларусі]] ў 1929 годзе сваёй устаноўкай прызнала нацыянал-дэмакратызм «галоўнай небяспекай на гэтым этапе развіцця», а ў маі 1930 года рэзалюцыяй свайго [[Трынаццаты з’езд КПБ(б)|XIII з’езда]] назвала яго «галоўнай небяспекай для нацыянальнай палітыкі».<ref name=chyh/> == Ацэнкі == Дасюль пэўна невядома, ці праўда існаваў «Саюз вызвалення Беларусі». У позняй савецкай гістарыяграфіі даследчыкі лічылі СВБ выдумкай ДПУ, а асуджаных па гэтай справе — ахвярамі<ref>[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка, Б.]] Баліць, крывавіць…</ref>. Прыкладна такога самага меркавання трымаліся і беларускія эмігранцкія гісторыкі, праўда з іншых матываў, бо асуджаныя па справе СВБ у асноўным былі іх палітычнымі праціўнікамі. Таксама ёсць меркаванне, што СВБ існаваў і яго кіруючы цэнтр быў не ў інтэлігенцкім асяродку, а ў нацыянальных колах ураду БССР, што за савецкім часам зацямнялася па зразумелых прычынах<ref>Аркуш А. Рызыкоўная…</ref>. Яшчэ ў 1957 годзе спецслужбы выказвалі такую версію: ''«У 1926 годзе на тэрыторыі БССР нацыяналісты стварылі антысавецкую паўстанцкую арганізацыю з цэнтрам у Мінску, … якая атрымала назву „Саюз вызвалення Беларусі“ (СВБ). Яна мела філіялы ў [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і іншых гарадах Беларускай ССР. Для пашырэння антысавецкай дзейнасці „Саюза вызвалення Беларусі“ спецыяльная група на чале з актыўным нацыяналістам Улашчыкам вербавала ў падполле моладзь. Агентурнай распрацоўкай і следствам па справе „Саюза вызвалення Беларусі“ выяўлена, што праграма гэтага варожага падполля была накіравана на ліквідацыю заваяванняў Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі і аднаўлення ў рэспубліцы ўлады памешчыкаў і капіталістаў.»''<ref>Белорусские буржуазные националисты: Учебный материал. / сост. Бойченко В. М. и Ерёмин П. П. — М.: «Редакционно-издательский отдел Высшей школы КГБ при Совете Министров СССР», 1957. — С. 14.</ref>. У 1988 годзе [[КДБ БССР]] у адказ на зварот Інстытуту гісторыі партыі пры ЦК КПБ адказаў, што ''«…руплівым вывучэннем архіўных матэрыялаў не выяўлена якіх-небудзь дакументальных матэрыялаў пра верагоднасць існавання „Саюза вызвалення Беларусі“»''<ref name=chyh>Чыгрынаў. Гісторыя Беларусі…, С.482.</ref>. == Пералік названых як удзельнікі СВБ{{efn|Пералік не поўны, толькі 99 асоб}} == <div class="references-small" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * [[Антон Адамовіч|АДАМОВІЧ Антон]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|АДАМОВІЧ Аляксандр]] * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|АДЗІНЕЦ Аркадзь]] * [[Цімафей Якаўлевіч Адзярыха|АДЗЯРЫХА Цімафей]] * [[Міхась Адзярыха|АДЗЯРЫХА Міхаіл]] * [[Мікалай Азбукін|АЗБУКІН Мікалай]] * [[Аляксандр Георгіевіч Аніхоўскі|АНІХОЎСКІ Аляксандр]] * [[Фёдар Андрэевіч Апацёнак|АПАЦЁНАК Фёдар (Тодар)]] * [[Адам Бабарэка|БАБАРЭКА Адам]] * [[Генадзь Багдановіч|БАГДАНОВІЧ Генадзь]] * [[Мікола Байкоў|БАЙКОЎ Мікола]] * [[Антон Васілевіч Баліцкі|БАЛІЦКІ Антон]] * [[Хведар Антонавіч Бандарчык|БАНДАРЧЫК Хведар]] * [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|БІЛЬДЗЮКЕВІЧ Лявон]] * БІНДЗЮК Павел<!-- Мікалаевіч--> * [[П. Бузук|БУЗУК Пётр]] * [[Андрэй Вікенцьевіч Бурдзейка|БУРДЗЕЙКА Андрэй]] * [[Янка Бялькевіч|БЯЛЬКЕВІЧ Янка]] * БЯДРЫЦКІ Яўген<!-- Іванавіч--> * [[Аляксандр Іванавіч Вальковіч|ВАЛЬКОВІЧ Аляксандр]] * [[Язэп Ігнатавіч Васілевіч|ВАСІЛЕВІЧ Язэп]] * ВОЛЫ Валерыян<!-- Іванавіч, у Малогу на 5 г. лічачы з 17.2.1930--> * ГАЛАВІНСКІ Аляксандр<!-- Кузьміч--> * ГАЦЬКО Рыгор{{efn|'''Рыгор Мікалаевіч Гацько''' (1903, в. [[Ступяні]] Бабруйскага пав. Мінскай губ., цяпер Бабруйскі р-н Магілёўскай вобл. — пазней 10.4.1931) — настаўнік. З сялянскай сям'і. Атрымаў вышэйшую адукацыю. Працаваў настаўнікам 9-гадовай школы імя К. Лібхнехта ў Гомелі. Арыштаваны 15.4.1930 г. Асуджаны калегіяй АДПУ 10.4.1931 як ''«удзельнік контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай арганізацыі „Саюз вызвалення Беларусі“»'' да 5 гадоў ППЛ. Этапаваны ў [[Угліч]] Яраслаўскай вобл., Расія. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітаваны Вярхоўным Судом БССР 30.1.1956 г. Групавая справа Р. Гацько і інш. № 20951-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]].<ref>{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|4-1|}}</ref>}} * [[Максім Гарэцкі|ГАРЭЦКІ Максім]] * [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|ГАРЭЦКІ Гаўрыла]] * [[Міхайла Грамыка|ГРАМЫКА Міхайла]] * [[Алесь Гурло|ГУРЛО Алесь]] * [[Міхаіл Адамавіч Гурскі|ГУРСКІ Міхась]] * [[Мікалай Макаравіч Гуткоўскі|ГУТКОЎСКІ Мікалай]] * [[Леў Урбанавіч Дашкевіч|ДАШКЕВІЧ Леў]] * ДАРАШЭВІЧ А. * [[Сяргей Антонавіч Дубінскі|ДУБІНСКІ Сяргей]] * [[Уладзімір Мікалаевіч Дубоўка|ДУБОЎКА Уладзімір]] * [[Алесь Дудар|ДУДАР Алесь]] * ДЫНЬКО Д. * [[Язэп Дыла|ДЫЛА Язэп]] * [[Павел Жаўрыд|ЖАЎРЫД Павел]] * [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|ЖДАНОВІЧ Фларыян]] * [[Уладзімір Жылка|ЖЫЛКА Уладзімір]] * [[Фёдар Іванавіч Забела|ЗАБЕЛА Фёдар (Тодар)]] * [[Лявон Заяц|ЗАЯЦ Лявон (Леанард)]] * ЗЯНЮК Пётр<!--Антонавіч, у Саратаў на 5 г., лічачы з 23.7.1930--> * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|ІГНАТОЎСКІ Усевалад]] * [[Пётр Вікенцьевіч Ільючонак|ІЛЬЮЧОНАК Пётр]] * [[Хведар Пятровіч Імшэнік|ІМШЭНІК Хведар]] * [[Павел Гіляравіч Каравайчык|КАРАВАЙЧЫК Павел]] * [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|КАСПЯРОВІЧ Мікалай]] * КАЦЯРЫНІЧ П. * [[Яўхім Кіпель|КІПЕЛЬ Яўхім]] * [[Іван Андрэевіч Кіслякоў|КІСЛЯКОЎ Іван]] * [[Якуб Колас|КОЛАС Якуб]]<ref>Иоффе Э. Раздел III. Григорий Рапопорт…</ref> * [[Мікалай Фаміч Красінскі|КРАСІНСКІ Мікалай]] * [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|КРАСКОЎСКІ Іван]] * [[Аляксандр Прохаравіч Круталевіч|КРУТАЛЕВІЧ Аляксандр]] * [[Янка Купала|КУПАЛА Янка]] * [[Фелікс Піліпавіч Купцэвіч|КУПЦЭВІЧ Фелікс]]<!-- --><!--У Т.Процькі «Станаўленне савецкай таталітарнай сістэмы…» — што быў адпушчаны --> * КУРЫЛОВІЧ Л. * [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|ЛАСТОЎСКІ Вацлаў]] * [[Язэп Лёсік|ЛЁСІК Язэп]] * [[Юрый Лістапад|ЛІСТАПАД Юрый (Георгій)]] * [[Алесь Ляжневіч|ЛЯЖНЕВІЧ Алесь]] * [[Мікалай Мікалаевіч Мамчыц|МАМЧЫЦ Мікалай]] * [[Адам Юр’евіч Міцкевіч|МІЦКЕВІЧ Адам]] * МУРАШКА У. * [[Паўліна Мядзёлка|МЯДЗЁЛКА Паўліна]] * [[Міхаіл Вінцэнтавіч Мялешка|МЯЛЕШКА Міхаіл]] * МЯЛЕШКА Сяргей<!-- Міронавіч--> * [[Сцяпан Некрашэвіч|НЕКРАШЭВІЧ Сцяпан]] * ПАШКОВІЧ Іван<!-- Феліксавіч--> * [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|ПРАКУЛЕВІЧ Уладзімір]] * [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|ПРЫШЧЭПАЎ Дзмітрый]] * [[Язэп Пушча|ПУШЧА Язэп (І. П. Плашчынскі)]] * ПЯЦЭВІЧ Р. * [[Часлаў Іванавіч Родзевіч|РОДЗЕВІЧ Часлаў]] * [[Ігнат Мікалаевіч Савіч|САВІЧ Ігнат]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Сак|САК Аляксандр]] * САСІНОВІЧ І. * [[Янка Серада|СЕРАДА Янка]] * [[Сяргей Вячаслававіч Скандракоў|СКАНДРАКОЎ Сяргей]] * [[Аркадзь Смоліч|СМОЛІЧ Аркадзь]] * [[Язэп Францавіч Сушынскі|СУШЫНСКІ Язэп]] * [[Павел Віктаравіч Трамповіч|ТРАМПОВІЧ Павел]] * ТРАСЬКО І. * [[Яўсей Рыгоравіч Трафімаў|ТРАФІМАЎ Яўсей]] * [[Мікалай Улашчык|УЛАШЧЫК Мікалай]] * [[Сымон Хурсік|ХУРСІК Сымон]] * [[Аляксандр Цвікевіч|ЦВІКЕВІЧ Аляксандр]] * [[Іван Іванавіч Цвікевіч|ЦВІКЕВІЧ Іван]] * [[Уладзіслаў Чаржынскі|ЧАРЖЫНСКІ Уладзіслаў]] * [[Нічыпар Тодаравіч Чарнушэвіч|ЧАРНУШЭВІЧ Нічыпар]] * [[Васіль Шашалевіч|ШАШАЛЕВІЧ Васіль]] * [[Аляксандр Шлюбскі|ШЛЮБСКІ Аляксандр]] * [[Паўлюк Шукайла|ШУКАЙЛА Паўлюк]] * [[Мікола Шчакаціхін|ШЧАКАЦІХІН Мікола]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|ЭПІМАХ-ШЫПІЛА Браніслаў]] * ЮРАШКЕВІЧ І. * [[Мікалай Нілавіч Яншын|ЯНШЫН Мікалай]] * ЯРАШЧУК Еўдакім<!-- Лявонцевіч--> </div> == Гл. таксама == * [[Беларуская народная грамада (1933)]] * [[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)]] * [[Польская арганізацыя вайсковая (справа)]] == Заўвагі == {{каментарыі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аркуш, А.'' Рызыкоўная барацьба намэнклятуры // Наша Ніва, № 7; * ''Адамушка, У.'' Палітычныя рэпрэсіі 20-50-х гадоў на Белару­сі. — Мн., 1994; * ''Васілеўская, Н. У.'' Абвінавачваецца ў нацыянал-дэмакратызме: (Пра наркома асветы Беларусі А. В. Баліцкага) / Пад рэд. Палуяна У. А.; АН Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1995; * ''Иоффе, Э.'' Раздел III. Григорий Рапопорт: «Изобретатель „СВБ“» / И палачи и жертвы. (Руководители карательных органов СССР и Беларуси) // Pепрессивная политика советской власти в Беларуси. Вып. I. — Минск, 2007. * ''Міхнюк, У.'' Арыштаваць у высылцы: Дакументальны нарыс пра Алеся Дудара. — Мн., 1996. * ''Міхнюк, У.'' Вязень сумлення // Полымя. — 1996. — № 2. — С. * ''Міхнюк, У.'' Захоўваць вечна: справа № 20951-с // Маладосць. — 1992. — № 6. — С. * ''Міхнюк, У.'' «Саюз вызвалення Беларусі» / Уладзімір Міхнюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 249—250. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Міхнюк, У.'' Справа Вацлава Ластоўскага // Маладосць. — 1993. — № 8—9. — С. * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка, Б.]]'' Баліць, крывавіць / З пісьменніцкіх дзённікаў // Віртуальны музей Барыса Сачанкі — Эл.рэсурс sachenko.iatp.by * ''Сідарэвіч, А.'' Трыюмвіры, або Помнік камісарам // Наша Ніва, № 13. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы перыяду сталінскіх рэпрэсій|Саюз вызвалення Беларусі]] [[Катэгорыя:1931 год у СССР]] 5uhynda98pclfd1379nhuo3z4pydr17 0 27964 5131512 5035026 2026-04-24T12:56:02Z Jaŭhien 59102 /* Рэпрэсіі. Смерць */ вікіфікацыя 5131512 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Адамовіч}} {{Пра|палітычнага дзеяча БССР 1920-х гадоў|пасляваеннага беларускага пісьменніка|Алесь Адамовіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Намеснік наркама земляробства БССР | сцяг = | парадак = | перыядпачатак = [[1928]] | перыядканец = [[1929]] | папярэднік = | пераемнік = | месца нараджэння = [[Васюлькі]], Княгінінская воласць, [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], [[Расійская імперыя]] }} '''Аляксандр (Алесь) Фаміч Адамовіч''' ({{ДН|6|1|1900}}, в. Васюлькі, цяпер у складзе [[Княгінін]]а, [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — {{ДС|15|9|1937}}, ст. [[Сегежа]], [[Карэльская АССР]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі савецкі палітычны дзеяч. Намеснік наркама земляробства БССР у 1928—1929 гадах. == Біяграфія == З заможнай сялянскай сям’і. У 1915 годзе скончыў пачатковае вучылішча ў [[Радашковічы|Радашковічах]]. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў бежанстве ў [[Екацярынаслаўская губерня|Екацярынаслаўскай губерні]], працаваў на рудніках. У 1916 годзе вярнуўся ў Беларусь. Працаваў канторшчыкам на будаўніцтве вайсковай чыгункі. У снежні 1916 года пераведзены ў [[Адэса|Адэсу]] ва Упраўленне дарожных работ [[Бесарабская губерня|Бесарабскага раёна]]. З канца 1917 года сябра беларускай нацыянальна-культурнай арганізацыі «[[Беларускі гай]]». У 1918 годзе ўступіў у [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]]. З 1919 года сябра [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]]. Працаваў у Адэсе пры Беларускім клубе і ў беларускай секцыі губернскага аддзела народнай асветы. У час акупацыі Адэсы белагвардзейцамі і замежнымі інтэрвентамі на нелегальным становішчы. Пасля накіраваны ЦК РКП(б) у [[Смаленск]], адтуль па партыйнай мабілізацыі накіраваны ў армію. Два месяцы інструктар Рэвалюцыйнага камітэта 4-й арміі. З 1920 года сакратар [[Дзісна|Дзісенскага]] павятовага камітэта РКП(б). У пачатку 1921 года быў дэлегатам Усебеларускай партканферэнцыі ад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], на нарадзе дэлегатаў у менскай гасцініцы «[[Еўропа (атэль, Мінск)|Еўропа]]» паставіў пытанне: «''аб далучэнні да беларускіх тэрыторый Віцебшчыны, Магілёўшчыны і Смаленшчыны''». Разам з [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесем Бурбісам]] складае тэкст «[[заява 32-х|Заявы 32-х]]», але яе не падпісвае. У 1921 годзе працаваў у Бабруйскім павятовым аддзеле народнай асветы, затым інструктарам і загадчыкам аддзела Бабруйскага павятовага камітэта КП(б)Б, пасля праца на вёсцы ў якасці ўпаўнаважанага Паліткамісіі па барацьбе з бандытамі. У снежні 1921 годзе па партыйнай мабілізацыі накіраваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]] (тры месяцы ў 11 брыгадзе 4 дывізіі, захварэў на тыф і быў дэмабілізаваны праз 3 месяцы). З канца 1922 года інструктар, загадчык аддзела Бабруйскага павятовага камітэта КП(б)Б, інструктар ЦК КП(б)Б. З жніўня 1924 года сакратар Калінінскага акруговага камітэта Кампартыі Беларусі ([[Клімавічы]]). З верасня 1925 года сакратар Полацкага акруговага камітэта партыі. У канцы 1925 года па даручэнні ЦК едзе ў [[Берлін]] для сустрэчы з групай прафесараў, у тым ліку з [[Вальтер Крамер|Вальтэрам Крамерам]]. У 1926 годзе загадчык аддзела друку ЦК КП(б)Б, з канца 1927 года па восень 1928 года намеснік рэдактара газеты «[[Беларуская вёска (газета)|Беларуская вёска]]». У ліпені 1928 — верасні 1929 года намеснік [[Народны камісарыят земляробства БССР|наркама земляробства БССР]] [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|Дзмітрыя Прышчэпава]]. === Рэпрэсіі. Смерць === [[Файл:Adamovich Aleksandr (1900-1937).jpg|міні|Фота з крымінальнай справы № 20950-c]] У 1929 годзе ў сувязі з разгортваннем барацьбы з так званым «[[нацыянал-дэмакратызм]]ам» зняты з работы і выключаны з КП(б)Б «''за ідэалагічную няўстойлівасць, скрыўленне класавай лініі ў палітыцы наркамзема, за бюракратызм і адрыў ад партыйнай ячэйкі, за прымірэнчыя адносіны да контррэвалюцыйных вылазак нацыянал-дэмакратызму''». У лістападзе 1929 года адноўлены ў партыі і накіраваны на перавыхаванне на нізавую работу тэрмінам на два гады — працаваў тэхнічным рэдактарам Беларускага дзяржаўнага выдавецтва. Арыштаваны 19 ліпеня 1930 года па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» у [[Мінск|Менск]]у па адрасе: вуліца Новасерпухаўская, д. 11, кв. 2. Асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ СССР 18 сакавіка 1931 года як «''удзельнік контррэвалюцыйнай арганізацыі''» да 10 гадоў папраўча-працоўных работ. Пакаранне адбываў спачатку ў [[Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|Салавецкім]], затым у [[Беламорска-Балтыйскі лагер|Беламорска-Балтыйскім]] лагерах НКУС Карэла-Фінскай АССР. 24 сакавіка 1935 года, калі знаходзіўся ў Беламорска-Балтыйскім канцлагеры, узяты пад варту, і 11 ліпеня 1935 года асуджаны Ленінградскім абласным судом да 7 гадоў папраўча-працоўных работ. 9 верасня 1937 года «[[Тройка НКУС|тройкай]]» НКУС Карэльскай АССР прыгавораны за «''антысавецкую агітацыю''» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны каля станцыі [[Сегежа|Сягежа]]. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 14 чэрвеня 1988 года. Асабовая справа А. № 20950-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]. == Сям’я == [[Файл:Alieś Adamovič.jpg|міні|Алесь Адамовіч (сядзіць у цэнтры) з сынамі Святаславам і Уладзімірам, сядзіць справа брат Дзмітрый. Стаяць сястра Тацяна і брат Сяргей, 1920-я гг.]] Быў жанаты, гадаваў двух сыноў. Жонка — Марыя Адамовіч. {{зноскі}} == Літаратура == * Адамовіч Аляксандр Фаміч // {{Крыніцы/ЭГБ|1|}} С. 44 * Арлоў У. Імёны Свабоды. Радыё свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2007. — 576 с. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}} * Міхнюк У. М. Арыштаваць у высылцы: дакументальны нарыс пра Алеся Дудара. Мн., 1996. С. 112 * Міхнюк У. М. Вязень сумлення // Полымя. 1996. № 2. С. 262 * Рапановіч. Слоўнік геаграфічных назваў. * Рызыкоўная барацьба намэнклятуры // Наша Ніва 18 лютага 2005. * Фалей Е. «Еще в более острой форме» // Вечерний Минск. 1993. 17 дек. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Аляксандр Фаміч}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай сацыялістычнай грамады]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] t9cr2y3nt4ay7fqxs1h6esggy5doc3j 0 28027 5131564 5115912 2026-04-24T13:19:07Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131564 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Астрэйка}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Адамавіч Астрэйка''' ({{ДН|25|7|1913}} (паводле іншых звестак [[9 ліпеня]] [[1912]]), в. [[Каласаўшчына|Каласоўшчына]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер {{МН|Капыльскі раён|у Капыльскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|14|9|1937}}, [[Чалябінская вобласць]], [[НКУС]]) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|9|7|1912|26|6}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-19}}</ref> або {{ДН|25|7|1913}}<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19236|title=АСТРЭЙКА Сяргей Адамавіч|website=web.archive.org|date=2019-02-21|access-date=2024-07-19|archive-date=21 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221050001/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19236|url-status=bot: unknown}}</ref> года ў сялянскай сям’і. Скончыў Капыльскую сямігодку. У 1928 годзе паступіў у [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум]]. Восенню 1931 года разам з [[З. Астапенка]]м, [[У. Дудзіцкі]]м, [[Л. Калюга]]м, [[С. Русаковіч]]ам, [[Уладзімір Сядура|У. Сядурам]] і некаторымі іншымі «забастоўшчыкамі» за ўцёкі «з прарыву» па збіранні мерзлай бульбы ў калгасе «Сцяпянка» выключаны з тэхнікума з «воўчым білетам» як «[[нацдэм]]». Працаваў літрэдактарам выданняў [[Беларускі НДІ прамысловасці|Беларускага НДІ прамысловасці]]. З 1932 года навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры і мастацтва]] [[БелАН]], працаваў у Камісіі па складанні слоўнікаў. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 23.2.1933 года па [[Беларуская народная грамада (справа)|справе «Беларускай народнай Грамады»]]. Высланы ў [[Ірбіт]] [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]]. Працаваў бухгалтарам матэрыяльнага аддзела Ірбіцкага падшыпнікавага завода. Тэрмін ссылкі яшчэ не скончыўся, калі 14.8.1937 года паэта зноў арыштавалі. 13.9.1937 быў вынесены смяротны прысуд, на наступны дзень (14.9.1937) С. Астрэйку расстралялі. Рэабілітаваны ў 1956 годзе<ref name=":1" />. Месца пахавання невядомае<ref name=":0" />. == Творчасць == Вершы пачаў пісаць у час вучобы ў сямігодцы. У 1928 годзе па рэкамендацыі [[Ц. Гартны|Ц. Гартнага]] вершы С. Астрэйкі з’явіліся ў газеце «[[Чырвоная змена]]». Паэму С. Астрэйкі «Бенгалія» ўхваліў [[Я. Купала]]. У свае часы яе называлі «антысавецкай», бо меркавалася, што, апісваючы змаганне бенгальцаў з брытанскімі каланізатарамі, Астрэйка меў на ўвазе непасрэдна Беларусь. Кавалак з паэмы «Бенгалія», якая лічылася страчанай, быў знойдзены ў сямейным архіве Аліны Алексенкі ў 2018 годзе<ref>[https://www.svaboda.org/a/29832162.html svaboda.org]</ref>. Рыхтаваўся да выдання паэтычны зборнік «Смарагды кроз», які так і не выйшаў. Рамантычная паэма «Смарагды кроз» — роздум пра шляхі развіцця роднага краю — апублікавана ў 1990 годзе. У ссылцы зрабіў пераклад «Яўгенія Анегіна» [[А. С. Пушкін|А. Пушкіна]], рукапіс не збярогся. == Творы == * [Вершы] // Полымя. 1965, № 8; * [Вершы] // Дзень паэзіі. Мн., 1965; * Смарагды кроз: (Паэма) // Шляхам гадоў. Мн., 1990. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Салаўёва А.'' Недапетая песня // Дзень паэзіі. — Мн., 1965. * {{Крыніцы/БП 1917-90|1}} * {{Крыніцы/БЭ|2}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} <!--* Книга памяти жертв политических репрессий. Свердловская область.--> {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астрэйка Сяргей}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 9lz407wh6c18dtzi1jk9ig011pzj3kr 0 28199 5131536 4465696 2026-04-24T13:13:39Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131536 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{Цёзкі2|Адзярыха}} '''Цімафей Якаўлевіч (Якубавіч) Адзярыха''' ({{ДН|25|2|1895}}, в. [[Белічы]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — ?) — педагог, брат [[Міхась Адзярыха|Міхася Адзярыхі]]. == Біяграфія == З сялянскай сям'і. Скончыў [[Слуцкае духоўнае вучылішча]], вучыўся ў [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскай духоўнай семінары]]і (да [[1914]]), настаўнічаў. У [[1915]] прызваны ў царскую армію, ваяваў на [[Паўднёва-Усходні фронт|Паўднёва-Усходнім фрон]]це, быў цяжка паранены. Лячыўся ў шпіталі ў Маскве, дзе яго застала [[Лютаўская рэвалюцыя]] (1917). Прызнаны непрыгодным да службы ў арміі і накіраваны на Шосткінскі парахавы завод Чарнігаўскай губ. У 1918 пакінуў прадпрыемства, працаваў настаўнікам у [[Слуцк]]у. У 1924 паступіў у [[БДУ]]. У 1927 разам з іншымі студэнтамі і са сваімі братам Міхаілам і сястрой Ганнай арыштаваны як «''член антысавецкага гуртка''» і асуджаны да 3 гадоў ссылкі. З 1930 стыльрэдактар [[Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|Беларускага дзяржаўнага выдавецтва]]. Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей. Зноў арыштаваны 28.3.1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]». Абвінавачваўся ў тым, што «''ведаў аб існаванні контррэвалюцыйнай арганізацыі, аказваў ёй садзейнічанне ў зборы і пасылцы грошай ссыльным [[нацдэм]]ам''». Разам з [[А. Бурдзейка]]м, [[Я. Бядрыцкі]]м, [[В. Валог]]ам, [[А. Дарашэвіч]]ам, [[Д. Дынько|Д. Дынькам]], [[П. Жаўрыд]]ам, [[У. Жылка]]м, [[П. Каравайчык]]ам, [[М. Каспяровіч]]ам, [[П. Кацярыніч]]ам, [[Я. Кіпель|Я. Кіпелям]], [[Л. Курыловіч]]ам, [[Адам Юр'евіч Міцкевіч|А. Ю. Міцкевічам]], [[У. Мурашка]]м, [[І. Пашковіч]]ам, [[Я. Пушча]]м, [[Р. Пяцэвіч]]ам, [[Ч. Родзевіч]]ам, [[А. Сак]]ам, [[Ю. Саленіковіч]]ам, [[І. Сасіновіч]]ам, [[І. Трасько|І. Траськам]], [[Я. Трафімаў|Я. Трафімавым]], [[С. Хурсік]]ам, [[І. Юрашкевіч]]ам і інш. асуджаны пазасудовым органам НКУС 10.4.1931 да 5 гадоў пазбаўлення волі. Высланы ў Чалябінскую вобл. Вызвалены 28.8.1935. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 15.11.1957. Групавая справа Ц. Адзярыха і інш. № 20951-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}} ** Кр. геагр.: Рапановіч. Слоўнік геаграфічных назваў; Волости и важнейшие селения; Назвы населеных пунктаў. {{DEFAULTSORT:Адзярыха Цімафей Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім раёне]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] r6qsvkwyp78crjrripbo3a9yvkb78ks 0 28577 5131528 4769526 2026-04-24T13:10:36Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131528 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Фёдар (Тодар) Андрэевіч Апацёнак''' ({{ДН|||1902}}, [[Мінск]] — {{ДС|||1943}}) — педагог, актывіст беларускага моладзевага руху. == Біяграфія == З сям’і рабочага. Скончыў [[Менскія беларускія настаўніцкія курсы|беларускія настаўніцкія курсы]] ([[1921]]). У час [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых арыштаў]] у [[ССРБ]] ў сярэдзіне лютага 1921 г. Тодар Апацёнак быў схоплены ў студэнцкім інтэрнаце за «[[антысавецкая прапаганда|антысавецкую прапаганду]] сярод слухачоў Менскіх беларускіх педагагічных курсаў»<ref name="fir"/>. Скончыў [[БДУ]]. На пачатку навучальнага года, у верасні 1922 года гарадскі аддзел адукацыі накіраваў на працу ў [[2-я Менская савецкая школа|2-й Менскую савецкую школу]] 2-й ступені (былую мужчынскую казённую гімназію) ў якасці настаўнікаў малодшых класаў [[Я. Кіпель|Я. Кіпеля]] і Т. Апацёнка. Сваю педагагічную чыннасць яны пачалі з пераводу выкладання школьных прадметаў на беларускую мову. У хуткім часе дырэкцыя школы, дзе заселі зацятыя [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатары]] — [[Уладзімір Клімантовіч]], былы дырэктар гімназіі, і яго намеснік, выкладчык гісторыі [[Мікалай Георгіевіч Маслаковец|Мікалай Маслаковец]], — самавольна адмянілі ''«гэтую [[беларусізацыя|беларусізацыю]]»''. Настаўнікі, са свайго боку, праігнаравалі загад дырэкцыі і надалей працягвалі выкладаць па-беларуску. Адказам на гэта было іхнае звальненне. Маладыя беларускія педагогі доўгі час дамагаліся свайго аднаўлення на ранейшых пасадах. Розгалас гэтага «моўнага супрацьстаяння» дайшоў і да [[ЦК КП(б)Б|кіраўніцтва КП(б)Б]], пасля чаго інцыдэнт быў разгледжаны на паседжанні [[Цэнтральнае бюро КП(б)Б|Цэнтральнага Бюро кампартыі Беларусі]]. Папярэдне планавалася ўсіх удзельнікаў канфлікту выслаць за межы Рэспублікі. Але дзякуючы заступніцтву [[Наркам асветы БССР|наркама асветы]] [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] і яго намесніка [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антона Баліцкага]] настаўнікаў ўдалося адстаяць, праўда, без права аднаўлення на ранейшым месцы працы<ref name="fir">[[У. Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] [https://www.fir.bsu.by/images/departments/ca/ca-materials/ca-publications/lyakhovsky/lyakhovsky_2011_161_Spadczyna.pdf Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210605205205/https://www.fir.bsu.by/images/departments/ca/ca-materials/ca-publications/lyakhovsky/lyakhovsky_2011_161_Spadczyna.pdf |date=5 чэрвеня 2021 }} // Спадчына. № 1, 2010.</ref>. Выкладаў на [[Вышэйшыя курсы беларусазнаўства|вышэйшых курсах беларусазнаўства]], [[Мінскі політэхнічны тэхнікум|Менскім політэхнічным тэхнікуме]], [[Беларускі педагагічны тэхнікум|Беларускім педагагічным тэхнікуме]]. Сябра [[Краязнаўчае таварыства БДУ|Краязнаўчага таварыства БДУ]], драматычнага гуртка пры «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]». Адзін з кіраўнікоў Менскага маладзёвага гуртка «Беларуская хатка»<ref name="fir"/>. Арыштаваны 25.7.1930 у [[Менск]]у па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» па адрасе: [[Стараслабадская вуліца (Мінск)|вул. Стараслабадская]], д. 36/2, кв. 3. Падчас пяротрусу былі знойдзены беларускі герб [[1919]] года і карта Беларусі 1919 гады. Гэтыя рэчдоказы былі прад’яўленыя ў якасці абвінавачвання ў нацыянальна дэмакратычнай дзейнасці. У матэрыялах справы сустракаюцца такія абвінавачванні: «Чытаў вучням вершы [[Я. Колас]]а і [[Я. Купала|Я. Купалы]], Далучыўся да [[нацдэм]]аўскаму руху „Беларуская хата“, стварыў контррэвалюцыйную арганізацыю „Бюро прапагандыстаў“». Асу­джаны 25.4.1931 паводле пастановы калегіі [[АДПУ СССР]] за «''антысавецкую дзейнасць''» да 3 гадоў [[ППК]]. Этапаваны ў [[Салавецкі лагер]] НКУС [[Карэльская АССР|Карэль­скай АССР]], але пакаранне, хутчэй за ўсё, адбываў у [[Беламорска-Балтыйскі лагер|Беламорска-Балтыйскім лагеры]] ([[Кем (горад)|Кем]]{{факт?}}). Вярнуўся ў Беларусь. У 1938 і быў прызначаны метадыстам Упраўлення пачатковых школ, у 39-м спачатку пераведзены ў 23-ю сярэднюю школу Мінска ў якасці выкладчыка рускай мовы і літаратуры 8-10 класаў, затым прызначаны дырэктарам і старэйшым выкладчыкам рускай мовы і літаратуры. [[25 чэрвеня]] [[1941]] быў вызвалены па эвакуацыі з Мінска. [[14 чэрвеня]] [[1941]] прызначаны дырэктарам [[Болгар|Куйбышаўскай]] СШ і выкладчыкам рускай мовы і літаратуры. У 1942 годзе мабілізаваны ў войска. Загінуў [[7 лютага]] [[1943]] года ў баях з немцамі, пахаваны на воiнскiх могiлках у весцы [[Дземяхі (Цвярская вобласць)|Дземяхі]] (цяпер [[Бельскі раён (Расія)|Бельскі раён]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] РФ). Рэ­абілітаваны пракуратурай Мінскай вобласці 28.12.1989. Асабовая справа Ф. Апацёнка № 29933-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Быў жанаты, гадаваў чатырох дзяцей. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} :* НАРБ, ІКР. * {{Крыніцы/Маракоў|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} :* архіў КДБ Беларусі справа № 29933-с {{DEFAULTSORT:Апацёнак Фёдар Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінскага дзяржаўнага політэхнічнага каледжа]] 9xng2lwxnneidct0z5tcg42p0df37bc 0 28703 5131511 5043760 2026-04-24T12:55:34Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131511 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Антон Васілевіч Баліцкі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Народны камісарыят асветы БССР|Народны камісар асветы БССР]] | парадак = 3 | парадак-жан = | пад імем = | перыядпачатак = [[12 лютага]] [[1926]] | перыядканец = [[1929]] | папярэднік = [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]] | пераемнік = [[Антон Мартынавіч Платун|Антон Платун]] | прэм'ер = [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Язэп Адамовіч]]<br/>[[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] | каментар = | гады службы = [[1916]]—[[1917]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | род войскаў = пяхота | званне = | камандаваў = | бітвы = [[Першая сусветная вайна]] }} '''Анто́н Васі́левіч Ба́ліцкі''' ([[16 верасня]] [[1891]], в. [[Балічы (Гродзенскі раён)|Балічы]], цяпер [[Гродзенскі раён]], [[Беларусь]] — [[31 кастрычніка]] [[1937]], [[Мінск|Менск]], [[НКУС БССР|НКУС]]) — беларускі палітычны дзеяч, публіцыст. Народны камісар асветы БССР у 1926—1929 гадах, адзін з актыўных дзеячаў палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў БССР. == Біяграфія == У 1910 годзе скончыў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]]. Кароткі час працаваў настаўнікам, потым паступіў у [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскі настаўніцкі інстытут]], з якога ў 1915 годзе мабілізаваны ў войска. З 1916 у войску, на [[Румынскі фронт|Румынскім фронце]]. Удзельнік [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] на фронце, старшыня 300-га Заслаўскага пяхотнага палка ў складзе 75-й пяхотнай дывізіі, сябра гарнізоннага салдацкага камітэта ў [[Бендэр|Бендэрах]], ваенны камісар Бендэрскага павета. Удзельнічаў у барацьбе супраць карнілаўшчыны. У 1917—1920 гадах браў удзел у беларускім грамадска-палітычным жыцці — гуртаваў беларусаў-вайскоўцаў, арганізоўваў беларускія школы ў [[Адэса|Адэсе]]. 19 сакавіка 1918 года ў Адэсе адбылося аб’яднанае пасяджэнне культурнай-асветнай арганізацыі [[Беларускі гай]] і мясцовай Беларускай вайсковай рады, у выніку чаго дзеля абароны інтарэсаў беларусаў Адэсы і ваколіц была створаная Беларуская нацыянальная рада. Беларуская нацыянальная рада абрала Беларускі нацыянальны камісарыят, у якім Антон Баліцкі стаў памочнікам камісара і ўпаўнаважаным па нацыянальна-палітычных справах. Нацыянальны камісарыят вітаў абвяшчэнне незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], стаўшы на яе бок. У красавіку 1918 года Антон Баліцкі прыязджае ў [[Кіеў]], дзе працавала дэлегацыя [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]. Ад [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] Баліцкі атрымаў дазвол на наданне функцый консульства БНР Народнаму камісарыяту ў Адэсе. Баліцкі стаў сакратаром консульства<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/28671922.html|title = Яны былі першыя. Антон Баліцкі|author = Анатоль Сідарэвіч|authorlink = Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|date = 13-8-2017|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190903145338/https://www.svaboda.org/a/28671922.html|archivedate = 3-9-2019|accessdate = 3-9-2019}}</ref>. У 1919 годзе вучыўся ў Адэскім сельскагаспадарчым інстытуце. У лістападзе 1919 года Антон Баліцкі ўступіў ва Украінскую партыю камуністаў-барацьбістаў. Стварыў і ўзначаліў партызанскі атрад, які дзейнічаў супраць дзянікінцаў у [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]], па ўсталяванні савецкай улады Украінская партыя камуністаў-барацьбістаў улілася ў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]]. У 1920 годзе сябра калегіі Адэскага губернскага аддзела народнай асветы ([[Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы|Беларуская секцыя]]), загадчык палітычнай асветы, старшыня губернскага саюза работнікаў асветы. [[Файл:Anton Balicki. Антон Баліцкі (1920-29).jpg|міні|злева|Антон Баліцкі, 1920-я гг.]] З 1921 года ў Менску, з кастрычніка 1921 намеснік народнага камісара, у 1926—1929 гадах [[Народны камісарыят асветы БССР|Народны камісар асветы БССР]]. Адзін з праваднікоў палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. Аўтар артыкулаў па пытаннях нацыянальнай і культурнай палітыкі. Удзельнічаў у распрацоўцы і стварэнні сістэмы сярэдняй і вышэйшай адукацыі. Правадзейны сябра [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], старшыня секцыі беларускай мовы і літаратуры. У 1929—1930 гадах сябра [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]. [[Файл:Антон Васілевіч Баліцкі.jpg|міні|250пкс|Антон Баліцкі, фота з крымінальнай справы]] У 1929 годзе з разгортваннем кампаніі барацьбы з «[[нацыянал-дэмакратызм]]ам» трапіў пад агонь крытыкі і публічнага цкавання. Арыштаваны [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|ДПУ БССР]] [[3 верасня]] 1930 года ў Менску па адрасе: [[Сядзіба Пшаздзецкіх (Мінск)|пл. Свабоды, д. 15]], кв. 7 па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», выключаны з партыі. Асуджаны паводле пастановы калегіі АДПУ СССР 18 сакавіка 1931 года за «антысавецкую дзейнасць» да 10 гадоў лагераў. Этапаваны ў [[Беламорска-Балтыйскі лагер]] [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]. Пры паўторным разглядзе справы 30 кастрычніка 1937 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прыгавораны да смяротнага пакарання. Расстраляны ў Менску. Па першым прысудзе рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 14 чэрвеня 1988, па другім — 25 сакавіка 1958. Асабовая справа Б. № 20950-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]. Быў жанаты з Т. П. Баліцкай, двое дзяцей. == Творы == * Інстытут беларускай культуры // Асвета. 1924, № 3; * Беларусізацыя культурна-асветных устаноў // Полымя. 1925, № 4. == Памяць == Імя Антона Баліцкага носіць адна з [[Вуліца Баліцкага (Гродна)|вуліц]] [[Гродна]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Біяграфія Баліцкага // Вестник Народного Комиссариата просвещения ССРБ. 1922, № 4. С. 21—22 * [[Нона Уладзіміраўна Васілеўская|Васілеўская Н. У]]. Абвінавачваецца ў нацыянал-дэмакратызме (пра наркома асветы Беларусі А. В. Баліцкага). Мн., 1995 * {{кніга|загаловак=Возвращённые имена : Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталинских репрессий|адказны=Сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; Под ред. А. С. Махнача|месца=Минск|выдавецтва=Навука i тэхніка|год=1992|старонкі=20-21|спасылка=http://ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf|isbn=5-343-01246-9|archive-date=11 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211110119/http://ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf}} * [[Аляксей Сцяпанавіч Кароль|Кароль А]]. Баліцкі Антон Васілевіч // {{Крыніцы/ЭГБ|1|}} С. 283 * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * Цыхун А. Памяць жыве // ЛіМ. 1988, 30 снеж. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web|title = Прыгоды беларускага консула ў Адэсе|url = https://www.svaboda.org/a/1047121.html|author = Сяргей Шупа|authorlink = Сяргей Шупа|date = 11-3-2008|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = https://archive.today/20190903164950/https://www.svaboda.org/a/1047121.html|archivedate = 3 верасня 2019|accessdate = 3-9-2019|url-status = live}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баліцкі Антон Васілевіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Народныя камісары асветы БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] 2ca7y6ndwldo3zgdo1rycxoyx3972jy 0 29683 5131573 5128419 2026-04-24T13:23:38Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131573 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{Цёзкі2|Багдановіч}} '''Генадзь Васілевіч Багдановіч''' ({{ДН|31|8|1885}}, в. [[Мікольскае (Расонскі раён)|Мікольскае]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] — {{ДС|15|1|1938}} (?)) — беларускі грамадскі дзеяч. Брат [[Вячаслаў Багдановіч|Вячаслава Багдановіча]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віцебская духоўная семінарыя|Віцебскую духоўную семінарыю]] ([[1907]]), [[Віленскі настаўніцкі інстытут]]. У [[1918]] загадчык юрыдычнага аддзела [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]] ў [[Петраград]]зе. З [[1919]] настаўнічаў у [[Верхнядзвінск|Дрысе]], пазней — у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Выдаваў газету «[[Незалежная думка (1920)|Незалежная думка]]». У [[1924]] эмігрыраваў у [[СССР]], працаваў выкладчыкам [[віцебск]]іх [[Віцебскі педагагічны тэхнікум|педагагічнага тэхнікума]] і [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|ветэрынарнага інстытута]]. [[15 ліпеня]] [[1930]] арыштаваны [[ДПУ]] [[БССР]] па справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|СВБ]]. Пастановай Калегіі [[АДПУ СССР]] ад [[10 красавіка]] [[1931]] сасланы ў г. [[Слабадской|Слабадскі]] [[Кіраўская вобласць|Кіраўскай вобласці]]. Падлягаў пільнаму нагляду АДПУ СССР, трактаваўся як «нераззброены [[нацдэм]]». Паўторна арыштаваны [[25 ліпеня]] [[1937]]. Загінуў у зняволенні. Абставіны смерці невядомыя. Рэабілітаваны [[15 лістапада]] [[1957]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||204}} {{DEFAULTSORT:Багдановіч Генадзь}} [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] cchkihmt5ezq4lwcuqwy2imt7n0roni 0 30105 5131569 4873200 2026-04-24T13:21:32Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131569 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Максім Лужанін | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Аляксандр Амвросьевіч Каратай | Псеўданімы = Максім Лужанін | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = паэзія, проза, кінадраматургія, пераклад | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Максі́м Лужа́нін''', сапр.: '''Алякса́ндр Амвро́сьевіч Карата́й''' ({{ДН|2|11|1909|20|10}}, в. [[Прусы (Салігорскі раён)|Прусы]] Слуцкага павета Мінскай губерні (цяпер {{МН|Салігорскі раён|у Салігорскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]]) — {{ДС|13|10|2001}}, {{МС|Мінск||}}; Псеўданімы: ''М. Бусловіч''; ''Ал. Даведка''; ''Мікола Драч''; ''Л. Трыер'') — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[кінадраматург]], [[перакладчык]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1969), заслужаны дзеяч культуры Польшчы (1975). Жонка — [[Яўгенія Пфляўмбаўм]]. == Біяграфія == [[File:Крым. Сімеіз. Віктар Казлоўскі, Максім Лужанін і Сяргей Дарожны. 1929.jpg|thumb|злева|[[Сімеіз]] у Крыме. Злева направа: [[Віктар Казлоўскі]], Максім Лужанін і [[Сяргей Дарожны]]. 1929]] У 1924—1928 вучыўся ў Мінскім [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум|Белпедтэхнікум]]е. Публікавацца пачаў у 1925 годзе. Першая кніга вершаў «Крокі» выйшла ў 1928 годзе. У 1928—1931 гадах вучыўся ў [[БДУ]]. З 1931 годзе працаваў у часопісе [[Узвышша (часопіс)|«Узвышша»]] і на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]]. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 15.3.1933 года ў [[Мінск]]у па адрасе: [[Ленін­ская вуліца (Мінск)|вул. Ленін­ская]], д. 25, кв. 4 па [[справа «Беларускай народнай грамады»|справе «Беларускай народнай грамады»]]; асуджаны асобай нарадай пры НКУС 10.8.1933 як «''член контррэвалюцыйнай [[нацдэм]]аўскай арганізацыі''». Быў на 2 гады сасланы ў лагер у г. [[Марыінск]] [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобла]]сці<ref>[http://flibusta.site/b/295176/read ''Улащик Н. Н.'' Мариинск — Суслово]</ref>. Пасля вызвалення ў 1935—1941 гг. — рэдактар Галоўнай рэдакцыі літаратуры па машынабудаванні ў Маскве. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на фронце. З 1944 загадчык аддзела культуры газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», адказны сакратар часопіса «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]». Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 24.8.1956 года. Асабовая справа Л. № 14618-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. З 1959 года член сцэнарнай калегіі, у 1967—1972 гадах галоўны рэдактар кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». == Творчасць == [[Файл:Максім Лужанін. Неаплочаны рахунак. 1930.jpg|міні|злева|«Неаплочаны рахунак». 1930]] Друкуецца з 1925. Раннія вершы (зборнік «Крокі», 1928) прасякнуты эмацыйна-рамантычным успрыняццем рэчаіснасці. У зборніках вершаў і паэм «Неаплачаны рахунак» (1930), «Галасуе вясна за вясну», «Кастрычнікам! Ліпенем! Маем!», «Аднагалосна» (усе 1931), «Першамайская вуліца» і «Галасы гарадоў» (абодва 1932) зварот да надзённых тэм жыцця вёскі і горада, паглыбленне іх грамадскага гучання. Творы ваеннага перыяду (зборнік «Шырокае поле вайны», 1945) адлюстроўваюць мужнасць і гераізм воінаў, вышыню чалавечага духу ў час смярогнай небяспекі. Пасляваенная паэзія М. Лужаніна ўславіла мірныя справы людзей працы (зборнікі «Поступ», 1950; «Святло Радзімы», 1952; «Моваю сэрца», 1955). Кніга вершаў «Прасторы» (1958) пашырыла паэтычны свет аўтара. Вершы і паэмы грамадзянскага гучання ў кнігах «Росы на коласе» (1973), «Прага крыла» (1974), «Як нараджаўся новы свет» (1975), «Лявоніха» (1977), «Галасы пад выраем» (1980), «Паразмаўляй са мной, зямля» (1983). У сярэдзіне 1980—90-я г. паэзія М. Лужаніна набывае праніклівае філасофска-быційнае гучанне, у якім зноў абвастраецца асабістая памяць, рахункі сваіх і агульных крыўдаў, пачуццё справядлівасці, але ўсё перажытае ўраўнаважваецца мудрым чалавечым вопытам, удзячнай любоўю да жыцця і хвалою ў яго гонар. Паэзіі Максіма Лужаніна ўласціва жанрава-стылявое багацце, разнастайнасць вобразна-моўных сродкаў, паэтычнае майстэрства. Піша прозу («Колас расказвае пра сябе», 1964, «Дванаццаць вячорных вогнішчаў», 1968; «Людзі, птушкі, прастор», 1976; «Трое», 1989). Выступае як крытык і публіцыст (кнігі «Вачыма часу», 1964; «Рэпартаж з рубцом на сэрцы», 1973; «3 ранку да вечара», 1978). Выдаў зб. гумару «Сілівон на дачы» (1958), вершы і апавяданні для дзяцей, паэму-казку «Хто робіць пагоду» (1959). Аўтар сцэнарыяў фільмаў «Паўлінка» (1951), «Народны паэт» (1952), «Першыя выпрабаванні» (1960), «Запомні гэты дзень» (1967, разам з [[А. Куляшоў|А. Куляшовым]]). На [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў асобныя творы [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. Грыбаедава]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]], [[Аляксандр Мікалаевіч Радзішчаў|А. Радзішчава]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|У. Маякоўскага]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. == Творы == * Выбр. тв.: У 2 т. Мн., 1960. * Зб. тв.: У 3 т. Мн., 1968—1970. * Зб. тв.: У 4 т. Мн., 1979—1981. == Прэміі і ўзнагароды == * Літаратурная прэмія імя Я. Коласа, 1965 {{Няма зносак|дата=30.10.2023}}{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * [[Варлен Леанідавіч Бечык|Бечык В.]] Прасторы творчасці // Бечык В. Прад высокаю красою… Літаратурна-крытычныя артыкулы. Мн., 1984; * ''Кісялёў Г.'' Крокі // Полымя. 1984, № 11; * ''Гніламёдаў У.'' Натхненне і майстэрства: Творчасць М.Лужаніна // Роднае слова. 1998, № 5; * ''Маракоў Л.'' Павышэнне // Маракоў Л. 100 мініяцюр. Мн., 2002; * {{Крыніцы/БП (1992-95)|4}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/БЭ|9}} == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Аўтар:Максім Лужанін}}{{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лужанін Максім}} [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Узвышша»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] e1effo8l5h1pi6o38xa4qypx2fabcw4 0 30127 5131483 5111222 2026-04-24T12:42:12Z Jaŭhien 59102 /* Савецкая Беларусь */ вікіфікацыя 5131483 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бядуля}} {{цёзкі2|Плаўнік}} {{Пісьменнік}} '''Змітро́к Бяду́ля''', сапраўднае імя '''Самуі́л Яфі́мавіч (Яўхі́мавіч) Пла́ўнік''' ({{lang-be-latin|Źmitrok Biadula|1}}; [[23 красавіка]] [[1886]], мястэчка [[Пасадзец]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|3|11|1941}}, каля [[Уральск]]а, [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], публіцыст і мовазнаўца [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX ст{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=159}}. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Змітрок Бядуля з братамі.jpg|міні|злева|Злева направа: браты Мацвей, Самуіл, [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіль Плаўнікі]]]] Самуіл Плаўнік нарадзіўся ў небагатай [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і ў мястэчку [[Пасадзец]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Бацька Хаім (Яфім, Яўхім) быў арандатарам, а зімой працаваў на лесанарыхтоўках. Часам ён займаўся дробным гандлем, любіў музыку — іграў на скрыпцы. Маці, Хана Плаўнік (у дзявоцтве Рабіновіч), працавала швачкай-каптурніцай<ref name="žybuĺ">{{cite web|url = http://belisrael.info/?p=6502|title = Змітраку Бядулю — 130|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 19-4-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109103858/https://belisrael.info/?p=6502|archivedate = 9-1-2022|accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У Ханы і Хаімы было сямёра дзяцей: сыны Самуіл (1886—1941), Мацвей (1903—1988), Ізраіль (1905—1941), дочкі Марыя (1892—?), Ірына (1901—1976), Яўгенія (1903—1981), Зоф’я (1912—1998). Яшчэ двое дзяцей памерлі немаўлятамі<ref name="žybuĺ"/>. Дзед, адзіны ў мястэчку каваль і меднік, меў уласную бібліятэку. У яго на паліцы, акрамя [[Талмуд]]а і іншых рэлігійных кніг, стаялі тамы «Металічнае справы», «Геаметрыі», «Матэматыкі»<ref name="ССС">{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/semeynaya-saga-solovya.html|title = Семейная сага соловья|author = Людмила Рублевская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 9-4-2011|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref> і інш. Яго дзеці — трое сыноў і чатыры дачкі, — атрымалі пачатковую адукацыю. Паміж старэйшай і малодшай дочкамі была розніца ў 25 гадоў<ref name="ССС" />. Самуілу з самага дзяцінства прыйшлося дапамагаць у гаспадарцы сваёй вялікай сям’і. На здольнасці і інтарэсы хлопчыка паўплываў бацька, які чытаў сваім дзецям кнігі. Будучы пісьменнік вучыўся ў пачатковай яўрэйскай школе — [[хедар]]ы, а пасля яе заканчэння — у школе рабінаў ([[Ешыбот|ешыбоце)]], з якой быў выгнаны за вальнадумства. Ведаў [[іўрыт]], [[ідыш]], беларускую, нямецкую, рускую і крыху польскую мовы. Нейкі час працаваў хатнім настаўнікам [[іўрыт]]а. З дзяцінства захапіўся чытаннем. Выпісваў кнігі з [[Вільня|Вільні]], [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а, выпрошваў у заможных гаспадароў, шукаў у [[школа]]х, якія былі непадалёк. Як і браты, граў на скрыпцы<ref name="ССС" />. Першыя творы пісаў на іўрыце, пасля — на рускай мове. Перайсці на беларускую падказаў яму [[Вульф Сосенскі]] з мястэчка [[Даўгінава]], дзе хлопчыкам Самуіл навучаўся ў ешыбоце. === Пачатак актыўнасці. Віленскі і Менскі перыяды === [[Файл:Abrazki (1913).pdf|міні|злева|page=5|[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]] (лац. «Abrazki») — першы зборнік Змітрака Бядулі, выдадзены выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» ў Санкт-Пецярбургу [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1913 г.]] Пасля ешыбота Самуіл Плаўнік працаваў хатнім настаўнікам, а з 1902 года канторшчыкам на лесараспрацоўках. Займаўся самаадукацыяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Яшчэ ў дзяцінстве Плаўнік складаў вершы на старажытнаяўрэйскай мове, але пачаткам яго літаратурнай дзейнасці лічыцца 1907 год, калі ён пачаў пісаць вершы на [[Руская мова|рускай мове]] і пасылаць іх у пецярбургскія часопісы. Там вершы хвалілі, але не друкавалі. Пачынаючы пісаць, ён арыентаваўся на старадаўнюю яўрэйскую літаратуру (тагачасныя рэлігійныя творы). Але пазней адмовіўся ад гэтай манеры пісьма і стаў вывучаць сучасную літаратуру. У 1909 годзе ў рукі Самуіла Плаўніка, дзякуючы яго сябру [[Вульф Сосенскі|Вульфу Сосенскаму]], які быў палітычным актывістам, трапіла беларускамоўная газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»<ref name="nacyjanaĺnaja">{{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}}</ref>. Факт існавання «простанароднай» газеты ўразіў Самуіла Плаўніка. Знаёмства з беларускай газетай замацоўвае ягоны рэалістычны светапогляд. У 1910 годзе Плаўнік пачынае дасылаць свае вершы ў беларускую газету, але першыя творы не былі апублікаваныя, магчыма праз няспеласць яго творчасці. Першым надрукаваным творам Плаўніка стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі», надрукаваная з подпісам ''С. Плаўнік'' у 1910 годзе газетай «Наша ніва»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Плаўнік наладжвае сувязь з беларускай газетай і становіцца яе сталым карэспандэнтам. У 1911 годзе пад псеўданімам Змітрок Бядуля ў «Нашай Ніве» быў надрукаваны верш «Мой спеў». У 1911—1912 гадах таксама друкуюцца ягоныя рускамоўныя вершы ў часопісах для маладых літаратараў «На берегах невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільня]]). У 1912 годзе пераязджае ў [[Вільня|Вільню]], дзе на сталую працу ўладкоўваецца ў беларускія культурныя арганізацыі{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Наладжвае знаёмства з такімі дзеячамі беларускага адраджэння, як [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Алаіза Пашкевіч]], [[Ядвігін Ш.]] і інш<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. Працаваў у выдавецкім таварыстве, змяшчаў вершы і артыкулы ў газеце «[[Biełarus]]». Удзельнічае ў віленскім беларускім грамадска-палітычным жыцці, у [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртку]]. У друку выступае з вершамі, апавяданнямі, публіцыстычнымі, гістарычна-папулярнымі артыкуламі. Апавяданні, напісаныя Змітраком Бядулям у тыя гады, у далейшым сталі класікай беларускай літаратуры. У 1913 годзе санкт-пецярбургскае выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» надрукавала яго першы зборнік вершаў «[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]]» (арыгінальнае напісанне лацінкай: «Abrazki»){{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1914 годзе прызначаны сакратаром у «Нашай Ніве», дзе працаваў разам з [[Янка Купала|Янкам Купалам]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. [[Файл:Samuił Płaŭnik (Źmitrok Biadula). Самуіл Плаўнік (Зьмітрок Бядуля) (1910-19).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля. Вільня, 1914 г.]] З пачаткам нямецкай акупацыі Вільні ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] газета «Наша ніва» спыняе сваю дзейнасць. Улетку 1915 года Змітрок Бядуля з Вільні вярнуўся ў роднае мястэчка Пасадзец, але калі фронт наблізіўся да родных мясцін, то сям’я яго была вымушана ратавацца ад яўрэйскіх пагромаў (падзеі адлюстраваны ў паэме «Жыды», напісанай Бядулем у тым жа годзе<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2010/16/%E2%84%96_16_(959).html|title = З нагоды 124-годдзя з дня нараджэння Змітрака Бядулі|author = Юлія Аляшкевіч|authorlink = |date = 21-4-2010|publisher = pawet.net|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>). Самуіл Плаўнік пераязджае ў Мінск. Працуе ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1916—1917 гадах збліжаецца з [[Максім Багдановіч|Максімам Багдановічам]], яны разам жывуць у кватэры [[Дом, дзе жыў Змітрок Бядуля|дома на Мала-Георгіеўскай вуліцы № 12]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года ў творчасці Бядулі ўзмацняецца нацыянальная беларуская ідэя{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}, якая адлюстроўваецца ў публікацыях мінскай газеты «[[Вольная Беларусь]]» пад псеўданімам Ясакар. Уваходзіць у арганізацыйнае бюро [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]], створанай у траўні 1917 года ў Мінску, блізкай да [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], але з менш радыкальнай, на думку заснавальнікаў, ідэалогіяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў снежні 1917 года, разагнанага бальшавікамі, склаў пра яго справаздачу для газеты «Вольная Беларусь»<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2017/50/%E2%84%96_50_(1357).html|title = Каля Ўсебеларускага з’езду|author = |authorlink = |date = 13-12-2017|publisher = Наша Слова (pawet.net)|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1918 годзе супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускі шлях (газета, 1918)|Беларускі шлях]]», якая выходзіла за часам нямецкай акупацыі [[Мінск|Менска]] і падтрымлівала палітыку [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У публікацыях выступаў з незалежніцкіх беларускіх пазіцый, абараняў дэмакратыю, крытыкаваў [[бальшавізм]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Апрача таго, ён выступаў як прыхільнік супрацоўніцтва і добрых адносін яўрэяў і беларусаў, напісаў нарысы «Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі» (1918), «Да жыдоўства» (1919), «На дарозе да сваёй бацькаўшчыны» (1920, пра канферэнцыю [[Сіянізм|сіяністаў]], якая адбылася ў Менску ў снежні 1919). [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, час польскай акупацыі горада, 24 чэрвеня 1920 г. Змітрок Бядуля сярод удзельнікаў святкавання.]] З польскай акупацыяй у 1919 годзе стаў карэспандэнтам грамадска-палітычнага і літаратурнага часопіса «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», у пачатку 1920 года, калі рэдакцыя месцілася ў Менску, быў яго літаратурным рэдактарам{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. 6 лістапада 1919 года разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Краўцовым]] і [[Янка Купала|Янкам Купалам]] звяртаўся да старшыні [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Народных міністраў БНР]] [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] па атрыманне субсідый для газеты «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. Падтрымліваў намаганні па стварэнні беларускага войска, дапамагаў у рабоце [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] пры польскай адміністрацыі, выступаў у жанры «жаўнерскай песні»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. === Савецкая Беларусь === [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|міні|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з латвійскім паэтам [[Райніс|Янам Рэйнісам]], прыхільнікам беларускага нацыянальнага руху, у часе яго прыезду на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. Сядзяць (злева направа): З. Бядуля, [[Райніс|Я. Рэйніс]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]]. Менск, 19 лістапада 1926 г.]] Па ўсталяванні савецкай улады і паўторным [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнні незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] ў ліпені 1920 года падтрымаў курс на адраджэнне беларускай культуры і пазнейшую [[Беларусізацыя|беларусізацыю]], актыўна ўключыўся ў культурнае і грамадска-палітычнае жыцця савецкай Беларусі. Жыве ў Менску. З 1920 па 1926 гады Змітрок Бядуля працуе загадчыкам літаратурна-крытычнага аддзела газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]». У перыяд з 1921 па 1923 гады таксама рэдагуе дзіцячы часопіс «[[Зоркі (часопіс)|Зоркі]]». У ліку нямногіх старэйшых пісьменнікаў быў прыняты ў літаратурнае аб’яднанне «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», у 1926 годзе перайшоў ува «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1926 годзе пачаў працу ў [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] (Інбелкульт), быў першым рэдактарам краязнаўча-этнаграфічнага часопіса «[[Наш край (часопіс)|Наш край]]». Удзельнік менскай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў лістападзе 1926 года. 10 снежня 1928 года ў ліку дзесяці беларускіх дзеячаў культуры падпісаў хадайніцтва на імя старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалая Галадзеда]] аб вызваленні «''першага створцы і арганізатара Беларускага тэатру''» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які дагэтуль быў асуджаны і адпраўлены на Салаўкі. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з моманту заснавання ў 1934 годзе. Няма звестак пра тое, што ў час [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] 1930-х гадоў Змітрок Бядуля падвяргаўся арышту, пры гэтым вядома што арыштоўвалі яго брата [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіля Плаўніка]], паэта і перакладчыка<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|title = Змітрок Бядуля: гісторыя жыцця ў пяці дакументах|author = Людміла Рублеўская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 24-4-2021|publisher = zviazda.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109124259/https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = dead}}</ref>. Змітрок Бядуля трапляў пад крытыку ў друку за «[[нацыянал-дэмакратызм]]». У жніўні 1936 годзе разам з іншымі беларускімі літаратарамі ад імя [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР]] падпісаў зварот да ''«роднага, любага''» [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] з заклікам знішчыць «''бандыцкіх вылюдкаў''» з «''контррэвалюцыйнай трацкісцка-зіноўеўскай хеўры''»<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=13231|title = В. Рубінчык пра Якава Бранштэйна|author = Волф Рубінчык|authorlink = Уладзімір Рубінчык|date = 10-11-2017|publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1939 годзе ўзнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. === Апошнія гады. Смерць === [[Файл:Źmitrok Biadulia (Samuil Plaŭnik). Змітрок Бядуля (Самуіл Плаўнік) (1940).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля, 1940 г.]] У чэрвені 1941 года з наступам войскаў Германіі на СССР у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] эвакуяваўся з Беларусі. Вярнуўся з [[Хойнікі|Хойнікаў]] у Мінск, забраў маці і дабраўся з ёй да [[Барысаў|Барысава]], дзе паспеў сесці на цягнік, які ішоў у Расію. Нейкі час жыў у Піжме [[Ніжагародская вобласць|Горкаўскай вобласці]], потым разам з жонкай і дзецьмі ў пасёлку [[Новыя Бурасы]] [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе яны жылі да канца кастрычніка 1941 года<ref name=":0">{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8411|title = Бядуліха|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 14-11-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. Памёр ад інфаркту ў [[эвакуацыя|эвакуацыі]] каля [[Уральск]]а (Казахстан), дзе і быў пахаваны. У пахаванні Змітрака Бядулі ўдзельнічаў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другі Беларускі Дзяржаўны тэатр]], які ў гэты час гастраляваў ва Уральску. Было зладжана тэатральнае развітанне, труна стаяла на чырвоным узвышшы. Акцёры чыталі яго творы<ref name="ССС" />. ==== Перапахаванне ==== У лютым 2020 года адбылася эксгумацыя рэшткаў Змітрака Бядулі, самалётам іх даставілі ў Беларусь. Праз жаданне сваякоў рэшткі захоўваліся з бласлаўлення мітрапаліта ў [[Свята-Ільінская царква (Бабруйск)|Ільінскай царкве]] ў [[Бабруйск]]у, нягледзячы на тое што Бядуля быў [[Іўдаізм|іўдзеем]] і пазней атэістам. 3 лістапада 2020 года, у 79-ю гадавіну смерці пісьменніка, рэшткі даставілі ў [[Мінск]]. Шыльды, літары з надмагілля таксама былі прывезены ў Беларусь і перададзены ў [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры]] (філія Беларуская хатка). Рэшткі Змітрака Бядулі ўрачыста перапахавалі на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] Мінска, паніхіду адслужыў праваслаўны святар і іўдзейскі [[рабін]], на магіле ўсталяваны [[Праваслаўе|праваслаўны]] крыж з надпісам на рускай мове<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30927939.html|title = Як на Ўсходніх могілках Менску перапахавалі прах Зьмітрака Бядулі|author = |authorlink = |date = 3-11-2020|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 2021 годзе быў абвешчаны збор сродкаў на стварэнне надмагільнага помніка<ref>{{Cite web |url=https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |title=Архіўная копія |access-date=26 мая 2023 |archive-date=26 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526172325/https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 годзе, паводле «Рэспубліканскага плана мерапрыемстваў па правядзенні „Года гістарычнай памяці“», помнік Бядулю планавалася ўсталяваць<ref>https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230202154018/https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ |date=2 лютага 2023 }}</ref>, аднак станам на травень 2023 года быў зроблены эскіз манумента, абвешчаны паўторны збор сродкаў на выраб і ўстаноўку<ref>Збор сродкаў на помнік Змітраку Бядулю — Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры (bellitmuseum.by)</ref>. 3 лістапада 2025 года быў адкрыты помнік з надпісам на беларускай мове (скульптар — [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргей Гумілеўскі]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://zviazda.by/news/pomnik-zmitraku-byadulyu-adkryli-na-uskhodnikh-mogilkakh-u-minsku/|title=Помнік Змітраку Бядулю адкрылі на Усходніх могілках у Мінску|website=zviazda.by|date=2025-11-03|access-date=2025-11-17}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Марыя Ісакаўна Плаўнік (дзявочае прозвішча Шыркес; 1900—1984), дзеці Зоя (1929—1975) і Яфім (1934)<ref name="ССС"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belisrael.info/?tag=mariya-plavnik-byadulya|title=Бядуліха|author=[[Віктар Жыбуль]]|first=|last=|website=belisrael.info|date=2016-11-14|access-date=2024-08-16}}</ref>. == Творчасць == === Дарэвалюцыйная творчасць === [[Файл:Жыды на Беларусi.pdf|міні|Нарыс Змітрака Бядулі «''[[commons:File:Жыды на Беларусi.pdf|Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі]]''». Менск, 1918.]] Пісаў неапублікаваныя вершы на [[Іўрыт|іўрыце]], пазней на рускай мове. Першы твор надрукаваны ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1910 годзе, ім стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі». У 1911—1912 гадах друкаваў вершы на [[Руская мова|рускай мове]] ў часопісах «На берегах Невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільнюс|Вільня]]). У 1913 годзе апублікаваў зборнік лірычных імпрэсій «Абразкі» (выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», Санкт-Пецярбург). Для ранніх твораў, як для вершаў, так і для прозы быў характэрны [[рамантызм]]. Для таго, каб перадаць светапогляд і багацце духоўнага і культурнага жыцця чалавека наогул і сялян у асаблівасці, Бядуля імкнецца пераймаць [[Янка Купала|Янку Купалу]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У маладосці Змітрок Бядуля быў блізкі да [[Сімвалізм|сімвалістаў]], але элементы сімвалізму ў яго творчасці грунтаваліся на беларускай глебе, на фальклорна-міфалагічных вытоках. У беларускую літаратуру ён прынёс, як падкрэслівае [[Іван Навуменка]], адзнаку інтэлігентнасці, культ пачуцця, замілаванасць да прыгажосці, разлітай у навакольным свеце. Да ранняй лірыкі Змітрака Бядулі прымыкае яго першы зборнік імпрэсіяністычных замалёвак «[[s:Абразкі (Бядуля)|Абразкі]]» (1913), якія толькі адсутнасцю рыфмы адрозніваюцца ад вершаў. У большасці сваіх імпрэсій пісьменнік звяртаўся да прыроды, імкнуўся супрацьпаставіць убогаму вясковаму жыццю яе вечна маладую, паказваў зменлівую прыгажосць. Класікай беларускай літаратуры сталі апавяданні Змітрака Бядулі, напісаныя ў гэтыя ж гады: «Пяць лыжак заціркі» (1912), «Малыя дрывасекі» (1914), «На каляды к сыну» (1913), «Велікодныя яйкі» (1913), «Летапісцы» (1914). У 1923 годзе яны ўвайшлі ў першую кнігу апавяданняў Бядулі «[[s:На зачарованых гонях (Бядуля, зборнік)|На зачарованых гонях]]». У гэтых апавяданнях пісьменнік малюе тагачаснае цяжкае вясковае жыццё, часта без надзеі на будучае. Героі многіх апавяданняў — дзеці, якія галадаюць, не маюць магчымасці развіваць свае здольнасці, паміраюць. У сваіх творах пісьменнік імкнецца паказаць цяжкую долю працоўных («[[s:Ля вапеннай гары|Ля вапеннай гары]]»), расказвае пра гора людзей, якія пацярпелі ад пажару («[[s:Чырвоная казка|Чырвоная казка]]»), паказаць трагедыю селяніна ў сутыкненні з жорсткасцю жыцця («[[s:Без споведзі|Без споведзі]]»). Паказаць усю рэальнасць і складанасць сялянскага жыцця дапамагае менавіта блізкасць літаратара да гэтага жыцця і выдатнае разуменне душы сялянства. === Паслярэвалюцыйны перыяд === [[Файл:Uzvyšša 2.jpg|міні|Літаратурнае аб’яднанне «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». 1 рад (злева направа): [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|В. Шашалевіч]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]; 2 рад: [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовіч]], [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]], З. Бядуля, [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Сяргей Міхайлавіч Дарожны|С. Дарожны]], [[Тодар Кляшторны|Т. Кляшторны]]. 1929 г.]] У паслярэвалюцыйны час выйшлі кнігі паэзіі «[[s:Пад родным небам (1922)|Пад родным небам]]» (1922), «Буралом» (1925), «[[s:Поэмы (Бядуля, 1927)|Паэмы]]» (1927), зборнікі апавяданняў «[[s:На зачарованых гонях (1923)|На зачарованых гонях]]» (1923), «[[s:Апавяданьні (Бядуля, 1926)|Апавяданні]]» (1926), «Выбраныя апавяданні» (1926), «Танзілія» (1927), «Дэлегатка» (1928), «Тры пальцы» (1930), «Незвычайныя гісторыі» (1931), «Па пройдзеных сцежках» (1940), аповесці «[[s:Салавей (Бядуля)|Салавей]]» (1928, [[Салавей (фільм)|экранізавана]] і пастаўлена ў 1937 годзе, [[Салавей (балет)|аднайменны балет]] у 1939 годзе), «Набліжэнне» (1935), «У дрымучых лясах» (1939, часопіс «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]»), двухтомны раман «Язэп Крушынскі» (1929—1932), «Выбраныя творы» (1934). Для дзяцей выдадзены кнігі «Качачка-цацачка» (1927, казка), «Вясной» (1928, вершы), «Гаспадарка» (1930, вершы), «Мурашка-Палашка» (1939, вершаваная казка), «Люцік» (1940, верш), «Хлопчык з-пад Гродна» (1940, паэма). Цяпер малавядомыя ваяцкія песні і патрыятычныя вершы, уключаныя ў зборнік «Пад родным небам» (1922), якія пазней не друкаваліся. Гэта публіцыстычныя, грамадзянскія вершы-заклікі, санеты патрыятычнага гучання. У той час Змітрок Бядуля напісаў некалькі паэм: «Беларусь», «У ясных Крушнях», «З сказаў буры і віхуры», «Дзед», у якіх супрацьпастаўляў цяжкае дарэвалюцыйнае жыццё новаму — светламу і шчасліваму. Пісьменніка цікавіла вусная народная творчасць, міфалогія, этнаграфія, краязнаўства. Як народная легенда была пазначана яго паэма «Госць», напісаная на аснове народнага падання і ўключаная ў зборнік «Паэмы» (1927). Цалкам на этнаграфічным і фальклорным матэрыялах створана паэма Змітрака Бядулі «Ярыла». На фальклоры [[Палессе|Палесся]] напісана паэма «Палескія былі». Пытанням этнаграфіі і фальклору прысвяціў ён шэраг артыкулаў, а ў 1924 годзе выдаў асобную кнігу «Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песнях і казках». Выдаў кнігу нарысаў «Дзесяць» (1930). Адметнай з’явай стала аповесць Змітрака Бядулі «Салавей» (1927), прысвечаная мінуўшчыне, часам прыгоннага права — казачна-прыгодніцкі і рамантычны твор. Паводле матываў аповесці быў пастаўлены балет «[[Салавей (балет)|Салавей]]». Няпросты лёс быў у сацыяльна-псіхалагічнага рамана «Язэп Крушынскі» (1929—1932). Па выхадзе першага тома крытыка папракала аўтара за слабую ідэйнасць твора, недастатковае адлюстраванне класавай барацьбы, [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Пісьменнік цяжка перажываў нападкі крытыкі; другі том рамана ён зрабіў больш «ідэйным», што не пайшло на карысць мастацкай праўдзе. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Язэп, зблудзіўшы ў цёмных крушнях,''<br /> ''Спаткаў пад кустам салаўя''<br /> ''І сябру мовіў прастадушна:''<br /> ''«Твая, брат, доля, як мая'' ''Дваім нам блутанай пуцінай''<br /> ''Прыйшлося шмат павандраваць.''<br /> ''Давай-жа песьняй лебядзінай''<br /> ''Былы наш посьпех апяваць»''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартны]]. «Змітраку Бядулю (эпіграма)»''.<ref>ЛіМ. — 1932. — № 15 ад 5 жніўня. — С.4</ref> |} У 1930-х гадах Змітрок Бядуля напісаў аўтабіяграфічныя аповесці «Набліжэнне» (1935) і «У дрымучых лясах» (1939). Апошнім яго творам стала аповесць-казка «Сярэбраная табакерка» (1940). Упершыню яна цалкам была надрукавана толькі ў 1953 годзе. У аснове сюжэта аповесці матывы народнай казкі пра тое, як дудар-[[Палешукі|паляшук]] паланіў смерць, запазычаныя з фальклорных запісаў [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]]. З народнай казкі Бядуля зрабіў філасофска-павучальную прытчу аб барацьбе дабра і зла, жыцця і смерці. У суаўтарстве з Нохімам Рубінштэйнам выдаў кішэнны «Яўрэйска-беларускі слоўнічак» (пад сапраўдным прозвішчам, 1932). Шмат твораў і зборнікаў выйшлі па смерці і ў пасляваенныя гады: «Апавяданні» (1947), «Мае забавы» (1949, вершы), «Сярэбраная табакерка» (1958, казка і апавяданні), «Дзень добры!» (1979, вершы, казкі, апавяданні), асобныя вершы, казкі. У 1951—1953 гг. выйшаў збор твораў у 4-х, у 1985—1989 — у 5 тамах. Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі: ''Саша Пл-ік''; ''Ясакар''; ''мітро Бядуля'', ''Сымон Пустэльнік''; ''Іскра''; ''Святагор''; ''Ярыла Чырвоны''<ref name="БС">{{кніга|аўтар=|частка=Бядуля Змитрок|загаловак=Биографический справочник|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год=1982|том=5|старонкі=96|старонак=737|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Буралом (1925).pdf|«Буралом» (1925) Файл:На зачарованых гонях (1927).pdf|«На зачарованых гонях» (1927) Файл:Паэмы (Бядуля, 1927).pdf|«Паэмы» (арыг. «Поэмы) (1927) Файл:Салавей (1928).pdf|«Салавей» (1928) </gallery> === Перакладчыцкая дзейнасць === Пераклаў з [[ідыш]]а на беларускую мову аповесць [[Шолам-Алейхем]]а «Хлопчык Мотка» (1930), раман [[Саламон Давідавіч Годынер|Самуіла Годынера]] «Чалавек з вінтоўкай» (1933), кнігу [[С. Каган|Сары Каган]] «Апавяданні» (1940), з [[Украінская мова|украінскай]] — паасобныя вершы {{нп3|Юрый Якаўлевіч Будзяк|Юрыя Будзяка|uk|Будяк Юрій Якович}}, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], у тым ліку «{{нп3|Халодны Яр, верш|Халодны Яр|uk|Холодний Яр (вірш)}}», «{{нп3|Запавет, верш|Запавет|uk|Заповіт (вірш)}}», «Русалка», «Ведзьма», «Лілея» і іншыя<ref>{{нп3|Шаўчэнкаўскі слоўнік|Шевченківський словник|uk|Шевченківський словник}}: У двох томах / Інститут літератури імені Т. Г. Шевченка Академії Наук УРСР. — К.: Головна редакція УРЕ, 1978.</ref>. == Пасмяротныя выданні. Выбраная бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} * Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; рэдкалегія : В. В. Барысенка [і інш.]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі А. Д. Атаевай і В. Ю. Дэконскай. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985—1989. ** Т. 1 : Вершы, паэмы. — 1985. — 407 с., 1 л. партр. ** Т. 2 : Вершы ў прозе, лірычныя імпрэсіі, апавяданні. — 1986. — 351 с., 1 л. партр. ** Т. 3 : Аповесці. — 1987. — 358 с., 1 л. партр. — Змест: Салавей; Тры пальцы; Таварыш Мінкін; У дрымучых лясах. ** Т. 4 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 1. — 1987. — 375 с., 1 л. партр. ** Т. 5 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 2 ; Сярэбраная табакерка : казка ; Публіцыстычныя артыкулы. — 1989. — 519 с., [8] л. фат. * Выбранае: аповесці і апавяданні / Змітрок Бядуля; Уклад. і паслясл. Т. Тарасава. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1973. — 431 с. * В дремучих лесах: перевод с белорусского / Змитрок Бядуля; Составл. и вступ. статья Виктора Коваленко. — Москва: Художественная литература, 1975. — 428 с. * Апавяданні / Змітрок Бядуля. — Мінск: Народная асвета, 1973. — 158 с. * Салавей; Сярэбраная табакерка: аповесць. Казка: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. В. Каваленкі. — Мінск: Юнацтва, 1983. — 288 с. * Змитрок Бядуля (1886—1941) // Антология педагогической мысли Белорусской ССР / Составит.: Э. К. Дорошевич и др.; ред. кол.: М. А. Лазарук (отв.ред.) и др. Москва, 1986. С. 319—325. * Клад: сказки: (для дошкольного возраста) / Змитрок Бядуля; перевод с белорус. В. М. Казберука. — Минск: Юнацтва, 1986. — 31 с. * Дзень добры!: вершы, казкі, апавяданні: (для дашкольнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 88 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Берасцянка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1994. С. 11—193. * Салавей: аповесць: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. І. Навуменкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1996. — 238 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Сінявочка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1998. С. 23—199. * Сярэбраная табакерка: апавяданні, казка: (для мал. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1997. — 272 с. * [[:s:Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі|Жыды на Беларусі]] / Змітрок Бядуля // ARCHE. — 2000. — № 3. — С. 23 — 31 (перадрук з выдання 1918 г.). * Салавей: аповесць, апавяданні: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 2000. — 222 с. * «Жыды» (паэма) // Анахну кан. — 2002. — № 7<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 7|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133458/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>, 8<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 8|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133520/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Рукапіс чарнакніжніка ХVIII веку (Багатыя матэрыялы па беларускай этнаграфіі) // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 1. (перадрук з часопіса «Вольны сьцяг», 1921 г.)<ref>{{cite web |url =https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |title =Мы яшчэ тут № 1 |author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20220109110325/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |archivedate =9 студзеня 2022 |accessdate = |url-status =dead }}</ref>. * На дарозе да сваёй Бацькаўшчыны // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 2. (перадрук з газеты «Беларусь», 1920 г.)<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|title = Мы яшчэ тут № 2|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133613/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006. — 496 с.<ref>{{cite web|url = http://kamunikat.org/download.php?item=13226-1.pdf&pubref=13226|title = Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006|author = |authorlink = |date = |publisher = kamunikat.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref> * Прытчы беларускіх сялян а большэвіках // Беларускі шлях. — 1918. — № 63. — С. [Перадрук: // ARCHE. — 2009. — № 3 (78). — Сакавік. — С. 611—612.] {{калонкі/канец}} == Памяць == [[Файл:Памятны знак Змітраку Бядулю.jpg|міні|Памятны знак у [[Даўгінава|Даўгінаве]], Вілейскі раён]] Імем Змітрака Бядуля названа [[Плошча Змітрака Бядулі (Мінск)|плошча]] ў Мінску, вуліцы ў [[Вуліца Змітрака Бядулі (Мінск)|Мінску]], [[Віцебск]]у, [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Жабінка|Жабінцы]], [[Лагойск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Таксама імем Змітрака Бядулі названа школа на яго радзіме, у вёсцы [[Пасадзец]] Лагойскага раёна, цяпер школа закрыта. Каля колішняга будынка школы ёсць музей творца, дзе захоўваецца аўтограф пісьменніка на рамане «Язэп Крушынскі» 1933 года<ref>{{cite web|url = http://news.tut.by/society/144329.html|title = «100 дорог»: Швейцария и «Виагра»|date = 6-8-2009|publisher = tut.by (web.archive.org)|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133637/http://news.tut.by/society/144329.html|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = 9-1-2022|url-status = }}</ref>. На будынку школы размешчана памятная дошка, каля будынка бюст аўтарства [[Заір Ісакавіч Азгур|Заіра Азгура]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=161}}. Таксама музей Змітрака Бядулі ёсць у горадзе [[Уральск]]у ([[Казахстан]])<ref name="ССС" />. Памятныя камяні з дошкамі ёсць у аграгарадку [[Ілья]] і [[Даўгінава|Даўгінаве]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. === Успаміны пра Змітрака Бядулю === * Плаўнік М. Успаміны пра Змітрака Бядулю. * Успаміны пра Змітрака Бядулю / Уклад.: Я. І. Садоўскі, К. А. Цвірка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1988. — 174 с. * Азгур З. И. Змитрок Бядуля // То, что помнится… : рассказ о времени, об искусстве и о людях / Заир Азгур. Мн., 1977. С. 179—191. * Аўрамчык М. Я. Зменлівае ўражанне / Мікола Аўрамчык // Знаёмыя постаці / Мікола Аўрамчык. Мн., 2004. С. 64—67. * Вольскі А. Дзядзька Змітрок / Артур Вольскі // Пачатковая школа. 1999. № 2. С. 34—35. * Грахоўскі С. І. Нібы ўчора было / Сяргей Грахоўскі // Так і было : артыкулы, успаміны, эсэ / Сяргей Грахоўскі. Мн., 1986. С. 28—32. * Кавалёў П. Н. Памятны аўтограф / Павел Кавалёў // На ўсё жыццё : нарысы, успаміны / Павел Кавалёў. Мн., 1986. С. 133—139. * Казека Я. З далечы гадоў / Янка Казека // Падарожжа ў маладосць : артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Янка Казека. Мн., 1984. С. 41—46. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бядуля Змітрок||392—393}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бядуля Змітрок|139|}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Бядуля Змітрок||451—467}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|1|Бядуля Змітрок|539—540|}} * Бядуля Змітрок // Тэатральная Беларусь : у 2 т. / пад агульнай рэдакцыяй А. В. Сабалеўскага. Мінск, 2002. Т. 1. С. 191—192. * {{крыніцы/БП 1917-90|Бядуля Змітрок}} * Гарэцкі М. Бядуля пасля Кастрычніка : гісторыка-літаратурныя нататкі / Максім Гарэцкі // Творы / Максім Гарэцкі. Мінск, 1990. С. 364—369. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бядуля Змітрок|[[Віктар Антонавіч Каваленка|Каваленка В.]]|159—161|ref=Каваленка В.}} * Каліта І. Мова твораў Змітрака Бядулі як фразеалагічная скарбонка. // Svět v obrazech a ve frazeologii — World in Pictures and in Phraseology. Praha: Univerzita Karlova, 2017, с. 129—143. * Каліта, І. Эмацыянальная насычанасць як мастацкі сродак. // Rejestr emocjonalny języka, Siedlce: Akademie Podlaská, 2009, s. 51-54. * Каліта І. «Тры пальцы» Змітрака Бядулі ў чэшскім перакладзе. // МОВА, ЛІТЕРАТУРА, КУЛЬТУРА, ФОЛЬКЛОР, МИСТЕЦТВО НАРОДІВ СВІТУ: УНІВЕРСАЛЬНЕ Й УНІКАЛЬНЕ: Міжнародний проєкт. Колективна монографія : самостійне електронне видання / Т. П. Беценко та ін.; за заг. ред. Т. П. Беценко — Суми: видавничо-виробниче підприємство «Мрія-1», 2021. — 676 с. ISBN 978-966-566-783-4. С. 217—231. https://history.sumy.ua/research/books/9465-mova-litetratura-kultura-folklor-mystetstvo-narodiv-svitu-universalne-i-unikalne-kolektyvna-monohrafiia.html * Кульбянкова І. М. Эвалюцыя лірычнай творчасці Змітрака Бядулі: ідэйна-тэматычны і вобразны аспекты : метадычны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў:, 2004. — 46 с. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля пра нацыянальнае адраджэнне: (на прыкладзе невядомых і малавядомых твораў) / І. М. Кульбянкова // Беларускае Асветніцтва: вопыт тысячагоддзя: матэрыялы Міжнароднага кангрэса (Мінск, 20-21 кастрычніка 1998 г.). Мінск, 1998. Кн. 2. С. 32—34. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля — майстар «малой прозы» : вучэбны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў, 2000. — 47 с. * Лашкевіч В. А. Змітрок Бядуля — дзецям / В. А. Лашкевіч. — Мінск : Універсітэцкае, 1986. — 110 с. * Лойка А. А. Змітрок Бядуля (1886—1941) / А. А. Лойка // Гісторыя беларускай літаратуры : дакастрычніцкі перыяд : у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Мінск, 1989. Ч. 2. С. 364—376. * Марціновіч А. У душы… міласць да краю свайго: (пра дзяцінства З.Бядулі) / Алесь Марціновіч // Родная прырода. 1993. № 3. С. 24—25. * Мацюх М. Першы рэдактар — Змітрок Бядуля: (пра працу З. Бядулі ў час. «Наш край») / Мікола Мацюх // Падарожнік. 1996. № 1. 4-я с. укладыша паміж с. 10—11. * Навуменка І. Я. Змітрок Бядуля / Іван Навуменка. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2004. — 227 с. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры : у 2 кн. / уклад. В. В. Ашмян і інш. Мінск, 2001. Кн. 1. С. 456—490. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Мінск, 1999. Т.1. С. 237—264. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. Выд. 2-е, дапрацаванае. Мінск, 1998. С. 457—491. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Дакастрычніцкая творчасць Змітрака Бядулі: сувязь з эстэтыкай сімвалізму і імпрэсіянізму / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. Мінск, 2000. С. 261—283. * Мельнікава З. П. Творчасць Змітрака Бядулі першай трэці XX стагоддзя ў святле гісторыка-функцыянальнага даследавання / З. П. Мельнікава // Беларускае гісторыка-функцыянальнае літаратуразнаўства / З. П. Мельнікава. Брэст, 2003. С. 93—251. * [[Л. Ц. Пракопчык|Пракопчык, Л. Ц.]] Бядулеў Пасадзец / Леанід Пракопчык // «Дрэмле памятка дзён…» : краязнаўчыя нарысы / Леанід Пракопчык. Мінск, 1991. С. 114—121. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 2. Дапаўненні да папярэдніх тамоў; Летапіс жыцця і творчасці; Дадатак|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том =9. Кн. 2|старонкі = |старонак = 414|серыя = |isbn = 985-02-0661-6|тыраж = |ref = Збор твораў Т. 9 Кн. 2.}} {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web|url = https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/|title = Змітрок Бядуля. Выбраныя творы|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Беларуская Палічка|Беларуская палічка]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=271995|title = «Жонка была вышэйшая на дзве галавы. На вуліцу стараліся ісці паасобку». Невядомыя факты пра Змітрака Бядулю|author = Дзяніс Марціновіч|authorlink = Дзяніс Марціновіч|date = 23-4-2021|publisher = nn.by|language = be|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} * {{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|language = be|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}} * {{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31218591.html|title = 20 нечаканых фактаў пра Зьмітрака Бядулю, які нарадзіўся 135 гадоў таму|author = Васіль Дэ Эм|authorlink = Васіль Дранько-Майсюк|date = 23-4-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бядуля Змітрок}} [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з іўрыта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] lw88ixp1axszt1nu0ulxinkyvtd56g6 0 30138 5131543 5055338 2026-04-24T13:15:35Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131543 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ю́рка Ляво́нны''', сапраўднае імя '''Леані́д Мікала́евіч Юрке́віч'''{{Sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|p=417—418}} ({{ДН|29|7|1908|16}}, [[Чавусы]], цяпер [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|29|10|1937}}{{efn-ua|За савецкім часам падавалася несапраўдная дата 13.12.1943, напрыклад, у даведніку «Пісьменнікі Савецкай Беларусі».}}, [[Мінск|Менск]], [[НКУС]]; Псеўданімы: ''Леанідаў''; ''Леонидов''; Крыптанімы: ''Ю. Л.''; ''Л-ны''; ''Юр. Л-ны''; ''Юр. Ля-ны''{{Sfn|Маракоў|2003}}) — беларускі [[паэт]]. Адзін з забітых падчас [[Ноч расстраляных паэтаў|Ночы растраляных паэтаў]]. == Біяграфія == Паходзіў з сям’і служачага. Вучыўся ў [[Чавусы|Чавускай]] сямігодцы, [[Магілёўскі педтэхнікум|Магілёўскім педтэхнікуме]], [[Мінскі педінстытут|Мінскім педінстытуце]]{{Sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|p=417—418}} (за распаўсюджванне «контррэвалюцыйных вершаў» выключаны, але пазней аднавіўся і ў 1934 годзе скончыў крытыка-творчае аддзяленне [[Літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута|літаратурнага факультэта]]){{Sfn|Маракоў|2007|p=54—56}}. Друкавацца пачаў у 1924{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}} або 1925 годзе{{efn-ua|Паводле даведніка «Пісьменнікі…» і Беларускай энцыклапедыі ў 18 т.}}{{Sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|p=417—418}}. Першыя зборнікі паэзіі «Камсамольскія вершы» і «Штурм» выйшлі ў 1930 годзе, наступныя — «Жалезныя віхуры» і «Разбег» (1931), «Стала і мужна» (1932){{Sfn|Беларуская энцыклапедыя|1999|p=417—418}}. Сябра [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1934 года{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. Працаваў у рэдакцыях газет «[[Магілёўскі селянін]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», часопіса «[[Работніца і калгасніца Беларусі]]»{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. Выдаў зборнік нарысаў «Крок пяцігодкі» (1931). Разам з [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргеем Грахоўскім]] пераклаў на беларускую мову раман [[Жуль Верн]]а «[[20 000 лье пад вадой]]» (1937){{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. Некаторыя вершы Юркі Лявоннага пакладзены на музыку кампазітарамі [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалаем Чуркіным]], [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Несцерам Сакалоўскім]], [[Ісак Ісакавіч Любан|Ісакам Любанам]]. Пасмяротна выйшаў зборнік вершаў «Выбранае» (1960). З успамінаў Сяргея Грахоўскага: «''Ён гадзінамі чытаў па памяці Маякоўскага і Кірсанава, Ціханава і Лугаўскога. У яго быў тонкі густ да слова, да формы, а пра сябе ён часта гаварыў: „Сапраўднае я яшчэ напішу, значнае наперадзе…''“»<ref>Грахоўскі С. Савецкая № 68: Трыццатыя гады…: Успаміны // Дзень паэзіі. Мн., 1978.</ref>{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}.  Арыштаваны 30 кастрычніка 1936 года ў [[Мінск|Менску]] па адрасе вуліца [[Фурманская вуліца (Мінск)|Фур­манская]], д. 9, кв. 2. З тых падследных, хто праходзіў з ім разам, толькі Юрка Лявонны не пацвердзіў, што [[Зміцер Жылуновіч|Цішка Гартны]] «контррэвалюцыянер», «[[нацдэм]]» і таму падобнае. 28 кастрычніка 1937 года прыгавораны пазасудовым органам ([[Тройка НКУС|спецтройкай НКУС БССР]]) як «член шпіёнска-дыверсійнай арганізацыі» да [[ВМП|вышэйшай меры пакарання]] (расстрэл) з канфіскацыяй маёмасці{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. Рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 25 красавіка 1957 года. Асабовая справа № 10242-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="180px"> Комсамольскія вершы (1930).pdf|«Камсамольскія вершы». 1930 Штурм (1930).pdf|«Штурм». 1930 Юрка Лявонны. Разьбег. 1931.jpg|«Разбег». 1931 </gallery> == Сям’я == 5 лістапада 1938 года ў Менску па адрасе: вул. Фурманская, д. 9, кв. 2 арыштавана бухгалтар «[[Белсельэнерга]]» Яўгенія Абрамаўна Гольдберг{{efn-ua|нарадзілася ў 1907 г. ў [[Мэлітопаль|Мэлітопалі]] (цяпер Украіна)}}, жонка Юркі Лявоннага. 28 лістапада 1938 года асобай нарадай НКУС як «член сям’і ворага народа» прыгаворана да 8 гадоў працоўна-папраўчых лагераў. Этапавана ў [[ГУЛАГ|АЛЖЗР НКВД]] Казахскай ССР. Вызвалена 5 лістапада 1945 года. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 2 чэрвеня 1956 года трыбуналам Беларускай вайсковай акругі. Асабовая справа № 6656-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі{{Sfn|Маракоў|2007|p=56}}. Лёс дачкі Іны, якую забралі ў дзіцячы дом, невядомы. == Гл. таксама == * [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||417|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * ''Грахоўскі С.'' Савецкая № 68: Трыццатыя гады…: Успаміны // Дзень паэзіі. Мн., 1978. * {{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books/about/Сяргей_Грахоўскі.html?id=UEvJoAEACAAJ|аўтар=Грахоўскі Сяргей|загаловак=Сяргей Грахоўскі: вядомы і невядомы|адказны=Грахоўская Таццяна Сяргееўна|год=2013|месца=Мінск |выдавецтва=Звязда|старонкі=32|старонак=245|isbn=978-985-7059-68-3, 9857059686}} * {{крыніцы/ЭКБ|5|Лявонны Юрка|старонкі=193}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Лявонны Юрка}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Лявонны Юрка|старонкі=138|том=4}} * {{Кніга|ref=Маракоў|аўтар=[[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Маракоў Л. У.]]|загаловак=Ахвяры і карнікі|год=2007|мова=be|месца=Мн.|старонкі=54—56|старонак=440}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2||спасылка=https://web.archive.org/web/20190219040304/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19619}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.facebook.com/jurkaliavonny/posts/летам-1931-года-мы-студэнты-мінскага-вышэйшага-педагагічнага-інстытута-жылі-ў-гл/330125764259436|аўтар=[[Шушкевіч Станіслаў]]|загаловак=З маладнякоўскага племя|год=1968|мова=be|выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета|месяц=7|чысло=30}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=3|старонкі=322|артыкул=|аўтар=}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * ''Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк)''. [https://www.svaboda.org/a/29392595.html Пралетарскі паэт, расстраляны бальшавікамі. 20 фактаў пра Юрку Лявоннага] // Радыё Свабода, 29 ліпеня 2018. * {{YouTube|2lSTDfC8ytU|«Кожны з нас на зямлі толькі госць». Лёсы расстраляных паэтаў: Юрка Лявонны}}. * {{YouTube|NrgCFXnrq6U|Юрка Лявонны - Тры вершы}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лявонны Юрка}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Магілёўская філія Маладняка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] cajq4he0uh0gvtef27557e8qcpiewur 14 30256 5131592 3337740 2026-04-24T14:00:05Z IP781584110 134977 афармленне 5131592 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кашталяны Вялікага Княства Літоўскага|Віленскія]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Віленскага ваяводства]] j2lgopvquv8hny6qb8gjeihb1zs3coa 0 31124 5131510 5123578 2026-04-24T12:55:06Z Jaŭhien 59102 /* Кантраверсія */ вікіфікацыя 5131510 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вольскі}} {{Пісьменнік |Выява = Віталь Вольскі.jpg }} '''Віталь Вольскі''', поўнае імя '''Віталь Фрыдрыхавіч Зэйдэль-Вольскі''' ({{ДН|5|9|1901|23|8}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|22|9|1988}}, [[Мінск]]) — беларускі {{празаік|Беларусі|СССР}}, {{перакладчык|СССР|Беларусі|на беларускую мову}}, {{драматург|Беларусі|СССР}}, {{сцэнарыст|Беларусі|СССР}}, [[літаратуразнавец]], [[краязнавец]], [[палітычны дзеяч]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1934). [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1971). Бацька [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] і дзед [[Лявон Вольскі|Лявона Вольскага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і служачага. З 1918 года працаваў на Трубачным заводзе, потым у Камісарыяце гарадской гаспадаркі [[Петраград]]а. З 1919 года — у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вай]]не. Служыў у пагранічных войсках і органах [[ВЧК]]. З 1926 года — старшы інспектар [[Галоўрэперткам БССР|Галоўрэперткома БССР]], у 1927 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі]]. З 1928 года — старшы інструктар кінафікацыі [[Белдзяржкіно]], з 1929 — дырэктар [[Віцебскі мастацкі тэхнікум|Віцебскага мастацкага тэхнікума]], з 1930 — дырэктар [[БДТ-2|Беларускага драматычнага тэатра]] ў Віцебску. У 1932—1936 гг. працаваў дырэктарам [[Інстытут літаратуры і мастацтва|Інстытута літаратуры і мастац]]тва [[АН БССР]]. З красавіка 1942 г. загадваў аддзелам у рэдакцыі сатырычнай газеты-плаката «[[Раздавім фашысцкую гадзіну]]», з лістапада 1943 — у рэдакцыі часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». У 1948—1954 гадах — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры АН БССР|Інстытута літаратуры АН БССР]]. Узначальваў праўленне [[Літфонд БССР|Літфонда БССР]] (1953—1966). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1934). Памёр {{ДС|22|9|1988}} года ў [[Мінск|Мінску]]. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках Мінска]] (Паўночныя-1, 76а/14/2)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-28}}</ref>. == Кантраверсія == У 1932 годзе крытык і пісьменнік Віталь Зэйдэль-Вольскі напісаў артыкул-данос «Аб рэцыдывах [[нацыянал-дэмакратызм]]у ў творчасці мастака Мініна<ref>https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Viciebski_proletary.zip/1933-021.pdf</ref>» пра тое, як беларускі мастак [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфім Мінін]] займаецца класавым шкодніцтвам, і кінуў на яго цяжкае ў той час абвінавачванне ў нацыянал-дэмакратызме. У артыкуле аўтар пісаў: «Экслібрыс, зроблены для Шлюбскага, характэрны сваім голым этнаграфізмам. У цэнтры яго знаходзіцца курган. З левага боку кургана сядзіць стары селянін і грае на цымбалах. На кургане сядзіць таксама стары і грае ў дуду. Побач з ім яшчэ адзін стары ў саламяным капялюшы стаіць і грае на трубе. Нацдэм Шлюбскі з задавальненнем знаходзіў у гэтых экслібрысах работы Мініна яскравыя адбіткі беларускага „нацыянальнага адраджэння“». Мастака Яфіма Мініна расстралялі ў 1937 годзе як сябра «польскай ваеннай арганізацыі». Этнограф [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Аляксандр Шлюбскі]] быў паўторна арыштаваны ў чэрвені 1935 года УНКУС па Ленінградскай вобласці. Асобай нарадай пры НКУС СССР 16 лістапада 1935 года прыгавораны да трох гадоў пазбаўлення волі. Далейшы ягоны лёс невядомы. Зяць Галубка, мастак Яўген Ціхановіч адзначае: «''Дык хто ж напісаў п’есу "[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]"? (...) я пісаў аб тым, што бачыў рукапіс п’есы пры вобыску ў мінскай кватэры [[Уладзіслаў Галубок|Галубка]] восенню 1937 г. (...) нікому другому, як Вольскаму-Зэйдэлю — чэкісту, пісьменніку і драматургу — далі матэрыял на экспертызу (...). усе тыя абвінавачванні, якія інкрымінаваліся Галубку Вольскі-Зэйдэль падпісаў уласнаручна. Халодны разлік забойцы такі: ніхто ніколі не дазнаецца, калі прысвоіць драматургічны твор — п’есу "Несцерка", тым больш што ніхто і ніколі не пачне варушыць творы "ворага народа". (...) мы даведаліся, хто падпісаў пратакол, з якога бачна, што Галубок аказаўся ворагам народа па экспертызе В. Вольскага-Зэйдэля. Зараз давайце паглядзім у твар Вольскага. Думаеце, па знешнім выглядзе ён нагадвае забойцу, стукача, правакатара. Зусім не — сярэдняга росту, вочы шэрыя і вельмі добрыя (...), бародка-эспаньёлка (...) Цяжка паверыць у тое, што такі чалавек загубіў не толькі Галубка, але і другіх, бо ён быў на пастаяннай службе па пошуках ворагаў народа сярод беларускай інтэлігенцыі (...). Мы хочам адабраць драматургічны твор у Вольскага — пасмяротна вярнуць яго сапраўднаму аўтару — У. Галубку...''»<ref>Яўген Ціхановіч "Трэба вярнуць справядлівасць". Тэрмапілы №20 2016</ref> == Творчасць == [[Файл:26-2014-05-06-m.jpg|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]]. «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]»]] Літаратурную дзейнасць пачаў у 1926 годзе. Даследаваў народную творчасць і старажытную рукапісную літаратуру беларускіх татараў — [[кітабы]]. Першая кніжка — «Праблемы беларускай савецкай драматургіі» (1934). Напісаў [[Манаграфія|манаграфію]] «Эдуард Самуйлёнак: Жыццё і творчасць» (1951), «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізму» (1958), адзін з аўтараў дапаможніка для студэнтаў [[ВНУ]] «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры» (1956), падручніка «Беларуская савецкая літаратура» для 9—10 класаў (1948—1954). Аўтар п’ес «[[Цудоўная дудка]]» (1938, пастаўлена ў 1939), «Дзед і жораў» (1939, пастаўлена ў 1939), «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» (1940, пастаўлена ў 1941, аднайменны фільм па сцэнарыю аўтара, 1955), «Машэка» (1946, пастаўлена ў 1954) — усе яны ўключаны ў зборнік «П’есы» (1962), а таксама аўтар сцэнарыяў дакументальна-краязнаўчых фільмаў «Белавежская пушча» (1946), «Бярэзінскі запаведнік» (1965). Напісаў кнігі краязнаўчых [[нарыс]]аў і [[Апавяданне|апавяданняў]] «Па лясных сцежках» (1948), «У лясах над Бярозай» (1955), «Месяц за месяцам» (1956), «На бабровых азёрах» (1957), «Чайкі над Нараччу» (1959), «Родны край» (1961), «Афрыканскае падарожжа» (1963), «Эль Махрыб» (1965), «Старонкі нашай гісторыі» (1966), «Падарожжа па краіне беларусаў» (1968), «Месяц за месяцам» (1969), «Палессе» (1971), «Кніга падарожжаў» (1971), «Лёс Дункана» (1978), «Дзень добры, Бяроза» (1984). У 1977 г. выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах. Пераклаў на беларускую мову [[Сатыра|сатырычную]] паэму [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|І. В. Гётэ]] «{{нп3|Рэнар, ліс|Рэйнеке-Ліс|ru|Ренар (лис)}}» (1940), раманы {{нп3|Вілі Брэдэль|Вілі Брэдэля|ru|Бредель, Вилли}}, «Выпрабаванне» (1937), [[Майсей Саламонавіч Кульбак|М. Кульбака]] «Зельманцы» (1960), асобныя вершы [[Баліс Сруога|Баліса Сруогі]], [[Барыслаў Паўлавіч Сцепанюк|Барыслава Сцепанюка]]. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Віталі Вольскі. Дзед і жораў. 1946.jpg|«Дзед і жораў». 1946 Віталі Вольскі. Несцерка. 1946.jpg|«Несцерка». 1946 Віталі Вольскі. Цудоўная дудка. 1945.jpg|«Цудоўная дудка». 1945 </gallery> == Узнагароды == * Узнагароджаны ордэнамі Чырвонай Зоркі * «Знак Пашаны» і медалямі. * Заслужаны дзеяч культуры БССР (1971). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||269}} * {{крыніцы/ЭКБ|2|Вольскі Віталь Фрыдрыхавіч}} — C. 389. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Вольскі Віталь}} — Т. 2. — С. 44. * {{крыніцы/БП 1917-90|Вольскі Віталь}} – С. 108. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вольскі Віталь}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Чэкісты]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] f3pyzhh9k7docwpzibq3gxa5klcz2hr 0 31194 5131716 5122159 2026-04-24T19:41:07Z JerzyKundrat 174 /* Храналогія */ 5131716 wikitext text/x-wiki [[Гарадскі пасёлак]] '''[[Жалудок]]''' знаходзіцца ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Храналогія == У канцы 14 ст. у [[Крыжаносцы|крыжацкім]] "Апісанні літоўскіх дарог" згадваецца як "''Stegewillen-dorff Szoludka"'' (Сцегевілава вёска), побач з [[Ражанка (аграгарадок)|Ражанкай]], якая названай ''"Rosseneke Kymanten-dorff"'' (Кімантава вёска).<ref>[[iarchive:bub_gb_OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> Баярын [[Вітаўт|Вітаўтавых]] часоў [[Кімант]] вядомы з таго перыяду, ад яго ўнука [[Пац Доўкшавіч|Паца Доўкшавіча]] пайшоў род [[Пацы|Пацаў]], якія валодалі Ражанкай да 1832 г.<ref>Рымвідас Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: склад — структура — улада / Пераклад з літ.: А. Мікус. Смаленск, 2014. С. 248.</ref> Ёсць літоўскія прозвішчы ''Stegvilas, Stegvila'', было адпаведнае двухасноўнае имя<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=6e3232c9faf1a9c9bdcb50803f026d3a</ref><ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 139.</ref>. У 2-й пал. 15 ст. у актах Літоўскай метрыкі Жалудок узгадваецца як велікакняжацкае ўладанне. З [[1486]] — вядомы як [[мястэчка]]. У канцы 15 — пачатку 16 стст. існаваў Жалудоцкі [[павет]] у складзе Трокскага ваяводства [[ВКЛ]]. З [[1501]] па [[1508]] жалудоцкім намеснікам быў велікакняжацкі падскарбій надворны, а потым лоўчы і канюшы пан [[Марцін Храптовіч]]. У [[1510]] жалудоцкім намеснікам быў велікакняжацкі лоўчы пан Мікалай Юр’евіч Пац, або Пацавіч. У [[1516]] кароль [[Жыгімонт I|Жыгімонт I Стары]] аддаў Жалудок за 600 коп грошай князю Васілю Палубінскаму. У якасці «дзяржаўцы Жолудского» князь В. Палубінскі апошні раз узгадваецца ў [[1534]]. У тыя часы ў Жалудку і яго ваколіцах пражывала шмат [[баяры|баяр]] — прадстаўнікоў ваенна-служылага саслоўя [[ВКЛ]]. Перапіс войска ВКЛ [[1528]] змяшчае імёны 36 жалудоцкіх баяр, абавязанных са сваім узбраеннем служыць у войску. У іх лік уваходзіў атрад з 21 баярына, які перыядычна нёс ахову вядомага [[Тракайскі замак|Трокскага замка]]. У [[1535]] Жалудок і Высокі Двор (у Літве на захад ад сучаснага [[Тракай|Тракая]]) былі падараваны каралём Жыгімонтам I Старым перабежчыку з [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], былому акольнічаму маскоўскіх князёў Івану Васільевічу Ласкаму. У [[1536]] гістарычныя крыніцы ўпершыню зафіксавалі таргі па панядзелках у Жалудку. Пасля, у [[1552]] перададзены сыну — Івану Іванавічу Ласкаму. У [[1567]] апошні паставіў каралю [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонту Аўгусту]] 61 коннага воіна са зброяй падчас вайны з Масковіяй. Паколькі Жалудок перайшоў у вотчыну Ласкіх, павет перастаў існаваць. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1565-66 Жалудоцкая воласць увайшла у склад [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]]. Затым Жалудок перайшоў да [[Сапегі|Сапегаў]] герба «Ліс» у якасці кампенсацыі за тэрытарыяльныя страты дома Сапегаў на ўсходзе. Потым у выніку шлюба дачкі маршалка гаспадарскага, ваяводы віцебскага і падляшскага Івана Багданавіча Сапегі (1480—1546) — Ганны Сапежанкі (пам. 1580) у якасці пасага Жалудок перайшоў да мазавецкага шляхетскага роду Фрацкевічаў-Радзімінскіх герба «Бродзіц». У [[1690]] «Жалудоцкі ключ» — вялікае зямельнае ўладанне па абодвух берагах [[Нёман]]а з панскім дваром, мястэчкам, вёскамі, ворнымі землямі і лясамі налічваў 226 дамоў і з’яўляўся адным з буйнейшых шляхецкіх уладанняў у Панямонні. У 18 — першай палове 19 ст. — уласнасць старажытнага нямецкага роду [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] герба «Буйвал». [[Антоній Тызенгаўз]] (1733-85) увайшоў у гісторыю як славуты падскарбій надворны літоўскі і аміністратар каралеўскі, магнат і палітык. Памёр Антоній Тызенгаўз у [[Гродна|Гродне]], а пахаваны ў Жалудку. Цела гэтага знакамітага для свайго часу дзеяча спачывае ў мясцовым [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. Нарадзіўся, жыў і працаваў у Жалудку яшчэ адзін знакаміты прадстаўнік роду — гр. [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг, аўтар некалькіх навуковых прац. Ён захапляўся жывапісам, быў вучнем [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. З [[1795]], пасля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Жалудок — цэнтр воласці Лідскага павета ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1843]] пераходзіць да мазавецкага роду Урускіх у выніку шлюбу дачкі гр. Рудольфа Тызенгаўза (пам. 1830) — Германцыі Тызенгаўз (1822-91) з гр. Севярынам Урускім (1817-90), маршалкам шляхты Варшаўскай губерніі, тайным дарадцам, ахмістрам царскага двара, аўтарам папулярнага даведніка па гісторыі геральдыкі. Адмена прыгоннага права адбылася якраз пры Урускіх і прайшла вельмі мірна з перадачай сялянам поўных надзелаў па нізкіх коштах. У [[1861]] годзе ў мястэчку налічваўся 581 жыхар. Пасля смерці гр. Урускай Жалудок перайшоў да яе дачкі Марыі, княгіні Святаполк-Чацьвярцінскай. Побач з Жалудком на беразе возера размешчаны маёнтак князеў Святаполк-Чацвярцінскіх (пач. 20 ст.). З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. армейскім рухомым атрадам (генерал-лейтэнант А. А. Цюрын) 50‑й арміі 2‑га Беларускага фронту ў ходзе [[Беластоцкая аперацыя|Беластоцкай аперацыі]]. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Гісторыя каталіцкай царквы ў Жалудку == Першы [[касцёл]] быў закладзены ў [[1490]] вялікім князем Казімірам IV, з [[1498]] Жалудок — цэнтр каталіцкай парафіі. У выніку татарскага набегу ў [[1506]] касцёл быў спалены. У [[1529]] па загаду караля [[Жыгімонт I|Жыгімонта I Старога]] быў адноўлены. У гэты час пробашчам жалудоцкім быў кс. Мацей Баптыста. Падчас вайны 1655—1659 гг. касцёл быў спалены маскоўскім войскам, пасля чаго быў адноўлены кс. Андрэем Бурневічам. У [[1682]] мінскі падчашы, лідскі падкаморый, стараста крэўскі і лідскі, потым падскарбій надворны літоўскі [[Казімір Францкевіч-Радзімінскі]] (1638—1694) разам са сваёй жонкай Аляксандрай заснаваў у Жалудку драўляны кляштар кармелітаў «старых» (па іншых дадзеных — у 1686 г.). У лютым [[1706]] тут, у кляштары кармелітаў, падчас Паўночнай вайны стварыў свой штаб шведскі кароль [[Карл XII]]. Паколькі пры кляштары быў свой касцёл, для адрознення стары парафіяльны касцёл пачалі называць фарай. Адсюль паходзіць і назва вёскі побач з Жалудком — [[Фарны Канец]]. Кляштар і касцёл былі размешчаны на кляштарнай плошчы па вул. Касцельнай і былі драўляныя. У сярэдзіне 18 ст. да касцёла была прыбудавана мураваная капліца, фундаваная Секлюцкімі. Касцёл быў асвечаны пад тытулам св. Казіміра, капліца — пад тытулам Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай. Як і ў кожнай парафіі, пры касцёле існавала парафіяльная школа. У 1777 г. у школе было 24 вучні; у 1781 г. — 9; 1782 г. — 14; 1804 г. — 10; у 1805 г. — 10 вучняў. У 1781 г. парафія налічвала 5962 вернікі. У [[1832]] кляштар скасаваны, а яго касцёл знішчаны. У склепе знішчанага касцёла захоўваліся целы прадстаўнікоў роду Тызенгаўзаў. Трэба адзначыць, што яшчэ гр. Рудольф Тызенгаўз меў намер пабудаваць у Жалудку маўзалей, але не паспеў. Сам кляштар у [[1839]] быў прыстасаваны пад лазарэт эстляндскага егерскага палка. Таму ў [[1835]] будаваць капліцу побач з былым кляштарам пачаў гр. Канстанцін Тызенгаўз. Але фарны касцёл быу ў такім разбураным стане, што трэба было думаць пра будаўніцтва на яго месцы новага касцёла. У [[1843]] пры падзеле спадчыны сёстры Юзэфа гр. Патоцка і Эльфрыда гр. Замойская заплацілі Германцыі гр. Урускай па 1500 рублёў на будоўлю мураванай капліцы і абяцалі даплаціць яшчэ пры ўмове ўзвядзення новага касцёла. За гэтыя сродкі на працягу некалькіх гадоў пры капліцы быў пабудаваны мураваны касцёл, які ў [[1853]] быў асвечаны як [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. 22 мая (3 чэрвеня) [[1863]] у Вільні быў расстраляны кс. Станіслаў Іжора, вікарый жалудоцкага пробашча, прызнаны вінаватым за абвяшчэнне ў касцёле маніфеста Нацыянальнага камітэта падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1964 гадоў]]. Гэта была першая ахвяра новага [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага ваеннага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва]]. Жалудоцкая парафія ў [[1897]] налічвала 9 тыс. верных, а да [[1915]] лічба вырасла да 11 тыс. == Рэлігійная архітэктура == Першы [[касцёл]] быў закладзены ў [[1490]] годзе вялікім князем Казімірам IV. У [[1682]] годзе Фрацкевічы-Радзімінскія заснавалі ў Жалудку кляштар кармелітаў «старых» (па іншых дадзеных — у [[1686]]). У [[1832]] годзе кляштар скасаваны, а яго касцёл знішчаны. У [[1853]] годзе пабудаваны новы парафіяльны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. У пачатку XX стагоддзя была пабудавана [[сінагога]], пасля другой сусветнай вайны прыстасавана пад Дом культуры. У [[1999]] годзе пабудавана з дрэва праваслаўная [[Царква (збудаванне)|царква]] на аснове былога будынка медыцынскай установы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка на pawet.net] * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D1%83_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BA%D1%83.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя населеных пунктаў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна|Жалудок]] sr9wm1oa9aymf6gimb1cn32zsobz1ik 5131865 5131716 2026-04-25T08:00:50Z JerzyKundrat 174 5131865 wikitext text/x-wiki [[Гарадскі пасёлак]] '''[[Жалудок]]''' знаходзіцца ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Храналогія == У канцы 14 ст. у [[Крыжаносцы|крыжацкім]] «Апісанні літоўскіх дарог» згадваецца як «''Stegewillen-dorff Szoludka»'' (Сцегевілава вёска), побач з [[Ражанка (аграгарадок)|Ражанкай]], якая названай ''«Rosseneke Kymanten-dorff»'' (Кімантава вёска).<ref>[[iarchive:bub gb OsvtAAAAIAAJ/page/694/mode/2up|Die littauischen Wegeberichte]] // Scriptores Rerum Prussicarum. Zweiter Band. Leipzig, 1863. С. 707.</ref> Баярын [[Вітаўт]]авых часоў [[Кімант]] вядомы з таго перыяду, ад яго ўнука [[Пац Доўкшавіч|Паца Доўкшавіча]] пайшоў род [[Пацы|Пацаў]], якія валодалі Ражанкай да 1832 г.<ref>Рымвідас Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: склад — структура — улада / Пераклад з літ.: А. Мікус. Смаленск, 2014. С. 248.</ref> Ёсць літоўскія прозвішчы ''Stegvilas, Stegvila'', было адпаведнае двухасноўнае имя<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=6e3232c9faf1a9c9bdcb50803f026d3a</ref><ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 139.</ref>. У 2-й пал. 15 ст. у актах Літоўскай метрыкі Жалудок узгадваецца як велікакняжацкае ўладанне. З [[1486]] — вядомы як [[мястэчка]]. У канцы 15 — пачатку 16 стст. існаваў Жалудоцкі [[павет]] у складзе Трокскага ваяводства [[ВКЛ]]. З [[1501]] па [[1508]] жалудоцкім намеснікам быў велікакняжацкі падскарбій надворны, а потым лоўчы і канюшы пан [[Марцін Храптовіч]]. У [[1510]] жалудоцкім намеснікам быў велікакняжацкі лоўчы пан Мікалай Юр’евіч Пац, або Пацавіч. У [[1516]] кароль [[Жыгімонт I|Жыгімонт I Стары]] аддаў Жалудок за 600 коп грошай князю Васілю Палубінскаму. У якасці «дзяржаўцы Жолудского» князь В. Палубінскі апошні раз узгадваецца ў [[1534]]. У тыя часы ў Жалудку і яго ваколіцах пражывала шмат [[баяры|баяр]] — прадстаўнікоў ваенна-служылага саслоўя [[ВКЛ]]. Перапіс войска ВКЛ [[1528]] змяшчае імёны 36 жалудоцкіх баяр, абавязанных са сваім узбраеннем служыць у войску. У іх лік уваходзіў атрад з 21 баярына, які перыядычна нёс ахову вядомага [[Тракайскі замак|Трокскага замка]]. У [[1535]] Жалудок і Высокі Двор (у Літве на захад ад сучаснага [[Тракай|Тракая]]) былі падараваны каралём Жыгімонтам I Старым перабежчыку з [[Маскоўская дзяржава|Масковіі]], былому акольнічаму маскоўскіх князёў Івану Васільевічу Ласкаму. У [[1536]] гістарычныя крыніцы ўпершыню зафіксавалі таргі па панядзелках у Жалудку. Пасля, у [[1552]] перададзены сыну — Івану Іванавічу Ласкаму. У [[1567]] апошні паставіў каралю [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонту Аўгусту]] 61 коннага воіна са зброяй падчас вайны з Масковіяй. Паколькі Жалудок перайшоў у вотчыну Ласкіх, павет перастаў існаваць. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1565-66 Жалудоцкая воласць увайшла у склад [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага павета]]. Затым Жалудок перайшоў да [[Сапегі|Сапегаў]] герба «Ліс» у якасці кампенсацыі за тэрытарыяльныя страты дома Сапегаў на ўсходзе. Потым у выніку шлюба дачкі маршалка гаспадарскага, ваяводы віцебскага і падляшскага Івана Багданавіча Сапегі (1480—1546) — Ганны Сапежанкі (пам. 1580) у якасці пасага Жалудок перайшоў да мазавецкага шляхетскага роду Фрацкевічаў-Радзімінскіх герба «Бродзіц». У [[1690]] «Жалудоцкі ключ» — вялікае зямельнае ўладанне па абодвух берагах [[Нёман]]а з панскім дваром, мястэчкам, вёскамі, ворнымі землямі і лясамі налічваў 226 дамоў і з’яўляўся адным з буйнейшых шляхецкіх уладанняў у Панямонні. У 18 — першай палове 19 ст. — уласнасць старажытнага нямецкага роду [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] герба «Буйвал». [[Антоній Тызенгаўз]] (1733-85) увайшоў у гісторыю як славуты падскарбій надворны літоўскі і аміністратар каралеўскі, магнат і палітык. Памёр Антоній Тызенгаўз у [[Гродна|Гродне]], а пахаваны ў Жалудку. Цела гэтага знакамітага для свайго часу дзеяча спачывае ў мясцовым [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёле Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. Нарадзіўся, жыў і працаваў у Жалудку яшчэ адзін знакаміты прадстаўнік роду — гр. [[Канстанцін Тызенгаўз]] (1786—1853), арнітолаг, аўтар некалькіх навуковых прац. Ён захапляўся жывапісам, быў вучнем [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. З [[1795]], пасля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Жалудок — цэнтр воласці Лідскага павета ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1843]] пераходзіць да мазавецкага роду Урускіх у выніку шлюбу дачкі гр. Рудольфа Тызенгаўза (пам. 1830) — Германцыі Тызенгаўз (1822-91) з гр. Севярынам Урускім (1817-90), маршалкам шляхты Варшаўскай губерніі, тайным дарадцам, ахмістрам царскага двара, аўтарам папулярнага даведніка па гісторыі геральдыкі. Адмена прыгоннага права адбылася якраз пры Урускіх і прайшла вельмі мірна з перадачай сялянам поўных надзелаў па нізкіх коштах. У 1861 годзе ў мястэчку налічваўся 581 жыхар. Пасля смерці гр. Урускай Жалудок перайшоў да яе дачкі Марыі, княгіні Святаполк-Чацьвярцінскай. Побач з Жалудком на беразе возера размешчаны маёнтак князеў Святаполк-Чацвярцінскіх (пач. 20 ст.). З [[1921]] года ў складзе Польшчы, цэнтр гміны Лідскага павета. З [[1939]] года ў [[БССР]], з [[1940]] года гарадскі пасёлак, цэнтр раёна. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі [[Гета ў Жалудку|гета]], у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў Лідзе і Шчучыне. Жалудок вызвалены 12 ліпеня 1944 г. армейскім рухомым атрадам (генерал-лейтэнант А. А. Цюрын) 50‑й арміі 2‑га Беларускага фронту ў ходзе [[Беластоцкая аперацыя|Беластоцкай аперацыі]]. З [[1962]] года пасёлак у Шчучынскім раёне. == Гісторыя каталіцкай царквы ў Жалудку == Першы [[касцёл]] быў закладзены ў [[1490]] вялікім князем Казімірам IV, з [[1498]] Жалудок — цэнтр каталіцкай парафіі. У выніку татарскага набегу ў [[1506]] касцёл быў спалены. У [[1529]] па загаду караля [[Жыгімонт I|Жыгімонта I Старога]] быў адноўлены. У гэты час пробашчам жалудоцкім быў кс. Мацей Баптыста. Падчас вайны 1655—1659 гг. касцёл быў спалены маскоўскім войскам, пасля чаго быў адноўлены кс. Андрэем Бурневічам. У [[1682]] мінскі падчашы, лідскі падкаморый, стараста крэўскі і лідскі, потым падскарбій надворны літоўскі [[Казімір Францкевіч-Радзімінскі]] (1638—1694) разам са сваёй жонкай Аляксандрай заснаваў у Жалудку драўляны кляштар кармелітаў «старых» (па іншых дадзеных — у 1686 г.). У лютым [[1706]] тут, у кляштары кармелітаў, падчас Паўночнай вайны стварыў свой штаб шведскі кароль [[Карл XII]]. Паколькі пры кляштары быў свой касцёл, для адрознення стары парафіяльны касцёл пачалі называць фарай. Адсюль паходзіць і назва вёскі побач з Жалудком — [[Фарны Канец]]. Кляштар і касцёл былі размешчаны на кляштарнай плошчы па вул. Касцельнай і былі драўляныя. У сярэдзіне 18 ст. да касцёла была прыбудавана мураваная капліца, фундаваная Секлюцкімі. Касцёл быў асвечаны пад тытулам св. Казіміра, капліца — пад тытулам Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай. Як і ў кожнай парафіі, пры касцёле існавала парафіяльная школа. У 1777 г. у школе было 24 вучні; у 1781 г. — 9; 1782 г. — 14; 1804 г. — 10; у 1805 г. — 10 вучняў. У 1781 г. парафія налічвала 5962 вернікі. У [[1832]] кляштар скасаваны, а яго касцёл знішчаны. У склепе знішчанага касцёла захоўваліся целы прадстаўнікоў роду Тызенгаўзаў. Трэба адзначыць, што яшчэ гр. Рудольф Тызенгаўз меў намер пабудаваць у Жалудку маўзалей, але не паспеў. Сам кляштар у [[1839]] быў прыстасаваны пад лазарэт эстляндскага егерскага палка. Таму ў [[1835]] будаваць капліцу побач з былым кляштарам пачаў гр. Канстанцін Тызенгаўз. Але фарны касцёл быу ў такім разбураным стане, што трэба было думаць пра будаўніцтва на яго месцы новага касцёла. У [[1843]] пры падзеле спадчыны сёстры Юзэфа гр. Патоцка і Эльфрыда гр. Замойская заплацілі Германцыі гр. Урускай па 1500 рублёў на будоўлю мураванай капліцы і абяцалі даплаціць яшчэ пры ўмове ўзвядзення новага касцёла. За гэтыя сродкі на працягу некалькіх гадоў пры капліцы быў пабудаваны мураваны касцёл, які ў [[1853]] быў асвечаны як [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. 22 мая (3 чэрвеня) [[1863]] у Вільні быў расстраляны кс. Станіслаў Іжора, вікарый жалудоцкага пробашча, прызнаны вінаватым за абвяшчэнне ў касцёле маніфеста Нацыянальнага камітэта падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1964 гадоў]]. Гэта была першая ахвяра новага [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага ваеннага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Мураўёва]]. Жалудоцкая парафія ў [[1897]] налічвала 9 тыс. верных, а да [[1915]] лічба вырасла да 11 тыс. == Рэлігійная архітэктура == Першы [[касцёл]] быў закладзены ў [[1490]] годзе вялікім князем Казімірам IV. У [[1682]] годзе Фрацкевічы-Радзімінскія заснавалі ў Жалудку кляштар кармелітаў «старых» (па іншых дадзеных — у [[1686]]). У [[1832]] годзе кляштар скасаваны, а яго касцёл знішчаны. У [[1853]] годзе пабудаваны новы парафіяльны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Жалудок)|касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі]]. У пачатку XX стагоддзя была пабудавана [[сінагога]], пасля другой сусветнай вайны прыстасавана пад Дом культуры. У [[1999]] годзе пабудавана з дрэва праваслаўная [[Царква (збудаванне)|царква]] на аснове былога будынка медыцынскай установы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://pawet.net/zl/zl/2004_61/5.html Гісторыя Жалудка на pawet.net] * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D1%83_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BA%D1%83.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/files/m_sh_sb.pdf Шымялевіч Міхал. Нататкі да манаграфіі Жалудка // Збор твораў / укл. Л. Лаўрэш. — Гродна, 2019. С. 57-72.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя населеных пунктаў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна|Жалудок]] 7jc01lm7tsmsn8bpoij6uloqz47ev9q 0 32118 5131568 5126009 2026-04-24T13:20:59Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфічныя звесткі */ вікіфікацыя 5131568 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Астапенка}} {{Пісьменнік | Імя =Змітрок Астапенка | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні =Дзмітрый Емяльянавіч Астапенка | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = [[Татры]], [[Славакія]] (?) | Грамадзянства = | Род дзейнасці = паэт, перакладчык, пісьменнік-фантаст | Гады актыўнасці = 1926—1932 | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1926 | Прэміі = | Сайт = | Вікітэка = Катэгорыя:Змітрок Астапенка }} '''Змітрок Астапенка''', поўнае імя '''Дзмітрый Емяльянавіч Астапенка''' ({{ДН|23|11|1910|10}}, в. [[Сяргееўка (Шумяцкі раён)|Сяргееўка]] [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], цяпер [[Шумяцкі раён]], [[Смаленская вобласць]]<ref name="Імёны Свабоды"/><ref>Паводле іншых звестак нар. 14(27).11.1910 у в. Сяргееўка Рослаўльскага павета Смаленскай губерні</ref> — кастрычнік {{ДС|||1944}}, [[Карпаты]], {{МС|Славакія|у Славакіі|}}; Псеўданімы: ''З. Лірнік''; ''К. Качкін'' (з [[Юлій Таўбін|Ю. Таўбіным]]); ''Клім Качкін'' (з Ю. Таўбіным); ''Мсціслаўцы'' (з [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|А. Куляшовым]] і Ю. Таўбіным)) — беларускі [[паэт]], перакладчык<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Астапенко Змитрок |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 33 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. == Біяграфічныя звесткі == [[Файл:Mikhas Bagun, Zmitrok Astapienka, Juli Taubin, 1930.jpg|thumb|left|Міхась Багун, Змітрок Астапенка, Юлій Таўбін (Менск, 1930)]] Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Вучыўся ў [[Мсціслаўскі педагагічны тэхнікум|Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме]], у 1930 годзе перавёўся ў [[Мінскі гарадскі педагагічны каледж|Мінскі Белпедтэхнікум]]. Восенню 1931 года разам з [[С. Астрэйка]]м, [[У. Дудзіцкі]]м, [[Л. Калюга]]м, [[С. Русаковіч]]ам, [[Уладзімір Сядура|У. Сядурам]] і некаторымі іншымі «забастоўшчыкамі» за ўцёкі «з прарыву» па збіранні мерзлай бульбы ў калгасе «Сцяпянка» выключаны з тэхнікума з «воўчым білетам» як «[[нацдэм]]». У 1931 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Атрымаў вышэйшую або няскончаную вышэйшую адукацыю. Працаваў у рэдакцыях рэспубліканскіх газет і часопісаў. [[Файл:Васіль Каваль, Сяргей Дарожны, Змітрок Астапенка, Юлі Таўбін. 1930-1935.jpg|міні|злева|Злева направа: [[Васіль Каваль]], [[Сяргей Дарожны]], Змітрок Астапенка, [[Юлій Таўбін]]. 1930—1935]] Арыштаваны [[16 сакавіка]] [[1933]] у Мінску па адрасе: Праязны завулак, д. 8, кв. 5 па [[Беларуская народная грамада (1933)|справе «Беларускай народнай грамады»]]. Асу­джаны [[10 жніўня]] 1933 як «член контррэвалюцыйнай арганізацыі» да 3 гадоў ППК. Пакаранне адбываў у [[Марыінск|Марыін­ску]] [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]], але знаходзіўся не ў ­лагеры, а на пасяленні (некаторы час разам з [[Максім Лужанін|М. Лужаніным]]). Пасля вызвалення ў чэрвені 1935 жыў у Маскве па адрасе: [[Смаленскі бульваp (Масква)|Смаленскі бульваp]], д. 15, п. 48, працаваў настаўнікам рускай мовы і літаратуры ў школе № 252 Дзяржын­скага раёна. Паўторна арыштаваны [[5 снежня]] [[1936]]. Асуджаны [[5 кастрычніка]] [[1937]] пазасудовым органам НКУС за «антысавецкую дзейнасць» да 8 гадоў ППК. Вызвалены магчыма ў [[1942]] годзе. Як сведчаць архіўныя дакументы, у 1943—1944 гадах Змітрок Астапенка жыў у Маскве, дзе праходзіў ваенную падрыхтоўку ў Разведвальнай школе 1-га Упраўлення НКДБ СССР. Ён таксама наведваў курсы машынапісу і стэнаграфіі. Маскоўскі перыяд быў вельмі плённым для пісьменніка: ён напісаў п'есу «Запалім люлькі» (1943), вершаваную аповесць «Ганна» (1944), паэму «Эдэм» (1944) і шэраг вершаў на беларускай і рускай мовах{{sfn|Жыбуль|2023|с=33}}. У асабістым архіве пісьменніка захаваўся ўнікальны нататнік (1943—1944), які сведчыць пра рознабаковыя інтарэсы З.&nbsp;Астапенкі. У ім ён удасканальваў свае веды нямецкай мовы, занатоўваў інфармацыю аб беларускім жыцці пад нямецкай акупацыяй, выпісваў цытаты з кніг па [[батаніка|батаніцы]] і [[Аграхімія|агранамічнай хіміі]] (пра рэчывы, якія выклікаюць рост каранёў), захапляўся [[зоапсіхалогія|зоапсіхалогіяй]] і [[Квантавая фізіка|квантавай фізікай]], напрыклад, ідэяй аб тым, што час можа рухацца ў адваротным кірунку. Даследчыкі мяркуюць, што гэтыя навуковыя пошукі былі падрыхтоўкай да напісання новага навукова-фантастычнага рамана{{sfn|Жыбуль|2023|с=34, 37—39}}. Акрамя таго, у нататніку ўтрымліваюцца падрабязныя разлікі пешага маршруту па акупаванай тэрыторыі Польшчы і хроніка наступальных аперацый [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]{{sfn|Жыбуль|2023|с=39—40}}. У кастрычніку 1944 года ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў складзе групы разведчыкаў ён быў перакінуты ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], дзе, паводле афіцыйнай версіі (і паведамлення на партале «Памяць народа»), знік без вестак<ref name="Імёны Свабоды">[https://www.svaboda.org/a/776012.html Імёны Свабоды: Зьмітрок Астапенка 27.11.1910, в. Сяргееўка (цяпер Шумяцкі раён) Смаленшчына&nbsp;— кастрычнік 1944 (?), Славаччына (?)]</ref>{{sfn|Бараноўскі|2023|с=32}}. Аднак як сведчаць некаторыя дакументы (асабовая справа А. №&nbsp;9935-с), у [[1949]] ён быў асуджаны да высылкі (верагодна, у [[Краснаярскі край]]). У тым, што паэт не загінуў, быў упэўнены (па словах крытыка [[Аркадзь Нікіфаравіч Марціновіч|А. Марціновіча]]) і яго былы аднакурснік яшчэ па Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, калега і сябра Змітрака Астапенкі паэт [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|А. Куляшоў]], які сведчыў, што ўжо пасля вайны «знаёмы твар [Зм. Астапенкі] неяк прамільгнуў у вірлівым маскоўскім натоўпе». Далейшы лёс невядомы. Па першай справе рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 24.8.1956, па другой&nbsp;— прэзідыўмам Вярхоўнага суда БССР 29.12.1954. Асабовыя справы З. Астапенкі №&nbsp;14618 і №&nbsp;9935-с з фотаздымкамі захоўваюцца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. == Творчасць == [[Файл:Змітрок Астапенка. На ўсход сонца першая кніга вершаў. 1931.jpg|міні|злева|«На ўсход сонца». 1931]] Дэбютаваў вершамі ў 1926<ref name="БС"/>. Аўтар зборнікаў паэзіі «На ўсход сонца» (1931), «Краіне» (1931), «Абураныя» (1932), «Выбранае» (1957, уключана паэма «Эдэм»), «Вершы і паэмы» (1968), кніжка-малюнак для дзяцей «Трактар» (1933), зборнік «Як шум дажджу» з друку не выйшаў, захаваліся толькі гранкі. Пісаў апавяданні. Стаяў ля вытокаў беларускай навукова-фантастычнай літаратуры, аўтар навукова-фантастычнага рамана «Вызваленне сіл» (часопіс «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]», 1932). Напрыканцы жыцця збіраў матэрыялы для яшчэ аднаго, нерэалізаванага навукова-фантастычнага твора, цэнтральнай ідэяй якога павінна было стаць вынаходніцтва звышмагутнага каранеўтваральнага рэчыва і гульні з часам{{sfn|Жыбуль|2023|с=39}}. У 1943 годзе таксама напісаў публіцыстычны артыкул «У чым ваша credo?», накіраваны супраць дзеячаў беларускай калабарацыі{{sfn|Жыбуль|2023|с=36—37}}. Пераклаў раманы [[Максім Горкі|М. Горкага]] «Маці»<ref name="БС"/> (1932), {{нп3|Леанід Саламонавіч Первамайскі|Л. Первамайскага|ru|Леонид Соломонович Первомайский}} «Ваколіцы» (1931, разам з [[Міхась Багун|М. Багуном]]), аповесці [[П. Голубеў|П. Голубева]] «Завіруха» (1930), [[М. Дончанка|М. Дончанкі]] «Ударны атрад» (1932), творы іншых рускіх і ўкраінскіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * Выбранае. Мн., 1957; * Вершы і паэмы. Мн., 1968. * {{кніга|аўтар =Змітрок Астапенка.|частка = |загаловак =Пад шум дажджу: вершы, паэмы, лісты|арыгінал = |спасылка = |адказны =|выданне = |месца =Мн . |выдавецтва =Мастацкая літаратура|год =1991|том = |старонкі = |старонак =278|серыя = |isbn =5-340-00533-Х|тыраж =1500}} {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat|Zmitrok Astapienka}} * Арочка М. Беларуская савецкая паэма. Мн., 1979. С. 139—140, 186—191; * {{крыніцы/БП 1917-90|Астапенка Змітрок}} * Бярозкін Р. Выпрабаванне гісторыяй // Бярозкін Р. Кніга пра паэзію. Мн., 1974; * {{крыніцы/БП (1992-95)||Астапенка Змітрок}} * [[Павел Іванавіч Пруднікаў|Пруднікаў П. І.]] Далёкае, але не забытае: Успаміны. — Мн., Маст. літ., 1988. — 175 с. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * Маракоў Л. Шасцёра на фотаздымку // Роднае слова. 1999, № 6; * Скрыган Я. Рэквіем // Скрыган Я. Некалькі хвілін чужога жыцця. 2 выд. Мн., 1990; * Шушкевіч С. Лёс паэта // Шушкевіч С. Выбр. тв. Т. 2. Мн., 1978. * {{артыкул |аўтар=Жыбуль В. |загаловак=Апошні нататнік Змітрака Астапенкі |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=33—40 |спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf |ref=Жыбуль}} * {{артыкул |аўтар=Бараноўскі М. |загаловак=Адлюстраванне подзвігаў беларускіх пісьменнікаў ва ўзнагародных лістах ЦАМА РФ |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2023 |выпуск=4 |старонкі=28—32 |спасылка=https://bdamlm.by/images/data/24-11-23-40.pdf |ref=Бараноўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астапенка Змітрок}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Мсціслаўская філія Маладняка]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шумяцкім раёне]] i87h5lubuik5y73npffjllpp27cegpj 0 32842 5131496 5001560 2026-04-24T12:48:32Z Jaŭhien 59102 /* Перыяд творчасці */ вікіфікацыя 5131496 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Зарэцкі}} '''Міха́сь Зарэ́цкі''', сапраўднае імя '''Міхаі́л (Міхась) Яўхі́мавіч Касянко́ў''' ({{ДН|20|11|1901}}, в. [[Высокі Гарадзец]], [[Сенненскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — {{ДС|29|10|1937}}, [[Мінск|Менск]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[перакладчык]], [[крытык]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 20 лістапада 1901 года ў вёсцы [[Высокі Гарадзец]] [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] (цяпер [[Талачынскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) у сям’і вясковага дзяка Яўхіма Ануфрыевіча і Пелагеі Лявонцеўны. Міхась быў другім дзіцём пасля Івана, услед за ім нарадзіліся Мікалай і Ліза. Бацькі адыгралі вялікую ролю ў фармаванні эстэтычных густаў будучага пісьменніка. Бацька любіў музыку і спевы, кіраваў царкоўным хорам, сам спрабаваў пісаць музыку. Маці таксама любіла спяваць, вызначалася працавітасцю і глыбокай душэўнасцю. Ужо ў дзяцінстве Міхась умеў іграць на многіх музычных інструментах{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Дзяцінства прайшло ў вёсцы Зарэчча пад [[Шклоў|Шкловам]] (цяпер частка Шклова) — ад вёскі Міхась Зарэцкі пазней узяў псеўданім. З 10-гадовага ўзросту вучыўся ў [[Аршанскае духоўнае вучылішча|Аршанскім духоўным вучылішчы]] і [[Магілёўская духоўная семінарыя|Магілёўскай духоўнай семінарыі]] (у 1917 годзе праз [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыйныя падзеі]]{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}} пакінуў семінарыю пасля 2-х гадоў вучобы). Працаваў перапісчыкам у паўвайсковай часці. Пасля вяртання ў родную вёску працаваў царкоўным вартаўніком{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. З лютага 1919 года настаўнічаў у пачатковай школе{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}} на Магілёўшчыне, потым прызначаны загадчыкам Шклоўскага валаснога аддзела народнай асветы. У 1920 годзе ўдзельнічаў у II Усерасійскім з’ездзе саюза Работнікаў Асветы, быў абраны кандыдатам у сябры ЦК гэтага саюза{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. === Перыяд творчасці === У 1920—1927 гадах палітычны работнік [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Публікавацца пачаў у 1922 годзе. З 1924 года сябра літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», уваходзіў у Цэнтральнае Бюро арганізацыі. У 1926—1927 гадах рэдагаваў часопіс «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]». У 1927 годзе стаў адным з ініцыятараў утварэння новага літаратурнага аб’яднання «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]». Выхад з «Маладняка» сведчыў пра значныя ўнутраныя зрухі ў светаадчуванні пісьменніка, пра пэўныя змены яго мастацкай, эстэтычнай арыентацыі{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. У жніўні — кастрычніку 1927 года ў складзе дэлегацыі беларускіх літаратараў наведаў [[Латвія|Латвію]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], [[Германія|Германію]], [[Францыя|Францыю]]. У наступным годзе ў складзе беларускай пісьменніцкай дэлегацыі, куды ўваходзілі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Чарот]], ён наведаў [[Харкаў]] і прысутнічаў на ўрачыстасцях, прысвечаных памяці [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Адзін з ініцыятараў тэатральнай дыскусіі ў лістападзе 1928 года (артыкулы «Два экзамены (Да пытання аб тэатральнай крытыцы)», «Чым пагражае нам Белдзяржкіно? (Да крытыкі тэматычнага плана)»). Выступленні Міхася Зарэцкага ў друку былі расцэненыя як праявы [[нацыянал-дэмакратызм]]у. Разам з [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэем Александровічам]] і [[Алесь Дудар|Алесем Дударом]] ён заявіў пра выхад з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (публікацыя ў «Савецкай Беларусі» 4 снежня 1928). У 1929 годзе выключаны з [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]]. Сябра [[СП БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1934 года. Да лістапада 1936 года працаваў загадчыкам аддзела літаратуры і мастацтва [[БелАН|Беларускай Акадэміі Навук]]. === Рэпрэсіі і смерць === Арыштаваны 3 лістапада 1936 года ў Менску па адрасе: вуліца Абутковая, д. 23, кв. 3. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 28 кастрычніка 1937 года як «''актыўны член нацыянал-фашысцкай тэрарыстычнай арганізацыі''» да расстрэлу з канфіскацыяй маёмасці. Пасмяротна рэабілітаваны ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 7 снежня 1957 года. Асабовая справа К. № 11069-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. == Сям’я == Малодшы брат пісьменніка, Мікалай Касянкоў, таксама быў рэпрэсаваны ў 1937 годзе, прысуджаны да расстрэлу, аднак пазней расстрэл замянілі 10 гадамі адбыцця пакарання ў папраўча-працоўных лагерах. Загінуў у 1941 годзе{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей (сын Слава, дачка Радаміра). Жонка пісьменніка Марыя Іванаўна спачатку была асуджаная на 7 гадоў знаходжання ў папраўча-працоўных лагерах і на 5 гадоў паражэння ў правах. Была рэабілітаваная ў 1941 годзе, а ў 1945 годзе была зноў асуджаная на 10 гадоў. Малалетнія дзеці засталіся адны, а пазней былі перададзеныя ў Мінскі дзіцячы прыёмнік, адкуль былі накіраваныя ў дзіцячы дом «Боркі» [[Цвярская вобласць|Калінінскай вобласці]]{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. == Творчасць == [[Файл:Літаратурнае аб’яднанне «Полымя» 1928.jpg|350px|міні|Сябры літаратурнага аб’яднання «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]», 1928 г. Міхась Зарэцкі стаіць пасярэдзіне]] Літаратурная дзейнасць Зарэцкага пачалася ў 1921 годзе, хоць ён, паводле ўласных прызнанняў, не збіраўся быць пісьменнікам. Як успамінае сам Зарэцкі, аднойчы яму прысніўся яркі і незвычайны сон, уражанне ад якога не пакідала яго на працягу цэлага месяца. Зарэцкаму захацелася занатаваць гэтае ўражанне, і ён стаў пісаць. Пісаў доўга і вельмі старанна абдумваў кожную фразу, кожнае слова. Скончылася тым, што старанна перапісанае апавяданне ён даслаў у рэдакцыю газеты «[[Советская Белоруссия|Рабочий]]», аднак сумняваўся, што яго надрукуюць{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Сцвярджаецца, што яго літаратурным дэбютам было апавяданне «У Саўках», змешчанае на старонках «Савецкай Беларусі» 29 снежня 1922 года. Але дэбют трэба аднесці на больш ранні час, паколькі ў гэтай жа газеце 6 студзеня быў надрукаваны матэрыял пад назвай «Ці ж так?», 3 лютага — «Спатканне», 13 кастрычніка — «Сёння» («Малюнкі жыцця»), 22 лістапада — апавяданне «Цішка Бабыль», і толькі 29 снежня — «У Саўках»{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Свой шлях у літаратуру Міхась Зарэцкі пачынаў з «малой прозы» і на працягу ўсёй творчай дзейнасці ахвотна звяртаўся да гэтай ёмістай жанравай формы. У сферу пісьменніцкай увагі траплялі перш за ўсё падзеі рэвалюцыйнай рэчаіснасці, жыццё працоўнага чалавека на пераломе гісторыі, класавыя сутыкненні, драматызм барацьбы новага і старога, духоўны рост чалавека, які спазнаў радасці перамогі над неспрыяльнымі абставінамі і над самім сабой{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Абсягі яго творчых інтарэсаў з самага пачатку былі даволі шырокімі, разнастайнымі. Гэтаму спрыяў і жыццёвы вопыт, набыты маладым пісьменнікам за час працяглай службы ў Чырвонай арміі. У апавяданнях пісьменнік часта звяртаўся да новых, мала распрацаваных тагачаснай беларускай літаратурай пластоў сацыяльнай рэчаіснасці і праяваў духоўнага жыцця чалавека{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Зарэцкага як мастака не магла не прыцягваць сучасная яму рэчаіснасць, жыццё і праца людзей, побач з якімі ён жыў, клопаты і турботы, якія добра ведаў. Аб гэтым сведчаць апавяданні «Бель» (1924), «На маладое» (1924), «Дзіўная» (1925), «Смерць» (1926) і інш{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. У 1930-я гг. Зарэцкі ўжо рэдка звяртаўся да малой жанравай формы. У нешматлікіх творах ужо значна менш мастацкай навізны, праблемнасці, смелага вырашэння тэмы, што мела месца ў ранейшыя гады. Праца над апавяданнямі стала адначасова і сур’ёзнай школай падрыхтоўкі пісьменніка да напісання буйных твораў. Лагічным працягам інтэнсіўных пошукаў пісьменніка ў галіне жанравай формы стала аповесць «Голы звер» (1926). Аповесць займае даволі прыкметнае месца ў творчасці Міхася Зарэцкага. Гэта змястоўны, вострапраблемны твор, у цэнтры якога герой адмоўнага плану. Вартасць аповесці ў тым, што надзённае пытанне сучаснага яму жыцця Зарэцкі пераводзіў у шырокі план, бо суадносіны інтарэсаў асобы і грамадства застаюцца актуальнымі сёння і будуць актуальнымі заўтра{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. У канцы 1920-х гг. Міхась Зарэцкі звярнуўся да драматычнай жанравай формы, паколькі пачаў адчуваць яе змястоўнасць, лаканічнасць, эстэтычную сілу і багатыя выяўленчыя магчымасці. Яго першыя п’есы — «Віхор на балоце» (1928) і «Белыя ружы» (1928—1929). Асноўны канфлікт п’есы «Віхор на балоце» — барацьба новых людзей супраць мяшчанства. Аб’ектамі выкрыцця ў ёй сталі бездухоўнасць, душэўная чэрствасць і мяшчанства{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. У канцы 1920-х — пачатку 1930-х гг. у творах пісьменніка прыкметна паглыбілася заклапочанасць далейшым лёсам рэвалюцыі, перспектывай практычнага ўвасаблення яе ідэалаў. Заклапочанасць перарастала ў сапраўдную грамадзянскую трывогу мастака-гуманіста за будучыню роднага краю, будучыню народу. У гэты перыяд адбываюцца значныя зрухі ў светапоглядзе пісьменніка, у яго стаўленні да многіх вострых праблем тагачаснага грамадства, палітычнага, культурнага жыцця. Сутнасць зрухаў — у рашучым павароце пісьменніка да нацыянальнай праблематыкі{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Многія рукапісы Міхася Зарэцкага загінулі, у прыватнасці, гістарычная драма «Рагнеда» (1929), працяг рамана «Крывічы». У 1965 годзе на рускую мову быў перакладзены раман «Вязьмо» (перавыданне перакладу ў 1978). Раман «Сцежкі-дарожкі» на рускай мове друкаваўся ў скарочаным выглядзе на старонках газеты «[[Советская Белоруссия|Рабочий]]» у 1927 годзе, а новы поўны пераклад выйшаў у 1971 годзе. У 1980 годзе выдавецтва «Мастацкая літаратура» выпусціла ў перакладзе на рускую мову выбраныя апавяданні{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}. Пераклаў на беларускую мову раман «Цэмент» [[Фёдар Гладкоў|Фёдара Гладкова]] (1930), «[[Прыгоды бравага салдата Швейка ў часе сусветнай вайны]]» [[Яраслаў Гашак|Яраслава Гашака]] (ч. 1, 1931). Выступаў і як крытык. == Ацэнка == <blockquote>«''Пачынальнік рамантычнага кірунку ў беларускай савецкай прозе, пісьменнік-наватар, Міхась Зарэцкі ўзбагаціў беларускую літаратуру новымі ідэямі, вобразамі, прыкметна-пашырыў жанрава-стылёвыя, выяўленчыя магчымасці літаратуры{{Sfn|Мушынскі М.|2005|с=}}''».</blockquote> == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =У віры жыцьця: Апавяданьні |спасылка = |месца = Мн.|выдавецтва =БДВ |год =1925 |старонак =226 |тыраж = 3000}} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Пела вясна: Апавяданьні |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =выданне ЦБ Маладняка |год =1925 |старонак =42 |тыраж =15000|серыя =Кніжніца «Маладняк»; № 9 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Пад сонцам: Апавяданьні |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва = Дзяржвыд. |год =1926 |старонак = 100 |тыраж =4000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =42 дакумэнты і Двое Жвіроўскіх: Апавяданьні|спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =выданне ЦБ Маладняка |год = 1926|старонак =68|тыраж = 2000 }} * {{Кніга|год=1926|аўтар=Зарэцкі, М.|загаловак=Голы зьвер|спасылка = https://knihi.com/Michas_Zarecki/Holy_zvier.html|месца=Менск|выдавецтва=Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|старонак =95, [1] |тыраж =4000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =На чыгунцы: Апавяданьні |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =Белдзяржвыд |год =1928 |старонак =267 |тыраж =3000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Ракавыя жаронцы: Апавяданьні і п’есы |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =БДВ |год =1930|старонак =260|тыраж = 3000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Бацькаў сын: Апавяданьне |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =ДВБ: ЛіМ |год =1932 |старонак =15|тыраж =7000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Сьцежкі-дарожкі: Раман |арыгінал =Сцежкі-дарожкі: раман |спасылка =|месца =Мн. |выдавецтва =БДВ |год =1928 |старонак =397|тыраж = 3000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Сцежкі-дарожкі |адказны =Пер. з беларус. Л. Кардиналовска|месца =Харків — Київ|выдавецтва =Держ. вид-во України|год =1930|старонак =384|тыраж = 5000}} (пераклад на ўкраінскую) * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Вязьмо: Раман |арыгінал = Вязьмо : Роман |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =ДВБ: ЛіМ |год = 1932|старонак =247 |тыраж = 3000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Вязьмо : Раман|месца =Мн.|выдавецтва =ДВБ: ЛіМ|год =1935|старонак =328}} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Падарожжа на Новую Зямлю [Нарыс] |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва =Белдзяржвыд |год =1929 |старонак =67}} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Лісты ад знаёмага: Нарыс |арыгінал = |спасылка = |адказны =Прадм. [[Лукаш Бэндэ|Л.Бэндэ]]|месца =Мн.|выдавецтва =Белдзяржвыд|год=1931|старонак=143|тыраж=5000}} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Пачатак шчасця: выбраныя апавяданні |арыгінал = |спасылка = |адказны =[укладальнікі: [[Юльян Пшыркоў|Ю. С. Пшыркоў]], М. І. Касянкова; пасляслоўе: А. Майсеенка] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Мастацкая літаратура |год =1975|старонак =372 |серыя =Бібліятэка беларускай прозы |тыраж =10000 }} * {{Кніга|аўтар = Зарэцкі, М. |загаловак =Збор твораў у 4 т.|спасылка = |адказны =рэдкалегія: [[Серафім Андраюк|С. А. Андраюк]] [і інш.]; прадмова, [с. 5―20], пасляслоўе [[Міхась Мушынскі|М. І. Мушынскага]] |месца =Мн.|выдавецтва =Мастацкая літаратура |год =1989–1992|том =|старонак = |isbn =}} — (Т. 1: Апавяданні; Т. 2: Голы звер: Аповесць; Сцежкі-дарожкі: Раман; Т. 3: Вязьмо: Раман; Сымон Карызна: Драматычная аповесць; Т. 4: Проза, п’есы, крытыка, публiцыстыка, кароткi летапiс, жыцця i творчасцi). * {{кніга|аўтар =Міхась Зарэцкі|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год =2022|том = |старонкі = |старонак =666|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура|isbn =978-985-08-2813-2|тыраж =500}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="180px"> Пела вясна (1925).pdf|page=5|«Пела вясна». 1925 У віры жыцьця (1925).pdf|«У віры жыцьця». 1925 42 докумэнты і двое Жвіроўскіх (1926).pdf|page=2|«42 докумэнты і двое Жвіроўскіх». 1926 Голы зьвер (1926).pdf|page=2|«Голы зьвер». 1926 Пад сонцам (1926).pdf|«Пад сонцам». 1926 На чыгунцы (1928).pdf|«На чыгунцы». 1928 М. Зарэцкі. Падарожжа на Новую Зямлю.jpg|«Падарожжа на Новую Зямлю». 1929 Сьцежкі-дарожкі (1929).pdf|«Сьцежкі-дарожкі». 1929 Ракавыя жаронцы (1930).pdf|«Ракавыя жаронцы». 1930 Міхась Зарэцкі. Лісты ад знаёмага. 1931.jpg|«Лісты ад знаёмага». 1931 Прыгоды ўдалага ваякі Швэйка (1931—1932). Частка 1.pdf|«Прыгоды ўдалага ваякі Швэйка». 1931—1932 Бацькаў сын (1932).pdf|«Бацькаў сын». 1932 Вязьмо (1932).pdf|«Вязьмо». 1932 Стралковая зброя (1934).pdf|«Стралковая зброя». 1934 </gallery> == Гл. таксама == * [[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе|Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 542. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} — С. 408. * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * {{Кніга|аўтар=[[Міхась Мушынскі|Мушынскі М.]]|загаловак =Праўдзівая гісторыя жыцця і творчасці Міхася Зарэцкага |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Беларуская навука|год =2005|том = |старонкі = |старонак =340|серыя = |isbn =985-08-0647-8|тыраж =700|ref=Мушынскі М.}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Зарэцкі Міхась}} — Т. 2. — С. 502. * {{крыніцы/БП 1917-90|Зарэцкі Міхась}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/Michas_Zarecki/ Творы Міхася Зарэцкага на сайце «Беларуская Палічка»] * ''Васіль Дэ Эм (Васіль Дранько-Майсюк).'' [https://www.svaboda.org/a/28775562.html Расстраляныя літаратары. Міхась Зарэцкі, творамі якога энкавэдысты спачатку зачытваліся, а потым катавалі і забілі яго] // Радыё Свабода, 05 кастрычніка 2017 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зарэцкі Міхась}} [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Талачынскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] 0wy9md7sx6b2sh4b2syua2dn4qbj0u1 0 33068 5131485 4789531 2026-04-24T12:44:01Z Jaŭhien 59102 /* Арышт */ вікіфікацыя 5131485 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Уладзімір Тэраўскі | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Уладзімір Васілевіч Тэраўскі | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Краіна = | Прафесіі ={{кампазітар|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{дырыжор|Беларусі|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, [[хормайстар]] | Інструменты = | Жанры = | Псеўданімы = | Гурты =[[Беларускі народны хор]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Уладзі́мір Васі́левіч Тэ́раўскі''' ('''Цяра́ўскі'''<ref name=pr>Варыянт напісання прозвішча '''Цяраўскі ''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах, Т.16. Мн., 2003, С.132</ref>) ({{ДН|23|11|1871|11}}, мяст. Раманава, [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|10|11|1938}}, [[Мінск]], турма [[Народны камісарыят унутраных спраў|НКУС]]) — беларускі дырыжор, [[кампазітар]], фалькларыст, царкоўнаслужыцель<ref name="БС">{{кніга |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 }}</ref>. Стаяў ля вытокаў нацыянальнай оперы і нацыянальнай музычнай школы. Аўтар гімна «Ваяцкі марш» («[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|Мы выйдзем шчыльнымі радамі…]]»). Стварыў музыку да спектакляў [[БДТ-1]]. Найбольш вядомай стала яго музыка да спектакля «[[На Купалле]]» [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], куды ўвайшла між іншым песня «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]», якую многія лічаць народнай. == Біяграфія == [[Файл:2 terravski afisha.jpg|thumb|250px|Праграма адкрыцця Беларускага народнага дома 9 Сакавіка 1919. У праграме паказаны канцэрт хору пад кіраўніцтвам «т. Терявскаго» — Уладзіміра Тэраўскага]] Нарадзіўся 11 (23) лістапада 1871 года ў мястэчку Раманава [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер — в. [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). Беларус. Быў малодшым сынам у сям’і беларускага святара Васіля Тэраўскага. Бацька скончыў Мінскую духоўную семінарыю, рукапаложаны ў сан іерэя. Да 1889 года — настаяцель Георгіеўскага храма ў мястэчку Раманава; кіраваў царкоўным хорам{{sfn|Гарбінскі|1999|}} Узнагароджаны [[набедранік]]ам, [[скуф'я|скуф’ёй]], [[Крыж (аблачэнне)|нагрудным крыжам]] (1881), [[камілаўка]]й (да 1886). Сястра Вольга стала жонкай пісьменніка [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Гаўрылавіча Булгакоўскага]]<ref>[http://minds.by/seminariya/znam_vipuskniki/bulgakovskiy Дмитрий Гаврилович Булгаковский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140605013851/http://minds.by/seminariya/znam_vipuskniki/bulgakovskiy |date=5 чэрвеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1889 годзе скончыў Слуцкае духоўнае вучылішча. Вучыўся ў Мінскай епархіяльнай семінарыі{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. У 1892—1895 служыў у [[Руская імператарская армія|войску]]<ref name="УТК">[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/harbinski/brd/brd_06.htm УЛАДЗІМІР ТЭРАЎСКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131019114654/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/harbinski/brd/brd_06.htm |date=19 кастрычніка 2013 }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі з 1895 дзяржаўны кантралёр [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. З 1897 працаваў на Уральскіх заводах графа Строганава, служыў рэгентам, настаўнікам у [[Пермская губерня|Пермскай губерні]]. Знаходзячы на Урале, кіраваў аматарскімі рабочымі хорамі на Білімбаеўскім і Шайтанскім чыгуначных заводах і спяваў у хоры [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Д. Агрэнева-Славянскага]]{{sfn|Гарбінскі|1999|}}<ref name="марб">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref><ref name="мара">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары|2|}}</ref>. У рэпертуар хору ўваходзілі і беларускія народныя песні<ref name="УТК"/>. З 1900 года — супрацоўнік Мінскага аддзялення дзяржаўнага банка. З 1901 канцылярскі чыноўнік 2-га разраду Мінскай кантрольнай палаты, адначасова настаўнік спеваў і гімнастыкі Губернскага папячыцельства дзіцячых прытулкаў. У 1904 епіскапам {{Нп3|Міхаіл (Цемнарусаў)|Міхаілам (Цемнарусавым)|ru|Михаил (Темнорусов)}} прызначаны псаломшчыкам [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Мінскага Петра-Паўлаўскага кафедральнага сабора]]. Адначасова памочнік рэгента Мінскага архіерэйскага хору. Потым псаломшчык царквы [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|Св. Марыі Магдаліны]] на [[Старажоўская вуліца|вул. Старажоўскай]], настаўнік спеваў 3-га Мінскага прыходскага вучылішча. Быў членам Беларускай асацыяцыі стваральнікаў мастацкіх твораў. У ліпені 1914 года стварыў адзін з першых беларускіх харавых калектываў — Мінскі беларускі хор, які ў 1917 годзе ўвайшоў у склад [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага Беларускага таварыства драмы і камедыі]]<ref name="БС"/>, канцэртаваў з ім па рэспубліцы, удзельнічаў у драматычных спектаклях<ref name="БС"/>. Значную частку рэпертуару хору складалі беларускія народныя песні{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Узначальваў музычную частку Першага Беларускага таварыства драмы і камедыі<ref name="БС"/>. Таксама супрацоўнічаў з мастацкай трупай «[[Беларускі народны тэатр]]» пад кіраўніцтвам [[Францішак Аляхновіч|Ф. Аляхновіча]]{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Браў удзел у арганізацыі культурна-асветнага асяродка пры «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]»<ref name="УТК"/>. Выступаў перад дэлегатамі з’езда беларускіх партый і арганізацый у ліпені 1917 г.{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Восенню 1919 г. па запрашэнні [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскага]], рэктара [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага педагагічнага інстытута]], працаваў выкладчыкам{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. У 1918—1919 гадах кіраваў харавой капэлай у Беларускім савецкім тэатры, уваходзіў у склад [[Таварыства працаўнікоў беларускага мастацтва]]. 19 верасня 1919 года ў Мінск прыехаў [[Юзаф Пілсудскі]], з якім звязваліся надзеі стварэння польска-беларускай федэрацыі. З той нагоды ў мінскім гарадскім тэатры адбыўся спектакль, у якім выступаў і хор Тэраўскага: хор заспяваў песню, якая на афішах была пазначана як «беларускі гімн»<ref>''Купала, Янка''. Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала. — Т. 8. — С. 91.</ref>. Улетку 1920 года арыштаваны польскімі акупацыйнымі ўладамі ў [[Асіповічы|Асіповічах]] за выкананне песень «Каля хацінкі» і «Панам мы песні не спяваем» (падчас вобшуку пры ім быў знойдзены рэвальвер)<ref name="КЗД">{{cite web | url = http://news.tut.by/society/254621.html | title = Корни «Зеленого Дуба» и минские мостовые | language = ru | access-date = 9 сакавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529053702/http://news.tut.by/society/254621.html | archive-date = 29 мая 2014 | url-status = dead }}</ref>. Пасля ўтварэння [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] ў Мінску яго галоўны хормайстар. У 1919—1920 гадах — сябра [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта ў Мінску]]<ref name="УТК"/>. Працаваў лектарам на настаўніцкіх курсах{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. У гэты ж час па прапанове Беларускай вайсковай камісіі пачаў працу па складанні спеўніка для беларускага войска. Спеўнік быў падрыхтаваны да лета 1920 г., але асобнай кніжкай выйшаў толькі ў 1921 г. («Беларускі спеўнік з нотамі на тры галасы паводле народных мелодый»). Наступная кніга — «Беларускі лірнік» — была выдадзена З. Жылуновічам у [[Берлін]]е ў 1922 г. Праз 4 гады ў Менску выйшаў яшчэ адзін спеўнік для курсантаў Аб’яднанай беларускай вайсковай школы («Вайсковы зборнік», 1926){{sfn|Гарбінскі|1999|}}. == Арышт == Арыштаваны 3 верасня 1921 года з жонкай Надзеяй Прохараўнай{{efn|нарадзілася 19 верасня 1878 года ў Мінску, была хатняй гаспадыняй}}. Праходзіў па адной справе з артыстамі [[Усевалад Сцяпанавіч Фальскі|Усеваладам Фальскім]], [[Уладзімір Кубар|Уладзімірам Кубарам]], яго жонкай Надзеяй Кубар{{efn|1880 года нараджэння}}, загадчыкам дэзінфекцыйнага аддзела наркамата аховы здароўя Сямёнам Валачковічам{{efn|1878 года нараджэння}}, старшым механікам Мінскага тэлеграфа Герасімам Раманчыкам{{efn|1886 года нараджэння}}, тэлеграфістамі Міхаілам Бакуном{{efn|1895 года нараджэння}} і Ганнай Бруевіч{{efn|1896 года нараджэння}}, медсястрой Мінскага шпіталя Сінкліцікіяй Малчанавай{{efn|1895 года нараджэння}}. Паводле пастановы калегіі АДПУ СССР ад 23 верасня 1921 года У. Кубар і Г. Бруевіч асуджаны да вышэйшай меры пакарання і 19 кастрычніка 1921 года расстраляны. М. Бакун, С. Валачковіч, Н. Кубар, С. Малчанава, Г. Раманчык прыгавораны да 2 гадоў ППК. У. Тэраўскі і У. Фальскі як «неданосчыкі» да ВМП (заменена на 5 гадоў ППК) і этапаваны ў Смаленскі папраўчы дом. Жонку У. Тэраўскага асудзілі да аднаго года зняволення ў Мінскім працоўным лагеры. Пасля вызваленя 24 мая 1923 года кіраваў харавымі калектывамі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[МБПТ]], саюза паштавікоў-тэлеграфістаў. Браў удзел у рабоце музычнай секцыі [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. У 1930 годзе быў расфарміраваны хор Тэраўскага пры Белдзяржуніверсітэце, а ў 1931 годзе ён быў звольнены з работы ў БДТ-1, абвінавачаны ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е<ref name="КЗД"/>. Служыў псаломшчыкам у царкве св. Марыі Магдаліны. Меў цяжкае матэрыяльнае становішча<ref name="КЗД"/>. Да 1933 года служыў у Пярэспенскай царкве{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Рэгент царкоўнага хору Мікалаеўскага сабора ў Мінску{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Зноў арыштаваны 17 жніўня 1938 года ў Мінску па адрасе: вул. Старажоўская, д. 74, кв. 4. Прыгавораны 1 лістапада 1938 года тройкай НКУС як «агент польскай разведкі» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 10 лістапада 1938<ref name="марб"/><ref name="мара"/>. Па першай справе (групавая, № 20479-с; захоўваецца з фотаздымкамі ў архіве КДБ Беларусі) рэабілітаваны 6 жніўня 1996 года пракуратурай Беларускай ваеннай акругі, па другой (№ 10927-с; захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі) — трыбуналам Беларускай ваеннай акругі 1 кастрычніка 1957 года<ref name="мара"/>. == Творчасць == Выявіў вялікія музычныя здольнасці ў дзіцячыя гады{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Стварыў музыку да спектакляў БДТ-1 «Бязвінная кроў» [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубка]] (1918), «[[Каваль-ваявода]]» (1925), «[[Машэка (п’еса)|Машэка]]», «Кастусь Каліноўскі», «Кар’ера таварыша Брызгаліна» [[Еўсцігней Афінагенавіч Міровіч|Е. Міровіча]], «Панскі гайдук» [[Язэп Дыла|Н. Бываеўскага]] і інш<ref>[http://pawet.net/library/o_atr/2005/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C._%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%BF%D1%8D%D1%80%D0%B0.html Куліковіч Мікола. Савецкая беларуская опэра // Спадчына № 6 — 1991. С. 75-88. ]</ref>, заснаваную на шырокім выкарыстанні беларускага фальклору<ref name="БС"/>{{sfn|Гарбінскі|1999|}}. Найбольш вядомай стала музыка да спектакля «[[На Купалле]]» [[Міхась Чарот|М. Чарота]] (1921). Напісаў песні і рамансы на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]], [[Міхась Чарот|М. Чарота]] і інш. Запісваў і гарманізаваў народныя песні, частка якіх апублікавана ў зборніках «Беларускі спеўнік з нотамі на тры галасы паводле народных мелодый» (1921), «Беларускі лірнік» (1922), «Вайсковы зборнік» (1926)<ref name="БС"/>. Тэраўскі аўтар гімна «Ваяцкі марш» («[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі|Мы выйдзем шчыльнымі радамі…]]»), гімна «[[Беларуская марсельеза]]» (на верш [[Аляксандр Андрэевіч Мікульчык|Аляксандра Мікульчыка]] «Адвеку мы спалі…»)<ref>{{cite web | url = http://spadchyna.net/index.php?view=details&id=9002%3A%D0%A2%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80&option=com_eventlist&Itemid=9 | title = Тэраўскі Уладзімір | access-date = 8 сакавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529085103/http://spadchyna.net/index.php?view=details&id=9002%3A%D0%A2%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80&option=com_eventlist&Itemid=9 | archive-date = 29 мая 2014 | url-status = dead }}</ref>. Тэраўскі напісаў музыку да песні «Купалінка», якую многія лічаць народнай, яна з’яўляецца фрагментам музычнага суправаджэння спектакля «На Купалле», таксама ёсць думка, што ён з’яўляецца аўтарам музыкі да песні «Шумныя бярозы» на словы [[Янка Купала|Я. Купалы]]<ref name="ТШ">{{cite web | url = http://tuzin.fm/article/2843/ | title = Тузін шлягераў, пазбаўленых аўтараў | access-date = 9 сакавіка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120523050751/http://tuzin.fm/article/2843/ | archive-date = 23 мая 2012 | url-status = dead }}</ref>. Цікава, што ў час выступленняў У. Тэраўскі меў звычку часам дырыжыраваць пальцамі, павярнуўшыся да хору спінай<ref name="ТШ"/>. Тэраўскі быў круглаваты і лысагаловы, даволі мажны. Ён любіў апранацца ў тон усяму хору па-народнаму: белая беларуская [[світка]], пад ёй вышываная кашуля з саматканым поясам<ref>{{cite web | url = http://archive.svaboda.org/programs/50years/2004/01/20040112183518.asp | title = На хвалі Свабоды: 50 гадоў беларускага эфіру без цэнзуры. Год 1968 }}</ref>. == Ацэнкі і значэнне творчасці == У. Тэраўскі стаяў ля вытокаў стварэння нацыянальнай оперы і нацыянальнай музычнай школы<ref name="ЯАК">{{cite web | url = http://21.by/papers_print?id=71980 | title = Як аўтарская «Купалінка» стала народнай песняй? | author = Максім ІЎКІН | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529051706/http://21.by/papers_print?id=71980 | archive-date = 29 мая 2014 | url-status = dead }}</ref>. Толькі спектакль «На купалле» вытрымаў у 1920-я гады 432 паказы<ref name="ЯАК"/>. [[Змітрок Бядуля|З. Бядуля]] ў сваім артыкуле «Штрыхі аб беларускай культуры» адзначаў, што хорам Тэраўскага магла б ганарыцца любая нацыя, болей культурная за нашу, і называў Уладзіміра Тэраўскага мастаком-самародкам<ref>{{cite web | url = http://biadulia.ru/stories/130.htm | title = Штрыхі аб беларускай культуры | author = З. Бядуля | author-link = Змітрок Бядуля | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529122022/http://biadulia.ru/stories/130.htm | archive-date = 29 мая 2014 | url-status = dead }}</ref>. [[Яўхім Яўсеевіч Кіпель|Я. Кіпель]] пісаў, што займаючыся з моладдзю ў хоры‚ У. Тэраўскі стараўся рабіць з харыстаў нацыянальна свядомых людзей. Хор Тэраўскага меў велізарны ўплыў і на беларускае грамадства‚ і на развіццё беларушчыны<ref>{{cite web | url = http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/emihranty/kipielj/epizody/epizody_02.htm | title = Гуртаванне беларускае моладзі | author = Яўхім Кіпель | author-link = Яўхім Кіпель | archive-url = https://web.archive.org/web/20140529084323/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/emihranty/kipielj/epizody/epizody_02.htm | archive-date = 29 мая 2014 | url-status = dead }}</ref>. Працуючы дырыжорам і кампазітарам, У. Тэраўскі меў сувязі з беларускім нацыянальным рухам. Падчас адкрыцця [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага Усебеларускага з’езду]] ў снежні 1917 года хор пад яго кіраўніцтвам выканаў тры беларускія песні: Беларускую Марсельезу, «А хто там ідзе» і «Кроў нашу льюць даўно ўжо каты». Усе тры песні былі прынятыя авацыямі<ref name="Сім">{{кніга |загаловак = Symbolika państwowa Białoruskiej Republiki Ludowej |выдавецтва = Białoruska… |старонкі = 277—278 }}</ref>. Песня «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]» стала гімнам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]<ref name="Сім"/>. У хоры У. Тэраўскага спявалі [[Аляксандра Іванаўна Александровіч|Алеся]] і [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй]] Александровічы, жонка [[Яўхім Яўсеевіч Кіпель|Я. Кіпеля]] Марыя<ref>{{cite web | url = http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/emihranty/kipielj/epizody/epizody_04a.htm | title = Пасьля арышту мужа | author = Марыя Кіпель | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305190522/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/emihranty/kipielj/epizody/epizody_04a.htm | archive-date = 5 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>, [[Міхась Чарот]], стваральнік гімна Рэспублікі Беларусь [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскі]]<ref>[http://news.21.by/other-news/2012/11/05/653234.html Аўтара гімна Беларусі нарадзіла докшыцкая зямля]</ref> і іншыя. У вершы «Ахвярую Беларускаму хору Тэраўскага» (1919) Міхась Чарот са шчырым узрушэннем заклікаў спяваць «родную, пекную песню» і будзіць край свой ад цяжкага сну<ref>{{кніга |аўтар = Багдановіч І.Э. |частка = Міхась Чарот |загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: У 4 т. |месца = Мн. |год = 1999 |том = 2 |старонкі = 454-474 }}</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга |аўтар = Ўл. Тэрраўскі |загаловак = Беларускі сьпеўнік з нотамі на 3 галаса паводле народных мэлёдый |месца = Менск |год = 1921 |старонкі = 58 }}<ref>{{cite web | url = http://bookslavica.livejournal.com/7419.html | title = Продолжение списка белорусскоязычных публикаций 1918—1922 гг., хранящихся в Славянском фонде БАН }}</ref> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * НГАБ, ф. 136, в. 1, с. 41145; * {{кніга |загаловак = Памятная книжка Минской губернии }}; * {{кніга |аўтар = Травень М. |частка = Уладзімір Тэраўскі — ахвяра бальшавізму |загаловак = Бацькаўшчына |выданне = № 30 |год = 1956 }} * {{кніга |аўтар = Гесь А., Ляхоўскі У. |частка = Калі песня жыве беларуса, будзе жыць беларускі народ!»: Жыццё і творчы шлях Уладзіміра Тэраўскага |загаловак = Мастацтва |выданне = № 12 |год = 1966 }} * {{кніга |частка = [http://slounik.org/146933.html Тэраўскі Уладзімір] |загаловак = Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны |адказны = Уклад. Ю. Гарбінскі |месца = Менск—Мюнхен |выдавецтва = Беларускі кнігазбор |год = 1999 |isbn = 985-6318-65-3 |ref = Гарбінскі }} * {{кніга |загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. |адказны = Рэдкал.: Пашкоў Г. П. [і інш.] |месца = Мн. |выдавецтва = БелЭн |год = 2001 |том = 6, кн І. |старонак = 591 |isbn = 985-11-0214-8 }} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''[[Янка Купала|Купала, Янка]]''. Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала. — Т. 8. Артыкулы, нататкі, выступленні. Калектыўныя творы. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2002. — 462 с. == Спасылкі == {{Commonscat|Uladzimir Teraŭski}} * [http://nn.by/?c=ar&i=74511 Артыкул Н. Стужынскай на сайце «Нашай Нівы»] (падрабязнасці справы, па якой быў асуджаны У. В. Тэраўскі) * [http://classic-online.ru/ru/production/53475 Аўдыёзапіс «Купалінкі» ў выкананні У. Мулявіна] {{clear}} {{Добры артыкул|Кампазітар}} {{DEFAULTSORT:Тэраўскі Уладзімір Васілевіч}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Хормайстары Беларусі]] [[Катэгорыя:Хормайстары Расіі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] ifurix9pubq6598l49z8tqfqvx3vl4j 0 41141 5131531 5131064 2026-04-24T13:11:45Z Jaŭhien 59102 /* Творчасць і дзейнасць */ вікіфікацыя 5131531 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лукаш Бэндэ''' або '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі савецкі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся ў [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся [[Беларусы|беларусам]]-[[Палешукі|палешуком]], аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў [[Пензенская губерня|Пензенскай]], затым у [[Арэнбургская губерня|Арэнбургскай губерні]] (напэўна паблізу [[Чалябінск|Чалябінска]]{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У Чалябінску ўступіў у [[РКП(б)]]{{r|sb}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на Урале і ў [[Сібір|Сібіры]]{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую ССР]], летам 1923 года ўдзельнічаў «у ліквідацыі бандытызму» на [[Барысаўскі павет|Барысаўшчыне]], быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і [[Ізі Харык|Ізі Харыкам]], 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў [[Мінск|Менску]]{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Вайсковай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара [[Белдзяржвыдавецтва]]{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітычным рэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформе беларускага правапісу (1933)]]{{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. У Менску жыў спачатку па вуліцы Карла Маркса, 30, потым — па вуліцы Савецкай, 35, кв. 10, у доме [[НКУС]].{{r|nekrop}} === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у [[Ленінград]]{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў [[Трацкізм|трацкізме]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне [[Стрэльна|Стрэльны]] атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні НКУС{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў [[Гродзенскі педагагічны інстытут|Гродзенскім педінстытуце]]{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілса]], Ленінграда, [[Выбарг|Выбарга]], [[Жытомір|Жытоміра]]{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе па Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«[[нацдэм]]аў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць Янкі Купалы, [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля Другой сусветнай вайны Бэндэ прадаваў пісьменнікам, што выжылі, магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}, якія, на думку [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]], не вызначаліся ні навуковай, ні эстэтычнай глыбінёй{{r|be}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «Якуб Колас: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), тым самым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] blgjn32by1nqfp0amsna8tbaztb95cr 0 41365 5131498 4602858 2026-04-24T12:49:11Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131498 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Цвірка}} '''Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка''' ({{ДН|17|4|1880|5}}, [[Мінск]] — пасля 1931; Псеўданім: ''Габрыэль Эмга'') — беларускі педагог, публіцыст. == Біяграфія == [[Файл:Kastuś Hadycki-Ćvirka. Кастусь Гадыцкі-Цьвірка (1898).jpg|міні|злева|Кастусь Мардар’евіч Гадыцкі-Цвірка, каля 1898]] Скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую класічную гімназію]] (1898), у 1903 — фізіка-матэматычнае аддзяленне [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]]. У 1903—1923 выкладчык [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]], Дзвінскага і Мінскага рэальных вучылішчаў, [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]] (з 1920 Мінскі інстытут народнай адукацыі), Мінскіх педагагічнага і політэхнічнага тэхнікумаў, рабфака [[БДУ]]. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|1-га Усебеларускага з’езда]] (снежань 1917, Мінск). У чэрвені 1918 член камісіі [[БНР]] па арганізацыі Беларускага ўніверсітэта; у кастрычніку 1918 увайшоў у [[Беларускі вучыцельскі саюз]]. У канцы сакавіка 1919 года К. Цвірка-Гадыцкі з’яўляецца ў [[Варшава|Варшаве]], дзе складае на імя польскага прэм’ер-міністра [[І. Падарэўскі|І. Падарэўскага]] адозву з рэзалюцыяй нібыта праведзенага Беларускага краёвага з’езда, у якой сцвярджалася, што «існаванне самастойнай Беларускай дзяржавы немагчыма», таму Беларусь «у сваіх этнаграфічных межах» павінна была ўвайсці ў «сціслы звязак з Польскай Рэччу Паспалітай». Калі звесткі пра гэта дайшлі да [[Гродна|Гародні]], [[В. Захарка]] ў ноце ад імя [[Рада міністраў БНР|Рады міністраў БНР]] апратэставаў заяву «беларускай» дэлегацыі. Калі ж К. Цвірка-Гадыцкі зноў з’явіўся ў горадзе, на загад [[К. Езавітаў|К. Езавітава]] ён быў арыштаваны і адпраўлены ў мясцовую турму. Улічваючы палітычны рэзананс, польскі камісар у Гародні [[Станіслаў Іваноўскі|С. Іваноўскі]], які і з’яўляўся арганізатарам адпраўкі дэлегацыі ў Варшаву, атрымаў ад Генеральнага штаба загад выпусціць К. Цвірку-Гадыцкага на волю. Калі вязня пад вартай эскадрона беларускіх гусар везлі з турмы на чыгуначны вакзал, на іх напаў атрад «Польскай арганізацыі вайсковай». Завязалася кароткая перастрэлка, падчас якой быў забіты адзін з нападнікаў. Аднак адбіць К. Цвірку-Гадыцкага не атрымалася. Друкаваўся ў 1919 у мінскай газеце [[Звон (газета)|«Звон»]]. У 1920 ад Інстытута народнай адукацыі абраны ў склад Мінскай камісіі па ўтварэнні БДУ. Выкладаў у [[БДУ]]. Удзельнічаў у падрыхтоўцы выдання «Беларускай навуковай тэрміналогіі» («Элементарная матэматыка», 1922; «Слоўнік матэматычнай тэрміналогіі», 1927). У снежні 1931 па абвінавачанні ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е выключаны з БДУ. Далейшы лёс невядомы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''[[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]]'' Нараджэнне беларускай Гародні: З гісторыі нацыянальнага руху 1909—1939 гадоў. — Мн., 2015. С. 55-56. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гадыцкі-Цвірка Кастусь Мардар'евіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Слуцкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] h03gxxotdnh1xe2wtcozpeo4qs3wapj 0 41396 5131751 4970171 2026-04-24T20:59:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* На Беларусі */ 5131751 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Windmill Dudutki 04.jpg|thumb|[[Ветраны млын (Дудуткі)|Вятрак]] на тэрыторыі музейнага комплексу «[[Дудуткі]]»]] '''Вятрак, ветраны [[млын]]''' — вытворчая пабудова для памолу зерня з выкарыстаннем энергіі ветру. Вярчальны момант ад парных крылаў (звычайна чатырох) каркаснай канструкцыі, умацаваных на гарызантальным вале, праз зубчатыя колы перадаваўся на вертыкальны вал і камяні паставоў. Паводле канструкцыі ветракі падзяляюцца на стрыжнёвыя (казловыя, слупавыя) і шатровыя. Сустракаліся і невялікія сядзібныя ветракі (казлоўкі), у т.л. на колах — для перавозкі з месца на месца. Былі пашыраны ў многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] з XII—XIII стагоддзяў, звычайна мураваныя. На [[Беларусь|Беларусі]] вядомы з XVI стагоддзя, найбольш пашыраны ў XVIII — пачатку XX стагоддзяў, драўляныя. Выкарыстоўваліся да сярэдзіны XX ст. [[Файл:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Le Moulin de Wijk-bij-Duurstede.jpg|thumb|[[Якаб ван Ройсдал]], ''Млын у Вейк-бей-Дзюрстэдэ'' (1670)]] == Будова == Вятрак складаецца з двух асноўных частак: нерухомай апорнай падставы і рухомай часткі з механізмам і крыламі, якая здольна паварочвацца ў найбольш выгадную пазіцыю адносна ветру. У залежнасці ад суадносін гэтых частак ветракі дзеляцца на дзве групы. Першыя ветракі характарызуюцца тым, што корпус паварочваўся разам з крыламі пад найбольш зручны вецер на спецыяльнай канструкцыі — г. зв. козлах. З XVII стагоддзя ў Еўропе атрымаў распаўсюджванне новы тып ветрака з нерухомым корпусам — «галандскі» (або «шатровы»), у якога разам з крыламі паварочвалася толькі верхняя частка. У ветрака тыпу «пальтрак» паварочвалася ўся пабудова, але не на козлах, а на спецыяльным коле, устаноўленым на ўзроўні зямлі. === Стрыжнёвыя (казлоўкі) === Звычайна двух’ярусныя, квадратныя ў плане, вышынёй 8—12 м. Козлы, на якія абапіралася збудаванне, складаліся з магутных гарызантальных брусаў, якія ляжалі на зямлі, звычайна на каменным падмурку. У гарызантальныя брусы ўразаўся вертыкальны слуп (з хвоі, радзей з дубу) і падтрымліваючыя яго падкосы<ref>[[А. І. Лакотка|Лакотка А.І.]] Пад стрэхамі прашчураў. Мн., 1995. С. 320.</ref>. Замацаваныя на слупе гарызантальныя бэлькі падтрымлівалі знізу корпус млына і з’яўляліся асновай першага яруса<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ais.by/story/868|title=Ветряные мельницы в Беларуси {{!}} Архитектура и строительство|website=ais.by|access-date=2025-04-06}}</ref>. З-за таго, што практычна ўсе механізмы ветрака канцэнтраваліся бліжэй да наветранага боку, будынак даводзілася цэнтраваць. Корпус усталёўваўся на бэльках са зрухам на 30-50 см да ўваходнага боку, што забяспечвала ўстойлівасць збудавання. Да гэтых жа бэлек знізу прымацоўваўся брус-дышаль, з дапамогай якога млын паварочвалі па кірунку ветру. Уваход у млын заўсёды быў з боку, процілеглага наветранаму, дзе размяшчаліся крылы<ref name=":0" />. Крылы ўсталёўвалі на агалоўку гарызантальнага (злёгку нахіленага) вала, размешчанага пад дахам. Перадача вярчальнага руху звычайна разлічвалася такім чынам, каб за адзін абарот крылаў жоран рабіў 7-12 абаротаў. Сістэма дадатковых механізмаў дазваляла рэгуляваць хуткасць кручэння крылаў і тонкасць памолу мукі, забяспечвала падыманне мяшкоў з зернем на верхні ярус і г.д. (в. [[Адэльск]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага]], [[Першамайск (Салігорскі раён)|Першамайск]] [[Салігорскі раён|Салігорскага]], [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]] [[Пружанскі раён|Пружанскага рёнаў]]). Ярусы млына звязваліся па ўнутраных лесвіцах. Каркас рабіўся з брусаў, абшыўка — з дошак, радзей з гонту; козлы — часцей за ўсё з дуба; зубы колаў — з цвёрдых парод дрэва ([[граб]], [[клён]], [[яблыня]])<ref name=":0" />. === Шатровыя (галандскія) === Гэты тып ветракоў з’явіўся ў [[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыі]], таму называўся «галандскім», а на Беларусі часцей — «шатровым». Былі самымі лёгкімі ў абслугоўванні і прадукцыйнымі, але іх узвядзенне патрабавала вялікіх грашовых сродкаў<ref name=":0" />. Ветракі шатровага (“галандскага”) тыпу мелі больш складаную канструкцыю. Асноўны аб’ём млына шатровага тыпу нерухомы, паварочваецца толькі верхняя частка (шапка). Часцей за ўсё шатровыя млыны рабіліся [[Васьміграннік|васьміграннымі]], што стаялі на [[Зруб|зрубе]] з 3-4 вянкоў. Бакавыя сцены - злёгку нахілены да цэнтра каркас [[Шалёўка|ашаляваны]] дошкамі. У ветрака ў вёсцы [[Ганусаўшчына]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ашалёўка з дошак была абабітая зверху [[Гонта|гонтай]]<ref name=":0" />. Накрытая дахам шапка шырэй корпуса, які завяршаўся гарызантальным драўляным колам, па якім і ажыццяўляўся паварот шапкі з крыламі. У гэтым была адна з асноўных пераваг шатровых млыноў — паварочваць даводзілася толькі шапку, а не ўвесь корпус, што нашмат лягчэй. Шатровыя млыны значна вышэйшыя за «казловыя» — да 18 м (не менш за 3 ярусы). Такая вышыня дазваляла падымаць вышэй вал, на якім мацаваліся крылы, а гэта значыць, рабіць іх даўжэй — адсюль і вялікая магутнасць гэтых млыноў. У шапцы пад дахам на вале размяшчалася кола, якое перадавала кручэнне на вертыкальны вал. У ніжняй частцы праз сістэму колаў кручэнне перадавалася на верхні жоран. Млыны гэтага тыпу мелі большую прадукцыйнасць, бо маглі прыводзіць у рух дзве пары жорнаў, у той час як «казловы» — толькі адну<ref name=":0" />. === Пальтрак === [[Файл:Schoenwalde Windmuehle1.jpg|thumb|Пальтрак у {{нп5|Шонэвальдэ|Шонэвальдэ|de|Schönewalde}}, [[Германія]]]] Спалучае ў сабе канструкцыю стрыжнёвага і галандскага тыпаў: знешні выгляд млына нагадвае канструкцыю стрыжнёвага, у той час як унутраныя механізмы набліжаны да сістэмы, якія сустракаюцца ў галандскіх. Пальтракі мелі каркасную канструкцыю сцен, ніжнія бэлькі якіх утваралі квадрат. У такіх млынах (в. [[Янушаўка]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]) корпус стаіць адначасова і на восевым слупе, і на ляжачым на каменнай падставе драўляным коле. Па ўбудаваным у кола металічным полазе і паварочваўся корпус. Восевы слуп зроблены масіўным, гранёным, але даходзіць толькі да другога яруса. Дзейнічаў механізм па звычайнай схеме: гарызантальны вал, атрымаўшы кручэнне ад крылаў, перадае яго праз умацаванае на ім кола на зубчасты барабан і далей на металічны шворан, які прыводзіць у рух верхні жоран<ref name=":0" />. == На Беларусі == [[Файл:Jakimava_Słabada,_Viatrak._Якімава_Слабада,_Вятрак_(I._Sierbaŭ,_1912)_(cropped).jpg|злева|міні|Вятрак у [[Якімава Слабада|Якімавай Слабадзе]]. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] На [[Беларусь|Беларусі]] ветракі вядомыя з XVI стагоддзя, найбольш пашыраны былі ў XVIII — пачатку XX стагоддзяў. Пераважалі драўляныя; мураваныя — літаральна адзінкавыя і характэрныя толькі для канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. Напрыклад, у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] было 7 мураваных і 127 драўляных млыноў, а ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім]] з 60 млыноў мураваным быў толькі адзін. У [[Копыскі павет|Копыскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў 1858 г. усё 50 вадзяных млыноў і ветракоў былі драўлянымі<ref name=":0" /><ref>Корев А. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Виленская губерния. СПБ, 1861. С. 508—509; Матэрыялы да гісторыі мануфактуры на Беларусі. Т. 2. Мн., 1935. С. 109.</ref>. Ветракі размяшчаліся ўбаку ад забудовы, г.зн. у месцах, даступных ветру і адкрытых для агляду з усіх бакоў. Будаўнікам даводзілася ўлічваць, што Беларусь знаходзіцца ў зоне слабых ветраў, моцны ж вецер складае ўсяго дзясятыя долі працэнта агульнага патоку, дасягаючы 2–3 % на адкрытых прасторах. Таму пры такіх ветравых патоках на тэрыторыі Беларусі адрозненне тыпаў ветракоў, іх формаў і памераў вызначалася перш за ўсё аб'ёмам працы. Напрыклад, на тэрыторыях, якія спецыялізаваліся на земляробстве, у [[Падняпроўе (Беларусь)|Падняпроўі]] і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]], колькасць ветракоў большая, яны больш магутныя па прадукцыйнасці і буйнейшыя па памерах<ref name=":0" />. Найбольшае распаўсюджванне мелі млыны слупавой канструкцыі, так званыя «казлоўкі». Будаваліся ў [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]], [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і заходняй частцы [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]]. Корпус звычайна быў каркасным, з ашалёўкай з дошак і аполкаў. Шатровыя млыны будаваліся ў асноўным у Падняпроўі і Усходнім Палессі, рэдка — у Цэнтральным рэгіёне. Шатровыя млыны будаваліся галоўным чынам у [[Падняпроўе (Беларусь)|Падняпроўі]] і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (в. [[Рагі (Слаўгарадскі раён)|Рагі]] [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага]], [[Зелянец (Хоцімскі раён)|Зеленец]] [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёна]]), рэдка — у [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральным рэгіёне]] (в. [[Шайкі]] [[Клецкі раён|Клецкага раёна]])<ref name=":0" />. На поўначы Беларусі, у [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], вядомы ветракі тыпу «пальтрак»<ref name=":0" />. <gallery widths="200px" class="center" caption=""> Выява:Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Навагрудак]] Выява:Kobryń, Čaravačyckaja. Кобрынь, Чаравачыцкая (1915) (2).jpg|[[Кобрын]] Выява:Pružany, Chvatka. Пружаны, Хватка (1915-18).jpg|[[Пружаны]] Выява:2000. Stamp of Belarus 0391.jpg|На [[Паштовая марка|паштовай марцы]] Беларусі, 2000 </gallery> На поўначы Беларусі ў канцы ХІХ - пачатку ХХ ст. з’яўляюцца невялікія ветракі, прызначаныя для абслугоўвання адной або некалькіх сялянскіх гаспадарак. Найбольш часта сустракаліся на Паазер’і, але вядомыя і ў іншых частках краіны. Для іх вырабу не патрабаваліся нейкія адмысловыя гатункі драўніны, высокая кваліфікацыя цесляроў. Такія млынкі, вышынёй усяго 2—4 м, звычайна стаялі на адкрытай мясцовасці. Усталёўвалі іх непасрэдна на зямлю. Часам маглі ўбудоўвацца ў жылы дом з пропускам восевага слупа праз канёк даху (хутар каля в. [[Латышы (Мёрскі раён)|Латышы]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]). Сустракаліся перасоўныя млыны на невялікіх драўляных колах (вёскі [[Рацькі]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], [[Крамно]] [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёнаў]])<ref name=":0" />. Яшчэ на пачатку [[1950-я|1950-х]] гадоў на Беларусі было некалькі тысяч дзеючых ветракоў<ref name="ais-2006-03">{{артыкул |аўтар = Сергачёв С. А. |загаловак = Ветряные мельницы в Беларуси |спасылка = |мова = ru |выданне = Архитектура и строительство |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 3 |старонкі = 32-36}}</ref>. == Архітэктурны дэкор == Для ветракоў характэрна практычна поўная адсутнасць дэкаратыўнага ўбрання. Эстэтыку ўсяго, што звязана з ветракамі, вызначаў менавіта дынамічны характар вытворчага працэсу, заснаванага на непасрэдным кантакце з сіламі прыроды. Ветракі маюць выразныя сілуэты і гарманічныя прапорцыі. Але ў інтэр'еры сустракаюцца разныя калонкі другога яруса — в. [[Бярозаўка (Кармянскі раён)|Бярозаўка]] [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]], мудрагеліста выкаваныя шрубы, якія рэгулююць уздым жоранаў, — в. [[Сінічына (Буда-Кашалёўскі раён)|Сінічына]] [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]]<ref name=":0" />. == У літаратуры == [[Мігель Сервантэс]] у сваім рамане «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]» апісваў сцэну, у якой Дон Кіхот атакуе ветраныя млыны, лічачы іх за веліканаў. Адсюль паходзіць вядомае выказванне «біцца з вятракамі», якое літаральна азначае барацьбу з неіснуючым супернікам, або бессэнсоўнае дзеянне. У беларускіх аўтараў вятрак асацыюецца ў асноўным з месцам жыхарства зданняў і інш. нечысцяў. == Гл. таксама == * [[Энергія ветру]] * [[Вадзяны млын]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вятрак|[[Я. М. Сахута]]}} * {{кніга |аўтар = [[А. І. Лакотка|Локотко А. И.]] |частка = Производственные сооружения (мельницы и манежи) |загаловак = Белорусское народное зодчество. Середина XIX—XX в. |месца = Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка |год = 1991 |старонкі = 245-255 |старонак = 287 |isbn = 5-343-00156-4 }} * {{артыкул |аўтар = [[Сяргей Аляксеевіч Сергачоў|Сергачёв С. А.]] |загаловак = Ветряные мельницы в Беларуси |спасылка = |мова = ru |выданне = Архитектура и строительство |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 3 |старонкі = 32-36 }} == Спасылкі == {{commonscat|Windmills}} * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/type_tn_windmlyns.htm|Ветраныя млыны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Ветраныя млыны| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] j5x4t933l5ysaa0rarqgold6a8jcj6u 5131754 5131751 2026-04-24T21:05:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* На Беларусі */ 5131754 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Windmill Dudutki 04.jpg|thumb|[[Ветраны млын (Дудуткі)|Вятрак]] на тэрыторыі музейнага комплексу «[[Дудуткі]]»]] '''Вятрак, ветраны [[млын]]''' — вытворчая пабудова для памолу зерня з выкарыстаннем энергіі ветру. Вярчальны момант ад парных крылаў (звычайна чатырох) каркаснай канструкцыі, умацаваных на гарызантальным вале, праз зубчатыя колы перадаваўся на вертыкальны вал і камяні паставоў. Паводле канструкцыі ветракі падзяляюцца на стрыжнёвыя (казловыя, слупавыя) і шатровыя. Сустракаліся і невялікія сядзібныя ветракі (казлоўкі), у т.л. на колах — для перавозкі з месца на месца. Былі пашыраны ў многіх краінах [[Еўропа|Еўропы]] з XII—XIII стагоддзяў, звычайна мураваныя. На [[Беларусь|Беларусі]] вядомы з XVI стагоддзя, найбольш пашыраны ў XVIII — пачатку XX стагоддзяў, драўляныя. Выкарыстоўваліся да сярэдзіны XX ст. [[Файл:Jacob Isaacksz. van Ruisdael - Le Moulin de Wijk-bij-Duurstede.jpg|thumb|[[Якаб ван Ройсдал]], ''Млын у Вейк-бей-Дзюрстэдэ'' (1670)]] == Будова == Вятрак складаецца з двух асноўных частак: нерухомай апорнай падставы і рухомай часткі з механізмам і крыламі, якая здольна паварочвацца ў найбольш выгадную пазіцыю адносна ветру. У залежнасці ад суадносін гэтых частак ветракі дзеляцца на дзве групы. Першыя ветракі характарызуюцца тым, што корпус паварочваўся разам з крыламі пад найбольш зручны вецер на спецыяльнай канструкцыі — г. зв. козлах. З XVII стагоддзя ў Еўропе атрымаў распаўсюджванне новы тып ветрака з нерухомым корпусам — «галандскі» (або «шатровы»), у якога разам з крыламі паварочвалася толькі верхняя частка. У ветрака тыпу «пальтрак» паварочвалася ўся пабудова, але не на козлах, а на спецыяльным коле, устаноўленым на ўзроўні зямлі. === Стрыжнёвыя (казлоўкі) === Звычайна двух’ярусныя, квадратныя ў плане, вышынёй 8—12 м. Козлы, на якія абапіралася збудаванне, складаліся з магутных гарызантальных брусаў, якія ляжалі на зямлі, звычайна на каменным падмурку. У гарызантальныя брусы ўразаўся вертыкальны слуп (з хвоі, радзей з дубу) і падтрымліваючыя яго падкосы<ref>[[А. І. Лакотка|Лакотка А.І.]] Пад стрэхамі прашчураў. Мн., 1995. С. 320.</ref>. Замацаваныя на слупе гарызантальныя бэлькі падтрымлівалі знізу корпус млына і з’яўляліся асновай першага яруса<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ais.by/story/868|title=Ветряные мельницы в Беларуси {{!}} Архитектура и строительство|website=ais.by|access-date=2025-04-06}}</ref>. З-за таго, што практычна ўсе механізмы ветрака канцэнтраваліся бліжэй да наветранага боку, будынак даводзілася цэнтраваць. Корпус усталёўваўся на бэльках са зрухам на 30-50 см да ўваходнага боку, што забяспечвала ўстойлівасць збудавання. Да гэтых жа бэлек знізу прымацоўваўся брус-дышаль, з дапамогай якога млын паварочвалі па кірунку ветру. Уваход у млын заўсёды быў з боку, процілеглага наветранаму, дзе размяшчаліся крылы<ref name=":0" />. Крылы ўсталёўвалі на агалоўку гарызантальнага (злёгку нахіленага) вала, размешчанага пад дахам. Перадача вярчальнага руху звычайна разлічвалася такім чынам, каб за адзін абарот крылаў жоран рабіў 7-12 абаротаў. Сістэма дадатковых механізмаў дазваляла рэгуляваць хуткасць кручэння крылаў і тонкасць памолу мукі, забяспечвала падыманне мяшкоў з зернем на верхні ярус і г.д. (в. [[Адэльск]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага]], [[Першамайск (Салігорскі раён)|Першамайск]] [[Салігорскі раён|Салігорскага]], [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]] [[Пружанскі раён|Пружанскага рёнаў]]). Ярусы млына звязваліся па ўнутраных лесвіцах. Каркас рабіўся з брусаў, абшыўка — з дошак, радзей з гонту; козлы — часцей за ўсё з дуба; зубы колаў — з цвёрдых парод дрэва ([[граб]], [[клён]], [[яблыня]])<ref name=":0" />. === Шатровыя (галандскія) === Гэты тып ветракоў з’явіўся ў [[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыі]], таму называўся «галандскім», а на Беларусі часцей — «шатровым». Былі самымі лёгкімі ў абслугоўванні і прадукцыйнымі, але іх узвядзенне патрабавала вялікіх грашовых сродкаў<ref name=":0" />. Ветракі шатровага (“галандскага”) тыпу мелі больш складаную канструкцыю. Асноўны аб’ём млына шатровага тыпу нерухомы, паварочваецца толькі верхняя частка (шапка). Часцей за ўсё шатровыя млыны рабіліся [[Васьміграннік|васьміграннымі]], што стаялі на [[Зруб|зрубе]] з 3-4 вянкоў. Бакавыя сцены - злёгку нахілены да цэнтра каркас [[Шалёўка|ашаляваны]] дошкамі. У ветрака ў вёсцы [[Ганусаўшчына]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] ашалёўка з дошак была абабітая зверху [[Гонта|гонтай]]<ref name=":0" />. Накрытая дахам шапка шырэй корпуса, які завяршаўся гарызантальным драўляным колам, па якім і ажыццяўляўся паварот шапкі з крыламі. У гэтым была адна з асноўных пераваг шатровых млыноў — паварочваць даводзілася толькі шапку, а не ўвесь корпус, што нашмат лягчэй. Шатровыя млыны значна вышэйшыя за «казловыя» — да 18 м (не менш за 3 ярусы). Такая вышыня дазваляла падымаць вышэй вал, на якім мацаваліся крылы, а гэта значыць, рабіць іх даўжэй — адсюль і вялікая магутнасць гэтых млыноў. У шапцы пад дахам на вале размяшчалася кола, якое перадавала кручэнне на вертыкальны вал. У ніжняй частцы праз сістэму колаў кручэнне перадавалася на верхні жоран. Млыны гэтага тыпу мелі большую прадукцыйнасць, бо маглі прыводзіць у рух дзве пары жорнаў, у той час як «казловы» — толькі адну<ref name=":0" />. === Пальтрак === [[Файл:Schoenwalde Windmuehle1.jpg|thumb|Пальтрак у {{нп5|Шонэвальдэ|Шонэвальдэ|de|Schönewalde}}, [[Германія]]]] Спалучае ў сабе канструкцыю стрыжнёвага і галандскага тыпаў: знешні выгляд млына нагадвае канструкцыю стрыжнёвага, у той час як унутраныя механізмы набліжаны да сістэмы, якія сустракаюцца ў галандскіх. Пальтракі мелі каркасную канструкцыю сцен, ніжнія бэлькі якіх утваралі квадрат. У такіх млынах (в. [[Янушаўка]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]) корпус стаіць адначасова і на восевым слупе, і на ляжачым на каменнай падставе драўляным коле. Па ўбудаваным у кола металічным полазе і паварочваўся корпус. Восевы слуп зроблены масіўным, гранёным, але даходзіць толькі да другога яруса. Дзейнічаў механізм па звычайнай схеме: гарызантальны вал, атрымаўшы кручэнне ад крылаў, перадае яго праз умацаванае на ім кола на зубчасты барабан і далей на металічны шворан, які прыводзіць у рух верхні жоран<ref name=":0" />. == На Беларусі == [[Файл:Jakimava_Słabada,_Viatrak._Якімава_Слабада,_Вятрак_(I._Sierbaŭ,_1912)_(cropped).jpg|міні|Вятрак у [[Якімава Слабада|Якімавай Слабадзе]]. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] На [[Беларусь|Беларусі]] ветракі вядомыя з XVI стагоддзя, найбольш пашыраны былі ў XVIII — пачатку XX стагоддзяў. Пераважалі драўляныя; мураваныя — літаральна адзінкавыя і характэрныя толькі для канца XIX — пачатку XX стагоддзяў. Напрыклад, у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] было 7 мураваных і 127 драўляных млыноў, а ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім]] з 60 млыноў мураваным быў толькі адзін. У [[Копыскі павет|Копыскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] ў 1858 г. усё 50 вадзяных млыноў і ветракоў былі драўлянымі<ref name=":0" /><ref>Корев А. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Виленская губерния. СПБ, 1861. С. 508—509; Матэрыялы да гісторыі мануфактуры на Беларусі. Т. 2. Мн., 1935. С. 109.</ref>. [[Файл:Vujvičy,_Viatrak._Вуйвічы,_Вятрак_(I._Sierbaŭ,_1912).jpg|злева|міні|Вятрак у Вуйвічах. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] Ветракі размяшчаліся ўбаку ад забудовы, г.зн. у месцах, даступных ветру і адкрытых для агляду з усіх бакоў. Будаўнікам даводзілася ўлічваць, што Беларусь знаходзіцца ў зоне слабых ветраў, моцны ж вецер складае ўсяго дзясятыя долі працэнта агульнага патоку, дасягаючы 2–3 % на адкрытых прасторах. Таму пры такіх ветравых патоках на тэрыторыі Беларусі адрозненне тыпаў ветракоў, іх формаў і памераў вызначалася перш за ўсё аб'ёмам працы. Напрыклад, на тэрыторыях, якія спецыялізаваліся на земляробстве, у [[Падняпроўе (Беларусь)|Падняпроўі]] і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]], колькасць ветракоў большая, яны больш магутныя па прадукцыйнасці і буйнейшыя па памерах<ref name=":0" />. Найбольшае распаўсюджванне мелі млыны слупавой канструкцыі, так званыя «казлоўкі». Будаваліся ў [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]], [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і заходняй частцы [[Усходняе Палессе|Усходняга Палесся]]. Корпус звычайна быў каркасным, з ашалёўкай з дошак і аполкаў. Шатровыя млыны будаваліся ў асноўным у Падняпроўі і Усходнім Палессі, рэдка — у Цэнтральным рэгіёне. Шатровыя млыны будаваліся галоўным чынам у [[Падняпроўе (Беларусь)|Падняпроўі]] і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (в. [[Рагі (Слаўгарадскі раён)|Рагі]] [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага]], [[Зелянец (Хоцімскі раён)|Зеленец]] [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёна]]), рэдка — у [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральным рэгіёне]] (в. [[Шайкі]] [[Клецкі раён|Клецкага раёна]])<ref name=":0" />. На поўначы Беларусі, у [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], вядомы ветракі тыпу «пальтрак»<ref name=":0" />. <gallery widths="200px" class="center" caption=""> Выява:Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Навагрудак]] Выява:Kobryń, Čaravačyckaja. Кобрынь, Чаравачыцкая (1915) (2).jpg|[[Кобрын]] Выява:Pružany, Chvatka. Пружаны, Хватка (1915-18).jpg|[[Пружаны]] Выява:2000. Stamp of Belarus 0391.jpg|На [[Паштовая марка|паштовай марцы]] Беларусі, 2000 </gallery> На поўначы Беларусі ў канцы ХІХ - пачатку ХХ ст. з’яўляюцца невялікія ветракі, прызначаныя для абслугоўвання адной або некалькіх сялянскіх гаспадарак. Найбольш часта сустракаліся на Паазер’і, але вядомыя і ў іншых частках краіны. Для іх вырабу не патрабаваліся нейкія адмысловыя гатункі драўніны, высокая кваліфікацыя цесляроў. Такія млынкі, вышынёй усяго 2—4 м, звычайна стаялі на адкрытай мясцовасці. Усталёўвалі іх непасрэдна на зямлю. Часам маглі ўбудоўвацца ў жылы дом з пропускам восевага слупа праз канёк даху (хутар каля в. [[Латышы (Мёрскі раён)|Латышы]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]). Сустракаліся перасоўныя млыны на невялікіх драўляных колах (вёскі [[Рацькі]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], [[Крамно]] [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёнаў]])<ref name=":0" />. Яшчэ на пачатку [[1950-я|1950-х]] гадоў на Беларусі было некалькі тысяч дзеючых ветракоў<ref name="ais-2006-03">{{артыкул |аўтар = Сергачёв С. А. |загаловак = Ветряные мельницы в Беларуси |спасылка = |мова = ru |выданне = Архитектура и строительство |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 3 |старонкі = 32-36}}</ref>. == Архітэктурны дэкор == Для ветракоў характэрна практычна поўная адсутнасць дэкаратыўнага ўбрання. Эстэтыку ўсяго, што звязана з ветракамі, вызначаў менавіта дынамічны характар вытворчага працэсу, заснаванага на непасрэдным кантакце з сіламі прыроды. Ветракі маюць выразныя сілуэты і гарманічныя прапорцыі. Але ў інтэр'еры сустракаюцца разныя калонкі другога яруса — в. [[Бярозаўка (Кармянскі раён)|Бярозаўка]] [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]], мудрагеліста выкаваныя шрубы, якія рэгулююць уздым жоранаў, — в. [[Сінічына (Буда-Кашалёўскі раён)|Сінічына]] [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]]<ref name=":0" />. == У літаратуры == [[Мігель Сервантэс]] у сваім рамане «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]» апісваў сцэну, у якой Дон Кіхот атакуе ветраныя млыны, лічачы іх за веліканаў. Адсюль паходзіць вядомае выказванне «біцца з вятракамі», якое літаральна азначае барацьбу з неіснуючым супернікам, або бессэнсоўнае дзеянне. У беларускіх аўтараў вятрак асацыюецца ў асноўным з месцам жыхарства зданняў і інш. нечысцяў. == Гл. таксама == * [[Энергія ветру]] * [[Вадзяны млын]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вятрак|[[Я. М. Сахута]]}} * {{кніга |аўтар = [[А. І. Лакотка|Локотко А. И.]] |частка = Производственные сооружения (мельницы и манежи) |загаловак = Белорусское народное зодчество. Середина XIX—XX в. |месца = Мн. |выдавецтва = Навука і тэхніка |год = 1991 |старонкі = 245-255 |старонак = 287 |isbn = 5-343-00156-4 }} * {{артыкул |аўтар = [[Сяргей Аляксеевіч Сергачоў|Сергачёв С. А.]] |загаловак = Ветряные мельницы в Беларуси |спасылка = |мова = ru |выданне = Архитектура и строительство |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 3 |старонкі = 32-36 }} == Спасылкі == {{commonscat|Windmills}} * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/type_tn_windmlyns.htm|Ветраныя млыны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Ветраныя млыны| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] cwdsksgdj6q3qu6wn69ymm38d1ly931 0 41750 5131571 4735542 2026-04-24T13:22:15Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131571 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Клімковіч}} {{Пісьменнік | Імя = Міхась Клімковіч | Арыгінал імя = | Фота = Michaś Klimkovič.jpg | Шырыня = 200px | Імя пры нараджэнні = Міхаіл Мікалаевіч Клімковіч }} '''Міха́сь Клімко́віч''' ('''Міхаі́л Мікала́евіч'''; {{ДН|20|11|1899|8|}}, в. [[Сялітранка]], цяпер [[Барысаўскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — {{ДС|5|11|1954|}}, [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], [[Проза|празаік]], [[крытык]], аўтар тэксту гімна БССР — «[[Мы, беларусы]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Сялітранка]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] ў сялянскай сям’і. У 1915 годзе скончыў Барысаўскае вышэйшае чатырохкласнае вучылішча. Здаў экстэрнам экзамен на званне народнага настаўніка. Настаўнічаў у Барысаўскім павеце (1915—1921). Служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] (1921—1923), потым ізноў настаўнічаў. Працаваў на партыйнай і прафсаюзнай рабоце. У 1932—1934 гадах — старшыня арганізацыйнага камітэта, а ў 1934—1939 гадах — першы старшыня праўлення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]]. У канцы 1936 годзе, у час [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]], быў абвінавачаны ў сувязях з «трацкістамі і [[нацдэм]]амі», таму спрабаваў скончыць жыццё самагубствам (перарэзаў сабе горла)<ref>{{cite web|url = http://bdg.press.net.by/dsp/2002/05/2002_05_03.4/4_16_1.shtml|title = Больший родители и их дети|author = Жанна Васанская|date = 3 мая 2002|publisher = БД (web.archive.org)|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20090409225131/http://bdg.press.net.by/dsp/2002/05/2002_05_03.4/4_16_1.shtml|archive-date = 9 красавіка 2009}}</ref>. У 1943—1947 гадах быў галоўным рэдактарам [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнага выдавецтва БССР]] у [[Масква|Маскве]], потым — у [[Мінск]]у. Літаратурны кансультант Саюза пісьменнікаў БССР (1947—1954). Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] з 1920 года. Старшыня [[Рэвізійная камісія КПБ|рэвізійнай камісіі КПБ]] (1930—1932). У 1932—1937 гадах кандыдат у члены [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]. Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у 1931—1938 гадах. Памёр 5 лістапада 1954 года. Пахаваны ў Мінску на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. == Творы == [[Файл:Pomnik Michasiu Klimkoviču.JPG|міні|Магіла на [[Вайсковыя могілкі, Мінск|Вайсковых могілках]] у Мінску]] * Паэма «14 слуцкіх» * Вершаваныя п’есы: «Кацярына Жарнасек» (ставілася ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Тэатры імя Я. Купалы]]), «Адплата», «Уся ўлада Саветам» * Драматычная трылогія «Георгій Скарына» (ставілася ў Тэатры імя Я. Купалы) * П’еса «Адплата» * Лібрэта да опер і балетаў: «[[Князь-возера (балет)|Князь-возера]]», «[[Кастусь Каліноўскі (опера)|Кастусь Каліноўскі]]», «Апошні вечар на хутары», аднаактовак «На віленскім шляху», "На скрыжаванні дарог, «Маленькая хмарка» * Пераклады на беларускую мову твораў рускіх, украінскіх, польскіх, літоўскіх аўтараў і інш. Друкаваўся з 1926 года. Аўтар слоў да песні [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Несцера Сакалоўскага]] «[[Мы, беларусы]]» (1944), зацверджанай Дзяржаўным гімнам БССР (1955)<ref>[https://news.tut.by/culture/469970.html Почему создание и утверждение Государственного гимна БССР растянулось на 11 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190726175624/https://news.tut.by/culture/469970.html |date=26 ліпеня 2019 }} // TUT.BY 24 октября 2015.</ref>. У 1946 годзе ў дзяржаўным выдавецтве БССР выйшаў зборнік прозы Міхася Клімковіча «Лясное возера». Апрацаваў зборнік «Беларускія народныя казкі» (1946). У 1947 г. выйшаў зборнік «Драматычныя паэмы». У 1959 годзе выдадзены Збор твораў у 2 тамах. Даследаваў беларускую літаратуру. Аўтар прац «Літаратура Савецкай Беларусі за 15 год» (1934), «Аб жыватворчым уплыве рускай літаратуры на беларускую літаратуру» (1953), «Літаратурна-крытычныя артыкулы» (1962). == Сям’я == * Жонка — Марыя Язэпаўна Клімковіч (25.01.1905 — 29.10.1996). * Дачка — Мая Міхайлаўна Клімковіч (1927—2014)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=135848 Памерла Мая Клімковіч] // сайт «Наша Ніва», 23 верасня 2014</ref>. * Дачка — [[Святлана Міхайлаўна Клімковіч]] (26.08.1935 — 27.01.2001). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Клімковіч Міхась||400}} * [http://www.slounik.org/81091.html Міхась Клімковіч] // {{Крыніцы/БП 1917-90}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Клімко́віч Міхась (Міхаіл Мікалаевіч)|391}} == Спасылкі == * [http://krupki.by/index.php/proekty/paraleli-chasu/8733-my-belarusy-chastka-1 «Мы, беларусы!» (Частка 1)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725200403/http://krupki.by/index.php/proekty/paraleli-chasu/8733-my-belarusy-chastka-1 |date=25 ліпеня 2019 }} // «Крупскі веснік», 28 студзеня 2019 * [http://krupki.by/index.php/proekty/paraleli-chasu/8789-my-belarusy-chastka-2 «Мы, беларусы!» (Частка 2)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190725200401/http://krupki.by/index.php/proekty/paraleli-chasu/8789-my-belarusy-chastka-2 |date=25 ліпеня 2019 }} // «Крупскі веснік», 8 лютага 2019 * [https://novychas.by/hramadstva/maksim_klimkovic_pavinien_bycj Максім Клімковіч: Павінен быць іншы гімн] // «Новы Час», 22 снежня 2015 * [https://www.sb.by/articles/semeynyy-albom-2.html Семейный альбом. Путешествие с Максимом Климковичем] // «СБ», 13 кастрычніка 2010 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімковіч Міхась}} [[Катэгорыя:Крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Старшыні Рэвізійнай камісіі КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПБ]] m3tcimb6fljzvwijxd62eaas4jyifbj 0 42237 5131537 5077712 2026-04-24T13:14:30Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131537 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Уладзімір Дудзіцкі | Арыгінал імя = Уладзімір Ермалаевіч Гуцька | Фота = Dudzicki.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = Уладзімір Дудзіцкі | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Уладзімір Дудзіцкі''', сапр. '''Уладзімір Ермалаевіч Гуцька''' ({{ДН|8|1|1911|27|12|1910}}, [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Пухавіцкі раён|у Пухавіцкім раёне]], [[Мінская вобласць]] — пасля {{ДС|||1976}}) — беларускі {{паэт|Беларусі|СССР}}, {{празаік|Беларусі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|СССР}}, {{публіцыст|Беларусі|СССР}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і<ref name="Сідарэвіч"/>. У 1927 годзе пераехаў у [[Мінск]]. Скончыў 22-ю мінскую сямігодку (1930), паступіў у [[Мінскі беларускі педагагічны тэхнікум|МБПТ]]. Разам з [[С. Астрэйка]]м, [[Л. Калюга]]м, [[С. Русаковіч]]ам быў выключаны з «воўчым білетам» як «[[нацдэм]]». Пры дапамозе Л. Калюгі і [[У. Хадыка|У. Хадыкі]] ўладкаваўся на работу стыльрэдактарам у газету [[Савецкая Беларусь (газета)|«Савецкая Беларусь»]]. Пазней працаваў стыльрэдактарам у [[выдавецтва БелАН|выдавецтве БелАН]]; адначасова займаўся на падрыхтоўчых курсах пры [[БДУ]]. Паступіў на літаратурна-лінгвістычны факультэт [[Мінскі вышэйшы педагагічны інстытут|МВПІ]]. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 23 лютага 1933 года. Асуджаны 10 жніўня 1933 года як «член контр­рэвалюцыйнай арганізацыі» і за «антысавецкую агітацыю» да 3 гадоў ППК{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 3, кн. 2, Дадатак|2005|}}. Пакаранне адбываў у [[Новасібірск]]у, [[Марыінск]]у, [[Казахстан]]е, [[Узбекістан]]е. Пасля дазволу вярнуцца ў [[Беларусь]] жыў у [[Віцебск]]у. Працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры; экстэрнам здаў экзамены за курс педінстытута. У 1939 годзе звольнены з педагагічнай работы рашэннем [[Віцебскі абкам КПБ|Віцебскага абкама КП(б)Б]]. Вымушаны пакінуць Віцебск, а потым і Беларусь. Хаваўся ў [[Расія|Расі]]і. Напярэдадні вайны вярнуўся ў Беларусь.{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}} Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацы]]і жыў у [[Мінск]]у, [[Барысаў|Барыса]]ве{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}. Займаўся культурнай дзейнасцю, працаваў загадчыкам аддзела культуры [[Мінская гарадская ўправа|Мінскай гарадской управ]]ы (1941—1942), пазней — кіраўнік Барысаўскага акруговага аддзела [[Беларуская Народная Самапомач|Беларускай Народнай Самапомачы]]{{sfn|Юрэвіч|2002}}. Увайшоў у склад [[БЦР]], узначаліў аддзел прапаганды [[Беларуская Краёвая Абарона|Беларускай Краёвай Абароны]]{{sfn|Юрэвіч|2002}}. Падчас вайны маці У. Дудзіцкага забілі [[Партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]]<ref name="Сідарэвіч"/>. Летам 1944 года выехаў у Германію. Далучыўся да [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] генерала [[Андрэй Андрэевіч Уласаў|А. Уласава]] і ўзначаліў прапаганду фарміравання беларускіх падраздзяленняў пры арміі Уласава; скончыў курсы прапагандыстаў, працаваў у арганізацыі [[Вінета (арганізацыя)|«Вінета»]]{{sfn|Юрэвіч|2002}}. Служыў у [[Імперскае міністэрства народнай асветы і прапаганды|Міністэрстве прапаганды]]{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}. Пасля капітуляцыі Германіі жыў у [[Зальцбург]]у ([[Аўстрыя]]){{sfn|Юрэвіч|2002}}, у [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай акупацыйнай зоне]]. Затым перасяліўся ў [[Венесуэла|Венесуэлу]], дзе заснаваў Беларускі камітэт{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}{{sfn|Юрэвіч|2002}}. Падтрымліваў сувязі з беларусамі, пісьменнікамі-эмігрантамі ў [[ЗША]]<ref name="Савік">Савік Л. …</ref>. Вёў актыўную перапіску з [[Ю. Віцьбіч]]ам<ref name="Савік"/>. У 1950 — пачатку 1960-х гадах галоўны рэдактар [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускай рэдакцыі радыё «Вызваленне»]] ў [[Мюнхен]]е. З 1961 года ў ЗША. Некаторы час жыў у [[Нью-Ёрк]]у, пазней перабраўся ў [[Індыяна|Індыян]]у, дзе выкладаў рускую мову ва [[Універсітэт Блумінгтана|ўніверсітэце Блумінгтана]]. Неўзабаве вярнуўся ў Венесуэлу. Сляды У. Дудзіцкага, не толькі цікавага і таленавітага чалавека, але і [[піток|пітка]] ды [[лавелас]]а, губляюцца ў канцы 1970-х гадоў.<ref name="Сідарэвіч"/> Паводле ўспамінаў яго жонкі Веры{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}, магчыма, ён не вытрымаў цяжкай настальгіі, выехаў у 1972 годзе на Радзіму і знік у [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]]<ref name="Савік"/>.{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}} Яніна Каханоўская (пляменніца Антона Луцкевіча і бабуля Данчыка), лічыла, што паэт з Венесуэлы выехаў у Аргенціну, дзе было шмат прасавецкіх эмігрантаў, там напіўся і, нецвярозы, вывезены ў СССР<ref name="Сідарэвіч"/>. На думку Лявона Юрэвіча, Дудзіцкі мог кінуць жонку і дзяцей для чарговага кахання і чарговай краіны<ref name="Сідарэвіч"/>. Рэабілітаваны па справе 1933 года (№ 14618-с, захоўваецца з фотаздымкам у архіве [[КДБ Беларусі]]) ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда БССР 24.8.1956 года.{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 3, кн. 2, Дадатак|2005|}} == Творчасць == Першы складзены У. Дудзіцкім зборнік вершаў «Песні і думы» знік у 1933 годзе пасля яго арышту ДПУ і, мусіць, быў там спалены<ref name="Сідарэвіч">Сідарэвіч А.…</ref>. Дэбютаваў у друку ў 1937 годзе{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}. Другі зборнік паэзіі, «Напярэймы жаданням», быў складзены У. Дудзіцкім на пачатку 1940-х, але не быў выдадзены з-за вайны<ref name="Сідарэвіч"/>. Актыўна выступаў з вершамі, паэмамі, артыкуламі ў друку на акупаванай тэрыторыі падчас [[2СВ|2-й сусветнай вайны]]{{sfn|Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1.|2003}}. У вайну склаў 2 зборнікі вершаў, але яны не выйшлі<ref name="Сідарэвіч"/>. Затым вершы, паэмы, проза, пераклады У. Дудзіцкага друкаваліся ў многіх эміграцыйных выданнях<ref name="Савік"/>. У 1948 годзе ў лісце да Ю. Віцьбіча У. Дзудзіцкі паведамляў, што падрыхтаваў да друку зборнікі «Хвалі» і «Да блізкіх і далёкіх», а ў 1953 годзе пісаў пра зборнік «Журботныя струны», аднак і гэтыя зборнікі не выйшлі<ref name="Сідарэвіч"/>. Толькі ў 1994 годзе [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] выдаў зборнік спадчыны У. Дудзіцкага «Напярэймы жаданням». У зборнік увайшлі вершы, паэмы («Клятва духу», «Звер двухногі», «Маіх уяў ружовых ранак», «Сцені»), пераклады, проза, публіцыстычныя артыкулы, успаміны<ref name="Савік"/>. Творчасць У. Дудзіцкага цалкам пабудавана на нацыянальнай тэматыцы, увасоблена ў традыцыйных і літаратурных вобразах. Асноўныя тэмы — лёс радзімы, яе гісторыя, прырода, мова, туга па родных людзях. Стыль твораў вылучаецца ўнутраным драматызмам, перажытасцю матэрыялу, афарыстычнасцю фразы. У. Дудзіцкі тонкі і глыбока-эмацыянальны лірык, яго паэзіі ўласціва трагедыйна-настальгічная афарбаванасць. Паэмы У. Дудзіцкага — новая, цікавая з'ява ў беларускай літаратуры XX ст., у іх па-новаму выяўлены суадносіны сацыяльных эмоцый і індывідуальных перажыванняў, зусім па-новаму раскрываецца паняцце нацыянальнага патрыятызму.<ref name="Савік"/> У. Дзудзіцкі ведаў іспанскаую, англійскую, нямецкую мовы<ref name="Савік"/>. Займаўся перакладамі. == Творы == * ''У кн.'': Туга па Радзіме: Паэзія беларускай эміграцыі. — Мн., 1992. * Напярэймы жаданьням = Striving toward desire: збор. — Нью-Ёрк, 1994. — XXIX, 312 с. (175 паэтычных, 5 празаічных твораў, 6 перакладаў) * ''У кн.'': А часу больш, чым вечнасць: Літаратура беларускага замежжа. 1995. (26 вершаў і ўрывак з паэмы «Маіх уяў ружовых ранкі»). * ''У кн.'': Архіўная кніга. — Нью-Ёрк, 1997. * ''У кн.'': Краса і сіла. 2003. * ''У кн.'': Эквівалент: зборнік эміграцыйнай гістарычнай прозы. 2005. (проза) * ''У кн.'': кніга беларускіх мемуараў на эміграцыі; «Бібліятэка Бацькаўшчыны», 2005. (проза) * Творы / Укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мн.: Лімарыус, 2010. (206 вершаваных, 10 прозаічных твораў, 6 перакладаў) == Заўвагі == <references group="Заўв." /> {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 6. — Мінск, 1998. * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Літаратурны рух на эміграцыі. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад. [[Лявон Юрэвіч|Юрэвіч Л.]] |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БГА |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Юрэвіч }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энцыклапедычны даведнік. У 10 т. (15 кн.) |арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад. [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Маракоў Л. У.]] |выданне = |месца = Смаленск |выдавецтва = |год = 2003 |том = 1 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж = |ref = Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 1. }} ** ''Сачанка Б.'' З малавядомага і забытага // ЛіМ. 1991, 28 чэрв.; * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энцыклапедычны даведнік. У 10 т. (15 кн.) |арыгінал = |спасылка = |адказны = Уклад. [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Маракоў Л. У.]] |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = |год = 2005 |том = 3 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 985-6374-04-9 |тыраж = |ref = Рэпрэсаваныя літаратары… — Т. 3, кн. 2, Дадатак }} * ''Савік Л.'' Напярэймы жаданням // Пакліканыя. Літаратура беларускага замежжа. Мн., 2001. * ''Сідарэвіч А.'' Жыццё і ліра Уладзіміра Дудзіцкага: Рэцэнзія на кнігу «Напярэймы жаданням» // Рэцэнзіі: Наша ніва — Эл.рэсурс nashaniva.by. 11:43, 24 ліст. 2010. * ''Юрэвіч Л.'' [https://novychas.by/asoba/nevynosnae-dzicja-belaruskaj-emihracyi Невыноснае дзіця беларускай эміграцыі] [скарочаны тэкст прадмовы да выдання твораў Уладзіміра Дудзіцкага («Лімарыус», 2010)] // Новы Час online [Эл.рэсурс], 11.02.2019. {{DEFAULTSORT:Дудзіцкі Уладзімір}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Венесуэле]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] i22lcegpqpym1ipbqumyfatjj1b7g2k 0 42387 5131514 5024384 2026-04-24T12:57:14Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131514 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Дарожны}} {{цёзкі2|Серада (значэнні)}} '''Сяргей Міхайлавіч Дарожны''' (сапр. '''Сяргей Міхайлавіч Серада'''; іншыя псеўданімы і крыптанім: ''Т. Трыкліні''; ''Л. Трыер''; ''С. Д.''; {{ДН|25|2|1909}}, {{МН|Слонім||}} [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], цяпер [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|19|7|1943}}, [[Камсамольск-на-Амуры]], [[ГУЛАГ]]) — беларускі {{паэт|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{перакладчык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, грамадскі і культурны дзеяч. == Біяграфія == [[Файл:Крым. Сімеіз. Віктар Казлоўскі, Максім Лужанін і Сяргей Дарожны. 1929.jpg|thumb|злева|[[Сімеіз]] у Крыме. Злева направа: [[Віктар Казлоўскі]], [[Максім Лужанін]] і Сяргей Дарожны. 1929]] Нарадзіўся {{ДН|25|2|1909}} года ў Слоніме ў сям’і ў сям’і служачага<ref name=":0">{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|ДАРОЖНЫ (СЕРАДА) Сяргей Міхайлавіч}}</ref>. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я была ў [[бежанства|бежанстве]] ў [[Варонеж]]ы. З [[1921]] выхоўваўся ў Мазырскім дзіцячым доме, бо застаўся без бацькі (аднаго з паплечнікаў [[Булак-Балаховіч]]а). У [[1924]] паступіў у [[МБПТ]]. Першыя вершы з’явіліся ў друку ў [[1925]]. У [[1926]] выйшла першая паэтычная кніга (сумесна з [[І. Плаўнік]]ам). Быў членам літаб’яднанняў [[«Маладняк»]] (1926—27), [[«Узвышша»]] (з 1928). У [[1930]] скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне [[Педагагічны факультэт БДУ|педагагічнага факультэта]] [[БДУ]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/darozhny-sjarhjej.html|title=Дарожны Сяргей – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-07-17}}</ref> (у час вучобы быў выключаны «за сокрытие социального происхождения» свайго бацькі, які ў той час жыў у Польшчы, і аб чым паведаміла газета «Звязда», але потым змог аднавіцца). Працаваў на шкляной гуце ў [[Барысаў|Барысаве]]<ref name=":1" />, у рэдакцыях рэспубліканскіх газет, стыльрэдактарам часопіса «[[Работніца і сялянка|Работніца і сялянка Беларусі]]», на [[Беларускае радыё|радыё]], адкуль быў звольнены за «сістэматычнае працягванне ў сваіх літаратурных перадачах [[нацдэм]]аўскіх установак да мікрафону, нарачытае змазванне ролі партыі ў барацьбе з контррэвалюцыйным нацдэмакратызмам, паклёп на палітыку партыі на вёсцы». Быў сябрам літаратурных арганізацый «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]»<ref name=":1" />. Сябра [[СП БССР]] з [[1934]] года<ref name=":1" />. Па прапанове [[А. Александровіч]]а выключаны ў [[1935]]. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] [[29.8]].[[1936]] года па адрасе [[1-ы Беларускі завулак (Мінск)|1-ы Беларускі завулак]], д. 3а, кв. 1. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 5.10.1937 як «член антысавецкай нацдэмаўскай арганізацыі» на 8 гадоў [[ППК]]<ref name=":0" />. Быў абвінавачаны ў падрыхтоўцы замаху на першага сакратара ЦК КП(б)Б [[М. Гікала|М. Гікалу]], пра якога збіраў матэрыялы для кнігі. Накіраваны на будаўніцтва [[Камсамольск-на-Амуры|Камсамольска-на-Амуры]], дзе і загінуў. Рэабілітаваны прэзідыумам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] 29.12.1954. Асабовая справа С. № 9935-с з фотаздымкам захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Аўтар зборнікаў вершаў «Васільковы россып» ([[1929]]), «Пракосы на памяць» (1932) і інш. Яго паэзіі ўласцівы пафас маладосці, метафарычная вобразнасць, уключэнне ў перажыванне адухоўленага пейзажу. На [[Беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў раман [[Г. Караваева]]й «Лесавод» ([[1932]]), асобныя творы [[У. Караленка|У. Караленкі]], [[Дзям’ян Бедны|Д. Беднага]], [[М. Кальцоў|М. Кальцова]], [[С. Кірсанаў|С. Кірсанава]], [[А. Новікаў-Прыбой|А. Новікава-Прыбоя]]<ref>{{крыніцы/ЭКБ|3|Дарожны Сяргей Міхайлавіч}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|3|Дарожны Сяргей Міхайлавіч}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|ДАРОЖНЫ (СЕРАДА) Сяргей Міхайлавіч}} == Спасылкі == {{wikisource|Category:Сяргей Дарожны|Сяргей Дарожны}} {{Commons|Category:Siarhiej Darožny}} * Сяргей Дарожны — [http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_3%2815%29.pdf Вясновае (верш)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130083409/http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_3(15).pdf |date=30 студзеня 2012 }}; Л. Трыер — [http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_3%2815%29.pdf Ну, каму з нас ахвота памерці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130083409/http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_3(15).pdf |date=30 студзеня 2012 }} // ''Узвышша''. — 1929. — № 3 (15) — С. 30—31. * Л. Трыер — [http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_4%2816%29.pdf «І бяз болю і бяз мукі», ці «Тое ўсё, што ў модзе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130074724/http://prajdzisvet.org/storehouse/linguists/Uzvyshsha,%20Litaraturnae%20abyadnanne/1929_uzv_4(16).pdf |date=30 студзеня 2012 }} // ''Узвышша''. — 1929. — № 4 (16) — С. 114—117. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарожны Сяргей Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Узвышша»]] [[Катэгорыя:Члены літаратурнага аб’яднання ТАВІЗ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу]] 88qlsjgc8rkkxrds0a50x5qg8ckxo0n 0 42705 5131482 5108537 2026-04-24T12:40:22Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131482 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вайніловіч}} {{Шляхціч | беларускае імя = Эдвард Адамавіч Вайніловіч | поўнае імя = Эдвард-Антоній-Леанард Адамавіч Вайніловіч | арыгінальнае імя = {{lang-be|Эдвард Антоній Леанард Адамавіч Вайніловіч}} | партрэт = Edward Woynillowicz 1847-1928 - bf 1917 AD.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= POL COA Wojnillowicz.svg | шырыня герба = | подпіс герба= [[Сыракомля (герб)|Герб «Сыракомля»]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул =[[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віцэ-старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] | парадак = | перыядпачатак = [[1888]] | перыядканец =[[1907]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Віктар Фларыянавіч Свіда]] | пераемнік = [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939) | тытул_2 =[[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] | парадак_2 = | перыядпачатак_2 =[[1907]] | перыядканец_2 =[[1921]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = граф [[Аляксандр Аляксандравіч Мусін-Пушкін]] (1856—1907) | пераемнік_2 = няма ''(пасада скасавана)'' | тытул_3 =[[Дэпутаты Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні|Дэпутат Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні]] | парадак_3 = | перыядпачатак_3 =[[1906]] | перыядканец_3 =[[1909]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = няма ''(пасада заснавана)'' | пераемнік_3 = князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1919) | тытул_4 =[[Кола Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|Старшыня «Кола Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]] | парадак_4 = | перыядпачатак_4 =[[1906]] | перыядканец_4 =[[1908]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = няма ''(пасада заснавана)'' | пераемнік_4 = граф [[Ян Эмілевіч Алізар]] (1855—1915) | тытул_5 =[[Саюз Колаў Каралеўства Польскае кола і Краёў Літвы і Русі|Старшыня «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]] | парадак_5 = | перыядпачатак_5 =[[1906]] | перыядканец_5 =[[1908]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = няма ''(пасада заснавана)'' | пераемнік_5 = [[Яўстах Ануфрый Дабецкі|Яўстах Дабецкі]] (1855—1919) | тытул_6 =[[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Старшыня Краёвай партыі Літвы і Беларусі]] | парадак_6 = | перыядпачатак_6 =[[1907]] | перыядканец_6 =[[1908]] | перыяд праўлення_6 = | папярэднік_6 = няма ''(пасада заснавана)'' | пераемнік_6 = [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939) | пахаваны = [[Быдгашч]], [[Польшча]]; (з 2006) [[Мінск]], [[Беларусь]] | пахаваная = | род =[[Вайніловічы]] | бацька = [[Адам Антонавіч Вайніловіч]] (1806—1874) | маці = Ганна (Анэля) Эдвардаўна [[Ваньковічы|Ваньковіч]] (1826—31.12.1893) | жонка = Алімпія Маркаўна Узлоўская (02.03.1861—08.05.1945). Шлюб [[18 ліпеня]] [[1882]] | дзеці = 1) Гелена-Бянігна Эдвардаўна Вайніловіч (13.02.1884—12.02.1903); 2) Сямён Эдвардавіч Вайніловіч (17.06.1885—10.06.1897) | рэлігія = каталік | узнагароды = [[Выява:POL Polonia Restituta Komandorski BAR.svg|40px|Крыж Камандорскі Ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Выява:RUS Order św. Włodzimierza (baretka).svg|40px|Ордэн Св. Уладзіміра IV ступені (Расійская імперыя)]] [[Выява:RUS Order św. Anny (baretka).svg|40px|Ордэн Св. Ганны II ступені (Расійская імперыя)]] [[Выява:RUS Order św. Anny (baretka).svg|40px|Ордэн Св. Ганны III ступені (Расійская імперыя)]] [[Выява:RUS Order św. Stanisława (baretka).svg|40px|Ордэн Св. Станіслава II ступені (Расійская імперыя)]] [[Выява:RUS Order św. Stanisława (baretka).svg|40px|Ордэн Св. Станіслава III ступені (Расійская імперыя)]] | аўтограф =Edward Woynillowicz autograph.jpg | Commons = | Rodovid= 825938 }} '''Э́двард Ада́мавіч Вайніло́віч''' ці поўнасцю '''Э́двард Анто́ній Леана́рд Ада́мавіч Вайніло́віч''' ({{lang-pl|Edward Woyniłłowicz}}, {{lang-ru|Эдвард Адамович Войнилович}}{{efn|Сам Эдвард Вайніловіч па-руску па тагачасных правілах пісаў сваё імя як «Эдуард Адамович Войнилович», а ў гістарыяграфіі і сучаснай публіцыстыцы замацавалася напісанне «Эдвард Адамович Войнилович».}}; {{ДН|13|10|1847}}, [[Вялікая Сляпянка]], [[Мінскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|16|6|1928}}, [[Быдгашч]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Рэспубліка Польшча]]) — буйны гаспадарчы і палітычны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Беларусь|Беларусі]], мецэнат, фундатар, рэфарматар мясцовай сельскай гаспадаркі. [[Стацкі саветнік]] (1905). Належаў да сярэднезаможнага [[шляхта|шляхецкага]] роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] герба «Сыракомля». Атрымаў тэхнічную і сельскагаспадарчую адукацыю і практыку (у тым ліку — за мяжой) — [[Слуцкая гімназія|слуцкую гімназію]] (1861—1865), [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут]] (1865—1869), сельскагаспадарчыя курсы ў Прушкаве (1872). Але хутка пачаў актыўна займацца ва ўласным маёнтку сельскагаспадарчай вытворчасцю, грамадскай і дзяржаўнай службай у родным [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]: выбіраўся членам (1880—1917) дабрачыннага таварыства ў Слуцкім павеце; па прызначэнні расійскіх улад быў шматгадовым ганаровым міравым суддзёю (1883—1917) Слуцкага павета і [[дэпутат дваранства|дэпутатам дваранства]] (1887—1917, 1918{{efn|У 1918 г. Эдвард Вайніловіч быў не прызначаны расійскімі ўладамі, а выбраны на пасаду дэпутата дваранства Слуцкага павета, а пасля зацверджаны на гэтую пасаду нямецкай ваеннай уладай.}}) ад Слуцкага павета ў Мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе; быў апекуном (1903—1914) над [[маярат]]амі малалетняга князя [[Антоні Альбрэхт Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]]; фінансаваў (разам з іншымі асобамі) будаўніцтва камерцыйнага вучылішча (т.зв. «гандлёвай школы») у [[Слуцк]]у; арганізоўваў сельскагаспадарчыя выстаўкі і інш. У 1878 г. уступіў у [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] (1876—1921), быў у 1888—1907 гг. яго віцэ-старшынёй, а ў 1907—1921 гг. старшынёй. З 1888 г. фактычна быў кіраўніком Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі. У канцы XIX — пачатку XX стст. Эдвард Вайніловіч стаў адным з неафіцыйных лідараў карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]]. Быў актыўным дзеячом беларускага нацыянальнага руху, з’яўляючыся лідарам беларускага дваранскага кансерватыўнага кірунку{{sfn|Раюк|2020a|с=178—184}} ў апошнім і не прымаючы [[сацыялізм|сацыялістычныя]] яго кірункі. У 1905—1910 гг. на свае грошы пабудаваў у [[Мінск]]у каталіцкі [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёл Святога Сымона і Святой Алены (Чырвоны касцёл)]] у памяць аб сваіх заўчасна памерлых дзецях. Быў шчырым [[каталіцызм|католікам]], але і заўзятым прыхільнікам міжнацыянальнага і міжканфесійнага міру, свабоды сумлення; будаваў праваслаўныя цэрквы, стаў заснавальнікам камітэта абароны праў [[Яўрэі|яўрэяў]] і [[Татары|татар]] у [[Клецк]]у. Быў выбраны дэпутатам (1906—1909) ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі]], дзе ў 1906—1908 г. узначальваў групоўку дэпутатаў «Саюз Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» (і паралельна яе частку — «Кола Літвы і Русі»). У 1906 г. адмовіўся ад прапанаванай [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятром Сталыпіным]] пасады намесніка міністра земляробства Расійскай імперыі. Стаў адным з лідараў ліберальна-кансерватыўнага кірунку [[краёўцы|«краёвасці»]] і першым старшынёй [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі]] (1907—1908) — быў абаронцам права прыватнай уласнасці і выступаў за аўтаномію свайго краю ў складзе Расійскай імперыі, скасаванне [[саслоўе|саслоўных адрозненняў]], ліквідацыю сялянскага малазямелля, развіццё сістэмы бясплатнай пачатковай адукацыі, прававую роўнасць народаў, моў, культур, канфесій і інш. Дасягненнем дзейнасці Эдварда Вайніловіча ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі было ўвядзенне расійскім урадам у 1911 г. [[земства]]ў у [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай губернях]], што паспрыяла эканамічнаму і культурнаму развіццю гэтых зямель. У 1911—1917 гг. быў (па выбары) дэпутатам ад «польскай» (каталіцкай) курыі Слуцкага павета ў мінскай губернскай земскай управе (мінскім земстве), дзе шукаў паразуменне з беларускім [[сяляне|сялянствам]] і [[інтэлігенцыя]]й. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] як кіраўнік [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] аказваў дапамогу бежанцам і ахвярам [[вайна|вайны]], захоўваў эвакуіраваную пародзістую жывёлу, арганізаваў догляд прыватных гаспадарак Мінскай губерні. Пасля падзення расійскага самаўладдзя ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] станоўча ўспрыняў працэс палітычнага самавызначэння [[беларусы|беларусаў]] і стаў разам з іншымі лідарамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] актыўным прыхільнікам палітычнай суб’ектнасці Беларусі, робячы канкрэтныя для таго крокі, але адмоўна аднёсся да сацыялістычных лозунгаў скасавання [[прыватная уласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю. У 1917 г. выдаткаваў грошы на [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт (у Мінску)]]. Падтрымліваў свайго «палітычнага вучня» і паплечніка [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]], які летам 1918 г. рабіў захады, каб [[Беларуская Народная Рэспубліка]] фарміравалася як [[капіталізм|капіталістычная]] дзяржава. У канцы кастрычніка 1918 г. увайшоў у якасці члена ў склад [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]], а ў лістападзе 1918 г. падтрымаў ідэю стварэння канстытуцыйна-[[манархія|манархічнай]] дзяржавы [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]] пад нямецкай апекай. Пасля адыходу з Беларусі нямецкіх войск узначаліў [[Саюз палякаў беларускіх ускраін]], актыўна ўдзельнічаў у снежні 1918 г. у арганізацыі набору і фінансавання [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускіх дывізій]] для абароны літоўска-беларускіх зямель ад бальшавікоў, падтрымаў ідэю ўваходжання літоўска-беларускіх зямель у склад аднаўлянай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] шматнацыянальнай федэратыўнай Рэчы Паспалітай, увайшоў у склад [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі]] і [[Саюз маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве|Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве]]. У сакавіку 1920 г. у [[Вільнюс|Вільні]] ўзначаліў арганізацыю землеўласнікаў літоўска-беларускіх зямель «Саюз саюзаў», створаную ў выніку рэарганізацыі [[Саюз маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве|Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве]]. У маі 1920 г. стаў ініцыятарам падачы асобнымі беларускімі нацыянальнымі дзеячамі (з кола Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі) дэкларацыі аб саюзе [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Пасля заняцця ў ліпені 1920 г. бальшавікамі беларускіх зямель назаўсёды вымушана пакінуў родныя мясціны і пераехаў у польскі Бзовец ([[Люблінская губерня]]). У студзені 1921 г. ад свайго імя і мясцовых землеўласнікаў адправіў Ігната Парэмбскага прадстаўляць інтарэсы Беларусі на мірных перагаворах паміж дэлегацыямі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[РСФСР]] і [[УССР]] у [[Рыга|Рызе]]. Быў незадаволены рашэннямі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], які падзяляў [[Беларусь]] на часткі і ацаніў пазіцыю польскіх палітыкаў як здраду ідэалам адраджэння былой шматнацыянальнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У ходзе драматычных падзей частай змены ўлады ў Беларусі ў 1918—1919 гг. быў разрабаваны яго маёнтак [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] на Случчыне і знішчаны старажытны архіў роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]], што Эдвард Вайніловіч успрыняў як вялікую трагедыю. Калі па выніках Рыжскага мірнага дагавора (1921) дамы і маёнткі Вайніловічаў, як і многіх іншых землеўласнікаў, аказаліся на савецкім баку, Эдвард Вайніловіч са сваякамі прыняў грамадзянства [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай)]], а пасля разам з Радай Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі вырашыў скасаваць арганізацыю, што і было прынята ў маі 1921 г. у Варшаве на агульным сходзе [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. У снежні 1921 г. са сваякамі вырашыў асесці ў польскім [[Быдгашч]]ы, адышоў ад палітычнай дзейнасці і не ўступаў у [[палітычная партыя|палітычныя партыі]]. З 1921 г. актыўна фінансава падтрымліваў т.зв. «Крэсавы інтэрнат», заснаваны ў Быдгашчы для выхавання дзяцей землеўласнікаў Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, чые маёнткі пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]] апынуліся на тэрыторыі [[СССР]] і былі [[нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]]. У 1923 г. быў выбраны на пасаду старшыні (1923—1928) арганізацыі эмігрантаў «Саюз палякаў усходніх ускраін», а ў 1927 г. — ганаровым членам (1927—1928) [[Навагрудскае таварыства сельскай гаспадаркі|Навагрудскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. Катэгарычна выступаў супраць палітыкі [[паланізацыя|паланізацыі]] беларускага насельніцтва [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і выказваўся (у тым ліку ў [[друк]]у) у падтрымку развіцця беларускамоўнай культуры. Да канца свайго жыцця быў прыхільнікам злучэння разам усіх беларускіх зямель, стварэння польска-беларускай федэрацыі (каб мець Беларусі выхад да мора), а таксама вяртання [[польская мова|польскамоўных]] землеўласнікаў і інтэлігенцыі [[Беларусь|Беларусі]] да пастаяннага ўжывання [[беларуская мова|беларускай мовы]], што, аднак, сустрэла мала спачувальнікаў. За прабеларускія погляды і дзеянні атрымаў у [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы (Другой Рэчы Паспалітай]]) рэпутацыю «апошняга беларускага баярына». Памёр у [[Быдгашч]]ы, дзе быў з пашанай пахаваны сваімі шматлікімі сябрамі і сваякамі. Пасля смерці Эдварда Вайніловіча яго жонка Алімпія Вайніловіч працягвала фінансава падтрымліваць «Крэсавы інтэрнат». 11 чэрвеня 2006 г. труна з рэшткамі Эдварда Вайніловіча была ўрачыста перапахавана ў [[Мінск]]у ([[Беларусь]]) каля [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў прысутнасці далёкіх сваякоў [[Вайніловічы|Вайніловічаў]]. == Паходжанне роду, бацькі і сёстры == [[File:Manor of Wankowicz family in Minsk - 2013 AD.JPG|left|thumb|[[Сядзіба Ваньковічаў, Мінск|Сядзіба Ваньковічаў у Вялікай Сляпянцы]] — месца нараджэння Эдварда Вайніловіча, фота 2013 г.]] Належаў да сярэднезаможнага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] герба «Сыракомля», прадстаўнікі якога займалі розныя земскія пасады ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пра свае карані Эдвард Вайніловіч пісаў у мемуарах, што ''«род быў мясцовы, беларускі»'', а ў сваім тастаменце адзначыў цесную сувязь з радзімай і народам: ''«Вайніловічы не прышлі ані з усходу, ані з захаду, а з'яўляюцца карэннымі, мясцовымі, кроў з крыві, косць з косці таго народа, які калісь хаваў сваіх продкаў у тых [[курган]]ах, што і цяпер ёсць на вясковых могілках, і родную зямлю беларускай сахой кроіць»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=viii, 5}}. У сталым веку Эдвард, пераймаючы тую старажытную традыцыю, стварыў у [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]] фамільны курган, куды перавез з касцёлаў рэшткі сваіх продкаў. Нарадзіўся Эдвард Вайніловіч у ноч з [[12 кастрычніка|12]] на [[13 кастрычніка]] [[1847]] г. у сям’і [[Адам Антонавіч Вайніловіч|Адама Антонавіча Вайніловіча]] (1806—1874) і яго жонкі Ганны Эдвардаўны [[Ваньковічы|Ваньковіч]] (1826—1893). Месцам нараджэння Эдварда стала [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|сядзіба Ваньковічаў]] у маёнтку [[Вялікая Сляпянка]] (зараз у межах [[Мінск]]а) [[Мінскі павет|Мінскага павета]], дзе ў сваіх бацькоў гасцявала ў той час яго маці. Быў названы Эдвардам у гонар свайго дзеда [[Эдвард Станіслававіч Ваньковіч|Эдварда Станіслававіча Ваньковіча]] (1793—1872), а поўнае яго імя, дадзенае пры хрышчэнні ў [[каталіцтва]] 13 кастрычніка 1847 г. у Мінску ў [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|кафедральным саборы Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]<ref name="Шчэрбачэвіч" group="lower-alpha">{{cite web|title=На беларускую мову перакладзена кніга пра Эдварда Вайніловіча|url=https://zviazda.by/be/news/20151215/1450132072-na-belaruskuyu-movu-perakladzena-kniga-pra-edvarda-vaynilovicha|last=Шчарбачэвіч|first=Ніна|work=zviazda.by|date=2015-12-15|access-date=2024-05-28|lang=be}}</ref>, было Эдвард Антоній Леанард. Хросным бацькам Эдварда Вайніловіча стаў былы [[Мінскія губернскія маршалкі|мінскі губернскі маршалак]] (1823—1847) [[Леў Францавіч Оштарп]] (1785—1851), які быў сябрам і суседам Ваньковічаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=2}}, хроснай — Міхаліна Ваньковіч (з роду Манюшкаў){{efn|Жонка [[Эдвард Станіслававіч Ваньковіч|Эдварда Станіслававіча Ваньковіча]]}}{{sfn|Jurkowski|2021|s=26—27}}; а сведкамі пры хросце мінскі губернскі маршалак (1847—1853) [[Атон Ігнатавіч Горват]] з жонкай Людвікай, жонка Льва Оштарпа Ганна і старшыня Крымінальнай палаты Мінскага галоўнага суду [[Ігнат Тадэвушавіч Багдановіч]]{{sfn|Jurkowski|2021|s=26—27}}. Эдвардаў бацька [[Адам Антонавіч Вайніловіч|Адам Вайніловіч]] быў сынам [[Антон Адамавіч Вайніловіч|Антона Адамавіча Вайніловіча]] (1773—1855), [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкага павятовага маршалка]] (1811—1818), скончыў [[Слуцкая гімназія|слуцкую кальвінісцкую школу]] і [[Віленскі ўніверсітэт]], служыў папячыцелем сельскіх запасных магазінаў Слуцкага павета (1835—1845), займаўся гаспадаркай і быў пасрэднікам у многіх зямельных спрэчках, таму атрымаў вялікі аўтарытэт і быў кампрамісарам у справе продажы вялізных Барысаўскіх маёнткаў ([[Барысаў|Стары Барысаў]] і інш.) князя [[Геранім Лявон Радзівіл|Гераніма Лявона Радзівіла]] (1808—1885) расійскаму вялікаму князю [[Мікалай Мікалаевіч Старэйшы|Мікалаю Мікалаевічу]] (1831—1891){{sfn|Яцкевіч|2009|с=11}}{{sfn|Wspomnienia|1931|s=9}}. Бацькавы якасці душы і бацькаў стыль вядзення спраў у поўнай меры праявіліся і ў дзейнасці Эдварда Вайніловіча. Маці Ганна (Анэля) Эдвардаўна [[Ваньковічы|Ваньковіч]] (1826—1893) была дачкой [[Эдвард Станіслававіч Ваньковіч|Эдварда Станіслававіча Ваньковіча]] (1793—1872), мінскага павятовага харунжага (1817—1820), і яго жонкі Міхаліны Станіславаўны Манюшкі, цёткі вядомага кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. Яе род [[Ваньковічы|Ваньковічаў]] адносіўся да рэгіянальнай эліты [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а пазней [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У прыватнасці, дзед Ганны Ваньковіч [[Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч]] (?—1812) быў [[барысаўскі павятовы маршалак|барысаўскім павятовым маршалкам]] (1797—1802), а пасля [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскім губернскім маршалкам]] (1802—1806). У сям’і Вайніловічаў з пяццю дзецьмі, меўшай не вельмі вялікі маёнтак, матэрыяльныя магчымасці былі вельмі абмежаваныя, а маці Ганна з вялікай спадчыны сваіх бацькоў Ваньковічаў атрымала сабе толькі 10 000 рублёў срэбрам{{sfn|Wspomnienia|1931|s=9}}. Адна сястра Эдварда Міхаліна Вайніловіч (1848—1941) пайшла замуж за [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] (1809—1894), былога [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскага губернскага маршалка]] (1847—1853), для якога гэта быў другі шлюб. Першай жонкай Атона Горвата была Людвіка Львоўна Оштарп (8 чэрвеня 1807—?) — дачка [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскага губернскага маршалка]] (1823—1847) [[Леў Францавіч Оштарп|Льва Францавіча Оштарпа]] (1785—1851). Другая сястра Эдварда Габрыэла Вайніловіч (1850—1879) узяла шлюб з Ежы Пятровічам Магільніцкім (1827—1915), арганізатарам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=9}}. Трэцяя сястра Эдварда Марыя Вайніловіч (1849—1927) пайшла замуж за Ксаверыя Бельскага (1842—1919). Чацвёртая сястра [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Вайніловіч]] (1864—1935) пабралася шлюбам з Вацлавам Генрыкавічам [[Кастравіцкія|Кастравіцкім]] (не вельмі далёкім сваяком), стала вядомай прадпрымальніцай у [[Мінск]]у, а таксама вялікай памочніцай свайго брата Эдварда Вайніловіча. <gallery perrow="5"> File:Adam Woyniłłowicz.jpg|[[Адам Антонавіч Вайніловіч]] (1806—1874) — бацька Эдварда Вайніловіча File:Anna Woyniłłowicz.jpg|Ганна Эдвардаўна Вайніловіч (з роду [[Ваньковічы|Ваньковічаў]]) — маці Эдварда Вайніловіча File:Jadwiga Woyniłłowicz.jpg|[[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Адамаўна Вайніловіч (Кастравіцкая)]] (1864—1935) — сястра Эдварда </gallery> == Выхаванне, адукацыя і маладыя гады == === Шляхецкая годнасць === [[File:Edward Woynillowicz family tree - in Sawiczy palace - 1905 AD.jpg|thumb|Бронзавы барэльеф з уласным радаводам, створаны паводле праекту Эдварда Вайніловіча{{efn|Барэльеф быў заказаны Эдвардам Вайніловічам і выкананы паводле прадстаўленага ім праекта на заводзе «Браты Лапеньскія» (Варшава), адначасова з бронзавай копіяй Божай Маці, якая была размешчана ў Чырвоным касцёле. Вайніловіч планаваў размясціць барэльеф з радаводам таксама ў новым мінскім касцёле, але вырашыў павесіць яго ў палацы ў Савічах у параднай зале справа ад уваходу. На барэльефе прадстаўлена генеалагічнае дрэва, пад якім ляжыць мёртвы рыцар, які трымае на грудзях шчыт з гербам «Сыракомля», а побач з ім другі рыцар, які ламае меч. Кампазіцыя сімвалізуе канец роду Эдварда Вайніловіча: два верхнія шчыткі радаводнага дрэва — гэта дзеці Эдварда Вайніловіча Сямён і Гелена.}}, 1907 г.]] Выхаванне ў родавым маёнтку [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] Слуцкага павета ў традыцыйнай шляхецкай годнасці, якую Эдвард Вайніловіч засвоіў і пранёс у сваёй душы праз усё сваё жыццё і якая заключалася ў высакароднай прастаце і сумленнасці, набожнасці і шчырай веры, зычлівасці і гасціннасці, шанаванні продкаў і ахвярнай любові да айчыны, пачалося бацькамі і працягвалася настаўнікамі, якіх падбіралі для дзяцей бацькі. Вялікім прыкладам для Эдварда заўсёды быў працавіты і мудры бацька, а таксама пакаленні памерлых продкаў. У сваім тастаменце Эдвард Вайніловіч з усёй самапавагай адзначыў: ''«Наш род ні перад кім шапкі не здымаў»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=vii—viii}}. Калі ў XVIII ст. у шырокім наваколлі [[Нясвіж]]а, [[Клецк]]а і [[Слуцк]]а ў [[Новагародскае ваяводства|Новагародскім ваяводстве]] амаль усе маёнткі належалі [[князь|князям]] [[Радзівілы|Радзівілам]], гэта не было падставай для многіх сярэднезаможных шляхціцаў ваяводства (Вайніловічаў, [[Даманскія|Даманскіх]], [[Незабытоўскія|Незабытоўскіх]] (Незабітоўскіх), [[Рдултоўскія|Рдултоўскіх]], [[Рэйтаны|Рэйтанаў]] і інш.), чые маёнткі [[анклаў|анклавамі]] дзіравілі суцэльныя масівы вялізных радзівілаўскіх [[ардынацыя|ардынацый]], страціць годнасць і незалежнасць і быць пад уплывам [[магнат]]аў. Вайніловічы, не дасягаўшы ніколі [[сенатар]]скіх пасад, а займаўшы пасады [[абозны]]х, [[канюшы]]х, [[земскі суддзя|земскіх суддзяў]] Новагародскага ваяводства, былі сябрамі Радзівілаў, але ніколі — іх слугамі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=vii—viii}}. Ад продкаў Эдвард Вайніловіч пераняў не толькі пачуццё ўласнай годнасці, але і рэлігійную талерантнасць. У сваіх мемуарах указаў, што ў Савічах у Новагародскім ваяводстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ва [[уніяцтва|ўніяцкай]] царкве (пераробленай пасля скасавання ўніяцтва ў 1839 г. у [[праваслаўе|праваслаўную]]) яго продкі — шляхціцы-каталікі Вайніловічы — ''«не толькі бралі ўдзел у набажэнствах, але і хрысцілі не раз дзяцей і заключалі шлюбы, а некаторыя нават былі пахаваныя пад падлогай царквы»''. І дадае: ''«Можа гэтая мясцовая традыцыя паўплывала на тое, што ніхто з членаў нашай сям’і рэлігійным фанатызмам, асабліва ў адносінах да [[праваслаўе|ўсходняга абраду]], не быў заражаны. Бывалі мы ў царкве на шлюбах альбо пахаваннях нашай прыслугі звычайна ахвотна, атрымліваючы ганаровыя месцы, як заўжды з [[дыван]]ом пад нагамі і [[крэсла]]мі»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=6—7}}. === Гувернанткі і хатнія настаўнікі === З павагай і ўдзячнасцю ў сваіх мемуарах успамінае сваю першую гувернантку Акінчыц (з малазаможнай шляхты Слуцкага павета), якая любіла Эдварда і яго сясцёр як родных і многаму навучыла. Эдвард з дзяцінства ведаў [[польская мова|польскую]] (на якой у жыцці часцей за ўсё размаўляў і пісаў) і [[беларуская мова|беларускую]] мовы, размаўляючы на ёй са сваімі сялянамі і дробнай (безмаёнткавай) беларускамоўнай [[шляхта]]й Случчыны. Першапачатковую адукацыю ён атрымаў дома ў спадчынным маёнтку Савічы пры дапамозе гувернантак і настаўнікаў, якія выкладалі яму [[французская мова|французскую]] і [[нямецкая мова|нямецкую]] мовы, і гімназістаў-рэпетытараў (сына суседняга арандатара Шалкевіча і [[іслам|«магаметаніна»]] Мейшутовіча), якія вучылі яго [[руская мова|рускай мове]] для паступлення ў гімназію ў [[Слуцк]]у{{sfn|Wspomnienia|1931|s=10—11}}. === Успаміны аб сялянскай рэформе (1861) === З часоў [[прыгон]]у Эдварду запомнілася нямногае, галоўным чынам яскравыя сялянскія [[вяселле|вяселлі]] ў маёнтку. Дзень [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмены прыгону]] ў 1861 г. запомніўся тым, што бацька сказаў: ''«Вось, дзеці, заўтра пайду сам карміць коней і кароў, а вы мне будзеце дапамагаць»''. Але раніцай усе сяляне прыступілі да сваіх абавязкаў, нібыта нічога не змянілася. Змяніліся толькі ўмовы і аплата працы. Таму большасць людзей засталася на сваіх месцах, пражыўшы ўсё сваё далейшае жыццё ў Савічах, гэтак жа як і дзеці і ўнукі апошніх, бо, на думку Вайніловіча, землеўласнікі не рабілі ім нічога несправядлівага альбо сялянам не хацелася змяняць свой лад жыцця{{sfn|Wspomnienia|1931|s=12}}. === Слуцкая гімназія (1861—1865) === У 1861—1865 гг. каталік Эдвард Вайніловіч вучыўся ў [[Слуцкая гімназія|Слуцкай кальвінісцкай гімназіі]], якая была раней [[кальвінізм|кальвінісцкай]] школай (дзе калісь вучыўся яго бацька Адам) і лічылася адной з лепшых гімназій у [[Паўночна-Заходні край|краі]]. Яго вельмі ўразіў гэты старажытны горад, які меў столькі слядоў даўніны як у традыцыях, так і [[архітэктура|архітэктуры]]. У мемуарах ніякаму іншаму месцу Вайніловіч не надаў столькі любові, цікавасці, захаплення, увагі да падрабязнасцей у гістарычныя экскурсы (пра [[Алелькавічы|Алелькавічаў]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], «персіярні», кальвінісцкія кірхі і інш.), як [[Слуцк]]у, роднаму [[Слуцкі павет|Слуцкаму павету]], а таксама яго жыхарам. Калі ён вучыўся ў гімназіі, то пражываў у Слуцку ў доме свайго дзядзькі [[Тадэвуш Антонавіч Вайніловіч|Тадэвуша Антонавіча Вайніловіча]] (1804—1878), доўгачасовага і аўтарытэтнага [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкага павятовага маршалка]] (1845—1863). === Уражанні пра часы Студзеньскага паўстання (1863) === [[File:Słucak, Senatarskaja. Слуцак, Сэнатарская (N. Orda, 1880).jpg|left|thumb|[[Слуцкая гімназія]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1870-ыя гг.]] На сярэдзіну навучання Эдварда Вайніловіча ў гімназіі прыпала [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Яго патрыятычна настроены дзядзька [[Тадэвуш Антонавіч Вайніловіч|Тадэвуш Вайніловіч]] (1804—1878), з’яўляючыся аўтарытэтным і доўгачасовым [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкім павятовым маршалкам]] (1845—1863), прыняў удзел у падзеях, звязаных з падпісаннем т.зв. «мінскага пратакола»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=16}}. [[File:Edward Woynillowicz i jago maci Anna Vankovicz.JPG|thumb|Эдвард са сваёй маці Ганнай]] Эмацыйны патрыятычны запал ахапіў многія слаі грамадства [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], асабліва бурна на любыя водгукі падзей у [[Варшава|Варшаве]] і [[Паўночна-Заходні край|сваім краі]] рэагавалі моладзь і жанчыны, удзельнічаючы ў дэманстрацыях у [[кунтуш]]ах і [[канфедэратка]]х, спяваючы патрыятычныя і рэлігійныя гімны ў касцёлах і на вуліцы, хаваючы зброю, а часам і саміх паўстанцаў. На думку Эдварда Вайніловіча, тых цвяроза думаючых людзей, што глядзелі глыбей і бачылі, што паўстанне не падрыхтавана і ўвогуле не мае шанцаў на поспех, а яго наступствы будуць неспрыяльнымі для краю, узбуджаныя натоўпы ганьбавалі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=17—18}}. Пад уплывам агітацыі нават патрыятычная маці Эдварда хацела адправіць яго, 15-гадовага юнака, у слуцкі паўстанцкі атрад, але, калі ў маёнтак прышлі паўстанцы вербаваць людзей, Эдварда не было дома і да атрада далучыўся толькі пісар маёнтка [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=17—18}}. Слуцкі атрад быў хутка разбіты, пісар з Савіч арыштаваны, таму бацьку Адаму Вайніловічу пагражаў секвестр маёнтка. Аднак [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкаму павятоваму маршалку]] (1845—1863) [[Тадэвуш Антонавіч Вайніловіч|Тадэвушу Вайніловічу]] (1804—1878) удалося дабіцца зняцця секвестру з маёнтка брата [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] да рашэння суда, якога ў далейшым не адбылося{{sfn|Wspomnienia|1931|s=19}}. === Дагавор на спадчыну дзядзькавага маёнтка (1865) === Дзядзька Эдварда [[Люцыян Янавіч Вайніловіч]] (1817—1884) ад сваёй жонкі Гелены Янаўны Вейсенгоф (1815—1880), дачкі знакамітага генерала [[Ян Янавіч Вейсенгоф|Яна Вейсенгофа]] (1774—1848), які ў свой час быў нават [[ад'ютант]]ам [[Якуб Ясінскі|Якуба Ясінскага]] (1759—1794), не меў дзяцей. Шануючы родавыя сувязі і маючы вялікую замілаванасць да «радзіннага гнязда» (маёнтка Пузава ў Слуцкім павеце), дзядзька Люцыян вырашыў, што пасля сваёй смерці яго родавы маёнтак Пузаў (Пузава) і набыты маёнтак Пераходы ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] павінны перайсці Вайніловічам па мужчынскай лініі, у прыватнасці сыну свайго стрыечнага брата — Эдварду Адамавічу Вайніловічу. Ён падпісаў з [[Адам Антонавіч Вайніловіч|Адамам Антонавічам Вайніловічам]] (1806—1874) у 1865 г. адпаведную дамоўленасць. З таго часу Люцыян Вайніловіч і яго жонка абкружылі вялікай увагай маладога Эдварда, які пачаў часцей наведваць іх у [[Варшава|Варшаве]], завязалі з ім перапіску і з 1870-х пачалі шукаць нявесту{{sfn|Wspomnienia|1931|s=28—30}}. === Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут (1865—1869) === [[Выява:Edvard Vajniłovič. Эдвард Вайніловіч (XIX).jpg|left|thumb|Эдвард Вайніловіч у студэнцкія гады]] Пасля сканчэння гімназіі Эдвард вырашыў не займацца сельскай гаспадаркай у родным маёнтку і не служыць у войску ці чыноўнікам, а атрымаць спецыяльную (тэхнічную) адукацыю. Прычынай гэтага была няўпэўненасць у захаванні маёнтка, якую ён адчуў у 1863 г. у час пагрозы [[секвестр]]у{{sfn|Wspomnienia|1931|s=19—20}}. У ходзе і пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] шмат якія шляхціцы страчвалі маёнткі па прычыне канфіскацый і секвестраў расійскімі ўладамі, што пагражала і Вайніловічам, а пасля выдання «карніцкага» для каталіцкіх дваран «заходніх губерняў» Расійскай імперыі царскага [[Указ 10 снежня 1865 года|ўказу ад 10 снежня 1865 г.]] палітыка расійскай улады была накіравана на змяншэнне працэнта дваран-каталікоў сярод землеўласнікаў [[Заходні край|«заходніх губерняў»]]. Каб стала зарабляць на жыццё ў выпадку страты маёнтка, лепей падыходзілі тэхнічныя прафесіі, якія ў той час высока аплочвалася і былі запатрабаваныя. Эдвард Вайніловіч паступіў у 1865 г. у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскі тэхналагічны інстытут]] без экзаменаў, бо добра скончыў Слуцкую гімназію — з медалём. Яго выкладчыкамі ва ўніверсітэце былі знакамітыя [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Дзмітрый Мендзялееў]] (1834—1907); будучы міністр фінансаў (1887—1892) Расійскай імперыі [[Іван Аляксеевіч Вышнеградскі|Іван Вышнеградскі]] (1830—1895); ураджэнец [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] юрыст, адвакат і публіцыст [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімір Спасовіч]] (1829—1906), з якім Эдвард часта кантактаваў, і інш.{{sfn|Wspomnienia|1931|s=25}} Сам інстытут быў надзвычай дэмакратычным, а большасць студэнтаў былі прыхільнікамі [[сацыялізм]]у. Для Вайніловіча ж сацыялістычныя погляды і тэорыі былі несумяшчальнымі з тымі шляхецкімі традыцыямі, у якіх ён быў выхаваны ў бацькоўскім доме і якіх прытрымліваўся ўсё сваё жыццё. Ён з юнацтва быў перакананы, што [[прыватная ўласнасць]] з’яўляецца асновай [[прагрэс]]у, законнасці і парадку ў грамадстве, ''«бо ж уласнасць, узніклая ад старанняў, працы і ашчаднасці, высакародзіць чалавека, дадае стымул асабістай ініцыятыве. Тады як уласнасць, набытая насіллем над чужой уласнасцю, дэмаралізуе, адбірае жаданне працаваць і падштурхоўвае шукаць паляпшэння быту не ў асабістай працы, а ў пажаданні чужой маёмасці»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=15}}. Адзінае карыснае, што, па ўласным прызнанні, засталося ў Вайніловіча пасля знаёмства з [[сацыялізм]]ам, гэта тое, што Эдвард навучыўся ўсіх людзей лічыць роўнымі сабе, роўнымі перад законам, як роўнымі перад [[Бог|Усявышнім]]. Бацька даваў Эдварду небагата грошай, бо сям’я збірала на пасаг яго сёстрам, але Эдварду ўдавалася хадзіць адзін-два разы ў месяц у [[тэатр]] альбо [[опера|оперу]]. Пазнаёміўся Эдвард і з польскамоўнай дыяспарай, уваходзіў у студэнцкае зямляцкае таварыства. Яшчэ ў часы навучання студэнт Эдвард праходзіў практыку механікам у кузнях, сталеліцейных цэхах, якія існавалі пры самым інстытуце, а таксама наведваў з іншымі студэнтамі пад кіраўніцтвам прафесараў буйныя заводы [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Кранштат]]а{{sfn|Wspomnienia|1931|s=26}}. Універсітэт скончыў у 1869 г. з залатым медалём, атрымаўшы спецыяльнасць «тэхнолаг 1-га разраду», і, жадаючы атрымаць практычны досвед па прафесіі, як адзін з лепшых выпускнікоў атрымаў пасаду на Пуцілаўскім заводзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у з месячным заробкам у 50 рублёў і бясплатнае пражыванне ў гарадской кватэры. На Пуцілаўскім заводзе працаваў інжынерам-механікам, дзе вырабляліся шыны, бронечасткі і снарады{{sfn|Wspomnienia|1931|s=27}}. === Стажыроўка ў Германіі і Бельгіі === Пасля праходзіў стажыроўку на заводзе па вырабе лакаматываў Штросберга каля [[Гановер]]а ([[Германія]]), а з 1870 г. працаваў памочнікам [[машыніст лакаматыва|машыніста лакаматыва]] ў [[Бельгія|Бельгіі]] на [[чыгунка|чыгуначным]] маршруце [[Брусель]] — Аквізгран{{sfn|Wspomnienia|1931|s=28}}. З прызначэннем на пасаду [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага генерал-губернатара]] (1868—1874) [[Аляксандр Львовіч Патапаў|Аляксандра Львовіча Патапава]] (1818—1886) [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|пасляпаўстанчая]] атмасфера ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] стала больш лагоднай, таму ўцалелыя мясцовыя каталіцкія дваране спадзяваліся, што здолеюць утрымаць за сабой маёнткі. Вяртання да заняткаў сельскай гаспадаркай у родным маёнтку, землеўладальніцкага ладу жыцця і традыцыйнага служэння роднай зямлі і людзям хацеў ад Эдварда і яго бацька [[Адам Антонавіч Вайніловіч|Адам]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=28—29}}. === Падарожжа ў Італію і Францыю === [[File:Pius ix.jpg|thumb|[[Папа Рымскі]] (1846—1878) [[Пій IX]]]] У мэтах аздаравіць Эдварда пасля працы на заводах і чыгунцы маці пераканала бацьку, каб іх сына (па просьбах Люцыяна і Гелены Вайніловічаў) адправілі ў падарожжа за мяжу. Эдвард пагадзіўся з воляй бацькоў, а ў мемуарах занатаваў: ''«Аднак, узважыўшы, я тую маю папярэднюю працу, тыя гады, праведзеныя ў рабочай блузе, тыя гады спецыяльнай навукі за страчаныя зусім не лічу: наадварот, набыў карысны вопыт, бо навучыўся працаваць сам і цаніць працу іншых, навучыўся разумець псіхалогію працуючых, падуладных і залежных людзей і таму лепей разумець абавязкі працадаўцаў, у шэрагі якіх сам хутка меўся стаць»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=30—31}}. Восенню 1871 г. Эдвард Вайніловіч, яго дзяцька Люцыян Вайніловіч і цётка Гелена выехалі ў падарожжа ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыю]] і [[Італія|Італію]] ([[Вена]], [[Інсбрук]], [[Венецыя]], [[Рым]], [[Фларэнцыя]]), дзе яны «прайшлі вінную тэрапію» і, дзякуючы шляхціцу [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніму Кеневічу]] (1796—1884), які быў далёкім сваяком{{efn|Маткай Гераніма Антонавіча Кеневіча была пані Адынец, а сам Кеневіч быў жанаты з Кацярынай Ігнатаўнай Горват, сястрой Атона Горвата, які пабраўся другім шлюбам з Міхалінай Вайніловіч, сястрой Эдварда.}} Вайніловічаў (праз [[Адынцы|Адынцоў]]) і стала пражываў у тыя часы ў [[Рым]]е, атрымалі аўдыенцыю ў [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] (1846—1878) [[Пій IX|Пія IX]] (1792—1878) і праслухалі яго малебен у [[Сікстынская капэла|Сікстынскай капэле]]. Пасля Рыма Вайніловічы наведалі [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]], дзе напаткалі шляхціца [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] графа [[Ян Тадэвушавіч Завіша|Яна Тадэвушавіча Завішу]] (1822—1887) і яго маладых дачок — Еву (1850—1930) і [[Магдалена Іванаўна Радзівіл|Магдалену]] (1861—1945){{sfn|Wspomnienia|1931|s=31}}. Пасля Вайніловічы вярнуліся ў Інсбрук, адкуль дзядзька і цётка накіраваліся на зіму ў [[Варшава|Варшаву]], а Эдвард — праз [[Страсбур]] у [[Парыж]], ''«дзе яшчэ дыміліся рэшткі [[Парыжская камуна|Парыжскай камуны]] і калона Вандома ляжала разбітай на каменнях бруку»''. Вайніловіч пасяліўся ў [[Лацінскі квартал|Лацінскім квартале]] горада і, не маючы знаёмых у Парыжы, акрамя ўраджэнца [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] — хворага бібліятэкара з [[Гатэль Ламбер|«гатэля Ламбер»]] [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслава Залескага]] (1820—1880), пачаў наведваць лекцыі ў [[Сарбона|Сарбоне]] і [[Калеж дэ Франс]] («Collège de France»), надаючы асаблівую ўвагу палітычнай эканоміцы, праводзячы вечары ў «Камеды Франсэз» і тэатрах{{sfn|Wspomnienia|1931|s=32}}. === Курсы ў сельскагаспадарчай акадэміі ў Прушкаве (Прусія) === Праз пэўны час бацька Эдварда, хварэючы на ногі, зноў нагадаў сыну, каб той хутчэй вяртаўся да землеўладальніцкага ладу жыцця. І ў 1872 г. Эдвард выехаў з Парыжа праз [[Гановер]] і [[Дрэздэн]] у нямецкі горад Прушкаў у прускай [[Сілезія|Сілезіі]], дзе стаў слухачом кароткачасовых курсаў {{нп5|сельскагаспадарчая акадэмія ў Прушкове|сельскагаспадарчай акадэміі|pl|Akademia Rolnicza w Prószkowie}}, якая славілася сваімі прафесарамі і давала грунтоўныя веды па развіцці сельскай гаспадаркі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=32, 34}}. Пасля сканчэння практыкі позняй восенню 1872 г. Вайніловіч вярнуўся ў Савічы, дзе застаў бацьку вельмі хворым на ногі, чым у свой час пакутавалі і яго дзед [[Антон Адамавіч Вайніловіч|Антон]], і прадзед Адам. Хвароба не адступіла, хоць бацька Адам лячыўся і ў [[Варшава|Варшаве]]. І 22 снежня 1874 г., калі Эдварда не было пэўны час дома, бацька памёр{{sfn|Wspomnienia|1931|s=35}}. == Дзейнасць у Слуцкім павеце == === Службовая дзейнасць у павеце, чыны і ўзнагароды === [[Выява:Edward Woynillowicz 1847-1928 - before 1872 AD a.JPG|left|thumb|Эдвард Вайніловіч. Фота, прывезенае з падарожжа ў Італію]] У 1874 г. Эдвард Вайніловіч, тэхнолаг па адукацыі, ва ўзросце 27-і год стаў гаспадаром спадчынных маёнткаў [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] і Пузава ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] і вырашыў займацца сельскагаспадарчай вытворчасцю. Абставіны для мясцовых каталіцкіх дваран у [[Заходні край|«заходніх губернях»]] былі цяжкімі: дзейнічала «выключнае заканадаўства»; не праводзіліся дваранскія выбары; яшчэ болей пашыралася [[русіфікацыя]]; у сферы адукацыі працягвала панаваць гістарычная тэорыя [[трыадзіны рускі народ|«адзінства рускага народа» ў трох галінах]] (вялікарусаў, маларусаў і беларусаў); масава будаваліся праваслаўныя храмы, а каталіцкія касцёлы перарабляліся на цэрквы; расійскі ўрад працягваў «убіваць клін» паміж каталіцкімі дваранамі і праваслаўнымі сялянамі, што праіснавала да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення расійскага самадзяржаўя ў лютым 1917 г.]] і знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Эдвард Вайніловіч яшчэ пры жыцці свайго бацькі ўдзельнічаў у кампрамісных судах (па зямельных пытаннях) і ажыццяўляў апеку над асірацелымі дваранскімі сем’ямі ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]], што і працягваў рабіць, атрымаўшы карысны вопыт зносін з людзьмі. За добрасумленнасць, дакладнасць, справядлівасць, здольнасць ісці на кампрамісы, не шкадуючы ўласнага часу, атрымаў давер і павагу маянткоўцаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=35}}. [[File:Slucki pawet - Savichy - 1864 AD.jpg|thumb|[[Слуцкі павет]] у 1864 г. (фрагмент карты Мінскай губерні). [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] пазначаны чырвонай кропкай]] Акрамя таго, у 1880 г. пастановай мінскага губернскага праўлення Эдвард Вайніловіч быў залічаны ў штат канцылярыі [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкага павятовага маршалка]] (1878—1892) [[Аляксей Уладзіміравіч Данэнштэрн|Аляксея Уладзіміравіча Данэнштэрна]], адстаўнога паручніка. Пачалася яго дзяржаўная служба. У 1880 г. уступіў у склад дабрачыннага таварыства ў Слуцкім павеце, у якім займаў у 1880—1917 гг. розныя пасады. У 1881—1882 гг. Эдвард Вайніловіч, [[Юзаф Ксаверавіч Вайніловіч|Юзаф Вайніловіч]], [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандр Скірмунт]] і яшчэ 27 рускіх маянткоўцаў губерні ўваходзілі (па рашэнні [[губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] [[Аляксандр Іванавіч Пятроў|Аляксандра Пятрова]]) у склад т.зв. «яўрэйскай камісіі» для разгляду прававых і матэрыяльных умоў існавання [[яўрэі|яўрэяў]] у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і зазначылі гаротны стан яўрэйскага насельніцтва{{sfn|Wspomnienia|1931|s=46}}. У 1882 г. атрымаў (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) свой першы ордэн — [[ордэн Святога Станіслава]] 3-й ступені, у 1883 г. атрымаў свой першы чын [[калежскі рэгістратар|калежскага рэгістратара]]<ref group=lower-alpha name=Завальнюк>''Завальнюк, У.'' [http://www.zbsb.org/n2/783.shtml Шукаем нашчадкаў роду Вайніловічаў.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081008033953/http://www.zbsb.org/n2/783.shtml |date=8 кастрычніка 2008 }} Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына.</ref>{{sfn|Памятныя кніжкі|1887—1917}}. 13 мая 1883 г. Эдвард Вайніловіч быў прызначаны расійскімі ўладамі на пасаду [[ганаровы міравы суддзя|ганаровага міравога суддзі]] Слуцкай акругі (у межах [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]), а пасля шмат разоў (на новае трохгоддзе) перапрызначаўся да 1917 г. уключна. Вайніловіч вельмі цаніў гэтую пасаду і не прапусціў ніводнага судовага пасяджэння без уважлівай прычыны. Не з’яўляючыся прафесійным юрыстам, ён дасканала вывучыў права і праяўляў адказнасць, якая спадарожнічала яму ўсё жыццё. Нават пазней, ужо пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага дагавора]] (1921), Навагрудскі акруговы суд [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы)]] выбраў Эдварда Вайніловіча, улічваючы яго былыя заслугі ў гэтай галіне, сваім ганаровым суддзёй<ref group=lower-alpha name=Завальнюк/>{{sfn|Памятныя кніжкі|1887—1917}}. У 1883 г. Эдвард Вайніловіч атрымаў чын [[губернскі сакратар|губернскага сакратара]], а ў 1886 г. атрымаў [[ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені за стараннасць на пасадзе слуцкага ганаровага міравога суддзі. У 1887 г. быў прызначаны на пасаду [[дэпутат дваранства|дваранскага дэпутата]] ад Слуцкага павета ў Мінскі [[дваранскі дэпутацкі сход]] і шмат разоў перапрызначаўся расійскімі ўладамі — да 1917 г. уключна. У тым жа 1887 г. за выслугу гадоў атрымаў чын [[калежскі сакратар|калежскага сакратара]], а ў 1890 г. — чын [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]]. У 1894 г. атрымаў (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) [[ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені, а таксама (за выслугу гадоў) чарговы чын [[калежскі асэсар|калежскага асэсара]]; а ў 1896 г. — чын [[надворны саветнік|надворнага саветніка]]. У 1896 г. атрымаў у памяць памерлага расійскага імператара Аляксандра III срэбны медаль, у 1898 г. — (за старанную працу ў слуцкім дабрачынным таварыстве) [[ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені, у 1901 г. — чын [[калежскі саветнік|калежскага саветніка]], у 1902 г. — [[ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені, а ў 1905 г. — чын [[стацкі саветнік|стацкага саветніка]]<ref group=lower-alpha name=Завальнюк/>{{sfn|Памятныя кніжкі|1887—1917}}. У 1913 г. атрымаў медаль «У памяць 300-годдзя царствавання дома Раманавых», а ў 1914 г. — медаль «У памяць 50-годдзя земскіх устаноў. 1864—1914 гг.»{{sfn|Рыбчонак|2014|с=29—30}}. Эдвард Вайніловіч таксама фінансава дапамагаў [[Слуцкая гімназія|слуцкай гімназіі]]; прыняў фінансавы ўдзел у пабудове і адкрыцці ў [[Слуцк]]у камерцыйнага вучылішча (т.зв. «гандлёвай школы»), адным з галоўных фундатараў і папячыцеляў якога быў блізкі сябар Эдварда рускі маянтковец Слуцкага павета Міхаіл Кір’якоў{{sfn|Chmielewska|2011|s=129}}. Эдвард Вайніловіч быў заснавальнікам камітэта абароны правоў [[Яўрэі|яўрэяў]] і [[Татары|татар]] у [[Клецк]]у, даваў грошы на рамонт і будову праваслаўных цэркваў. У пачатку 1880-х гг. Вайніловіч пэўны час быў адным з трох куратараў-апекуноў (разам з Янам Кукевічам і [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандрам Ельскім]]) [[Мінская губернская гімназія|мінскай рэальнай гімназіі]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=54}}. <gallery perrow="5"> File:Saviczy palac - carkva Sv Troicy - 1914 AD.jpg|Праваслаўная царква Святой Троіцы ў Савічах, фота раней 1914 г. File:Słucak Kamercyjnaja vučelnia.jpg|Будынак камерцыйнага вучылішча («гандлёвай школы») у Слуцку, фундаваны (разам з іншымі асобамі) Эдвардам Вайніловічам. Фота раней 1917 г. File:090606Slucak241.jpg|Былы будынак камерцыйнага вучылішча ў Слуцку, зараз — кансервавы завод. Фота 2009 г. </gallery> === Сямейнае жыццё і маёнткі === [[File:Alimpia Vajnilovich 1861-1945 - foto bf 1914 AD.jpg|left|thumb|Алімпія Вайніловіч (1861—1945) — жонка Эдварда Вайніловіча]] 18 ліпеня 1882 г. Эдвард Вайніловіч ажаніўся з Алімпіяй Маркаўнай Узлоўскай (1861—1945), род якой адносіўся да сярэднезаможнай каталіцкай шляхты Случчыны. Алімпія (ці «Лілі», як яе называлі блізкія) была суседкай Эдварда па сядзібе і не вельмі далёкай сваячкай: была дачкой Марка Францавіча Узлоўскага ад яго жонкі Мацільды Міхалаўны Вайніловіч (з [[Макраны (Клецкі раён)|макранскай]] лініі роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]]){{sfn|Chmielewska|2011|s=37—39}}. Яна была маладзейшая за Эдварда, а яе сям’я ўдвая багацейшая і мела блізкія сваяцкія сувязі з [[Непакайчыцкія|Непакайчыцкімі]] і [[Рассудоўскія|Рассудоўскімі]] — карэннай [[шляхта]]й (дваранамі) Случчыны. Алімпія атрымала традыцыйную для тых часоў хатнюю адукацыю для дваранак — была пісьменнай, валодала замежнымі мовамі, умела вышываць, верагодна, умела іграць на [[фартэпіяна]]; прынесла значны пасаг, бо была адзіным дзіцём у бацькоў. Вядома, што яна магла самастойна запрагаць коней і ездзіць у павозцы, а верагодна, і верхам, бо гэта было звычайным для павятовых дваранак. За жонкай, пасля смерці Марка Узлоўскага, Эдвард Вайніловіч атрымаў у пасаг маёнтак Боркі (фальваркі Боркі, Душнаў, Вінцэнтава, Матыняны і Лапатычы, а таксама лясныя масівы Малыя Страхіні і Вялікія Страхіні), які знаходзіўся ў 5 кіламетрах ад Савічаў і ў 1877 г. налічваў 2809 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі, а ў 1911 г. — 2722 дзесяціны. Маёнткі Савічы, Пузава і Пераходы (ралля, сенажаці і лясы) у 1877 г. мелі 1200 дзесяцін, а ў 1911 г. — 1638{{sfn|Chmielewska|2011|s=37—39}}{{sfn|Список землевладельцев|1877|с=31}}{{sfn|Списки лиц|1911}}. [[File:Siemion Woynillowicz 1885-1897 - foto bf 1890 AD.JPG|thumb|130px|Сямён (Siemion) Вайніловіч (1885—1897) — сын Эдварда Вайніловіча]] Алімпія нарадзіла Эдварду двух дзяцей — Гелену (Гелену-Бянігну) (1884—1903), якая нарадзілася 13 лютага 1884 г., і Сямёна (1885—1897), які нарадзіўся 17 чэрвеня 1885 г. і быў названы ў гонар Сямёна Вайніловіча, праваслаўнага баярына Вялікага Княства Літоўскага і ўнука Вайнілы — пачынальніка роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] у XV ст.{{sfn|Chmielewska|2011|s=37—39}} Эдвард Вайніловіч быў гаспадарлівым маянткоўцам, які цікавіўся самымі прагрэсіўнымі гаспадарчымі тэхналогіямі. Яго не вельмі вялікія маёнткі заўжды квітнелі, хоць здаралася, што некаторыя гаспадарчыя ініцыятывы не прыносілі плёну. Так, у 1904 г. ён адкрыў у Савічах дадатковы спіртзавод, які прыйшлося ў 1910 г. закрыць з-за эканамічнага крызісу ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і агульнага падзення попыту. У 1900-х гг. ужо валодаў мільённым багаццем, у сейфе зберагаў [[Каштоўная папера|каштоўныя паперы]], [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] мінскіх, віленскіх і варшаўскіх [[банк]]аў, быў акцыянерам [[лодзь]]скай бойні{{sfn|Chmielewska|2011|s=131}}. Пасля 1909 г. у сваім палацы ў Савічах Эдвард Вайніловіч зрабіў новы рамонт, давёўшы сваю рэзідэнцыю да патрабаванняў тагачаснага камфорту: пабудаваў ванны пакой з бягучай вадой, правёў [[тэлефон]]ную сувязь, электрычнае святло і г.д.{{sfn|Chmielewska|2011|s=130}} Пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі]] прывёў да ўвядзення ў краіне многіх ліберальных свабод, што ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] адразу праявілася ў заснаванні мноства яўных і тайных польскамоўных школ як рэакцыі на паўстагоддзя [[русіфікацыя|русіфікацыі]]. У 1906 г. у маёнтку Боркі Алімпія Вайніловіч адкрыла школку, дзе вучыліся дзяўчыны з сялянскіх каталіцкіх і праваслаўных сямей і дзе выкладалі [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]] і [[беларуская мова|беларускую мовы]] і [[рэлігія|рэлігію]]. Пазней, калі расійскія ўлады менш прыхільна сталі глядзець на польскамоўную адукацыю, Алімпія замест старой стварыла новую ўстанову, якой сама шмат год кіравала, — школу ахмістрынь для дарослых дзяўчын, дзе яны маглі атрымаць пісьменнасць і веды, як весці хатнюю гаспадарку. У Борках Эдвард Вайніловіч для гэтага спецыяльна пабудаваў за свае грошы невялікі інтэрнат, дзе жылі навучэнкі школы ахмістрынь, а таксама неабходныя практычныя «пляцоўкі» для засваення вед гаспадарання — курнікі, [[хлеў|хлявы]] і іншыя пабудовы. Алімпіі дапамагала сястра Эдварда Вайніловіча [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]]. Ядвіга, з’яўляючыся «польскай патрыёткай» і актыўным дзеячам [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|таварыства «Асвета»]] і Мінскага таварыства дабрачыннасці, адкрыла ў Савічах тайныя летнікі для адпачынку і развіцця дзяцей бедных сялян; а таксама ахвотна арганізоўвала ў [[Мінск]]у балі, «кірмашы» з фантавымі латарэямі і вечарыны для збору грошай на дабрачынныя патрэбы{{sfn|Chmielewska|2011|s=126—127}}. <gallery perrow="5"> File:Saviczy palac - Napoleon Orda - 1870s AD.jpg|Двор у маёнтку Савічы. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1870-ыя гг. File:Saviczy palac - front 2 - 1914 AD.jpg|Палац у Савічах, фота раней 1914 г. File:Saviczy palac - front - 1914 AD.jpg|Палац у Савічах, фота раней 1914 г. File:Saviczy palac - aleja - 1914 AD.jpg|Парк і палац у Савічах (від ззаду), фота раней 1914 г. File:Edvard Vajniłovič. Эдвард Вайніловіч (XX).jpg|Эдвард Вайніловіч сядзіць на гармаце каля палаца ў Савічах File:Saviczy palac - garmata - 1914 AD.jpg|Гармата часоў [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і крэсла перад палацам у Савічах, фота раней 1914 г. File:Saviczy palac - salon - 1914 AD.jpg|Салон у палацы ў Савічах, фота раней 1914 г. File:Saviczy palac - kabinet - 1914 AD.jpg|Кабінет{{efn|Справа на сцяне (бліжні ў ніжнім радзе) вісіць фотапартрэт жонкі Эдварда Алімпіі ([[:Файл:Alimpia Vajnilovich 1861-1945 - foto bf 1914 AD.jpg|вось гэты]]); над шафай (другі злева) вісіць партрэт [[Тадэвуш Антонавіч Вайніловіч|Тадэвуша Вайніловіча]] ([[:Файл:Tadeusz Woynillowicz 1.jpg|вось гэты]]).}} у палацы ў Савічах, фота да 1914 г. </gallery> === Апека над маяратамі князя Радзівіла === У 1903 г. Эдвард Вайніловіч, які меў вялікі давер і вопыт у справах апекі над маёнткамі, атрымаў ад князя [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]] (1833—1904) прапанову ўзяць апеку над радзівілаўскімі [[Нясвіжская ардынацыя|Нясвіжскім]] і [[Клецкая ардынацыя|Клецкім маяратамі]] (каля 135 тысяч дзесяцін), якія размяшчаліся на тэрыторыі Слуцкага павета{{sfn|Wspomnienia|1931|s=89}}. Сын князя [[Ежы Фрыдэрык Радзівіл|Ежы Радзівіл]] (1860—1914) быў прызнаны псіхічна хворым, яму не дапамагала лячэнне і ў яго хутка развіваўся [[параліч]], а сам ардынат Антоній Радзівіл быў нямецкім генералам ад артылерыі, [[флігель-ад'ютант]]ам [[імператары германскія|германскіх імператараў]] [[Вільгельм I Гогенцолерн|Вільгельма I]], [[Фрыдрых III Гогенцолерн|Фрыдрыха III]] і [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]] і пастаянна пражываў у [[Берлін]]е. Вайніловіч згадзіўся{{sfn|Wspomnienia|1931|s=89, 91}}. Спачатку (з 20 ліпеня 1903 г.) апека была намінальнай, бо тычылася толькі асобы і інтарэсаў князя Ежы Радзівіла{{sfn|Wspomnienia|1931|s=89}}. Антоній Радзівіл са сваёй жонкай Марыяй (з роду графаў дэ Кастэлян) на летні перыяд прыязджаў у [[Нясвіж]] і заўсёды наведваў Эдварда Вайніловіча. А пасля, у сувязі са смерцю князя Антонія Радзівіла, з 11 снежня 1905 г. пад апеку Вайніловіча пераходзіў і ўвесь зямельны фонд ([[Нясвіжская ардынацыя|Нясвіжскі]], [[Клецкая ардынацыя|Клецкі]] і [[Давід-Гарадоцкая ардынацыя|Давід-Гарадоцкі маяраты]] — цалкам каля 400 тысяч дзесяцін). Ён добрасумленна трымаў апеку над маяратамі ў поўнай згодзе з жонкай князя Ежы Радзівіла Марыяй з [[Браніцкія герба «Корчак»|Браніцкіх]] Радзівіл (1863—1941). У 1906 г., калі самы старшы сын князя Ежы Радзівіла [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл|Альбрэхт]] (1885—1935) дасягнуў 21-гадовага ўзросту, Вайніловіч адразу падключыў князя да кіравання ўсімі справамі па [[маярат]]ах, а 28 снежня 1914 г. поўнасцю склаў паўнамоцтвы апекі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=91}}. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Выява:Antoni Radzivił. Антоні Радзівіл (W. Pape, 1897).jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Jerzy Fryderyk Wilhelm Radziwill 1860-1914 c.jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Maria Branicka 1863-1941 c.jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Albrycht Antoni Radziwill (ABA) (1885-1935).JPG|180px]] |- |Антоній Радзівіл (1833—1904) |Ежы Радзівіл (1860—1914) |Марыя Радзівіл (1863—1941) |Альбрэхт Радзівіл (1885—1935) |} == Дзейнасць у Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі (МТСГ) == === Стварэнне Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі === Першым нефіліяльным сельскагаспадарчым таварыствам у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] было створанае 28 ліпеня (8 жніўня) 1876 г. [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі]]{{sfn|Jurkowski|2005|s=81}}. Неўзабаве 20 жніўня (1 верасня) 1876 г. было створана [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] (1876—1921) па ініцыятыве рускага землеўласніка [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], атрымаўшага пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] маёнтак, канфіскаваны ўладамі ў паўстанца{{sfn|Wspomnienia|1931|s=39}}. Галоўнай задачай таварыства ставілася павелічэнне колькасці рускіх маянткоўцаў у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і падтрымка развіцця іх гаспадаркі, каб супольнымі сіламі падарваць эканамічнае і колькаснае дамінаванне карэнных землеўласнікаў-каталікоў, аслабленых разбуральнымі вынікамі паўстання, увядзеннем «выключнага заканадаўства» і кантрыбуцыямі. Першапачаткова яго ўзначаліў [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1877—1897) [[Васіль Іванавіч Паўлаў]], які быў [[рускія|рускім]]. І паводле статута членамі таварыства маглі быць толькі «асобы рускага паходжання»: імі сталі пераважна чыноўнікі губернскай канцылярыі. Аднак дыскрымінацыя мясцовых маянткоўцаў-каталікоў («палякаў») не спрыяла эфектыўнасці працы таварыства і праяўленню гаспадарчых альбо прадпрымальніцкіх ініцыятыў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=39—40}}. === Пашырэнне складу і новыя задачы таварыства сельскай гаспадаркі === [[File:Aliaksandr Aliaksandrawicz Skirmunt 1830-1909 z Pareczcza.jpg|left|180px|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] (1830—1909)]] У 1878 г. губернскі маршалак Паўлаў быў вымушаны прыцягнуць да працы таварыства і мясцовых дваран каталіцкага паходжання («палякаў»). Так, у 1878 г. аднымі з першых запрашэнні да членства ў арганізацыі атрымалі былы [[мінскі павятовы маршалак]] (1863—1872) [[Леў Апалінарыевіч Ваньковіч]] (1831—?) і землеўладальнікі [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] (1830—1909), [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (каля 1796—1888), [[Эдвард Фартунатавіч Здзяхоўскі]] (1836—1900), [[Мельхіёр Каралевіч Ваньковіч]] (1843—1892), [[Віктар Фларыянавіч Свіда]], Зыгмунт Свянціцкі, Стэфан Верашчака, Віктар Цюндзявіцкі, Ян Кукевіч і малады Эдвард Адамавіч Вайніловіч{{sfn|Szpoper|2009a|s=40}}. Хутка на пасяджэннях МТСГ пачалі пераважаць мясцовыя землеўласнікі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=40}}{{sfn|Смалянчук|2004|с=92}}. З самага пачатку, як адзначыў Вайніловіч у мемуарах, ''«раз і назаўсёды было сказана, <…> што рэпутацыя сельскагаспадарчага таварыства павінна быць без дакору і заганы»'', на першае месца ставілася добрасумленнае выкананне кантрактаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=59, 66}}. Узорам шляхціца, гаспадара і грамадзяніна Эдвард Вайніловіч для сябе прызнаваў [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандра Скірмунта]] (1830—1909) з [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] (Пінскі павет), з якім пасябраваў і ў якога вучыўся вядзенню гаспадарчых спраў. Называў Скірмунта «светачам» сваёй краіны. Пазней сын Аляксандра [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939) стане верным сябрам, паплечнікам і, паводле слоў графа [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]], «любімым вучнем» Эдварда Вайніловіча па гаспадарчай працы ў МТСГ і палітычнай дзейнасці{{sfn|Wspomnienia|1931|s=47}}{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=241}}. [[File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - autograph - expert at horse exhibition in Cimkawiczy - 1881 AD.jpg|thumb|Выніковы пратакол выстаўкі сялянскіх коней у [[Цімкавічы (Капыльскі раён)|Цімкавічах]] ([[Слуцкі павет]]), 1 кастрычніка 1881 г. ''(Фрагмент)''. Аўтограф ''«эксперт Эдуард Адамович Войнилович»'']] Пасля [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віцебскага]] і [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага]] таварыстваў пачалі ўзнікаць аналагічныя сельскагаспадарчыя таварыствы і ў іншых літоўска-беларускіх губернях ([[Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Магілёўскае]] (1879), [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскае]] (1899), [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Ковенскае]] (1900) і [[Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Гродзенскае таварыствы сельскай гаспадаркі]] (1901)). Цікавасць карэнных землеўласнікаў да таварыстваў трымалася не толькі з мэтай павелічэння прыбытковасці маёнткаў, але і на жаданні да аб’яднання і камунікацыі ў рамках адной арганізацыі. Яны сталі адзінымі легальнымі арганізацыямі ў краі, дзе ў іх складзе пачалі пераважаць мясцовыя дваране-каталікі. Хутка ў дзейнасці МТСГ пачала праяўляцца і публічная дзейнасць мясцовага грамадства [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], якое было пазбаўлена [[земства]]ў, што меліся пасля [[Земская рэформа|земскай рэформы]] ў іншых губернях Расійскай імперыі. Так, напачатку 1880-х прадстаўнікі сельскагаспадарчых таварыстваў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] прынялі ўдзел у спробе палітычнага рэфармавання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры правядзенні т.зв. «акруговых з’ездаў», скліканых па ініцыятыве расійскага міністра ўнутраных спраў [[Міхаіл Тарыэлавіч Ларыс-Мелікаў|Міхаіла Лорыс-Мелікава]] (1825—1888) для абмеркавання землеўласнікамі дзяржаўных праблем (галоўным чынам, развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]). Ад рускіх губерняў дэлегаты выбіраліся [[земства]]мі, а ад [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх]] (з-за адсутнасці там земстваў) — сельскагаспадарчымі таварыствамі. Акруговыя з’езды павінны былі абраць дэпутатаў на Усерасійскі з’езд, які многія лічылі пачаткам расійскага [[парламент]]а. [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] накіравала ў [[Смаленск]] на з’езд V акругі, у якую размеркавалі [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]], [[Смаленская губерня|Смаленскую]] і [[Калужская губерня|Калужскую губерні]], [[Віктара Фларыянавіч Свіда|Віктара Свіду]] і Эдварда Вайніловіча{{sfn|Wspomnienia|1931|s=41}}. Са з’езду ў Смаленску, які не меў працягу, Эдвард Вайніловіч, тым не менш, прывёз узор статута пазыкова-ашчаднага таварыства і дазвол на яго адкрыццё ў 1881 г. у [[Клецк]]у ([[Слуцкі павет]]). Таварыства займалася крэдытаваннем землеўладальнікаў і сялян і атрымала ў народзе неафіцыйную назву «Клецкі банк». У асобныя гады яго капітал дасягаў 800 тыс. рублёў, прычым дваране болей бралі крэдыты, а сяляне болей рабілі дэпазіты. Эдвард Вайніловіч стаў ганаровым старшынёй наглядальнай рады «банка»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=45}}. [[File:Kleck - Pazykova-ashchadnae tavarystva - 1901 AD.jpg|thumb|«Клецкі банк» — Клецкае пазыкова-ашчаднае таварыства, створанае Эдвардам Вайніловічам. Трэці справа Эдвард Вайніловіч (?). Фота раней 1901 г.]] Вялікім захапленнем Эдварда Вайніловіча былі [[конь|коні]] і [[конегадоўля]], што было тыповым для тагачасных маянткоўцаў: у эпоху слабага распаўсюджання паравых машын і [[аўтамабіль|аўтамабіляў]], коні былі ўсім — і цяглавай сілай, і транспартным сродкам, і прадметам эстэтыкі, і гонарам гаспадара. З самага пачатку сваёй гаспадарчай дзейнасці ён часта прымаў актыўны ўдзел у якасці эксперта ў розных выстаўках коней, як сялянскіх, так і дваранскіх. Так, 1 кастрычніка 1881 гг. ён быў экспертам камісіі на выстаўцы сялянскіх коней у [[Цімкавічы (Капыльскі раён)|Цімкавічах]] ([[Слуцкі павет]]), куды сяляне з суседніх вёсак прывялі сваю жывёлу, і быў адзіным прадстаўніком ад маянткоўцаў Слуцкага павета (у адрозненне ад іншых экспертаў, прызначаных мінскім губернатарам ці Галоўным упраўленнем дзяржаўнай конегадоўлі Расійскай імперыі). У 1883 г. [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] арганізавала ў [[Мінск]]у сельскагаспадарчую выстаўку, якая мела поспех і паспрыяла росту колькасці членаў таварыства, набыўшага з таго часу выразныя рысы арганізацыі з карэнных каталіцкіх дваран [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|Смалянчук|2004|с=94}}. === Вайніловіч на чале Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі === [[Выява:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Sluck - 1910 AD.jpg|left|thumb|Эдвард Вайніловіч, каля 1910 г. Фатограф [[Самір Львовіч Юхнін]]]] У 1888 г. Эдвард Вайніловіч быў аднагалосна абраны віцэ-старшынёй [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (МТСГ) і стаў яго фактычным кіраўніком, бо пасаду старшыні, якая мела выключна ганаровы характар, звычайна займаў [[губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]] (у 1888 г. ім быў генерал-лейтэнант князь [[Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі]]){{sfn|Смалянчук|2004|с=94}}. З гэтага часу пачаўся сапраўдны ўзлёт дзейнасці сельскагаспадарчага таварыства ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Справы заўсёды паспяхова вырашаліся дзякуючы таленту, актыўнасці і кемлівасці яго членаў, у першую чаргу — Эдварда Вайніловіча. Хутка склад таварыства станавіўся болей прадстаўнічым, бо далучаліся людзі справы, якія праяўлялі зацікаўлены клопат аб росквіце і дабрабыце гаспадаркі маёнткаў як спадчынных, так і набытых. Сфера гаспадарчай дзейнасці таварыства ў 1880—1890-я пастаянна пашыралася: у 1891 г. таварыства набыло бойню ў [[Мінск]]у; у 1893 г. створана [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Таварыства ўзаемнага крэдыту]]; у 1896 г. быў заснаваны Гандлёвы аддзел таварыства, які прыносіў велізарныя прыбыткі; у 1901 г. пачало дзейнічаць Таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання (ад агню), якое мела свае філіялы ва ўсіх [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=64}}. Хутка вырасталі бюджэт і дывідэнды арганізацыі, былі створаны і значныя фонды грамадскага прызначэння, ствараліся філіялы МТСГ у многіх павятовых цэнтрах Мінскай губерні і новыя рабочыя месцы, што было актуальным ва ўмовах дыскрымінацыі католікаў на дзяржаўнай службе ў [[Заходні край|«заходніх губернях»]]. Прадукцыя мясцовых маёнткаў (каровы, свінні) выціскала з рынку прывозную (стэпавую рагатую жывёлу, авечкі) і сваёй канкурэнцыяй зніжала цэны для пакупнікоў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=64, 67}}{{sfn|Смалянчук|2004|с=94}}. [[File:Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская (1915).jpg|thumb|Будынак [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Таварыства ўзаемнага крэдыту]] ў [[Мінск]]у, фота да 1917 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Ва ўмовах дзеяння ў [[Заходні край|«заходніх губернях»]] абмежавальных, дыскрымінацыйных законаў у адносінах да «польскага» (польскамоўнага і каталіцкага) дваранства пасля паўстання 1863—1864 гадоў, МТСГ выступала абаронцам інтарэсаў мясцовых землеўласнікаў (у тым ліку праз дзейнасць сваіх юрыстаў) перад расійскай уладай, ''«заўсёды і ў кожнай акалічнасці лічыла сябе прадстаўніком класа землеўласнікаў у [[Заходні край|Заходнім краі]] і мела абавязкам не давесці да страты годнасці і гонару гэтага саслоўя»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=74}}. Аднак у члены Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] запрашаліся і [[рускія]] ўладальнікі маёнткаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], каб запэўніць афіцыйныя ўлады, што таварыства не ствараецца выключна па нацыянальным прынцыпе і не займаецца змоўніцкай антыўрадавай дзейнасцю. Акрамя таго, Вайніловіч і іншыя кіраўнікі таварыства імкнуліся наладзіць і замацаваць добрыя адносіны з [[рускія|рускімі]] ўласнікамі ў губерні, супрацоўніцтва з якімі ў [[земства|земстве]] ўжо тады бралася пад увагу. У склад таварыства ўвайшло шмат высокапастаўленых асоб, бо ўрэшце стала гонарам быць членам МТСГ{{sfn|Wspomnienia|1931|s=75}}. Эдвард Вайніловіч як старшыня МТСГ здолеў займець кантакт з усімі прадстаўнікамі афіцыйнай расійскай улады ў губерні і змог дабіцца іх павагі ў адносінах да сябе і сваёй арганізацыі. У [[Мінск]]у на адным з прыёмаў у мінскага губернатара князя [[Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі|Трубяцкога]] ён выпадкова пазнаёміўся з яшчэ мала вядомым [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пятром Сталыпіным]] (1862—1911), які тады назваў Вайніловіча «мінскім [[Ота фон Бісмарк|Бісмаркам]]» за ўпартасць у адстойванні інтарэсаў таварыства{{sfn|Wspomnienia|1931|s=72}}. Членамі МТСГ былі прадстаўнікі і іншых [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], дзе спачатку не было сельскагаспадарчых таварыстваў. Калі мясцовыя ўмовы дазвалялі ім стварыць свае губернскія аграрныя таварыствы, яны выходзілі са складу МТСГ і лічылі МСТГ сваёй «калыскай»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=77—78}}. [[File:Henryk Weyssenhoff - Emblem of agricultural exhibition in Minsk at 1901 AD.JPG|left|thumb|Эмблема сельскагаспадарчай выстаўкі МТСГ у Мінску — эскіз дыплома прызёраў выстаўкі, 1901 г. Аўтар [[Генрык Вейсенгоф]]]] [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901)|Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка (1901)]], што па даручэнні Вайніловіча была арганізавана членам МТСГ графам [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскім]] (1861—1930) і праходзіла ў [[Мінск]]у з 26 жніўня па 4 верасня 1901 г., была прымеркавана да 25-гадовага юбілея дзейнасці МТСГ, стала трыумфальнай дэманстрацыяй высокага развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] Мінскай губерні і ўсяго [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускага краю]]. На юбілей з’ехалася шмат гасцей з літоўска-беларускіх, польскіх і ўкраінскіх губерняў (напрыклад, [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі]] прадстаўляў асабіста яго старшыня [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін]]), са сталічнага [[Санкт-Пецярбург]]а, былі зачытаны і прывітальныя тэлеграмы ад высокіх чыноўнікаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|thumb|Былы [[дом Яніцкага]] ў Мінску (зараз вул. Савецкая, 14), дзе на другім паверсе знаходзілася кватэра [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвігі Кастравіцкай]]. Фота 2008 г.]] У гэты час членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі былі 675 чалавек{{sfn|Смалянчук|2004|с=94}} — галоўным чынам, прадстаўнікі карэннага каталіцкага дваранства ([[Абрампальскія]], [[Аскеркі]], [[Багдашэўскія]], [[Вайніловічы]], [[Валадковічы]], [[Ваньковічы]], [[Горваты]], [[Друцкія-Любецкія]], [[Ельскія]], [[Здзяхоўскія]], [[Кастравіцкія]], [[Кеневічы]], [[Любанскія]], [[Свіды]], [[Скірмунты]], [[Чапскія]], [[Яленскія]] і інш.), якія менаваліся і як «літоўцы» (ці па-польску — [[літвіны|«літвіны»]]), і як «палякі» (у палітанімічным значэнні), лічачы сябе прамымі спадкаемцамі [[шляхта|шляхецкай]] эліты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Мінская выстаўка (1901) паспрыяла актывізацыі дзейнасці іншых губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў, а наступная выстаўка, арганізаваная ў 1903 г.{{sfn|Jurkowski|2001|s=282}} у [[Даўгаўпілс|Дынабургу]] Віцебскім таварыствам сельскай гаспадаркі, па сутнасці ператварылася ў значны з’езд літоўска-беларускага дваранства{{sfn|Смалянчук|2004|с=95}}. Ад самага пачатку свайго існавання, акрамя гаспадарчай функцыі, МТСГ пачало займацца (з-за адсутнасці [[земства]]ў у «заходніх губернях») вырашэннем многіх мясцовых праблем, стаўшы самай уплывовай грамадскай арганізацыяй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=78}}. Эдвард Вайніловіч так падсумаваў вынікі дзейнасці сваёй арганізацыі: ''«Зерні дабра і праўды, кінутыя нашымі продкамі ў зямлю, узышлі і далі выдатны плён — усеагульны дабрабыт. Зараз здаецца гэта ўсё ясным і простым. Не, панове. Не з лёгкасцю стаў дасягнуты такі вынік»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=74}}. Матэрыяльны дабрабыт дваран Мінскай губерні стаў значным рэсурсам для іх будучай палітычнай актыўнасці. Значна дапамагала Эдварду яго сястра [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]], салон якой у яе кватэры ў [[Дом Яніцкага|доме Яніцкага]] на вуліцы Захараўскай (№ 20) у [[Мінск]]у быў важным цэнтрам грамадскага жыцця Літвы і Беларусі. У салоне Кастравіцкай часта арганізоўваліся т.зв. «палітычныя абеды» — неафіцыйныя сходы членаў МТСГ і іншых асоб, якія ў нефармальным парадку вузкім колам вырашалі гаспадарчыя і палітычныя пытанні, што пазней атрымоўвалі фармальнае зацвярджэнне на агульным сходзе МТСГ{{sfn|Wspomnienia|1931|s=83}}. Эдвард Вайніловіч таксама быў выбраны ганаровым членам Віцебскага і Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі{{sfn|Памятная книжка|1901|с=190}}. === Праект музея Адама Міцкевіча === [[File:Tuhanowiczy - dwor - fasad - before 1899 AD.jpg|left|thumb|Сядзіба ў Туганавічах. Фота да 1899 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Юзэфа Туганоўская, уладальніца маёнтка [[Карчова|Туганавічы]] ([[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]]), якая захоўвала ў сядзібе ўсё, што было звязана там з памяццю [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], у 1901 г. пажадала, каб пасля яе смерці ў Туганавічах быў зроблены музей вялікага паэта. Пасля перамоў з Эдвардам Вайніловічам яна вырашыла перапісаць Туганавічы на карысць Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, захаваўшы за сабой права пажыццёвага валодання. ''«Але тады былі часы, калі нават і добрае зрабіць не было лёгка»'', — адзначыў у сваіх мемуарах Вайніловіч, бо паводле карніцкага [[указ 10 снежня 1865 года|ўказу ад 10 снежня 1865 г.]] каталікам не дазвалялася купляць ці атрымліваць ад другіх землі ў «заходніх губернях». Той факт, што ў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] членамі былі не толькі землеўласнікі-каталікі, але і праваслаўныя, і добрыя адносіны з [[губернатары Мінскай губерні|мінскім губернатарам]] (і адначасова старшынёй МТСГ) князем [[Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі|Трубяцкім]] дазволілі Вайніловічу атрымаць дазвол на набыццё Туганавічаў (праз фіктыўны акт куплі) на баланс МТСГ, якое ў Туганавічах стварыла сваю эксперыментальную станцыю. Аднак падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] зраўнялі сядзібу і парк з альтанкай у Туганавічах з зямлёй, а сама Туганоўская ледзь ацалела і стала жабрачкай{{sfn|Wspomnienia|1931|s=76—77}}. === Асобная нарада аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці === У 1902—1903 гг. губернскія сельскагаспадарчыя таварыствы прынялі актыўны ўдзел у працы мясцовых камітэтаў Асобнай нарады аб патрэбах сельскагаспадарчай прамысловасці. Нарада была арганізавана расійскім міністрам фінансаў [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеем Вітэ]] (1849—1915) для абмеркавання поглядаў на становішча сельскай гаспадаркі. Тым не менш у мінскім камітэце, куды быў выбраны і Эдвард Вайніловіч, была разгорнута дыскусія і пра палітычнае і культурнае становішча мясцовых дваран [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]]. Члены МТСГ падкрэслілі, што абавязковай умовай развіцця [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[прамысловасць|прамысловасці]] з’яўляецца свабода і роўнасць у палітычнай, эканамічнай і культурнай галінах жыцця, а таксама адхіленне ідэі нацыяналізацыі зямлі, бо нацыяналізацыя прывядзе толькі да эканамічнай адсталасці і беднасці{{sfn|Смалянчук|2004|с=95}}{{sfn|Wspomnienia|1931|s=101}}. === Лідарства МТСГ у краі === [[File:Minsk - vul Zaharevska - Dom Tavarystva selskaj gaspadarki - bf 1917 AD 4.jpg|thumb|[[Палац Чапскага, Мінск|Галоўная сядзіба Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі ў Мінску]]. Фотапаштоўка да 1917 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] (МТСГ) было найбуйнейшай і наймацнейшай арганізацыяй падобнага тыпу ў краі і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], адной з перадавых у тэхналагічным плане, што ў многім было заслугай выдатнай асобы яе віцэ-старшыні (а пасля і старшыні) — Эдварда Вайніловіча. Сход таварыства ў адзін голас прызнаваў за Эдвардам кіраўніцтва арганізацыяй, меўшага вялікую павагу і папулярнасць як у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], так і за яе межамі. Аб яго неверагодным аўтарытэце і вядомасці ў грамадстве сведчыў такі факт, што калі землеўласнікі дакладна не ведалі адрас Вайніловіча, то пісалі на канверце проста «Пан Эдвард. [[Мінск]]», і лісты даходзілі да адрасата ў 90-тысячным горадзе{{sfn|Jurkowski|2005|s=100}}. Камунікабельнасць, здольнасць адразу арыентавацца ў розных прафесійных і сацыяльных абставінах, вялікі жыццёвы вопыт, хрысціянская набожнасць, рэалізм, лаяльнасць у адносінах да апанентаў дазвалялі Вайніловічу ўмела кіраваць таварыствам, пазбягаць вострых момантаў, якія б маглі пашкодзіць людзям і арганізацыі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=xii}}. Ацэньваючы ўплыў Эдварда Вайніловіча на дваран Мінскай губерні, граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі ў сваіх мемуарах паважліва напісаў, што Вайніловіч стварыў самым шляхетным кіраўніцтвам сваю «Мінскую дзяржаўку»{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=355}}. Створаныя раней Віцебскае (1876) і пазней Магілёўскае (1879), Віленскае (1899), Ковенскае (1900) і Гродзенскае сельскагаспадарчыя таварыствы (1901) налічвалі меней членаў, чым Мінскае, — прыблізна 300—400 чалавек, галоўным чынам мясцовых дваран-каталікоў (да 90 %). На чале [[Гродзенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Гродзенскага таварыства]] стаялі князь [[Станіслаў Канстанцінавіч Святаполк-Чацвярцінскі|Станіслаў Святаполк-Чацвярцінскі]] (1838—1916) і [[Канстанцін Скірмунт]] (1866—1949), [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскага]] — [[Іпаліт Канстанцінавіч Гечэвіч|Іпаліт Гечэвіч]] (1854—1935), [[Ковенскае таварыства сельскай гаспадаркі|Ковенскага]] — [[Аляксандр Мяйштовіч]] (1864—1943), [[Магілёўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Магілёўскага]] — [[Станіслаў Ануфрыевіч Венцлавовіч|Станіслаў Венцлавовіч]], [[Віцебскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віцебскага]] — [[Станіслаў Ігнатавіч Лапацінскі|Станіслаў Лапацінскі]] (1851—?){{sfn|Смалянчук|2004|с=94}}. Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі фактычна стала цэнтральным у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]], на якое аглядаліся сельскагаспадарчыя таварыствы астатніх літоўска-беларускіх губерняў, а Эдвард Вайніловіч — неафіцыйным лідарам карэнных дваран Паўночна-Заходняга краю, згрупаваных у сельскагаспадарчыя таварыствы. === Захаванне своеасаблівасці краіны === Пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] ва ўмовах палітыкі працяглага і моцнага ідэалагічнага, асіміляцыйнага і эканамічнага націску з боку расійскага царызму на мясцовых дваран (галоўным чынам, польскамоўных і каталікоў, якія называлі сябе і «літоўцамі» («літвінамі»), і «палякамі») апошнія здолелі ўсё ж захаваць сваю этнічную самасць і значны працэнт у агульнай структуры землеўладання ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. Немалая роля ў гэтым належала дзейнасці мясцовых таварыстваў сельскай гаспадаркі, што дазваляла мясцовым дваранам каардынаваць працу па ўдасканаленні кіравання гаспадаркай сваіх маёнткаў (для павышэння эфектыўнасці) і займацца ўзаемнай фінансавай дапамогай, каб утрымліваць свой эканамічны ўплыў у губернях Паўночна-Заходняга краю. Дзейнасць [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і іншых падобных таварыстваў у апошняй трэці XIX — пачатку XX ст. была прамой рэалізацыяй прынцыпаў [[арганічная праца|«арганічнай працы»]] і не выходзіла за межы т.зв. «згодніцтва» (польск. «ugoda») — імкнення да канкрэтнага паразумення з расійскім урадам і атрымання пэўных магчымасцей захавання своеасаблівасці сваёй краіны ў моўнай, рэлігійнай і адміністрацыйнай сферах як умовы такога паразумення{{sfn|Смалянчук|2004|с=95}}. == Смерць дзяцей і будаўніцтва Чырвонага касцёла ў Мінску == {{асноўны артыкул|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} 10 чэрвеня 1897 г. у прыватным жыцці Эдварда Вайніловіча здарылася трагедыя — памёр яго дванаццацігадовы сын Сямён, які пасля зробленай аперацыі па выдаленню міндалін заразіўся [[скарлаціна]]й, эпідэміяй, што бушавала ў [[Еўропа|Еўропе]]. А 12 лютага г. 1903 г., не дажыўшы аднаго дня да свайго 19-годдзя, памерла іх дачка Гелена, верагодна, ад запалення лёгкіх{{sfn|Chmielewska|2011|s=74, 85}}. Гэтая смерць вельмі моцна ўдарыла па Эдвардзе Вайніловічу і яго жонцы Алімпіі; толькі вера была той сілай, якая дазволіла перажыць гора{{sfn|Wspomnienia|1931|s=23}}. Жадаючы захаваць памяць аб сваіх дзецях, Эдвард Вайніловіч вырашыў пабудаваць касцёл у гонар Святога Сымона і Святой Алены, якія былі святымі заступнікамі яго дзяцей: {{Цытата|''«... і выбраў для гэтага [[Мінск]] — горад, у якім я зрабіў найбольшую частку маёй грамадскай працы і ў якім будаўніцтва другой святыні было найбольш патрэбна. Пры тым хацеў, каб Мінск меў святыню, якая б мела пэўную своеасаблівасць»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=96}}.}} Эдвард Вайніловіч абраў [[раманскі стыль]] для новага касцёла, бо, як сам адзначаў, у часы росквіту раманскага стылю ў Еўропе [[хрысціянства]] яшчэ не было падзелена на [[каталіцызм|каталіцтва]] і [[праваслаўе]]: {{Цытата|''«Я не жадаў спыняцца на гатычным стылі, па-першае, таму, што ён стаў вельмі распаўсюджаны на той час пры будаўніцтве каталіцкіх святынь у Расіі, па-другое, таму, што ён вельмі адрозніваўся ад стылю праваслаўных храмаў, якія існавалі ў нашым краі, і гэтым як бы падкрэсліваў падзел па веравызнанні класаў нашага грамадства, бо пераважная частка сялянства была праваслаўная, а землеўласнікі — каталікамі, і я спыніўся на раманскім стылі, росквіт якога прыпадае на час, калі [[праваслаўе|ўсходняя Царква]] існавала ў еднасці з [[Каталіцызм|Рымам]]»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=96}}.}} У гэтым яшчэ раз праявілася вялікая талерантнасць Вайніловіча да розных канфесій і імкненне да еднасці грамадства, а не падзелу яго на варагуючыя лагеры. Будаўніцтва [[касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў [[неараманскі стыль|неараманскім стылі]] пачалося ў маі 1905 г., восенню 1908 г. было скончана, а 21 лістапада 1910 г. адбылося яго ўрачыстае асвячэнне. Касцёл стаў самым вялікім у Мінску і атрымаў неафіцыйную назву [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|«Чырвоны касцёл»]] з-за колеру цэглы, з якой быў пабудаваны{{sfn|Wspomnienia|1931|s=97, 99}}. <gallery perrow="5"> File:Siemion Woynillowicz 1885-1897 - foto bf 1890 AD.JPG|Сямён Адамавіч Вайніловіч File:Alena Vajniłovič. Алена Вайніловіч.jpg|Гелена Адамаўна Вайніловіч File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny in Minsk - before 1917 AD - versia 2.jpeg|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены (Чырвоны касцёл)]] у [[Мінск]]у, фота раней 1917 г. File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - 2013 AD a.JPG|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены (Чырвоны касцёл)]] у [[Мінск]]у, фота 2013 г. </gallery> == У пачатку рэвалюцыі 1905—1907 гадоў == === Стрымліванне хваляванняў === У 1905 г. Эдвард Вайніловіч як аўтарытэтны кіраўнік уплывовай арганізацыі, лаяльнай да ўлад, не раз запрашаўся на надзвычайныя сходы мясцовай расійскай адміністрацыі на чале з [[губернатары Мінскай губерні|мінскім губернатарам]] (1905—1906) [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Паўлам Курловым]] (1860—1923) для абмеркавання дзеянняў па спыненні хваляванняў у [[Мінск]]у і [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=105—106}}. Новай праблемай для Эдварда Вайніловіча стала прыбыццё ў 1905 г. мноства [[палякі|палякаў]] (галоўным чынам інтэлігенцыі) з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|Варшаўскага генерал-губернатарства]], якія былі выселены царскім урадам у Мінск за вольналюбівыя настроі і хваляванні і якія з невялікім жаданнем былі сустрэты ў горадзе мясцовым польскамоўным каталіцкім дваранствам: ''«Яны з уласцівай „караняжам“{{efn|«караняжы» — палякі з Каралеўства Польскага, уласна польскіх губерняў Расійскай імперыі.}} прэзумпцыяй лічылі сябе прызначанымі кіраваць жыццём нашай старонкі, нягледзячы на тое, што не ведалі яе ўмоў быту і не разумелі пэўных асаблівасцей грамадскага ладу, такога рознага ў [[Польшча|Каралеўстве]] і Міншчыне, дзе вёска звычайна была іншай мовы і іншай веры, чым панскі двор»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=105}}. Акрамя таго, гэтыя высяленцы з Польшчы пачалі прапагандаваць [[сацыялізм|сацыялістычныя ідэі]] і ўступаць у шэрагі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], не заплаціўшы ўступныя ўзносы, але Вайніловічу ўдалося трымаць сітуацыю пад кантролем{{sfn|Wspomnienia|1931|s=105}}. === Указ аб верацярпімасці (1905) === [[File:Cimkavičy, Słuckaja, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Слуцкая, Сьвятога Міхала (J. Najman, 1917) (2).jpg|thumb|left|Касцёл Святога Міхала Арханёла ў [[Цімкавічы (Капыльскі раён)|Цімкавічах]]]] Самае вялікае ўражанне на Эдварда Вайніловіча і мясцовых дваран, акрамя іншых пераўтварэнняў падчас рэвалюцыі, зрабіла выданне царскага [[указ аб верацярпімасці 17 красавіка 1905, Расійская імперыя|ўказу аб верацярпімасці ад 17 красавіка 1905 г.]], бо ён ''«закранаў самыя патаемныя струны душы чалавека, а менавіта яго сумленне»''. Паведамленне Вайніловіча аб новым царскім указе ў касцёле ў [[Цімкавічы (Капыльскі раён)|Цімкавічах]] выклікала вялікую радасць парафіян і жаданне вярнуцца ў [[каталіцызм]] у многіх людзей [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]], якія прымусова ў свой час былі пераведзены ў [[праваслаўе]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=108—109}}. Указ аб верацярпімасці дазволіў аднавіць дзейнасць [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінскай каталіцкай дыяцэзіі]] (епархіі), скасаванай расійскімі ўладамі ў 1869 г. з-за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1905 г. у [[Мінск]] прыехаў прызначаны [[Ватыкан|Рымам]] новы [[Магілёўская архідыяцэзія|магілёўскі архібіскуп]] і [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|мінскі біскуп]] граф [[Ежы Юзаф Шэмбек|Ежы-Юзаф Шэмбек]] (1851—1905), што стала знамянальнай падзеяй у жыцці горада і губерні. На [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскім вакзале]] горада новага архібіскупа Эдвард Вайніловіч на чале дэлегацыі сустрэў прывітальнай прамовай, а пасля ў сваім ландо павёз у [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Марыінскі кафедральны сабор]]. Пазней, летам 1905 г., Эдварду Вайніловічу таксама было даверана сустрэць прывітальнай прамовай Шэмбека ў [[Нясвіж]]ы, калі архібіскуп прыехаў на цырымонію перапахавання ў [[крыпта|крыпце]] [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Фарнага касцёла Найсвяцейшага Божага Цела]] князя [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]] (1833—1904), памерлага ў [[Берлін]]е{{sfn|Wspomnienia|1931|s=109—111}}. === Краёвасць і ідэя стварэння Краёвай партыі === {{асноўны артыкул|Краёвая партыя Літвы і Беларусі}} {{асноўны артыкул|Краёўцы}} [[File:Edward Woynillowicz - Kolo Polskie - Kuryer Litewski 1906 nr 80 s 2.jpg|thumb|Артыкул Эдварда Вайніловіча «Польскае кола» у газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 80, 1906 г.)]] Пасля выдання царскага [[Маніфест 6 жніўня 1905 года, Расія|маніфеста ад 6 жніўня 1905 г.]] аб увядзенні законадарадчай Дзяржаўнай Думы, Эдвард Вайніловіч у лісце 16 жніўня 1905 г. да [[Марыян Здзяхоўскі|Марыяна Здзяхоўскага]] выказаўся, што дэпутаты, выбраныя з ліку карэнных дваран Заходняга края, павінны іграць адметную ролю ў Думе, бо [[Заходні край|Заходні край («Літва і Русь»)]] мае свае інтарэсы; і сцвярджаў, што яны могуць быць пасрэднікамі паміж групай дэпутатаў ад [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] («Польскае Кола») і іншымі дэпутатамі заходніх губерняў{{sfn|Jurkowski: Listy|2007|s=212}}. Выступаючы за падтрымку старой «ягелонскай ідэі» (злучнасці зямель Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага) і салідарнасць з дваранамі польскіх губерняў, дваране [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] натуральна адчувалі, што ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў іх больш падобнага па юрыдычным статусе існавання (галоўным чынам, абмежавальнага і дыскрымінацыйнага па сваім характару) з польскімі дваранамі [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходняга края]] (Кіеўская, Валынская і Падольская губерні). Лідары МТСГ (Эдвард Вайніловіч, [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]], князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] і інш.), першымі сярод іншых сельскагаспадарчых таварыстваў сфармулявалі для выбараў ліберальна-кансерватыўную палітычную праграму, апублікаваную 7(20) кастрычніка 1905 г. на старонках газеты [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 31, 1905 г.){{sfn|Szpoper|1999|s=26—31}}{{sfn|Szpoper|2009b|s=240—241}}. Пасля выдання царом [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 (30) кастрычніка 1905 г.]], які надаваў аб’яўленай раней законадарадчай Дзяржаўнай Думе (у якую яшчэ не прайшлі выбары дэпутатаў) заканадаўчы характар і ўводзіў ліберальныя свабоды, лідарамі МТСГ было прапанавана стварыць [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|«краёвую» партыю ліберальна-кансерватыўнага кірунку]] для стварэння ў Думе дэпутацкага [[Краёвае кола Літвы і Русі|«Краёвага кола Літвы і Русі»]]. Па сутнасці гэта было прыхаваным першым кансалідацыйным крокам на шляху да паступовага аднаўлення былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Szpoper|1999|s=62—63}}{{sfn|Szpoper|2009b|s=242}}. У адрозненне ад украінскіх зямель, [[краёўцы|«краёвая ідэя»]] атрымала ў 1905—1906 гг. вялікі водгук і аказалася вельмі запатрабаванай у літоўска-беларускіх губернях, чаму паспрыяла фарміраванне побач з ліберальна-кансерватыўным ліберальна-дэмакратычнага кірунку [[краёўцы|«краёвасці»]], і стала патрыятычным памкненнем зламаць правінцыялізацыю [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] у Расійскай імперыі{{sfn|Szpoper|1999|s=63—64}}{{sfn|Szpoper|2009b|s=242—243}}. Тым не менш, ідэя стварэння «краёвай» партыі, якая б ахоплівала тэрыторыю ўсяго [[Заходні край|Заходняга краю]], не была адхілена цалкам: было вырашана паспрабаваць арганізаваць два сходы — у [[Вільня|Вільні]] і [[Кіеў|Кіеве]] для стварэння дзвюх асобных «краёвых» партый, а пасля дзейнічаць кансалідавана{{sfn|Wspomnienia|1931|s=175}}. 11 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч у артыкуле «Польскае кола» ([[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] № 80, 1906 г.) зноў выказваўся, што не варта «польскім» дэпутатам [[Заходні край|заходніх губерняў]] у Дзяржаўнай Думе і Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі ўваходзіць у фракцыю дэпутатаў ад [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў («Каралеўства Польскага»)]], а трэба стварыць самастойную фракцыю, падкрэсліўшы неабходнасць салідарнасці ўсіх дэпутатаў з зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай («Польшчы»)]]. Задачай «краёвай партыі» Вайніловіч лічыў аб’яднанне ў яе шэрагах усіх іншых партый, якія ўзніклі на глебе «мясцовых патрэб», у т.л. [[Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі|Канстытуцыйна-Каталіцкай партыі Літвы і Беларусі]] і нават губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў, ''«бо ўсе яны хочуць працаваць для дабра [[Заходні край|Літвы і Русі]] і імкнуцца да роўнасці народаў, што спрадвеку насяляюць гэты Край»''{{sfn|Смалянчук|2009|с=15}}. Гэта рабіла Вайніловіча адным з ідэолагаў і галоўным лідарам краёўцаў-кансерватараў. У той час [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|«краёвая партыя»]] не была створана, бо ў I і II Дзяржаўных Думах [[краёўцы|дэпутаты-краёўцы]] вырашылі абмежавацца ўваходам у шырокія парламенцкія кааліцыі («колы»). === Уплыў на выбары ў Дзяржаўную Думу === [[File:Lednitski A R.tif|130px|thumb|[[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі]] (1866—1934), фота 1906 г.]] Меркаванні кіраўнікоў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], якое аб’ядноўвала амаль усіх заможных і сярэднезаможных землеўласнікаў, у 1906 г., натуральна, мелі вырашальны ўплыў на выбары дэпутатаў ад Мінскай губерні з ліку дваран у I [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|Дзяржаўную Думу]], бо выбары ішлі па курыях і адзін голас маянткоўца быў роўны 15 галасам сялян і 45 галасам рабочых. У салоне [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвігі Кастравіцкай]] на «палітычным абедзе» Эдвард Вайніловіч выказаўся, што патрэбна адно дэпутацкае месца прадставіць землеўласніку [[рускія|рускага паходжання]], бо неталерантна ігнараваць права значнай колькасці рускіх землеўласнікаў у губерні. Гэтую прапанову падтрымаў і член МТСГ [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт]] (1830—1909), чый голас вызначыў вырашальную перавагу. Аднак у канечным выніку замест рускага маянткоўца была падтрымана кампрамісная фігура — дэпутатам быў абраны адвакат [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі]] (1866—1934), бо з аднаго боку Лядніцкі быў членам расійскай ліберальнай [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя, Расія|Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыі («кадэтаў»)]], якая ў той час мела самы вялікі ўплыў сярод агульнарасійскіх партый, а з другога — членам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, хоць і не маянткоўцам. Падтрымка аўтарытэтнага Эдварда Вайніловіча была вырашальнай для абрання Лядніцкага. Лядніцкі запэўніў Вайніловіча, што не будзе ніколі выступаць і галасаваць за прымусовае адабранне зямлі ў маянткоўцаў, што азначала б аслабленне пазіцый карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран, умовы існавання якіх у [[Заходні край|заходніх губернях]] і так былі дыскрымінацыйныя{{sfn|Wspomnienia|1931|s=111—114}}. Між тым прадвыбарчы камітэт мінскіх дваран-маянткоўцаў палову пунктаў сваёй праграмы адвёў праблемам становішча сялян: прапарцыянальнае абкладанне падаткамі ўсіх саслоўяў, увядзенне ільгот для сялян пры набыцці зямлі праз Сялянскі банк, стварэнне крэдытных кас, скідкі пры куплі насення і інвентару і г.д.{{sfn|Jurkowski|2009|s=96}} Дэпутатам ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў I Дзяржаўную Думу быў абраны і [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (сын Аляксандра Скірмунта). == У складзе Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі (1906—1909) == === Абранне дэпутатам у Дзяржаўны Савет ад Мінскай губерні === [[File:Edward Woynillowicz biography - Kuryer Litewski 1906 nr 84 s 2.jpg|thumb|Біяграфічны артыкул журналіста W.D. (Уладзімеж Дваржачак) у газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 84, 1906 г.) аб Эдвардзе Вайніловічу, выбраным у дэпутаты ад Мінскай губерні ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі]] У 1906 г. Эдвард Вайніловіч быў вылучаны ў якасці кандыдата на пасаду дэпутата ў Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі ад землеўладальніцкай курыі Мінскай губерні, бо дзейнасць на чале [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] даўно зрабіла асобу Эдварда Вайніловіча вядомай і аўтарытэтнай. Пазней у сваіх мемуарах, ён прызнаўся: ''«Аддаўна быў на гэтае становішча грамадскай думкай прадвызначаны, пра што не магу сказаць, што не бачыў; аднак, калі на апошнім перадвыбарчым сходзе вырашальнае слова было сказана, упала гэта на мяне як удар маланкі. Адчуваў, што, узначальваючы столькі год землеўладальнікаў, не меў права адмовіцца ад такога надта цяжкага абавязку, які на мяне ўскладалі, але адарвацца ад дому, ад сельскай гаспадаркі, ад сям’і, ад працы краёвай, так скажу, у прынцыпе было для мяне вельмі цяжка»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=114}}. У прамове пасля вылучэння ён амаль што паўтарыў галоўную ідэю свайго артыкула ў газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 80, 1906 г.): ''«Буду аднолькава незалежны як ад уплываў з-над Нявы і Масквы, так і ад указанняў з-над Віслы. Ніякіх мандатаў „imperatif“{{efn|загадных, указуючых (франц.)}} не прымаю. Буду, як і дагэтуль, ісці ў кірунку, які падкажа ўласнае сумленне і ўласнае разуменне патрэб таго краю, які мяне пасылае. Калі такога хочаце — то гатовы»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=114}}. 12 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч быў абраны (ад землеўладальніцкай курыі) дэпутатам Мінскай губерні на трохгоддзе (1906—1909) у [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]] Расійскай імперыі, атрымаўшы значную перавагу: «за» прагаласавала 196 выбаршчыкаў, «супраць» — толькі 5{{efn|У сваіх мемуарах Вайніловіч памылкова ўказвае, што яму аддалі 100 галасоў супраць 2{{sfn|Jurkowski|2009|s=339}}.}}. Яго кандыдатуру падтрымалі таксама землеўладальнікі рускага паходжання ў губерні. Гэтая падзея знайшла сваё адлюстраванне на старонках успамінаў і князёўны [[Марыя Малгажата Радзівіл|Марыі-Малгажаты Радзівіл]] (1875—1962), жонкі графа [[Францішак Салезы Патоцкі|Францішка Патоцкага]] (1877—1949): ''«„Кола Літвы і Русі“ несумненна пойдзе пад старшынствам пана Вайніловіча, які зараз ужо мае аўтарытэт і ўплыў непараўнальны. Разумны і мужны гэта чалавек. Гэта ён рэалізаваў нашы мары, пераўзыходзячыя вынікі выбараў на Міншчыне, дзе на восем месцаў забяспечылі сем палякаў{{efn|Маюцца на ўвазе выбары дэпутатаў ад Мінскай губерні ў Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі ў 1906 г.}}. Выступае ён за адасобленасць прадстаўніцтва [[Заходні край|забранага краю]]: „Не будзем слухаць лозунгаў ні з Масквы, ні з Варшавы“, — азнаёміў публічна. Рад бы стварыць не другое „Польскае кола“, а „Кола інтарэсаў Літвы і Русі“, толькі не збіраецца»''{{sfn|Potocka z Radziwiłłów|2010|s=275}}. Аднак усё ж было створана два дэпутацкія колы. Для Вайніловіча адкрыліся магчымасці для практычнай рэалізацыі ўласнай палітычнай пазіцыі. Ужо 25 красавіка 1906 г. Эдвард Вайніловіч сеў у цягнік у [[Баранавічы|Баранавічах]], які ішоў у Санкт-Пецярбург. ''«Замкнуўся ў сваім купэ і праз вокны развітваўся з айчыннымі краявідамі. <…> І так лёс вызначыў, што на працягу трох з лішнім год мераць мусіў тую прастору, паміж станцыяй Ляхавічы і Петраградам{{efn|Калі Вайніловіч пачаў пісаць свае ўспаміны, Санкт-Пецярбург ужо з 1914 г. называўся Петраградам.}}, аддаючы шмат свайго здароўя і сіл, тузаючы свае нервы і роспачна змагаючыся з процілегласцямі ў надзеі стварэння над Нявой лепшых умоў быту для краёў над Нёманам і Прыпяццю паложаных»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=115}}. Выбранне Вайніловіча дэпутатам менавіта Дзяржаўнага Савета (а не Дзяржаўнай Думы) не было выпадковасцю, бо Дума была ніжняй, а Савет — больш прэстыжнай (з-за маёмаснага і адукацыйнага цэнзу для дэпутатаў) — верхняй палатай парламента Расійскай імперыі. Лідары губернскіх сельскагаспадарчых таварыстваў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім]] і [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краях]] былі неафіцыйнымі лідарамі карэнных дваран гэтых губерняў — элітай мясцовага грамадства, таму натуральна, што толькі яны балаціраваліся менавіта ў верхнюю палату і былі выбраны (Эдвард Вайніловіч, граф [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], [[Дзмітрый Рышардавіч Карыбут-Дашкевіч|Дзмітрый Карыбут-Дашкевіч]], граф [[Аляксандр Юзафавіч Тышкевіч|Аляксандр Тышкевіч]], [[Густаў Вінцэнтавіч Выкоўскі|Густаў Выкоўскі]], [[Станіслаў Ігнатавіч Лапацінскі|Станіслаў Лапацінскі]] і граф Ян Алізар, Вацлаў Ялавіцкі, Станіслаў Сырачынскі). Калегі заўважалі за Вайніловічам асаблівасці, якія ім падаваліся дзіўнымі: па прычыне ранняга аблысення Вайніловіч часта насіў [[парык]]і (кудзелі накладнога валосся); валодаючы мільённым багаццем, часам ездзіў у [[вагон]]е трэцяга класа; па землях свайго маёнтка ездзіў на звычайным возе і, паводле слоў [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандра Лядніцкага]], «часта затрымліваўся пры кожным селяніне, якога напаткаў і доўгія праводзіў размовы, быў ім блізкі, знаў іх патрэбы, і добра адзін аднаго разумелі»{{sfn|Jurkowski|2005|s=102—103}}. === Фарміраванне «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце === Сярод 196 абраных у 1906 г. членаў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] Расійскай імперыі колькасць польскіх дэпутатаў і тых, якія вызначалі сябе як «палякі», налічвала 18 чалавек: 9 прадстаўлялі дзевяць [[Заходні край|«заходніх губерняў»]] ([[Паўночна-Заходні край]] і [[Паўднёва-Заходні край]]), 7 — [[Варшаўскае генерал-губернатарства]], а 2 былі абраны ад расійскай прамысловасці (з Санкт-Пецярбургу і [[Урал]]а). Яшчэ да афіцыйнага адкрыцця парламента было створана неафіцыйнае аб’яднанне дэпутатаў — т.зв. [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]]{{sfn|Jurkowski|2012|s=382}}, якое было створана з дзвюх салідарных частак: 9 прадстаўнікоў ад [[Заходні край|«заходніх губерняў»]] склалі [[Кола Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Кола Літвы і Русі»]]; а ўсе астатнія — [[Кола Каралеўства Польскага ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Кола Каралеўства Польскага»]]. [[File:Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі - Finkel - Ostatnie lata 1904-1908 - 1909 AD.jpg|300px|thumb|Дэпутаты [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]] ў 1906—1909 гг. ''(Э. Вайніловіч сядзіць чацвёртым справа)''. Фота раней 1909 г.]] Старшынёй «Кола Каралеўства Польскага» быў абраны граф Юзаф Астроўскі, а «Кола Літвы і Русі» — Эдвард Вайніловіч. Вайніловіч жа стаў старшынёй (як тады казалі па-польску, «прэзесам») усяго [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]], а Астроўскі — яго намеснікам. Абранне прадстаўніка ад «заходніх губерняў» на чале ўсяго аб’яднання не было выпадковым. У адрозненне ад дэпутатаў [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] каталіцкія землеўласнікі [[Заходні край|«заходніх губерняў»]] лепей ведалі [[руская мова|рускую мову]], на якой трэба было выступаць у Дзяржаўным Савеце толькі без паперкі. У залежнасці ад сітуацыі яны маглі мовіць па-руску як з дэманстрацыйна «польскім», так і пецярбургскім акцэнтам. Аднак часцей за ўсё дэпутаты ад [[Заходні край|«заходніх губерняў»]] (Эдвард Вайніловіч і [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], а пазней — [[Аляксандр Эдвардавіч Мяйштовіч|Аляксандр Мяйштовіч]], [[Канстанцін Скірмунт]] і інш.) спецыяльна рабілі прамовы ў Савеце на чыстай літаратурнай [[руская мова|рускай мове]] без акцэнту (чаго не маглі зрабіць, напрыклад, дэпутаты-[[немцы]] з прыбалтыйскіх губерняў), як бы жадаючы паказаць, якімі лаяльнымі і ўзорнымі грамадзянамі імперыі былі карэнныя каталіцкія дваране «заходніх губерняў»{{sfn|Jurkowski|2009|s=499}}. Абранне Вайніловіча, не самага заможнага сярод дэпутатаў «заходніх губерняў», лідарам «Саюза Колаў» было сведчаннем яго высокага аўтарытэту і шырокай вядомасці, заробленых дзякуючы дзейнасці ў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], ацэнкі яго інтэлектуальных здольнасцей і маральнай пазіцыі. Канцэпцыя дзейнасці «Саюза Колаў», адным з галоўных аўтараў якой быў Вайніловіч, заключалася ў дэманстрацыі выразнай лаяльнасці па агульнапалітычных пытаннях і спадзяваннях, што за лаяльнасць большасць Дзяржаўнага Савета падтрымае «Саюз Колаў» пры абмеркаванні пытанняў — скасавання абмежавальных і дыскрымінацыйных законаў у адносінах да «асоб польскага паходжання» і ўвядзення аўтаноміі [[Заходні край|«заходніх губерняў»]]. Дэпутаты «Саюза Колаў» у Дзяржаўным Савеце разлічвалі на кампраміс з расійскай манархічнай уладай і не бачылі ніякіх перспектыў падобнага кампрамісу з [[сацыялізм|сацыялістамі]], якія хацелі перагляду «зямельнага пытання» на карысць [[сяляне|сялян]]{{sfn|Смалянчук|2009|с=16}}. Вялікую ролю ў палітычнай дзейнасці «Саюза Колаў» адыгрываў інтэлектуальны ўзровень. У прыватнасці, дэпутат ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] граф [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], які быў адным з найбольш яркіх прамоўцаў, ствараў выразную канкурэнцыю Вайніловічу, прэтэндаваў на ролю лідара «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і Краёў Літвы і Русі» і лічыўся нават (паводле меркавання князя Л. Львова) сапраўдным яго лідарам{{sfn|Смалянчук|2009|с=16}}. Хоць сам Мілеўскі, як ён напісаў у сваіх мемуарах, адмаўляў сабе ў наяўнасці таленту лідарства, бо не ўмеў дараваць людзям іх недахопы, а Вайніловіча лічыў надзеленым арганізацыйнымі здольнасцямі ў поўнай меры{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=289}}. === Далучэнне [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце]] да групоўкі «цэнтра» === [[File:Opening of Duma.jpg|thumb|Урачыстае адкрыццё царом Мікалаем II дзейнасці Дзяржаўнай Думы і Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі, [[Санкт-Пецярбург]], [[Зімні палац]], 27 красавіка 1906 г.]] 27 красавіка 1906 г. у [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[Зімні палац|Зімнім палацы]] расійскі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] урачыста адкрыў дзейнасць [[Дзяржаўная Дума, Расійская імперыя|Дзяржаўнай Думы]] і рэфармаванага [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] імперыі. Па цырымоніі [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] (1862—1911) намякнуў Вайніловічу аб будучым супрацоўніцтве{{sfn|Wspomnienia|1931|s=115—120}}. На першым сходзе Савета Вайніловіч выступіў пры абмеркаванні пытання аб амністыі, прапануючы амністыю «толькі для тых, хто парушыў публічныя правы, а не правы асобы». Гэта прыцягнула ўвагу, бо пасля сходу з ім пажадалі пазнаёміцца ўплывовыя асобы імперыі — [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргей Вітэ]] (1849—1915), былы старшыня Савета міністраў, што стала пачаткам іх добрых адносін, прадстаўнікі «правых» у Савеце, міністр імператарскага двара барон [[Уладзімір Барысавіч Фрыдэрыкс|Уладзімір Фрыдэрыкс]] (1838—1927), міністр унутраных спраў [[Пётр Мікалаевіч Дурнаво|Пётр Дурнаво]] (1845—1915), адмірал [[Фёдар Васілевіч Дубасаў|Фёдар Дубасаў]] (1845—1912){{sfn|Смалянчук|2004|с=139}}. [[File:Gossovet-27-04-1906.jpg|thumb|Першае ўрачыстае пасяджэнне рэфармаванага Дзяржаўнага Савета, [[Санкт-Пецярбург]], 27 красавіка 1906 г.]] У Дзяржаўным Савеце дэпутаты [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]] далучыліся да агульнарасійскай групоўкі дэпутатаў т.зв. «цэнтра» (прыблізна 80—100 дэпутатаў) з губернскіх маршалкаў (прадвадзіцеляў дваранства), земцаў і чыноўнікаў-лібералаў; прытрымліваліся сваёй стратэгіі; падтрымлівалі рэформы ўрада і хутка атрымалі аўтарытэт{{sfn|Смалянчук|2009|с=17}}. Вайніловіч так ахарактарызаваў стаўленне рускіх калег па Савеце да дэпутатаў [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]]: ''«Увогуле, трэба прызнаць, што іх адносіны да нас, шчырыя ці няшчырыя, былі заўсёды амаль карэктнымі, і мы, калі не сваім лікам, то салідарнасцю, а таксама культурнасцю поглядаў выклікалі да сябе павагу»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=127}}. Сам Вайніловіч у Дзяржаўным Савеце стаў членам аграрнай камісіі, а таксама фінансавай, дзе належаў да групы, якая займалася бюджэтам дзяржавы, што было вельмі адказным. === «Саюз аўтанамістаў» у I Дзяржаўнай Думе === У I Дзяржаўнай Думе дэпутаты з ліку мясцовых (каталіцкіх і польскамоўных) дваран (т.зв. «палякаў») [[Заходні край|Заходняга краю]] стварылі групоўку (20 чалавек — у тым ліку [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]]) пад назвай [[Краёвае кола Літвы і Русі|«Краёвае кола Літвы і Русі»]] (ці «Дэпутацкае кола Літвы і Русі»), якая аб’ядналася з дэпутатамі ад [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] (т.зв. «Польскім колам з Каралеўства Польскага») і склалі ядро парламенцкай групы [[Саюз аўтанамістаў|«Саюза аўтанамістаў»]], у якую яшчэ ўвайшлі ўсе нацыянальныя групы дэпутатаў (63 дэпутата — [[татары]], [[грузіны]] і інш.){{sfn|Jurkowski|2009|s=466}}. Цалкам гэтая вялікая парламенцкая кааліцыя («Саюз аўтанамістаў») налічвала ў I Дзяржаўнай Думе да 120 чалавек і была моцным аб’яднаннем сіл для дасягнення дэцэнтралізацыі кіравання нацыянальнымі рэгіёнамі Расійскай імперыі і нацыянальнага раўнапраўя. [[Саюз аўтанамістаў|«Саюз аўтанамістаў»]] узначаліў дэпутат [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]] (1866—1934), выбраны ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], як вядома, па пратэкцыі Эдварда Вайніловіча. Само існаванне і дзейнасць Саюза аўтанамістаў поўнасцю адпавядала інтарэсам [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]], на чале якіх стаяў старшыня «[[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце]]» Расійскай імперыі Эдвард Вайніловіч{{sfn|Szpoper|1999|s=62—76}}{{sfn|История России|2009|с=191—192}}. === Прапанова пасады намесніка міністра земляробства (1906) === [[File:Pyotr Stolypin LOC 07327.jpg|left|thumb|[[Пётр Аркадзевіч Сталыпін]]]] Новапрызначаны [[Прэм'ер-міністры Расіі|Старшыня Савета міністраў]] Расійскай імперыі (1906—1911) [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] пачаў прыхільна выказвацца адносна фарміравання т.зв. «парламенцкага ўрада», з прадстаўнікоў ліберальных партый. Цвёрдыя пазіцыі супраць [[сацыялізм]]а і радыкальных аграрных рэформ, на якіх стаялі дэпутаты [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]], хутка ацаніла імператарская ўлада. [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]], апісваючы ў мемуарах перыяд паміж дзеяннямі I і II Дзяржаўнай Думы, адзначыў: ''«Гэта быў момант, калі наш Саюз Польскіх Кол у Дзяржаўным Савеце карыстаўся найвялікшым уплывам; паважана нас (і не без прычыны) у хвіліну, калі ў большасці нашых калег-рускіх галовы круціліся на шыі як сцягі на даху, распазнаючы, адкуль „вецер дзьме“, як свайго роду кансерваторыя палітычнай раўнавагі»''{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=251}}. Летам 1906 г. Сталыпін прапанаваў Вайніловічу пасаду «таварыша» (г.зн. намесніка) кіраўніка «Галоўнага ўпраўлення землеўладкавання і земляробства» (як у 1905—1915 г. афіцыйна называлася [[міністэрства дзяржаўных маёмасцей Расійскай імперыі|міністэрства земляробства]]), бо Вайніловіч меў належны вопыт для рашэння аграрнага пытання ў імперыі. Сталыпін папрасіў прабачэння, што не можа адразу прапанаваць партфель міністра земляробства (які адводзіць князю Барысу Васільчыкаву), хоць плануе гэта ў будучым; і паведаміў Вайніловічу, што яго кандыдатура была абмеркавана з імператарам і атрымала самую высокую ўхвалу{{sfn|Wspomnienia|1931|s=131—132}}. Дэпутаты [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]] станоўча аднесліся да прапановы Сталыпіна даць Вайніловічу пасаду ва ўрадзе, бо лічылі, што добра мець там свайго чалавека, але паставілі Сталыпіну шмат абмежавальных умоў: урад павінен складацца толькі з дэпутатаў «цэнтра» Дзяржаўнага Савета і «правых» дэпутатаў Дзяржаўнай Думы, а ў якасці праграмы павінна быць прынята праграма лібералаў «Асноўныя прапановы». Вайніловіч палічыў заўчасным увайсці ў склад урада пры такіх супярэчнасцях і абмежаваннях у свабодзе ўласнай дзейнасці{{sfn|Wspomnienia|1931|s=133}}. Хутка і сама ідэя ліберальнага ўрада стала міфічнай. [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]] пазней так запісаў у сваіх мемуарах: ''«Пан Эдвард адмовіўся і меў рацыю, бо быў у ім матэрыял на шэфа, а не „таварыша“ элегантнага князя»''{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=251}}. Эдвард Вайніловіч адзначыў, што вырас у вачах калег па Дзяржаўным Савеце, бо многія б згадзіліся і нямногія б змаглі адмовіцца ад міністэрскага партфеля, абяцаўшага шматлікія прывілеі і ўзнагароды цара. Тым не менш, добрыя адносіны паміж Сталыпіным і Вайніловічам захаваліся{{sfn|Wspomnienia|1931|s=134—135}}. === Аўдыенцыя ў цара Мікалая II (1907) === У 1907 г. Вайніловіч з групай асобных членаў Дзяржаўнага Савета быў запрошаны на аўдыенцыю з расійскім імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]], якому адважна сказаў, выходзячы за рамкі пратакола сустрэчы, што мясцовыя дваране лаяльныя цару, а для спынення сялянскіх аграрных хваляванняў у [[Заходні край|Заходнім краі]] трэба ўстанавіць мяжу з карэннымі рускімі губернямі, бо ўся сацыялістычная «зараза» прыходзіць адтуль{{sfn|Wspomnienia|1931|s=162}}. Ён алегарычна намякаў цару на ўвядзенне аўтаноміі кіравання краем. === Стварэнне Краёвай партыі Літвы і Беларусі === {{асноўны артыкул|Краёвая партыя Літвы і Беларусі}} [[File:Edward Woynillowicz - prezes MTR - Kuryer Litewski 1907 nr 60 s 2 c.jpg|thumb|Паведамленне («Лісты з Беларусі») аб абранні Эдварда Вайніловіча на пасаду старшыні МТСГ у газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 60, 1907 г.)]] Выбары ў II Дзяржаўную Думу з-за актыўнага ўмяшальніцтва расійскага ўрада зменшылі колькасць «польскіх» дэпутатаў-дваран з Заходняга края да 11 асоб, якія далучыліся ў Думе да «Польскага кола» (групоўкі дэпутатаў ад польскіх губерняў) на чале з [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]], кіраўніком [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі]] (т.зв. «эндэкаў», «усепалякаў»). Лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] вырашылі заснаваць у 1907 г. даўно аб’яўленую ў прэсе «краёвую партыю», якая б процістаяла «эндэкам» (у першую чаргу — у Дзяржаўнай Думе){{sfn|Jankowski|1908|s=137}}{{sfn|Szpoper|1999|s=30}}. На сходзе МТСГ было заснавана і [[Польскае таварыства «Асвета» у Мінску]]. Партыя змагла правесці ў [[III Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|III Дзяржаўную Думу]] толькі аднаго дэпутата ([[Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч (1860)|Станіслава Ваньковіча]]). Партыя праіснавала нядоўга (да 1908 г.). === III і IV сесіі Дзяржаўнага Савета === [[File:Edward Woynillowicz w fatelu.jpg|left|thumb|Эдвард Вайніловіч]] У 1908 г., калі напал [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|агульнарасійскай рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] ужо спаў, у [[Саюз Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі|«Саюзе Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» у Дзяржаўным Савеце]] пачала ўзнікаць альтэрнатыўная лаялізму Вайніловіча канцэпцыя дзейнасці. Дэпутат ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] граф [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]] пачаў заяўляць, што ў сітуацыі дэманстрацыі лаяльнасці царскім урадам прымаюцца ўсё новыя і новыя меры па «нацыянальным знішчэнні» «асоб польскага паходжання»{{sfn|Смалянчук|2004|с=226}}. Эдвард Вайніловіч, не бачачы для сябе магчымасці змянення курсу лаялізму да ўрада, пакінуў пасаду старшыні «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі». На ролю лідара вылучыўся Мілеўскі, які неафіцыйна прапанаваў ураду Пятра Сталыпіна падтрымку «Саюзам Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» новага закона аб аграрнай рэформе, калі ўрад не будзе прапаноўваць законапраекты, якія пагаршаюць становішча «дваран польскага паходжання». Аднак тут ужо дэпутаты «Кола Літвы і Русі» не пажадалі, непакоячыся пра маёнткі — галоўны падмурак свайго ўплыву ў [[Заходні край|«заходніх губернях»]], ісці на падобны кампраміс. Гэта вымусіла Мілеўскага 11 мая 1909 г. скласці свае паўнамоцтвы дэпутата Савета{{sfn|Смалянчук|2004|с=227}}. Далейшая жа дзейнасць Вайніловіча адзначылася тым, што ён упершыню выступіў з крытыкай рашэння ўрада адносна ўхвалы дыскрымінацыйнага думскага законапраекта ад 31 мая 1909 г. пра скарачэнне да аднаго года тэрміну дзейнасці ў Дзяржаўным Савеце дэпутатаў «заходніх губерняў». Ад імя «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» Вайніловіч выступіў з пратэстам і нават абмяркоўваў ідэю калектыўнай адстаўкі ўсіх дэпутатаў «кола». Малая колькасць дэпутатаў «Саюза Колаў Каралеўства Польскага і краёў Літвы і Русі» ў Савеце не дазваляла разлічваць на вялікі ўплыў як пры выкарыстанні лаялісцкай (Вайніловіча), так і актыўнай і канфліктнай (Мілеўскага) стратэгіі, таму закон быў прыняты. Аднак Сталыпін паабяцаў Вайніловічу, што ў 1909 г. ён прадставіць урадавы праект закона аб увядзенні [[земства]]ў у дзевяці [[Заходні край|«заходніх губернях»]]. Пасля завяршэння ў верасні 1909 г. працы IV сесіі Дзяржаўнага Савета скончыўся тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў{{sfn|Смалянчук|2004|с=227}}. === Адмова Вайніловіча ад новай кадэнцыі ў Дзяржаўным Савеце === У чэрвені 1909 г. дэпутаты «Кола Літвы і Русі» ў Дзяржаўным Савеце на сваім сходзе прынялі прынцыповае рашэнне аб прадастаўленні аднаго з дэпутацкіх мандатаў прадстаўніку [[лібералізм|ліберальнай]] часткі [[рускія|рускіх]] дваран у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]]. Эдвард Вайніловіч разлічваў, што гэты ўчынак дэманстрацыі лаяльнасці зменшыць нападкі фракцыі «правых» у Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі, вырашыў ахвяраваць сабой і 28 жніўня 1909 г. на чарговым сходзе зняў сваю кандыдатуру ад Мінскай губерні на карысць адстаўнога гвардыі палкоўніка, рускага двараніна, маянткоўца [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], члена земскай управы Міхаіла Кір’якова{{efn|Міхаіл Кір’якоў быў (разам з Эдвардам Вайніловічам) адным з галоўных фундатараў камерцыйнага вучылішча ў Слуцку (т.зв. «гандлёвай школы»).}}, які быў сябрам Вайніловіча і з сімпатыяй адносіўся да мясцовых карэнных (польскамоўных і каталіцкіх) дваран у [[Паўночна-Заходні край|краі]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=169}}. Аднак Кір’якоў не быў абраны, бо большая частка карэнных дваран Мінскай губерні не пагадзіліся з меркаваннем Вайніловіча (і Рамана Скірмунта) і прагаласавала на выбарах 10 верасня 1909 г. за былога дэпутата I Дзяржаўнай Думы князя [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1861—1919), якога расійскія ўлады недалюблівалі{{efn|У першай сваёй прамове ў I Дзяржаўнай Думе князь Геранім Друцкі-Любецкі сказаў: «Я выхаваўся сярод простага народа. Наш просты беларускі народ таксама мае свае ідэалы. Яго ідэал гэта зямля Божая, але і просты народ ёсць Божым, па гэтай прычыне наш просты беларускі народ шчыра лічыць, што Божая зямля павінна належаць да Божага простага народа», — і тлумачыў, што прынцып прыватнай уласнасці ёсць адным з ідэалаў беларускага сялянства{{sfn|Jurkowski|2005|s=94}}.}}. Вайніловіч толькі са шкадаваннем сказаў мінскаму дваранству, што такім нелаяльным крокам (неабраннем рускага прадстаўніка) будзе згублена ўся праца па ўвядзенні [[земства]]ў, што ў хуткім часе і пацвердзілася, бо расійская ўлада ўвяла абмежаваныя па характару земствы ў «заходніх губернях»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=169}}. === Вынік дзейнасці ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі === Спыненне ў 1909 г. палітычнай дзейнасці Эдварда Вайніловіча ў [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі|Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі]] не было трагедыяй, бо завяршэнне [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі]] прывяло да росту ў органах кіравання і прэсе рускага вялікадзяржаўнага шавінізму як рэакцыі на актывізацыю этнакультурных і этнапалітычных рухаў самых розных народаў, а таксама да адкату многіх саступак царызму, звужэння некаторых ліберальных праў, у тым ліку — прыняцця законаў, якія змяншалі палітычную ролю як Дзяржаўнай Думы, так і Дзяржаўнага Савета{{sfn|История России|2009|с=202—213}}{{sfn|Szpoper|1999|s=134—139}}. Між тым за час сваёй дзейнасці ў Дзяржаўным Савеце Расійскай імперыі Эдварду Вайніловічу ўдалося наладзіць добрыя адносіны з прэм’ер-міністрам Сталыпіным і гарантаваць увядзенне [[земства]]ў у [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай губернях]], што было зроблена расійскімі ўладамі ў 1911 г. Гэта было вялікім дасягненнем персанальна Вайніловіча{{efn|Польскі гісторык Раман Юркоўскі лічыць, што мінскія дваране-каталікі, якія абралі князя Гераніма Друцкага-Любецкага замест прапанаванага Вайніловічам Кір’якова, мелі лепшае палітычнае пачуццё, чым Вайніловіч, бо лаялісцкая пазіцыя Вайніловіча да расійскіх улад памяншала колькасць дэпутатаў ад заходніх губерняў, нічога не давала ўзамен і магла прывесці да змены не ў лепшы бок законаў адносна выбару дэпутатаў ад «заходніх губерняў» у Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі{{sfn|Jurkowski|2005|s=98}}. Беларускі ж гісторык Аляксандр Смалянчук лічыць увядзенне ў 1911 г. земстваў у шасці губернях Заходняга краю, калі сам Эдвард Вайніловіч ужо нават не быў дэпутатам Дзяржаўнага Савета, было «зорным часам» краёўцаў-кансерватараў — яны здолелі дабіцца максімуму ў скасаванні дыскрымінацыйных ўмоў існавання мясцовага каталіцкага дваранства і губерняў у цэлым, а значэнне Дзяржаўнага Савета і так спадала пасля заканчэння рэвалюцыі{{sfn|Смалянчук|2004|с=325}}. Верагодна, што менавіта канфліктная стратэгія паводзін Іпаліта Корвін-Мілеўскага ў многім паўплывала на тое, што земствы не былі ўведзены ў Ковенскай, Віленскай і Гродзенскай губернях.}}, а таксама частковай рэалізацыяй ідэй [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] аб пэўнай аўтаноміі кіравання свайго краю: земствы, хоць і з непрапарцыянальнай каталіцкай («польскай») і праваслаўнай («рускай») курыямі, паспрыялі эканамічнаму і культурнаму развіццю гэтых губерняў, а таксама сталі пляцоўкай для адшукання паразумення паміж землеўласнікамі, інтэлігенцыяй і сялянамі, чаго ўжо не магла даць III Дзяржаўная Дума, палітычнае значэнне якой было мізэрным. Калі ў 1909 і 1910 г. дэпутатамі ў Дзяржаўны Савет ад дзевяці губерняў [[Заходні край|Заходняга краю]] было абрана 8 чалавек, то ў 1913 г. — толькі 3 асобы (ад няземскіх [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]){{sfn|Jurkowski|2009|s=482}}{{sfn|Szpoper|1999|s=102—107, 134—139}}. У той жа час нават у абмежаваных па характару земствах наяўнасць дзвюх курый (каталіцкай і праваслаўнай) аўтаматычна гарантавала каталікам абранне сваіх прадстаўнікоў ад «польскай» курыі, што дазваляла хоць неяк уплываць на вырашэнне мясцовых задач. == Вяртанне да працы ў краі і дзейнасць у земстве == [[File:Badge presented to Edward Woynillowicz by Minsk agricultural society in 1913 AD.jpg|thumb|Юбілейны значок{{efn|На значку знаходзяцца блізкія Эдварду Вайніловічу сімвалы: у левым верхнім куце знаходзіцца выява Чырвонага касцёла ў Мінску, у левым ніжнім куце — сядзіба Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, у правым ніжнім куце — палац у Савічах, у правым верхнім куце — селяніна-аратага. Уверсе па цэнтру знаходзіцца партрэт Эдварда Вайніловіча.}}, з удзячлівасцю і шанаваннем падораны Эдварду Вайніловічу членамі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі ў 25-ю гадавіну яго працы ў таварыстве. Дызайнер значка [[Генрык Вейсенгоф]], 1913 г.]] Пасля адмаўлення ў 1909 г. ад новай кадэнцыі ў Дзяржаўным Савеце Эдвард Вайніловіч стаў праводзіць шмат часу ў Мінску і Савічах, дзе на свята Новага года і сямейныя ўрачыстасці збіраліся ўсе сваякі. Ён прымаў у Савічах і шмат сяброў, сярод якіх — [[Марыян Здзяхоўскі|Марыяна Здзяхоўскага]], арцыбіскупа [[Ян Цепляк|Яна Цепляка]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандра Лядніцкага]]{{sfn|Chmielewska|2011|s=127—128}}. У 1909 г. Эдвард Вайніловіч (як блізкі сваяк Ваньковічаў) і Раман Скірмунт (як блізкі сябар [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] і [[Ваньковічы|Ваньковічаў]]) прысутнічалі ў якасці ганаровых гасцей на [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|гучным у краі «срэбраным вяселлі» Станіслава Аляксандравіча Ваньковіча (1860—1937) і Гелены Генрыхаўны Ваньковіч з роду Аскеркаў (1866—1947) у маёнтку Рудакоў]] ([[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]]), на якое з’ехаліся многія вядомыя дваранскія сем’і — [[Горваты]], [[Аскеркі]], [[Кеневічы]], [[Гечэвічы]], [[Мінейкі]], [[Раствароўскія]] і інш.{{sfn|Ваньковичи|2012|с=144}} Бацька маладога [[Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч (1860)|Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч]] (1860—1937) быў віцэ-старшынёй [[Віленскае таварыства сельскай гаспадаркі|Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі]], а таксама членам-заснавальнікам [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі]]. [[File:Sliapianka Minsk - Wiaselle Jalaweckaga i Wankowicz - 30 june 1910 AD.jpg|thumb|left|Вяселле [[Мечыслаў Баляслававіч Ялавецкі|Мечыслава Баляслававіча Ялавецкага]] (1876—1962) і Юліі Зыгмунтаўны Ваньковіч (1883—1939) [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|у сядзібе Ваньковічаў у Вялікай Сляпянцы]], 30 чэрвеня 1910 г.{{efn|На балконе восьмы злева [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], трынаццаты — Эдвард Вайніловіч, чатырнаццаты — Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч, пятнаццаты — [[Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч (1860)|Станіслаў Аляксандравіч Ваньковіч]] (1860—1937).}}]] 30 чэрвеня 1910 г. [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|у сядзібе Ваньковічаў у Вялікай Сляпянцы]] адбылося вяселле [[Мечыслаў Баляслававіч Ялавецкі|Мечыслава Баляслававіча Ялавецкага]] (1876—1962) і Юліі Зыгмунтаўны Ваньковіч (1883—1939). Эдвард Вайніловіч і Раман Скірмунт таксама прысутнічалі. Маладая Юлія Ваньковіч была блізкай сваячкай Эдварда Вайніловіча, а Мечыслаў Ялавецкі быў сынам [[Баляслаў Антонавіч Ялавецкі|Баляслава Ялавецкага]], віднага ідэолага [[краёўцы|«краёвасці»]], які яшчэ ў 1907 г. крытыкаваў стварэнне [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі]] на выключна [[кансерватызм|кансерватыўных прынцыпах]]. Верагодна, за [[шлюб]]ам маладых быў і пэўны крок збліжэння двух палітыкаў, бо на вяселлі гучалі не толькі маралізатарскія тосты, але і сур’ёзныя праграмна-палітычныя, патрыятычныя, а таксама традыцыйныя заклікі да захавання сямейнай зямлі{{sfn|Chmielewska|2011|s=124}}{{sfn|Ваньковичи|2012|с=139—140}}. 2 кастрычніка 1910 г. на чарговых выбарах дэпутата ад Мінскай губерні ў [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі|Дзяржаўны Савет Расійскай імперыі]] Вайніловіч не балаціраваўся, а толькі ўвайшоў у камісію для падліку галасоў і вылучыў кандыдатуру [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]], тагачаснага віцэ-старшыні [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], які і быў абраны. Аднак у 1911 г. дэпутацкі мандат Скірмунта быў скасаваны{{sfn|Jurkowski|2009|s=411—412}}. Пасля ўвядзення ў 1911 г. земскага самакіравання ([[земства]]) у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] Эдвард Вайніловіч быў выбраны дэпутатам ад «польскай» (каталіцкай) курыі [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] ў мінскую губернскую земскую ўправу (мінскае земства), пераабіраўся ў Слуцкім павеце і быў слуцкім дэпутатам у мінскім земстве да 24 чэрвеня 1917 г. У мінскае земства дэпутатамі былі абраны і блізкія сябры [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (ад Пінскага павета) і [[Міхал Уладзіміравіч Ястржэмбскі|Міхал Ястржэмбскі]] (ад Рэчыцкага павета). Дзейнасць у мінскім земстве была накіравана на ўвядзенне больш збалансаваных падаткаў, каб даць мажлівасць развівацца паветам, і задавальненне мясцовых патрэб. Між тым на справы ў земстве аказваў вялікі ўплыў [[губернатары Мінскай губерні|мінскі губернатар]], таму каталіцкія дваране дабіваліся плёну толькі цяжкай працай, добрым веданнем справы і агромнай непрадузятасцю і справядлівасцю поглядаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=xv, 87—89, 176}}. У мінскім земстве Вайніловіч меў стасункі і з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]]. У 1913 г. у Мінску адбылося ўрачыстае святкаванне 25-годдзя працы Эдварда Вайніловіча ў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]]. Удзячныя калегі для Вайніловіча замовілі ў [[Юзаф Вейсенгоф|Юзафа Вейсенгофа]] спецыяльны юбілейны значок{{sfn|Chmielewska|2011|s=127}}. == У пачатку Першай сусветнай вайны == [[File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - in Nesviz - bf 1917 AD.jpg|thumb|Госці Радзівілаў і Эдвард Вайніловіч ''(злева на заднім плане)'' у [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|нясвіжскім палацы]] ў час вайны. Фота раней 1917 г.]] З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Эдвард Вайніловіч быў прызначаны расійскімі ўладамі 18 ліпеня 1914 г. на пасаду старшыні мабілізацыйнай камісіі Слуцкага павета (на 10 дзён), а пасля па загаду ўлад займаўся перасяленнем з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў цэнтральныя расійскія губерні патэнцыяльна «варожых» элементаў — [[немцы|немцаў]] і [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=177—178}}. 30 ліпеня 1914 г. (па прычыне распачатай вайны і адпаведнага занепакоення расійскіх улад) падпісаў разам з іншымі дваранамі Мінскай губерні адрас расійскаму цару [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]], дзе гаварылася аб вернасці манарху і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=179}}. У той жа час Эдвард Вайніловіч ад імя МТСГ паехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе імкнуўся высветліць пазіцыі польскіх палітыкаў адносна вайны і адчуў незацікаўленасць узніклага варшаўскага шматпартыйнага Нацыянальнага камітэта ў «ягелонскай ідэі» — шматнацыянальнай і федэрацыйнай Рэчы Паспалітай. Вайніловіч сустрэўся ў варшаўскай гасцініцы «Еўропа» з [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]], лідарам [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі («эндэкаў»)]], і ў чарговы раз пачуў ад апошняга, што Польшча павінна ўключыць у свой склад толькі некаторыя беларускія паветы, дзе перавагу маюць каталікі — часткі [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]], а астатняе павінна адысці да паглынання Расіяй{{sfn|Wspomnienia|1931|s=180—181}}. «Эндэкі» ў пачатку вайны занялі прарасійскія пазіцыі, бо спадзяваліся, што перамога Расіі над Германіяй і Аўстрыяй прывядзе да аб’яднання ўсіх польскіх зямель, а прыхільнікам незалежнасці заставаўся [[Юзаф Пілсудскі]], які ў жніўні 1914 г. фактычна выйшаў з ППС і займаўся толькі стварэннем польскіх легіёнаў для барацьбы супраць Расійскай імперыі і адраджэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у межах 1772 года. У 1914—1915 гг. у Мінску і Мінскай губерні рэзка ўзрастала (прыблізна на 100 тысяч чалавек{{sfn|Jurkowski|2007|s=72}}) доля [[палякі|польскага насельніцтва]]. Спачатку ў 1914 г. частка [[палякі|палякаў]] (па прычыне іх апазіцыйных настрояў) была прымусова выселена расійскімі ўладамі з Варшавы і польскіх губерняў, а пасля прыйшла хваля польскіх бежанцаў, якія ратаваліся ад наступлення нямецкіх войск на [[Польшча|Польшчу]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскую губерню]]. Польскія ссыльныя і бежанцы (актывісты польскіх партый, навукоўцы, дзеячы культуры, журналісты, звычайныя гараджане, сяляне і інш.) у сваёй большасці мелі альбо [[сацыялізм|сацыялістычныя]], альбо [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|«эндэцкія»]] погляды. Яны разгарнулі ў Мінску выданне сваіх газет, стварэнне розных таварыстваў, аддзелаў партый і інш., аднак у горадзе ўсё ж галоўная роля была ў ваенных улад і ўплывовых мясцовых маянткоўцаў. Большасць маянткоўцаў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] вырашылі не эвакуіравацца ў цэнтр Расіі, а застацца, бо [[Першая сусветная вайна|вайна]] магла цалкам зруйнаваць пакінутыя маёнткі, якія з перспектывай разглядаліся як падмурак эканомікі края. У Нясвіж да князёў Радзівілаў і адначасова ў суседнія Савічы да Эдварда Вайніловіча ў той час заязджала шмат гасцей з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] — [[арыстакратыя|арыстакраты]], кіраўнікі польскіх таварыстваў сельскай гаспадаркі, члены польскіх партый, а таксама члены ваеннага кіраўніцтва расійскіх войск{{sfn|Wspomnienia|1931|s=187—188}}. МТСГ актыўна займалася дапамогай бежанцам і ахвярам вайны, захоўвала эвакуіраваную пародзістую жывёлу, здолела наладзіць паразуменне з расійскімі генераламі і арганізаваць плённы догляд за прыватнымі гаспадаркамі Мінскай губерні, імкнучыся ўзяць у свае рукі пастаўкі лесу, коней і хлеба з маёнткаў для арміі, чым аддаваць гэтыя функцыі неахайным ваенным прадстаўнікам (бо па правілах ваеннага часу расійскія ваенныя ўлады без дазволу ўласнікаў маглі праводзіць рэквізіцыі). Гэта дапамагло пазбегнуць мільённых страт для гаспадаркі губерні{{sfn|Wspomnienia|1931|s=187—189}}. У 1915 г. Вайніловіч ездзіў як дэлегат [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў [[Масква|Маскву]], дзе на чале з [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]] (1866—1934) узнік [[Польскі камітэт дапамогі ахвярам вайны]] і паспрабаваў стаць своеасаблівым «урадам», які кіруе ўсімі польскімі арганізацыямі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Вайніловіч як кіраўнік МТСГ адмовіўся далучыцца і заявіў, што гэты камітэт павінен кантраляваць толькі арганізацыі бежанцаў, а не распаўсюджваць сваю ўладу на губерні [[Заходні край|Заходняга краю]], дзе мясцовыя маянткоўцы не з’яўляюцца бежанцамі і лепш спраўляюцца з мясцовымі праблемамі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=192—195}}. == У часы кіравання Часовага ўрада Расіі (1917) == === Арыентацыя на палітычную суб’ектнасць Беларусі === [[File:Raman Skirmunt 1868-1939 - foto before 1920 AD.jpg|thumb|[[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939)]] Пасля звяржэння расійскага самаўладдзя ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] і ўстанаўлення Часовага ўрада ў [[Петраград]]зе новая расійская ўлада дазволіла грамадству былой Расійскай імперыі неабмежаваную грамадска-палітычную дзейнасць. Лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] як самай уплывовай арганізацыі мясцовых дваран пачалі актыўна абмяркоўваць палітычную будучыню сваіх зямель і стаўленне да новай улады ў Петраградзе. Пасля няўдачы рэалізаваць ідэі [[краёўцы|«краёвасці»]] і забяспечыць адзінства ўсіх [[Паўночна-Заходні край|шасці літоўска-беларускіх губерняў]] з-за адмовы лідараў літоўскага (балтамоўнага) руха, у Радзе [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], дзе галоўны ўплыў мелі кансерватыўна настроеныя мясцовыя сярэднія і буйныя землеўласнікі на чале з Эдвардам Вайніловічам, цвёрда пераважаючай стала ідэя «рэгіяналізму» (палітычнай суб’ектнасці) [[Беларусь|Беларусі]], хоць лідары МТСГ не пастулявалі выразна акрэсленую форму палітычнай суб’ектнасці Беларусі — гэта залежала ад зменлівых знешніх абставін{{sfn|Jurkowski|2007|s=72}}. Апісваючы ў мемуарах гэты перыяд, Эдвард Вайніловіч так патлумачыў той палітычны паварот: ''«Значную частку польскіх землеўласнікаў у Беларусі, ахопліваючай частку Віленскай, большасць Гродзенскай і цэласць Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў, складалі аўтахтоны, шляхта мясцовага паходжання, калісь спавядаючая [[праваслаўе|ўсходні абрад]], але наогул у XVII ст. ужо каталіцкая і спольшчаная. Адчувала яна супольнасць крыві з мясцовым сялянствам і прытым ведала яго мову, звычаі і не жадала яго [[паланізацыя|спальшчэння]], а зараз спачувала ўзніклым яшчэ ў 2-й палове XIX ст., хоць вельмі слабым, але істотным нацыянальным зрухам, якіх першымі піянерамі былі польскія землеўласнікі, такія як [[Ян Чачот|Чачот]], [[Тамаш Зан (паэт)|Зан]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч]] і мноства іншых»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=210}}. «Правая рука» Эдварда Вайніловіча [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], які працаваў у мінскім губернскім земстве, мінскім губернскім харчовым камітэце і [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], актыўна наладжваў сувязі з памяркоўнымі і кансерватыўнымі прадстаўнікамі беларускай інтэлігенцыі ў розных беларускіх арганізацыях і палітычных партыях. З сакавіка па лістапад 1917 г. у Беларусі дзейнічала каля 26 малалікіх партый самых розных кірункаў, большасць з якіх прытрымліваліся [[сацыялізм|сацыялістычных праграм]], ад імя Беларусі выступалі за «адзіную і непадзельную Расію», адхілялі ідэю аўтаноміі Беларусі і часта складаліся з прадстаўнікоў не карэннага насельніцтва, а бежанцаў ці прыбышаў. Раман Скірмунт уступіў у склад [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў (БПНС)]], якая выступала за аўтаномію ў складзе федэратыўнай Расіі, і спрабаваў замацаваць у партыі памяркоўную праграму аграрных рэформ у Беларусі{{sfn|Ладысеў|1999|с=7—8}}. 25-27 сакавіка 1917 г. па ініцыятыве [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|мінскага аддзела Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|БПНС]] і [[БСГ]] адбыўся [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый]], на якім быў створаны [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]] на чале з Раманам Скірмунтам. Спрабуючы рэалізаваць ідэю беларускай аўтаноміі, БНК у сярэдзіне красавіка 1917 г. адправіў у [[Санкт-Пецярбург|Петраград]] да Часовага ўрада Расіі дэлегацыю на чале са Скірмунтам, якая паведаміла аб жаданні аўтаноміі [[Беларусь|Беларусі]], увядзення ў школах беларускай мовы, гісторыі Беларусі, правядзення дэмакратычных выбараў у мясцовыя органы ўлады, кампенсацыю насельніцтву страт, прычыненых вайной, і інш. Часовы ўрад згадзіўся наладзіць з БНК кантакт, але прытрымліваўся ідэі «адзінай і недзялімай Расіі», хоць заявіў, што пастаўленыя беларускай дэлегацыяй пытанні можа вырашыць толькі [[Усерасійскі ўстаноўчы сход]], які запланаваны на восень 1917 г.{{sfn|Ладысеў|1999|с=10—12}} 13-15 мая 1917 г. у [[Мінск]]у на пасяджэнні [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] Раман Скірмунт, прыцягнуўшы на падставе права кааптацыі да ўдзелу ў пасяджэнні буйных маянткоўцаў (Эдварда Вайніловіча, князя [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівіла]], князя [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] і інш.), блакіраваў прапановы прадстаўнікоў [[БСГ]] аб радыкальных аграрных пераўтварэннях у Беларусі, а таксама пацвердзіў сваё імкненне да аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, злучэння ўсіх беларускіх зямель пад адной уладай і адмежаваўся ад польскай арыентацыі. Вырашэнне аграрнага пытання было аднесена да кампетэнцыі Усерасійскага ўстаноўчага схода і Беларускай краёвай рады. Рознагалоссі паміж кансерватыўнай групай на чале з [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]] і левай плынню [[БСГ]] на чале са [[Зміцер Жылуновіч|Зміцерам Жылуновічам]], за якім стаялі [[бальшавікі]] на чале з [[Міхаіл Фрунзэ|Міхаілам Фрунзэ]], прывялі да скасавання [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] 10 ліпеня 1917 г. у ходзе [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|другога З’езда беларускіх арганізацый і партый]]{{sfn|Ладысеў|1999|с=13}}. Гэта часова адсунула Рамана Скірмунта ад пазіцыі лідара беларускіх нацыянальна-дэмакратычных арганізацый і партый. Увесь той час і пазней Скірмунт меў прамы кантакт з Эдвардам Вайніловічам і [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]]{{sfn|Brzoza|1998|s=185}}. === Уплыў МТСГ на «польскія рады» === У той жа час сярод гараджан, [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], каталіцкага святарства Мінска і Мінскай губерні, напоўненых польскімі бежанцамі з польскіх губерняў, было шмат прыхільнікаў [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|«эндэкаў»]] і [[сацыялізм|сацыялістаў]]. 25 сакавіка 1917 г. у [[Мінск]]у прадстаўнікамі бежанцаў і мясцовымі актывістамі быў створаны Часовы арганізацыйны камітэт для склікання «польскага сходу» з усёй [[Мінская губерня|Мінскай]] і неакупаванай немцамі [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Галоўным арганізатарам гэтага сходу быў «эндэк» Вацлаў (Уладзімір) Крынскі (1879—1924). «Польскі сход» адбыўся ў Мінску 21-23 мая (3-5 чэрвеня) 1917 г. у вялікай зале Дваранскага клуба і на ім прысутнічала 74 асобы, як мясцовыя маянткоўцы і інтэлігенцыя, так і палякі-бежанцы{{sfn|Jurkowski|2007|s=66}}{{sfn|Wspomnienia|1931|s=336—337}}{{sfn|Czapska|2006|s=167}}. [[File:Minsk - Dvaranski klub - before 1914 AD.jpeg|thumb|Дваранскі клуб у Мінску на вуліцы Падгорнай, фота раней 1914 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] Сход імкнуўся стварыць адзіную арганізацыю, якая б аб’ядноўвала ўсе мясцовыя польскія арганізацыі з мэтай прадстаўніцтва і абароны інтарэсаў «польскага насельніцтва» у органах улады Расійскай рэспублікі. На сходзе адносна адраджэння «Польшчы» было ўзнята на галасаванне пытанне, ці [[Беларусь]] павінна быць інкарпаравана ў склад [[Польшча|Польшчы]] альбо быць злучана з Польшчай уніяй. Эдвард Вайніловіч выказаўся, што Беларусь павінна быць злучана з Польшчай дзяржаўнай уніяй, падкрэсліўшы рознасць Беларусі ад этнаграфічнай Польшчы{{sfn|Czapska|2006|s=167}}. За ім выступіў [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], які, як заўжды, падтрымаў Вайніловіча. Аднак пераважная большасць прысутных прагаласавала за інкарпарацыю Беларусі ў склад Польшчы, што дэкларавалі [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|«эндэкі»]]. У гэтай сітуацыі ў знак пратэсту Эдвард Вайніловіч выступіў супраць членства ў новай арганізацыі, а таксама выказаўся катэгарычна супраць падтрымкі сацыялістычных лозунгаў. Вайніловіча зноў падтрымаў Раман Скірмунт і таксама не ўвайшоў у склад новай арганізацыі. Акцыя мела ўздзеянне. Каб не адхіліць ад членства і іншых, «эндэк» Вацлаў Крынскі вымушаны быў указаць: ''«Зараз не самы лепшы час казаць, што тут польскае, а што беларускае»'', — а прамоўцы пачалі звяртаць увагу не толькі на прывязанасць да Польшчы, але і роднага краю — Беларусі{{sfn|Tarasiuk|2007|s=119}}. Сход прыняў рашэнне стварыць новую арганізацыю, якая атрымала назву [[Польская рада Мінскай зямлі|«Польская рада Мінскай зямлі»]] і якую ўзначаліў [[Геранім Кеневіч (1867—1925)]], заможны маянтковец Мазырскага павета і ўплывовы член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]{{sfn|Jurkowski|2007|s=66—67}}{{sfn|Tarasiuk|2007|s=120}}. Адмова такога ўплывовага палітыка як Эдвард Вайніловіч стаць членам Польскай рады Мінскай зямлі знізіла палітычную вагу гэтай арганізацыі і яна стала мець другаснае значэнне ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў параўнанні з [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі]]. У Польскай радзе Мінскай зямлі і яе філіяльных структурах, якія фарміраваліся з розных сацыяльных слаёў (як бежанцаў, так і мясцовых жыхароў), адразу сталі мець вызначальны ўплыў мясцовыя буйныя маянткоўцы — члены МТСГ. Акрамя таго, Польская рада Мінскай зямлі не стала [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|«эндэцкай»]], а адразу набыла беспартыйны характар{{sfn|Jurkowski|2007|s=69, 72}}{{sfn|Tarasiuk|2007|s=119—120}}. Сацыялістычныя і «эндэцкія» лозунгі, найбольш папулярныя сярод ссыльных і бежанцаў з польскіх губерняў, былі цалкам з яе выціснуты. Калі спачатку арганізацыя дзейнічала на прынцыпах выбарнасці і самаападаткавання, то вельмі хутка на месца незалежных дэлегатаў прыходзілі прадстаўнікі, выбраныя заможнымі маянткоўцамі{{sfn|Jurkowski|2007|s=68}}{{sfn|Tarasiuk|2007|s=120}}. Дамінуючай стала культурна-асветніцкая дзейнасць Польскай рады Мінскай зямлі (стварэнне і павелічэнне колькасці [[польская мова|польскамоўных]] школ, куды [[беларуская мова|беларускамоўнае]] насельніцтва дапускалася толькі на ўмовах дабравольнасці), а палітычная яе функцыя заключалася толькі ў інструктажы польскага і польскамоўнага насельніцтва, як дзейнічаць на будучых выбарах у мясцовыя земствы{{sfn|Jurkowski|2007|s=71}}. Аналагічныя працэсы праходзілі і ў іншых «польскіх радах». У ліпені 1917 г. з прадстаўнікоў [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]], [[Польская рада Віцебскай зямлі|Польскай рады Віцебскай зямлі]] і [[Польская рада Магілёўскай зямлі|Польскай рады Магілёўскай зямлі]] была створана супольная [[Польская рада Беларускіх зямель]]{{sfn|Jurkowski|2007|s=73}}. Самай уплывовай стала [[Польская рада Мінскай зямлі]]. У перыяд кіравання Часовага ўрада Расіі [[Лютаўская рэвалюцыя|з сакавіка 1917 г.]] да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] «польскія рады» афіцыйна займалі пазіцыі аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай Расіі, хоць на самой справе ёй была больш блізкай пазіцыя дзяржаўнай самастойнасці Беларусі (дзе б галоўныя пазіцыі мела праслойка карэнных (польскамоўных і каталіцкіх) землеўласнікаў), а не сувязі з Расіяй. «Польскія рады» таксама выразна выказваліся супраць «эндэцкай» канцэпцыі інкарпарацыі беларускіх зямель у склад польскай дзяржавы, а толькі за раўнапраўную ўнію Беларусі з Польшчай{{sfn|Jurkowski|2007|s=67—68, 72}}{{sfn|Tarasiuk|2007|s=184}}. Лідарам МТСГ на чале з Вайніловічам удалося нейтралізаваць «эндэкаў» і трымаць пад кантролем польскіх ссыльных і бежанцаў, замацаваўшы ў «польскіх радах» свае палітычныя погляды. Газеты «польскіх рад» у [[Беларусь|Беларусі]] прапагандавалі свае погляды, стала мовілі аб «Польшчы», даўніх і традыцыйных з ёй сувязях, але не акрэслівалі канкрэтных да яе сваіх адносін і адмяжоўваліся ад палітычных праектаў польскіх «эмігранцкіх» арганізацый. Напрыклад, газета «Dzennik Miński», якая была галоўным выданнем [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]], пісала 7 кастрычніка 1917 г., адлюстроўваючы незалежніцкія памкненні рады: ''«Па ўсёй верагоднасці Польшча і Беларусь будуць толькі суседзямі, а не адзінай сям’ёй. А мы павінны быць польскімі грамадзянамі Беларусі»''{{sfn|Jurkowski|2007|s=74}}. === Стварэнне Саюза маянткоўцаў Мінскай губерні === У канцы мая 1917 г. у Мінску Эдвард Вайніловіч як дэпутат дваранства [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] ўдзельнічаў на сходзе павятовых маршалкаў і дэпутатаў дваранства Мінскай губерні. Сход стварыў часовы камітэт з 12 асоб (граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930), Эдвард Вайніловіч, [[Леў Львовіч Ваньковіч|Леў Ваньковіч]] (1874—1949), [[Геранім Кеневіч (1867—1925)]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939), [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвард Горват]] (1866—1935) і інш.), вылучаных прысутнымі для часовага вядзення ўсіх дваранскіх спраў і апекі над рухомай і нерухомай маёмасцю дваран [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пратакол пасяджэння быў накіраваны мінскаму губернскаму камісару Часовага ўрада Расіі для распараджэння аб законнай перадачы маёмасці і спраў часоваму дваранскаму камітэту Мінскай губерні. Адразу пасля гэтага на агульным сходзе [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] была створана арганізацыя «Саюз маянткоўцаў Мінскай губерні», кіраўніком якой быў выбраны граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (бо сам Вайніловіч не захацеў узначаліць саюз), а яго намеснікам — Людвік Уняхоўскі, і быў зацверджаны яе статут{{sfn|Wspomnienia|1931|s=189}}{{sfn|Tarasiuk|2007|s=124}}. Мэтай саюза была абарона інтарэсаў сярэдніх і буйных маянткоўцаў пры правядзенні аграрных рэформ у заканадаўчых установах і абарона прынцыпу прыватнай уласнасці на зямлю, бо Часовы ўрад Расіі на чале з [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Аляксандрам Керанскім]] і радыкальна настроеныя члены земстваў абкладалі празмернымі падаткамі і земскімі павіннасцямі прыватныя маёнткі для ваенных і ўласных патрэб. Радыкальныя настроі апанавалі і валасныя органы самакіравання, якія складаліся выключна з сялян, якія жадалі падзяліць зямлю маянткоўцаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=196—197}}. У кастрычніку 1917 г. Вайніловіч увайшоў у склад створанага на чале з графам [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскім]] (1861—1930) «Саюза асоб, запісаных у радаводныя кнігі Мінскай губерні», які быў пераемнікам «Саюза маянткоўцаў Мінскай губерні» і быў створаны па прычыне аб’яўлення міністэрствам унутраных спраў Расіі ад 5 верасня 1917 г. аб хуткім скасаванні [[дваране|дваранскага саслоўя]] і ліквідацыі дваранскіх карпарацыйных устаноў. 16 кастрычніка 1917 г. у Мінску Эдвард Вайніловіч як дэпутат дваранства Слуцкага павета ўдзельнічаў на сходзе павятовых маршалкаў і павятовых дэпутатаў дваранства Мінскай губерні (з дазволу Часовага ўрада Расіі), які перадаў «Саюзу асоб, запісаных у радаводныя кнігі Мінскай губерні» усю маёмасць, капіталы, архіў і радаводныя кнігі, а таксама будынак Мінскага губернскага дваранскага сходу і будынак Дваранскага клуба. Прыбыткі ад маёмасці і капіталаў павінны былі ісці на культурна-асветніцкую і дабрачынную дзейнасць для асоб, запісаных у радаводныя кнігі Мінскай губерні{{sfn|Грыцкевіч|1993|с=15}}. == Пасля Кастрычніцкага перавароту (1917) == Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] і ўсталявання ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] ўлады [[бальшавікі|бальшавікоў]], [[Дэкрэт аб зямлі, Расія|дэкрэтам аб зямлі]] ад 26 кастрычніка 1917 г. скасоўвалася прыватная ўласнасць на зямлю: прыватныя маёнткі, землі імператарскай сям’і і заможных сялян пераходзілі пад кантроль мясцовых саветаў, якія складаліся са служыцеляў маёнткаў і дэлегатаў ад суседніх вёсак, а ўласнікі маёнткаў былі адсунуты ад кіравання сваёй рухомай і нерухомай маёмасцю. Гэта прывяло да росту варожасці паміж былымі маёнткоўцамі і сялянамі. Дэкрэтам бальшавікоў ад 11 (24) лістапада 1917 г. скасавалі [[дваране|дваранскае саслоўе]] і дваранскія карпарацыйныя арганізацыі (дваранскія суполкі), а разам з імі і, натуральна, пасады губернскіх маршалкаў (прадвадзіцеляў дваранства) па ўсёй Расіі. Кіраўнікі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і «польскіх рад» пачалі шукаць сілу, якая б магла вярнуць былым уласнікам маёнткі, і звярнулі ўвагу на [[I Польскі корпус]] генерала [[Юзэф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]], які хутка аказаўся пад уплывам мінскіх землеўласнікаў. У снежні 1917 г. на тэрыторыях, занятых корпусам, працэс захопу сялянамі зямлі былых прыватных маёнткаў быў хутка спынены, а маёнткі вярталіся да былых уласнікаў. Лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] планавалі праз вярбоўку павялічыць лік корпуса да 130 тысяч жаўнераў і заняць войскам усю тэрыторыю [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]], для чаго аб’явілі па паветах грашовую складку сярод маянткоўцаў — грошы павінны былі ісці ў [[Мінск]] у рукі адваката [[Ігнат Ігнатавіч Віткевіч|Ігната Віткевіча]], скарбніка МТСГ. Акрамя грошай маянткоўцы прадстаўлялі корпусу генерала Доўбар-Мусніцкага сваіх коней і пашу{{sfn|Jurkowski|2007|s=76}}. Разумеючы часовасць поспехаў Доўбар-Мусніцкага над бальшавікамі, лідары МТСГ і «польскіх рад» пачалі шукаць збліжэнне з паўнезалежнай пранямецкай польскай [[Рэгенцкая Рада, Польшча|Рэгенцкай Радай]] [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага (1916—1918)]] у [[Варшава|Варшаве]] (у склад якой уваходзіў і даўні сябар графа [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]] ксёндз [[Зыгмунт Хелміцкі]]) і немцамі, кіруючыся прынцыпам ''«толькі, каб не Расія»''{{sfn|Jurkowski|2007|s=78}}. 7 лютага 1918 г. дэлегацыя прадстаўнікоў [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]] перасекла фронт і сустрэлася ў [[Брэст|Брэсце]] з нямецкім генералам [[Макс Гофман|Максам Гофманам]] (1869—1927), дзе прапанавала немцам займаць тэрыторыі да [[Дняпро|Дняпра]], абяцаючы дапамогу ў гэтым праз стварэнне ўласных вайсковых адзінак. Галоўным жаданнем было, паводле слоў удзельніка дэлегацыі [[Ежы Асмалоўскі|Ежы Асмалоўскага]] (1872—1952), каб [[Беларусь]] ''«была б толькі адарвана ад Расіі, была б толькі пад уплывамі Захада»''{{sfn|Jurkowski|2007|s=79}}. Пасля Брэста дэлегацыя Польскай рады Мінскай зямлі накіравалася ў [[Варшава|Варшаву]] да польскай Рэгенцкай Рады і паведаміла аб жаданні выхаду Беларусі з-пад уплываў бальшавіцкай Расіі, але ''«без намеру непасрэднага ўключэння Беларусі ў склад Польшчы»''{{sfn|Jurkowski|2007|s=79}}. Адначасова лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] імкнуліся паўплываць на генерала [[Юзэф Доўбар-Мусніцкі|Доўбар-Мусніцкага]], каб не перашкаджаў руху нямецкіх войск да Дняпра. З гэтай місіяй у другой дэкадзе лютага 1918 г. у [[Бабруйск]], галоўную стаўку I Польскага корпуса, паехала дэлегацыя ад [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]] ([[Геранім Кеневіч (1867—1925)]], [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Незабытоўскі]] (1865—1952){{efn|Уплывовы член Рады Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, адзін з заснавальнікаў [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвай партыі Літвы і Беларусі]] (1907—1908), дэпутат (1911—1912) Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі ад Мінскай губерні (выбраны замест выбылага [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]]).}}, [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі|Чэслаў Крупскі]]), [[Польская рада Віленскай зямлі|Польскай рады Віленскай зямлі]] (Вітальд Копец), [[Польская рада Магілёўскай зямлі|Польскай рады Магілёўскай зямлі]] ([[Канстанцін Гардзялкоўскі]]) і інш., да якой хутка далучыліся [[Ежы Асмалоўскі]] і Козел-Паклеўскі, якія неўзабаве вярнуліся з місіі ў Варшаву да Рэгенцкай Рады{{sfn|Jurkowski|2007|s=79}}. Дэлегацыя паставіла за мэту пераканаць Доўбар-Мусніцкага ў непазбежнасці ліквідацыі [[Начпол]]а (Naczelny Polski Komitet Wojskowy, Naczpol) і схіліць генерала да супрацоўніцтва з немцамі. Кіраўніцтва Польскай рады Мінскай зямлі пайшло яшчэ далей і паслала з Мінска ў Бабруйск да сваёй дэлегацыі тэлеграму, дзе гаварылася, што, калі Доўбар-Мусніцкі не згодзіцца з прапановамі дэлегацыі «польскіх рад», то трэба прызначыць на месца начальніка I Польскага корпуса іншага афіцэра. Тэлеграма была перахоплена, дастаўлена генералу Доўбар-Мусніцкаму і выклікала заканамернае абурэнне, але ў канечным выніку Доўбар-Мусніцкі згадзіўся выканаць прапановы дэлегацыі не перашкаджаць немцам{{sfn|Jurkowski|2007|s=79}}. 6-7 (19-21) лютага 1918 г. дэзерціры пры ўдзеле мясцовых жыхароў разграмілі палац Эдварда Вайніловіча ў маёнтку [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]] ў Слуцкім павеце: былі спалены, зламаны, парэзаны альбо расцягнуты многія каштоўнасці роду [[Вайніловічы|Вайніловічаў]], самыя старажытныя з якіх былі створаны яшчэ ў канцы XVI ст.: карціны, сямейныя партрэты і фатаграфіі, прадметы мастацтва, грошы, бібліятэка (звыш 5000 тамоў) і г.д., — ''«загінула культурная спадчына адзінаццаці пакаленняў»''. Самым балючым для Вайніловіча была амаль поўная страта агромнага архіва Вайніловічаў, які пачаў сістэматызавацца яшчэ дзедам [[Антон Адамавіч Вайніловіч|Антонам Вайніловічам]] (1773—1855), — прывілеі, дакументы, прыватныя лісты і інш. Ледзь выратаваўся ад смерці сам Эдвард Вайніловіч. Тым не менш, пазней ён абараніў рабаўнікоў (сярод якіх былі і работнікі маёнтка Савічы) ад нямецкіх улад, якія хацелі павесіць найбольш актыўных завадатараў: па хадайніцтву Вайніловіча іх выслалі разам з сем’ямі ў навакольныя вёскі. 19 лютага 1918 г. немцы пачалі паспяховае наступленне ў Беларусі, бальшавікі эвакуіраваліся з Мінска, а [[Падзеі ў Мінску 19 — 21 лютага 1918 года|21 лютага I Польскі корпус заняў Мінск]], у які пасля без бою ўвайшлі немцы. У прывітальнай прамове на [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскім вакзале]] мінскія маянткоўцы ([[Ігнат Ігнатавіч Віткевіч|Ігнат Віткевіч]], [[Эдмунд Леанардавіч Івашкевіч|Эдмунд Івашкевіч]], [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі|Чэслаў Крупскі]] і іншыя члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і Польскай рады Мінскай зямлі), сярод якіх прысутнічалі [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] і [[Павел Аляксюк]], выказалі ўдзячнасць нямецкаму генералу Гофману ''«за вяртанне грамадскага парадку, дапамогу ў аддзяленні ад [[бальшавікі|бальшавіі]]{{efn|Пад «бальшавіяй» маюцца на ўвазе «бальшавікі».}} і супольнае жыццё з народамі Захада з апорай на нямецкую дзяржаву»''{{sfn|Jurkowski|2007|s=81}}{{efn|Прывітальны адрас і мемарыял да нямецкага камандавання быў падпісаны і Вайніловічам{{sfn|Wspomnienia|1931|s=208}}.}}. Нямецкая ваенная ўлада адхіліла прэтэнзіі [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] (на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]]) на ўладу і негатыўна аднеслася да яго сацыялістычнага складу і заяўленняў «абараняць заваёвы рэвалюцыі», а ўхваліла стварэнне ў Мінску 25 лютага 1918 г. [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|Менскага беларускага прадстаўніцтва (Беларускага народнага прадстаўніцтва)]] на чале з Раманам Скірмунтам{{sfn|Ладысеў|1999|с=34—35}}. 26 лютага 1918 г. у Мінску генерал [[Юзэф Доўбар-Мусніцкі|Юзаф Доўбар-Мусніцкі]] падпісаў з немцамі дамову, паводле якой польскія войскі павінны былі пакінуць Мінск 27 лютага і размясціцца ў [[Слуцкі павет|Слуцкім]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]] і [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім паветах]]{{sfn|Jurkowski|2007|s=80}}. Пасля [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]] (3 сакавіка 1918 г.) [[I Польскі корпус]] быў расфарміраваны, а яго жаўнеры паехалі ў Варшаву. == Вакол справы Беларускай Народнай Рэспублікі (1918) == Хоць рэальнай улады [[Народны Сакратарыят Беларусі]] не атрымаў, ён фармальна працягваў сваё існаванне і пачаў рабіць радыкальныя і максімалісцкія захады. 25 сакавіка 1918 г. у Мінску была прынята [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяя Устаўная грамата БНР]], якая аб’яўляла аб незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], што пачала стварацца як [[сацыялізм|сацыялістычная]] дзяржава{{sfn|Шыбека|2003|с=197}}: яшчэ 9 сакавіка 1918 г. была прынята [[Другая Устаўная грамата|Другая Устаўная грамата БНР]], сёмы пункт якой аб’яўляў скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю — зямля перадавалася без выкупу тым, хто сам на ёй працаваў. Лідарамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] (на чале з Эдвардам Вайніловічам) гэта было ўспрынята негатыўна. Германскае ваеннае камандаванне ў [[Мінск]]у таксама палічыла Раду і ўрад БНР сацыялістычнымі органамі і захацела кансерватыўнай улады, таму падтрымала [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|Менскае беларускае прадстаўніцтва (Беларускае народнае прадстаўніцтва)]] на чале з Раманам Скірмунтам, якое выступала за саюз БНР з [[Германская імперыя|Германіяй]]{{sfn|Вабішчэвіч|2007|с=99—101}}. Левае крыло [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады (БСГ)]], якое крытыкавала Раду БНР за яе рэвалюцыйнае паходжанне і сацыялістычны склад [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята БНР]], вырашыла шукаць паразуменне з [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|Менскім беларускім прадстаўніцтвам]] і прыняла 12 красавіка 1918 г. у склад Рады БНР яго прадстаўнікоў — Рамана Скірмунта, Паўла Аляксюка і інш. У маі 1918 г. Скірмунт як дэлегат [[БНР]] выехаў у [[Берлін]], дзе безвынікова хадайнічаў аб аўдыенцыі ў германскага імператара{{sfn|Вабішчэвіч|2007|с=99—101}}. 16 чэрвеня 1918 г. у Мінску т.зв. «група Вайніловіча» звярнулася з Дэкларацыяй да камандзіра 10-й нямецкай арміі нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]], у якой прасіла паспрыяць прызнанню незалежнасці Беларускай дзяржавы: ''«Агульны сход [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], які складаецца з верных сыноў і грамадзян гэтай краіны, выказвае гарачае пажаданне, што багатая гістарычнымі, дзяржаўнымі традыцыямі і этнаграфічнай адметнасцю Беларусь, краіна з уласнай культурай з дапамогай магутнага Германскага Рэйха будзе прызнана незалежнай дзяржавай па прыкладу Літвы і Украіны і расквітнее ў саюзе з Цэнтральна-еўрапейскімі дзяржавамі»''. Гэтая Дэкларацыя была падпісана прадстаўнікамі МТСГ (Эдвард Вайніловіч, [[Мечыслаў Пароўскі]], Вітальд Лопат, Зыгмунт Рэвенскі, [[Ігнат Віткевіч]]), Саюза землеўласнікаў Мінскай губерні (граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Гутэн-Чапскі]], [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандр Любанскі]], [[Леў Львовіч Ваньковіч]], Міхал Валовіч) і Саюза Мінскага дваранства (Людвік Уняхоўскі, [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Кеневіч]], Юзаф Свянціцкі){{sfn|Смалянчук|2018|с=451—452}}. У ліпені 1918 г. кіраўнік Прадстаўніцтва Рэгенцыйнай Рады [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] у Берліне граф [[Адам Ронікер]] атрымаў распараджэнне з дапамогай друку пазнаёміць грамадства Германскай Імперыі і Аўстра-Венгерскай імперыі з гэтым дакументам. У суправаджальным лісце да распаражэння ўказвалася, што мінскія землеўласнікі падтрымліваюць незалежнасць Беларусі, абвешчаную [[Рада БНР|Радай БНР]], і іх пазіцыя не звязана з польскім нацыянальным рухам{{sfn|Смалянчук|2018|с=452}}. Па рэкамендацыі германскага ваеннага камандавання фарміраванне новага склада кабінета міністраў БНР з 9 ліпеня 1918 г. было даручана Раману Скірмунту, які адразу паставіў на перагляд сёмы пункт [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматы БНР]], які тычыўся аграрнага пытання (скасавання прыватнай уласнасці на зямлю) і імкнуўся, каб БНР фармавалася як [[капіталізм|капіталістычная]] дзяржава. Скірмунт выступіў за захаванне прыватнай уласнасці на зямлю і (з ухвалы кансерватыўных дваран-маянткоўцаў) прапаноўваў беларускім сацыялістычным партыям кампраміс па зямельным пытанні: калі раней Рада [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] выступала за поўнае захаванне за маянткоўцамі іх зямлі, то цяпер неадменна выказвалася за захаванне прынцыпа прыватнай уласнасці на зямлю, але згаджалася на продаж часткі зямлі маянткоўцаў сялянам невялікімі надзеламі па цане, якая адпавядала іх рэальнай вартасці{{sfn|Міхалюк|2015|с=272—273}}{{sfn|Ладысеў|1999|с=42}}. Такая палітыка новага [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|кабінета міністраў БНР]], нягледзячы на моцную падтрымку «Саюза асоб, запісаных у радаводныя кнігі Мінскай губерні», [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]] і [[Польская рада Магілёўскай зямлі|Польскай рады Магілёўскай зямлі]], сустрэла рашучае процідзеянне сацыялістаў-рэвалюцыянераў, членаў ранейшага складу [[Рада БНР|Рады БНР]]. 20 ліпеня 1918 г. кабінет Рамана Скірмунта быў вымушаны афіцыйна падаць у адстаўку{{sfn|Ладысеў|1999|с=42}}. У канцы кастрычніка 1918 г. Эдвард Вайніловіч як дэлегаваны ад МТСГ увайшоў у якасці члена ў склад [[Рада БНР|Рады БНР]]{{sfn|Смалянчук|2018|с=482}}. Эдвард Вайніловіч наведваў пасяджэнні Рады БНР, бачыў карту БНР і скептычна аднёсся да таго, што Смаленшчына і Браншчына з’яўляюцца [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнымі беларускімі землямі]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=214}}. == Удзел у выбарах маршалка дваранства Мінскай губерні (1918) == {{асноўны артыкул|Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні}} [[File:Edward Woynillowicz - election list - Sluck district deputy of nobility - 1918 AD.JPG|thumb|Пратакол абрання Вайніловіча слуцкім дваранскім дэпутатам{{efn|Запоўнена рукой Вайніловіча і яго ж першы аўтограф, другі — князя [[Антоні Альбрэхт Радзівіл|Альбрэхта Радзівіла]].}}, 29 верасня 1918 г.]] [[File:Miensk, Padhornaja-Daminikanskaja. Менск, Падгорная-Дамініканская (1907).jpg|left|thumb|Будынак Мінскага дваранскага схода, фота да 1917 г. ''(Будынак не захаваўся)'']] З прыходам у [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], мясцовыя маянткоўцы аднавілі 16 красавіка 1918 г. у [[Мінск]]у дзейнасць дваранскіх устаноў Мінскай губерні на сходзе павятовых маршалкаў і павятовых дэпутатаў дваранства на чале з [[Міхаіл Мікалаевіч Бурнашаў|Міхаілам Бурнашавым]] (1882—1929), дзе ўдзельнічаў і Эдвард Вайніловіч. Гэта было неабходна для вядзення спраў дваранскіх апек, дзе знаходзіліся справы і капіталы малалетніх дваран-землеўласнікаў, і разбору існуючых маёмасных прэтэнзій да маёнткаў ці капіталаў. 14 ліпеня 1918 г. генерал ад інфантэрыі [[Эрых фон Фалькенгайн]] (1861—1922), камандзір 10-й нямецкай арміі ў Беларусі з сакавіка 1918 г., дазволіў правядзенне сходаў дваранскай карпарацыі і выбары адказных асоб, але толькі ў справах, непасрэдна датычных дваранства. Ніякай палітычнай дзейнасці сходу дваран не было дазволена{{sfn|Грыцкевіч|1993|с=16}}. 29 верасня 1918 г. у Мінску ў будынку Мінскага дваранскага схода ва ўмовах грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і нямецкай ваеннай акупацыі Беларусі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адбыліся надзвычайныя дваранскія выбары па [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], у якіх ўдзельнічалі дваране, што змаглі прыехаць, у тым ліку Эдвард Вайніловіч, [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Кеневіч]] і інш. Па выніках галасавання [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскім губернскім маршалкам]] быў выбраны граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]] (1861—1930), член Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], якому ў ходзе балаціроўкі канкурэнцыю складалі іншыя кандыдаты — Эдвард Адамавіч Вайніловіч (1847—1928) і [[Леў Львовіч Ваньковіч]] (1872—1948){{sfn|Грыцкевіч|1993|с=16}}. Кандыдатура Эдварда Вайніловіча на пасаду мінскага губернскага маршалка была вылучана сябрамі, але сам ён не хацеў быць абраным, бо яго маёнтак Савічы пасля пагрому быў не ў лепшым стане і не было часу знаходзіцца ў Мінску, таму і быў выбраны граф Чапскі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=208—209}}. Эдвард Вайніловіч, выконваўшы на сходзе абавязкі слуцкага павятовага маршалка, быў абраны толькі на пасаду дваранскага дэпутата Слуцкага павета, на якой знаходзіўся ўжо шмат год{{sfn|Грыцкевіч|1993|с=16}}. == Спроба стварэння Вялікага Княства Літоўска-Беларускага (1918) == [[File:Jerzy Hutten-Czapski 7 - 1861-1930.jpg|left|thumb|граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]] (1861—1930)]] Пасля таго, як у пачатку лістапада 1918 г. нямецкія войскі пакідалі тэрыторыю [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] паводле рашэнняў [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] з бальшавікамі ад 3 сакавіка 1918 г., лідары карэннага дваранства Мінскай губерні (галоўным чынам, члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]) выказаліся супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэння пад нямецкім куратарствам [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]] (з [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]]). Яны таксама планавалі, што новая дзяржава са сталіцай у [[Вільнюс|Вільні]] будзе мець канстытуцыйна-манархічны лад{{efn|На сходах Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі даўно выказваліся ідэі аб неабходнасці манархічнага ладу дзяржавы. [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Незабытоўскі]] (1865—1952), адзін з членаў таварыства, афарыстычна заявіў там аднойчы, што рэспубліка прывядзе да «рэж публіку»{{sfn|Szpoper|1999|s=141}}.}}. Першапачаткова ўзначаліць дэлегацыю мінскіх дваран да нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]] (1861—1922), камандзіра 10-й нямецкай арміі, было прапанавана Эдварду Вайніловічу як самаму паважанаму і ўплывоваму лідару мінскіх дваран (пра што ведалі і нямецкія ўлады), але той адмовіўся, бо меў антынямецкія палітычныя погляды і не лічыў годным ствараць дзяржаву пад нямецкім куратарствам. Аднак у канечным выніку Вайніловіч падпісаў зварот (без гэтага дакумент не меў бы вялікай вагі), хоць і не паставіў свой подпіс на першым месцы ў дакуменце, і прысутнічаў у складзе дэлегацыі (дзе былі і асобныя рускія маянткоўцы края) да генерала фон Фалькенгайна. Дэлегаты папрасілі паведаміць аб сваім памкненні германскаму імператару [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]]. Па сутнасці гэта была апошняя спроба [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага яднання літоўска-беларускіх зямель, прычым не ў якасці аўтаноміі ў рамках Расіі ці Польшчы, а як самастойнай дзяржавы. Генерал фон Фалькенгайн адказаў дэлегацыі мінскіх дваран, якіх узначаліў новавыбраны [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], што павінен строга выконваць рашэнні [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]], але перадасць прапанову ў Галоўную імператарскую стаўку{{sfn|Wspomnienia|1931|s=208—209}}. У [[Берлін]] з місіяй ад мінскіх краёўцаў-кансерватараў (наконт падтрымкі стварэння пад нямецкім куратарствам Вялікага Княства Літоўска-Беларускага) на чале дэлегацыі мясцовых дваран паехаў [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], але атрымаць аудыенцыю ў германскага імператара Вільгельма II яму не ўдалося<ref group="lower-alpha">''Smaliańczuk, A.'' [http://www.pogon.lt/powiadomienia-z-bialorusi/318-aleksander-smalianczuk-bialorusini-w-gronie-krajowcow.html Białorusini w gronie krajowców].</ref>. У Берліне пачалася [[Лістападаўская рэвалюцыя]] (1918), якая ліківідавала нямецкую манархію і ўстанавіла рэспубліку. Немцы ў лютым 1919 г. хутка пакінулі ўсю тэрыторыю Беларусі, а на змену ім прыходзілі войскі бальшавікоў — [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]]. == Паміж Мінскам і Варшавай (1918—1921) == [[File:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|left|thumb|Значок [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускіх дывізій]], 1919 г. Дызайнер [[Тадэвуш Раствароўскі]] (1860—1928)]] Перад прыходам на Случчыну атрадаў [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] 2 снежня 1918 г. Эдвард Вайніловіч з жонкай Алімпіяй выехаў з Савіч у [[Варшава|Варшаву]], дзе згрупаваўся з такімі ж маянткоўцамі-эмігрантамі з Мінскай губерні, якія 6 снежня 1918 г. заснавалі сваю арганізацыю [[Саюз палякаў беларускіх ускраін|«Саюз палякаў беларускіх ускраін»]] (каля 200 чалавек). На паседжаннях Саюза звычайна старшынстваваў Эдвард Вайніловіч{{sfn|Wspomnienia|1931|s=217—220}}. Маянткоўцы вырашылі далучыцца да [[Камітэт абароны крэсаў|Камітэта абароны крэсаў]] (Komitet Obrony Kresów), які ўзначальваў князь [[Яўстах Каятан Сапега (1881)|Яўстах Сапега]] (1881—1963) і імкнуўся арганізаваць самаабарону маянткоўцаў літоўска-беларускіх зямель ад бальшавікоў. Саюз палякаў беларускіх ускраін разгарнуў агітацыю ахвотнікаў у [[Літоўска-беларускія дывізіі]], выдаткаваў грошы, падтрымаў ідэю ўваходжання літоўска-беларускіх зямель у склад аднаўляемай [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] шматнацыянальнай федэратыўнай Рэчы Паспалітай і ўстанавіць усходнюю мяжу новай дзяржавы як мага далей на ўсход (да ўсходніх меж былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — да часу [[Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу ў 1772 годзе]]){{sfn|Wspomnienia|1931|s=220—221}}. 29 студзеня 1919 г. у Варшаве аднавіліся на чале з Вайніловічам і пасяджэнні членаў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], у тым ліку Рамана Скірмунта{{sfn|Wspomnienia|1931|s=235—236}}. [[File:Ofensywa na Kijow.png|thumb|Тэатр ваенных дзеянняў [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў]]]] У лютым 1919 г. пачалася [[польска-савецкая вайна]] (1919—1920). У гэты час у Варшаве Эдвард Вайніловіч са Скірмунтам актыўна арганізоўваў сустрэчы і вёў перамовы з уплывовымі польскімі палітыкамі (асабліва з ліку арыстакратаў) адносна лёсу літоўска-беларускіх зямель і захавання зямлі за яе ранейшымі ўласнікамі. 23 сакавіка 1919 г. [[Польская рада беларускіх зямель]] склала дэкларацыю польскаму ўраду аб жаданні цеснага саюза Беларусі і Польшчы, але не ўключэння Беларусі ў склад Польшчы{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2003|s=46}}. 9-10 красавіка 1919 г. у [[Варшава|Варшаве]] на кватэры, дзе пражываў Эдвард Вайніловіч, адбылася сустрэча з прадстаўнікамі кансерватыўнай па характару [[Партыі канстытуцыйнай працы]] (якая аб’ядноўвала землеўласнікаў-кансерватараў з карэнных польскіх зямель). Трыццаць чалавек Саюза палякаў беларускіх ускраін вырашылі ўступіць у Партыю канстытуцыйнай працы і дэлегаваць у раду партыі Эдварда Вайніловіча і [[Аляксандр Эдвардавіч Мяйштовіч|Аляксандра Мяйштовіча]]. Аднак толькі Мяйштовіч згадзіўся ўвайсці ў галоўнае праўленне Партыі канстытуцыйнай працы{{sfn|Wspomnienia|1931|s=244}}. 22 красавіка 1919 г., калі польскія войскі ўзялі [[Вільнюс|Вільню]], Юзаф Пілсудскі выдаў «Адозву да жыхароў былога Вялікага Княства Літоўскага», якая аб’яўляла аб жаданні стварыць літоўска-беларускую дзяржаву, што была б звязана ўніяй з Польшчай. Для рэалізацыі гэтага намеру была створана новая адміністрацыйная адзінка — [[Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель]], якую ўзначаліў [[Ежы Асмалоўскі]] (1872—1952){{efn|Ежы Асмалоўскі (1872—1952) нарадзіўся ў Пінскім павеце Мінскай губерні, быў «польскім» дваранінам-каталіком, адным з блізкіх сябраў Рамана Скірмунта і князя Гераніма Друцкага-Любецкага; як і Раман Скірмунт, фінансава падтрымліваў [[Наша ніва (1906)|«Нашу Ніву»]] — галоўную газету беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху; а пра свае адносіны да Беларусі напісаў у мемуарах: «Увесь мой род беларускага паходжання з Магілёўскай губерні. Магчыма толькі ў прадзеда роднай мовай была польская. Што ж з’яўляецца маёй Айчынай — Польшча ці Беларусь? І хто я — паляк ці беларус? Я паляк па культуры і па мове. Я каталік. Але не жыву ў Польшчы. Маю пэўныя абавязкі ў адносінах да краю, дзе нарадзіўся, і людзі, сярод якіх я жыву, мне больш блізкія»{{sfn|Смалянчук|2004|с=127, 208}}.}}, член [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]]. Літоўска-беларускія землі, якія займаліся польскімі войскамі не інкарпараваліся ў склад Польшчы, а падпарадкоўваліся ў грамадзянскіх адносінах Грамадзянскай управе ўсходніх зямель (правобразу будучай дзяржавы) на чале з генеральным камісарам, падпарадкаваным непасрэдна Начальніку польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі|Юзафу Пілсудскаму]]. Тым не менш, у палітычных колах Польшчы шмат месяцаў ішла барацьба: ствараць федэрацыю ці далучыць занятыя войскамі землі{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2003|s=35, 67—68}}. 27 красавіка 1919 г. Саюз палякаў беларускіх ускраін увайшоў як фракцыя ў «Саюз маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве», дзе аб’ядналіся маянткоўцы літоўска-беларускіх зямель, галоўным чынам, з [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]]. Узначаліць новы Саюз было прапанавана Эдварду Вайніловічу як самаму аўтарытэтнаму маянткоўцу Міншчыны ці [[Аляксандр Эдвардавіч Мяйштовіч|Аляксандру Мяйштовічу]] як самаму аўтарытэтнаму маянткоўцу Ковеншчыны, але яны адмовіліся на карысць [[Дамінік Даўгяла|Дамініка Даўгялы]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=246}}. [[File:Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich.png|left|thumb|[[Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель]] (Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich) — польская грамадзянская адміністрацыя на літоўска-беларускіх землях, не інкарпараваных у склад Польшчы, а занятых у 1919—1920 гадах польскім войскам]] 31 мая 1919 г. па ініцыятыве [[Лявон Дубейкаўскі|Лявона Дубейкаўскага]] і Эдварда Вайніловіча ў Варшаве была створана малалікая арганізацыя [[Польска-беларускае таварыства|«Польска-беларускае таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі»]] для палітычнай падтрымкі ідэі федэрацыйнага саюза Беларусі і Польшчы. Членамі якога сталі як беларускія маянткоўцы-кансерватары, так і дзеячы нацыянальна-дэмакратычнага руху: [[Мельхіёр Мельхіёравіч Ваньковіч|Мельхіёр Ваньковіч]], княгіня [[Магдалена Радзівіл]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Чэслаў Янкоўскі]], [[Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Таварыству ўдалося вызваліць у Варшаве з лагераў ваеннапалонных шмат [[беларусы|беларусаў]], якія не па ўласнай волі ваявалі ў шэрагах [[бальшавікі|бальшавікоў]] супраць польскіх войск{{sfn|Wspomnienia|1931|s=248}}. 9 ліпеня 1919 г. Вайніловіч адправіў Рамана Скірмунта на размову з Юзафам Пілсудскім у Белведэр адносна аграрнай рэформы ў Беларусі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=254}}. 26 жніўня 1919 г., пасля заняцця польскімі войскамі Міншчыны, Эдвард і Алімпія Вайніловічы выехалі з Варшавы ў [[Беларусь]]: Эдвард паехаў у Мінск для аднаўлення (ужо 29 жніўня 1919 г.) пасяджэнняў Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], а Алімпія — у маёнтак Савічы. 3 верасня 1919 г. з бальшавіцкага палону за выкуп у 25 тысяч рублёў вярнулася ў Мінск сястра Эдварда Вайніловіча Ядвіга Кастравіцкая, а 4 верасня 1919 г., пасля ўзяцця польскімі войскамі [[Бабруйск]]а, з бабруйскай турмы ў Мінск вярнулася і яго сястра Міхаліна Горват{{sfn|Wspomnienia|1931|s=260—261}}. У Міншчыне была ўсталявана польская ўлада. 17 верасня 1919 г. у разрабаваным маёнтку Савічы сельскімі рабочымі Эдварда Вайніловіча было засеяна жыта, а ў сваім дзённіку Эдвард Вайніловіч запісаў: ''«Першы дзень сяўбы жыта. У ранейшыя гады сяўба ў гэтую пару была б скончана 2-3 тыдні таму. Глеба дрэнная, сухая як попел, не вылежалая, не хапае рабочага інвентару, як тут можна спадзявацца на ўраджай? Але на ўсё воля Бога. <…> Не бачу вакол сябе таго, на што глядзеў 72 гады. Голыя сцены, абутак на мне дзіравы, архіў і бібліятэка разрабаваныя, пара талерак і некалькі сталовых прыбораў да кашы і бульбы, вечары без святла, суседзі разбрыліся — і наперадзе не май ці чэрвень, а цёмныя і слотныя кастрычніцкія і лістападаўскія дні, а галоўнае — такія ж панурыя палітычныя і грамадскія гараскопы»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=262}}. [[File:Pilsudskiwithsoldiers.jpg|thumb|[[Юзаф Пілсудскі]] перад польскімі жаўнерамі ў [[Мінск]]у, 19 верасня 1919 г.]] Пасля заняцця польскімі войскамі Мінска, 19 верасня 1919 г. [[Юзаф Пілсудскі]] выступіў перад прадстаўніцтвам мінчан з прамовай [[беларуская мова|па-беларуску]], недвухсэнсоўна дэкларуючы неабходнасць дзяржаўнасці для [[беларусы|беларусаў]]{{sfn|Шыбека|2003|с=223}}. Эдвард Вайніловіч стаў займацца працай па пытанням арганізацыі самакіравання Міншчыны ў складзе [[Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]] і зямельных адносін (у прыватнасці, праектам закона аб дробных арандатарах), кіраваў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыствам сельскай гаспадаркі]] і ўдзельнічаў у сходах адноўленай [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскай дваранскай суполкі]] на чале з маршалкам графам [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскім]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=263—277}}. 15 сакавіка 1920 г. у [[Вільня|Вільні]], якая была рэзідэнцыяй генеральнага камісара [[Грамадзянская ўправа ўсходніх зямель|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]], адбыўся сход маянткоўцаў літоўска-беларускіх зямель (з былых шасці паўночна-заходніх губерняў Расійскай імперыі), на якім было вырашана замест «Саюза маянткоўцаў Літвы і Беларусі ў Варшаве» стварыць арганізацыю землеўласнікаў «Саюз саюзаў» з сядзібай у Вільні, каб аператыўна і ўзгоднена супрацоўнічаць з грамадзянскімі ўладамі і ўплываць на прыняцце імі рашэнняў, асабліва адносна зямельных пытанняў. Сход прапанаваў узначаліць гэтую арганізацыю Эдварду Вайніловічу, які згадзіўся{{sfn|Wspomnienia|1931|s=273}}. 8 мая 1920 г. Эдвард Вайніловіч спецыяльна прыехаў у [[Варшава|Варшаву]] ініцыяваць падачу асобнымі беларускімі [[Нацыянал-дэмакратызм|нацыянал-дэмакратамі]] (з кола [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі]]) у польскі ўрад дэкларацыі аб саюзе Беларусі і Польшчы, каб гэта было дадатковым аргументам для прыхільнікаў ідэі раўнапраўнай польска-беларускай федэрацыі, а не ўключэння толькі часткі беларускіх зямель у склад Польшчы ў статусе звычайных польскіх ваяводстваў, як таго шмат месяцаў дабіваліся польскія «эндэкі». Ён патлумачыў, што сітуацыя складаная, бо перамагае ідэя падзела Беларусі паміж Польшчай і бальшавікамі, а пра незалежнасць Беларусі не можа ісці і гаворкі. Такая дэкларацыя была апублікавана ў польскіх газетах{{sfn|Wspomnienia|1931|s=277—279}}. 24 чэрвеня 1920 г. сустрэўся з [[Юзэф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] у Бельведэры (Варшава), каб прадухіліць радыкальныя пункты аграрнай рэформы ў Беларусі і запэўніць, што мясцовае дваранства літоўска-беларускіх зямель аддана змагаецца супраць бальшавікоў за унію Беларусі і Літвы з Польшчай. Вайніловіч казаў, што ён не праціўнік аграрнай рэформы (пераходу часткі зямлі беззямельным), але хоча, каб працэс праходзіў паступова, як у Заходняй Еўропе, а не па бальшавіцкаму ўзору поўнай [[экспрапрыяцыя|экспрапрыяцыі]] зямлі ў буйных уласнікаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=286—287}}. Аднак у канцы мая 1920 г. [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]] пачала паспяховае наступленне пад [[Барысаў|Барысавам]], адцясняючы польскія войскі на захад, і ў ліпені 1920 г. заняла ўсю тэрыторыю Беларусі. 7 ліпеня 1920 г. Эдвард Вайніловіч, яго жонка Алімпія і сястра Міхаліна Горват выехалі са свайго маёнтка Савічы, схадзіўшы перад тым на фамільны курган{{sfn|Wspomnienia|1931|s=289}}. == Вакол падпісання Рыжскага мірнага дагавора (1921) == [[File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - bf 1917 AD a.jpg|left|thumb|Эдвард Вайніловіч]] У той час прыхільнікамі анексіі ў склад Польшчы былі землеўласнікі на [[Віленская губерня|Віленшчыне]] і ў прымежных з Польшчай паветах былой [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], а ўніі Беларусі з Польшчай — землеўласнікі з астатніх беларускіх зямель{{sfn|Wspomnienia|1931|s=300}}{{efn|Прычынай таго, што [[Начальная польская рада Гродзенскай зямлі]] выступала за інкарпарацыю Гродзеншчыны і Віленшчыны ў склад Польшчы, былі прэтэнзіі Літвы на Вільню, віленскі край, Гродна і гродзенскі край. Маянткоўцы Віленшчыны і Гродзеншчыны лічылі, што за памкненнямі Літвы стаяць немцы ці бальшавікі, і не хацелі ўваходжання сваіх зямель у склад Літвы{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2003|s=46—48}}.}}. 22 кастрычніка 1920 г. атрымаў у Бзоўцы телеграму ад [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]] — неадкладна прыехаць у Варшаву на сход «Саюз палякаў беларускіх ускраін»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=297}}. 24 кастрычніка 1920 г. на сходзе, дзе прысутнічала 500—600 асоб, Эдвард Вайніловіч выступіў з асуджэннем нядаўняй ухвалы польскага сейма адносна дагавора з бальшавікамі ў Рызе, паводле якога Беларусь падзялася на дзве часткі, і выказаўся, што ўзровень польскага сейма і ўрада не адпавядае паўсталым задачам. У цэлым ахарактарызаваў дагавор як чацвёрты падзел «Польшчы» (г.зн. [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) і адмову ад «ягелонскай ідэі» — аднаўлення шматнацыянальнай і талерантнай для народаў і рэлігій федэрацыйнай дзяржавы, за якую змагаліся ў паўстаннях і цярпелі столькі нягод у XIX ст.{{sfn|Wspomnienia|1931|s=299}} [[Міраслаў Яўхімавіч Абязерскі|Міраслаў Абязерскі]], які быў адпраўлены ў Рыгу ад імя арганізацый землеўласнікаў беларускіх зямель і з’яўляўся адначасова старшынём [[Польска-беларускае таварыства|«Польска-беларускага таварыства для палітычнага і культурнага супрацоўніцтва на Беларусі»]], расказаў, што пазіцыя «эндэка» [[Станіслаў Грабскі|Станіслава Грабскага]] (1871—1949) вызначыла адмову польскага бока ад тэрыторый былых Віцебскай, Магілёўскай і паловы Мінскай губерняў, хоць савецкі прадстаўнік [[Адольф Абрамавіч Іофе|Адольф Іофе]] ахвотна саступаў Польшчы беларускія землі да [[Дняпро|Дняпра]] і [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=299}}. Эдвард Вайніловіч з колам найбліжэйшым калег вырашыў, што трэба патрабаваць ад польскага ўрада прытрымлівацца канцэпцыі меж [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] 1772 года (хіба толькі з малымі саступкамі) і ў рамках яе прадставіць усім землям былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] шырокую [[аўтаномія|аўтаномію]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=301}}. У кастрычніку 1920 г. па [[Варшава|Варшаве]] таксама хадзілі чуткі, якія не спрыялі рэалізацыі федэрацыйнай канцэпцыі Юзафа Пілсудскага, палітычныя пазіцыі якога не былі да [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскага перавароту (1926)]] моцнымі: генерал [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіч]] заняў Мінск і збіраецца аб’явіць аб незалежнасці Беларусі, у часовы ўрад якой уключаны Эдвард Вайніловіч, [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] і Альгерд Свіда{{sfn|Wspomnienia|1931|s=300}}. У [[Слуцк]]у ў доме, які належаў Эдварду Вайніловічу, 14—15 лістапада 1920 г. праходзіў [[Беларускі з’езд Случчыны]] (чым парушалася права Эдварда Вайніловіча на недатыкальнасць жылля), які ўзняў [[Слуцкае паўстанне]] у нейтральнай паміж польскім і савецкімі бакамі зоне. Савічы (у адрозненне ад Пузава — маёнтка Міхаліны Горват) па мірнаму дагавору адыходзілі на савецкі бок, але пакуль яшчэ былі заняты польскімі войскамі. 18 лістапада 1920 г. Эдвард Вайніловіч ''«у сувязі з пацвярджэннем сумных звестак аб стратах у Савічах і Пузаве і паведамленнямі газет аб адходзе польскіх войск да лініі перамір’я, вырашыў паехаць на месца, каб паспрабаваць выратаваць што-небудзь у доме, каб прадаць і атрымаць сродкі для жыцця»''; а ўжо 27 лістапада 1920 г. на тры гадзіны заехаў у Савічы, адкуль ужо сыходзілі польскія войскі, і знайшоў палац цалкам спустошаным{{sfn|Wspomnienia|1931|s=304}}. [[File:Rzeczpospolita 1923.png|thumb|[[Усходняя Еўропа]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора ў 1921 г.]]]] У студзені 1921 г. Эдвард Вайніловіч рабіў усё магчымае, каб паўплываць на канчатковыя рашэнні мірнага дагавора і працэс размежавання тэрыторый падзела. Ён «налягаў» на князя [[Караль Мікалай Радзівіл|Караля Радзівіла]] (1886—1968), каб той ратаваў нясвіжскі маярат, бо з-за легкадумнасці князя значная частка маярату магла застацца на савецкім баку{{sfn|Wspomnienia|1931|s=309}}. Ва ўмовах апатыі многіх членаў [[Саюз палякаў беларускіх ускраін|«Саюза палякаў беларускіх ускраін»]] Эдвард Вайніловіч ўсё ж імкнуўся паўплываць на тое, каб прадухіліць падзел Беларусі: ''«Мяне ж больш за ўсё абурала тое, што [[Ліга Нацый]] прызнае невядома каго — [[грузіны|грузін]], [[калмыкі|калмыкаў]], [[зулусы|зулусаў]] — да нацыянальнага самавызначэння і дзяржаўнасці, а [[Беларусь]] абыходзяць бокам і самавольна раздзяляюць у Рызе. <…> Энергіі мне надала сустрэча ў Варшаве з Раманам Скірмунтам, якога я лічыў найбольш прыдатным для гэтай місіі і які, нягледзячы на тое, што прыехаў у Варшаву па вельмі важных справах, са звычайнай сваёй гатоўнасцю ахвяраваць, пад маім уплывам згадзіўся на паездку»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=310—311}}. Віцэ-старшыня «Саюза палякаў беларускіх ускраін» [[Геранім Кеневіч (1867—1925)]] пераканаў Вайніловіча, што пасылаць [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]] ў Рыгу, дзе ў польскай дэлегацыі ўплыў маюць «эндэкі», немэтазгодна, бо Скірмунт мала ўдзельнічаў у сходах арганізацый землеўласнікаў («польскіх радах», «Саюзе палякаў беларускіх ускраін» і «Саюзе саюзаў») і гэта можа пашкодзіць запланаванай місіі. Вайніловіч вызваліў Рамана Скірмунта ад выканання сваёй просьбы. У канечным выніку і сам Скірмунт адмовіўся ад паездкі, а выехаў толькі Ігнат Парэмбскі, ''«прычым з малай надзеяй на вынік з-за прадузятага стаўлення польскай дэлегацыі да „беларускага пытання“»''{{efn|Раман Скірмунт да таго быў прэм’ер-міністрам БНР і членам дэлегацыі ў Берлін наконт прызнання Вялікага Княства Літоўска-Беларускага, таму ў Рызе быў бы прыняты большасцю польскай дэлегацыі (прыхільнікамі ўнітарнай дзяржавы) холадна.{{sfn|Wspomnienia|1931|s=313, 316}}}}. Паводле слоў Вайніловіча, у [[Рыга|Рызе]] бальшавікі згаджаліся саступіць як мага больш зямель за [[золата]]; польская дэлегацыя лічыла, што няпольскіх тэрыторый трымае і так зашмат, а золата мае мала{{sfn|Wspomnienia|1931|s=313}}. [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскі мірны дагавор]] быў падпісаны 18 сакавіка 1921 г., а [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускія землі]] ўключаны ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] у статусе звычайных польскіх ваяводстваў. Акрамя таго, не толькі Савічы, але і Пузава аказаліся на савецкім баку{{sfn|Wspomnienia|1931|s=313, 319}}. На польскім боку апынулася толькі частка маёнтка Пузава (у былым [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]]) — фальварак Пераходы. Аднак Эдвард Вайніловіч (з жонкай і сёстрамі) не паехаў туды на сталае жыхарства, у першую чаргу па псіхалагічных прычынах: Рыжскі дагавор не проста адабраў большую частку яго родавай зямлі, а балюча перакрэсліў усю яго працу па адраджэнню былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Chmielewska|2011|s=188—189}}. == Жыццё ў міжваеннай Польшчы (1921—1926) == === Закрыццё Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (1921) === 28 красавіка 1921 г. Эдвард Вайніловіч прыехаў у [[Варшава|Варшаву]], каб атрымаць пашпарт грамадзяніна Польшчы для сябе і блізкіх. Вайніловічам удалося вывезці частку сямейных рэчаў і дакументаў, якія з чэрвеня 1920 г. часова захоўваліся ў радзівілаўскім [[Нясвіж]]ы, у Бзовец (Люблінская губерня) да пляменніцы Эдварда Лізы Магільніцкай (1877—1937). У красавіку імі было вырашана, каб адчуваць сябе самастойнымі, паступова пераязджаць ад сваякоў на сталае жыхарства ў [[Быдгашч]] (на [[Балтыйскае Памор’е|Памор’і]]), дзе было тады найтанней жыхарстваваць у [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]{{efn|Да 1920 г. Быдгашч быў горадам Германіі, а пасля ўвайшоў у склад Польшчы, таму з горада масава выязджалі немцы, прадаючы ці пакідаючы пустымі шмат дамоў, што рабіла іх таннымі для набыцця.}}. 29 красавіка 1921 г. у Варшаве адбылося пасяджэнне Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], на якім быў напісаны праект пратакола, які дэклараваў самаскасаванне таварыства і па зместу быў своеасаблівым «тастаментам». Па сутнасці гэта быў абвінаваўчы акт супраць падпісантаў [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага дагавора]]. Радай было вырашана прадставіць пратакол аб самаскасаванні арганізацыі на разгляд усіх членаў таварыства і прапанаваць стварыць падобнае ж таварыства сельскай гаспадаркі з сядзібай у [[Баранавічы|Баранавічах]] ці [[Навагрудак|Навагрудку]], куды перадаць уцалелыя грашовыя фонды Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі. 1 мая 1921 г. на агульным сходзе членаў МТСГ у Варшаве ў зале Цэнтральнага таварыства сельскай гаспадаркі (у доме № 30 на вуліцы Каперніка) зачытаны Вайніловічам пратакол быў ухвалены. Палітычная частка пратакола была апублікавана ў газетах{{sfn|Wspomnienia|1931|s=326—327}}. У чэрвені 1921 г. у [[Баранавічы|Баранавічах]] было створана [[Навагрудскае таварыства сельскай гаспадаркі]], якое атрымала грашовыя фонды былога Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і аб’яднала сярэдніх і буйных маянткоўцаў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі (паўночна-усходніх ваяводстваў Польшчы)]]. На ўстаноўчы сход быў запрошаны і Эдвард Вайніловіч, але ён не паехаў па прычыне перавозу ў Быдгашч маёмасці і абмежаванасці ў сродках. 28-29 мая 1927 г. на сходзе ў Баранавічах Эдварда Вайніловіча завочна выбралі ганаровым членам Навагрудскага таварыства сельскай гаспадаркі. Вайніловіч згадзіўся і выслаў з Быдгашча ліст з падзякай да старшыні таварыства [[Канстанцін Яўгенавіч Рдултоўскі|Канстанціна Рдултоўскага]] (1880—1953), былога члена [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]]{{sfn|Chmielewska|2011|s=196—197, 274—275}}. Знаёмыя, ведаючы пра матэрыяльныя страты Вайніловіча, прапанавалі яму паўдзельнічаць у розных фінансавых таварыствах у Варшаве. Ён адгукнуўся на запрашэнні [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандра Лядніцкага]] (1866—1934) і [[Станіслаў Аляксандравіч Горват|Станіслава Горвата]] (1866—1930) і стаў у 1921 г. старшынём суполкі, якая фінансавала выраб [[лён|ільну]] ў [[Гродна|Гродне]]; членам праўлення фабрыкі ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] па вырабу [[жалеза]] і членам нагляднай рады акцыянернага таварыства «Lloyd»{{sfn|Chmielewska|2011|s=190, 200}}. У Эдварда Вайніловіча таксама захаваліся дзейнымі акцыі і дэпазіты ў польскіх банках, у тым ліку — у банку Саюза маянткоўцаў у Варшаве. У снежні 1921 г. атрымаў частку срэбра, якое сам Вайніловіч у ліхую пару схаваў у маёнтку Савічы: былы сельскі работнік Эдварда Вайніловіча Юзаф Стралец, чый бацька і дзед таксама працавалі ў Савічах, адшукаў і правёз праз мяжу ў люты мароз да сваякоў Вайніловічаў на польскі бок тое багацце. За годны ўчынак Эдвард Вайніловіч перадаў герою 50 тысяч марак{{sfn|Chmielewska|2011|s=201}}. У [[Варшава|Варшаве]] паспеў яшчэ зрабіць некалькі сустрэч з сябрамі і знаёмымі (у тым ліку з [[Канстанцін Скірмунт|Канстанцінам Скірмунтам]] і [[Замойскія|Замойскімі]]), 5 верасня 1921 г. удзельнічаў у каталіцкім сходзе, а пасля прысутнічаў на пасяджэнні польскай кансерватыўнай [[Партыя рэальнай народнай працы|Партыі рэальнай народнай працы]]. === Асяданне і жыццё ў Быдгашчы === [[File:Bydgoszcz - Internat - Towarzystwo Pomocy dzieciom i mlodziezy polskiej z kresow - near 1922 AD.jpg|thumb|«Крэсавы інтэрнат» (Internat Kresowy) у Быдгашчы]] 12 снежня 1921 г. Эдвард Вайніловіч разам з жонкай Алімпіяй і сястрой Ядвігай Кастравіцкай з Бзоўца поўнасцю пераехалі ў польскі [[Быдгашч]] (на Памор’і), дзе асела шмат выхадцаў з літоўска-беларускіх губерняў ([[Тышкевічы]], [[Пуслоўскія]], [[Святаполк-Чацвярцінскія]], [[Красіцкія]], [[Валадковічы]], [[Яблонскія]], Гельмерсены, [[Наркевічы-Ёдкі]], [[Нітаслаўскія]] і інш.), і пасяліліся ў каменным доме на вуліцы Замойскага 4/7 (зараз — № 23){{sfn|Chmielewska|2011|s=193}}. У 1919 г. у Варшаве было створана «Таварыства апекі над дзецьмі і моладдзю з крэсаў» (1919—1937), якое заснавала ў 1920 г. у Быдгашчы і ўтрымлівала за свой кошт т.зв. «Крэсавы інтэрнат» (Internat Kresowy), дзе атрымалі прытулак і магчымасць выхавання дзеці былых землеўласнікаў [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]], чые маёнткі пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921) апынуліся на тэрыторыі СССР і былі нацыяналізаваны. Эдвард Вайніловіч і яго жонка Алімпія з прыездам у Быдгашч у 1921 г. пачалі прымаць самы актыўны ўдзел у фінансаванні інтэрната, а таксама клапаціліся аб падтрымцы рэстарана «Ускраінная кухня» (Kuchnia Kresowa), які дзейнічаў у Быдгашчы на вуліцы Цяшкоўскага (дом № 9) і быў сталоўкай, дзе давалі бясплатныя абеды для бедных дарослых эмігрантаў{{sfn|Chmielewska|2011|s=222}}. 13 красавіка 1922 г. Эдвард Вайніловіч вырашыў для сябе, што больш у Савічы і навакольныя беларускія мясціны ніколі не паедзе, бо гэта б яшчэ раз балюча ўскалыхнула душу. Тым не менш, туга па радзімых месцах у яго захавалася да самай смерці, бо заўсёды цікавіўся навінамі адтуль і шмат чытаў газет{{sfn|Chmielewska|2011|s=218}}. У 1922 г. сябры прапанавалі яму абірацца ў сенатары Польшчы ад кансерватыўнай польскай [[Партыя рэальнай народнай працы|Партыі рэальнай народнай працы]], аднак сам Вайніловіч скептычна аднёсся да гэтай ініцыятывы, бо ў парламенце Польшчы дамінавалі [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскія «эндэкі»]] і іх саюзнікі, якія добра ведалі палітычныя погляды і дзеянні Эдварда Вайніловіча. Вайніловіч толькі дазволіў сябрам вылучыць яго кандыдатуру і сказаў, што сам ніякіх актыўных крокаў для абрання рабіць не будзе. У выніку Вайніловіча не вылучылі кандыдатам у сенатары. У ліпені 1922 г. таксама атрымаў прапанову стаць лідарам беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Польшчы, які арганізоўваўся [[Браніслаў Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] у [[Нясвіж]]ы. Вайніловіча ўсцешыў такі давер, але ён адмовіўся, бо не ўяўляў, як можна выконваць гэтую функцыю ў Быдгашчы, а вяртанне ў Нясвіж было б балючым для душы. Сваю думку адносна пазіцыі лідара беларускага руху прадставіў у артыкуле, які быў апублікаваны ў нясвіжскай газеце{{sfn|Chmielewska|2011|s=212}}. 21 студзеня 1923 г. Эдвард Вайніловіч быў выбраны на пасаду старшыні (1923—1928) «Саюза палякаў усходніх ускраін» (Związek Polaków z Kresów Wschodnich), які лакалізаваўся ў Быдгашчы і займаўся падтрымкай эмігрантаў з Літвы, Беларусі і Украіны{{sfn|Chmielewska|2011|s=222}}. Пасля ўласных ваганняў 22 снежня 1923 г. атрымаў з рук прэзідэнта Быдгашча Бернарда Слівінскага ордэн «Polonia Restituta»{{sfn|Chmielewska|2011|s=223}}. У апошнія гады жыцця Вайніловіч найбольш перапісваўся з прафесарам літаратуры і рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|віленскага ўніверсітэта]] [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]], якому 6 студзеня 1924 г. наконт сваіх літаратурных пераваг і ўражанняў ад кнігі Здзяхоўскага «Паэзія Людвіка Кандратовіча (Уладзіслава Сыракомлі)» (1924) напісаў: ''«…Гэта ж сын нашага слуцкага Палесся{{efn|Уладзіслаў Сыракомля, хоць і нарадзіўся ў Бабруйскім павеце Мінскай губерні, але ў спісе дваран Мінскай губерні звычайна быў адзначаны як дваранін Слуцкага павета, дзе арандаваў маёнтак.}}, якога ў маладых гадах мы разумелі і адчувалі нават несвядома, бо бачна, што ён любіў усё тое, на што мы з дзяцінства глядзелі, не разумеючы нават, што тое ўсё столькі мае вартасці. Памятаю, як у гады дзіцячай навукі казалі мне захапляцца такім шэдэўрам як „[[Пан Тадэвуш]]“, але паэзію [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] чытаў і разумеў без загаду — і цяпер яшчэ, калі з багатай бібліятэкі, якую меў, уцалеў у мяне выпадкова трэці том яго твораў, чытаю не ведаю які раз „Уласа“, „Янку-Магільшчыка“, „Старыя вароты“ і інш. і любуюся яго краявідамі, якія тлумачаць шэры настрой душы беларуса. З асаблівай прыемнасцю падкрэсліў на старонцы 22 той уступ, у якім шаноўны пан адзначае, што разуменне паэзіі Сыракомлі складае амаль мяжу паміж [[Карона Каралеўства Польскага|Каронай]] і былым Вялікім Княствам Літоўскім, што толькі такім, а не іншым „літоўцам“ быў сам Сыракомля. Слушна шаноўны пан падкрэслівае, што нацыяналізм — гэта, можа, бяссэнсавая спадчына пасля кіравання дзяржаў-захопнікаў{{efn|Пад дзяржавамі-захопнікамі маюцца на ўвазе Расія, Прусія і Аўстрыя, якія ў ходзе трох падзелаў (1772, 1793, 1795) захапілі землі Рэчы Паспалітай, тым ліквідаваўшы апошнюю.}}…»''{{sfn|Zdziechowski|1939|s=67}}{{sfn|Jurkowski: Listy|2007|s=217}}. 25 кастрычніка 1926 г. у [[Нясвіж]]ы ў [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|палацы Радзівілаў]] адбылася [[Нясвіжскі з’езд кансерватараў (1926)|сустрэча лідараў «віленскіх кансерватараў» з маршалам Юзафам Пілсудскім]], які хацеў атрымаць падтрымку з боку буйных маянткоўцаў пасля [[Майскі пераварот (Польшча)|«майскага перавароту»]]. І Вайніловіч быў запрошаны сваімі добрымі сябрамі нясвіжскімі [[Радзівілы|Радзівіламі]] на сустрэчу з [[Юзаф Пілсудскі|Пілсудскім]], але не паехаў, бо адышоў ад палітычнай дзейнасці, не ўступаў у палітычныя партыі, быў абмежаваны ў грошах, а таксама крытычна глядзеў на рэжым [[Санацыя (Польшча)|«санацыі»]] і не ўтрымаўся б ад малапрыемнай прамовы{{sfn|Szpoper|1999|s=281—282}}{{sfn|Chmielewska|2011|s=269}}. У апошні перыяд свайго жыцця часта ездзіў у Варшаву і розныя гарады Польшчы, дзе наведваў сваякоў і сяброў (у тым ліку — варшаўскіх палітыкаў); цікавіўся развіццём эканомікі Польшчы; у дзённіку занатоўваў свае думкі пра палітычныя падзеі і развіццё [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]; а таксама прысутнічаў на ўжо частых пахаваннях сваякоў, сяброў і калег. У жніўні 1927 г. выступіў з урачыстай прамовай на спуску з суднаверфі Быдгашча баркі, што была пабудавана на грошы акцыянернага таварыства «Lloyd»{{sfn|Chmielewska|2011|s=278}}. 13 кастрычніка 1927 г. атрымаў 6 афіцыйных дэпеш і каля 50 віншавальных лістоў (ад [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Скірмунты|Скірмунтаў]], Петразолінаў, [[Горваты|Горватаў]] і інш.) у дзень свайго 80-гадовага юбілею і толькі 30 кастрычніка скончыў напісанне адказаў на іх{{sfn|Chmielewska|2011|s=280}}. У апошнія два гады свайго жыцця хварэў на [[атэрасклероз]] ног, як і яго бацька, дзед і прадзед у свае часы. === «Апошні беларускі баярын» === [[File:Slowo - 1927, nr 96 Edward Woynillowicz article - p 3.jpg|left|thumb|Артыкул Вайніловіча «Граніцы Польшчы ў 1771-м і 1920-м годзе» у газеце [[Słowo (1922)|«Słowo»]] (№ 96, 1927 г.)]] Пасля разгрому ў студзені 1927 г. [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] і чарговых нападак віленскіх «эндэкаў» на саюз мясцовых маянткоўцаў на чале з графам [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскім]], якія асуджалі Рыжскі мірны дагавор, Эдвард Вайніловіч спецыяльна напісаў артыкул «Граніцы Польшчы ў 1771-м і 1920-м годзе» ([[Słowo (1922)|«Słowo»]] № 96 і № 97, 1927 г.). Ён нагадаў, што ў адрозненне ад украінскіх зямель Польскага каралеўства, куды шляхта перасялілася з карэннай Польшчы, у Беларусі мясцовая шляхта Вялікага Княства Літоўскага была пераважна мясцовага паходжання і з той прычыны блізкая па крыві мясцоваму сялянству і дробнай шляхце, якая ў паўсядзённым жыцці карысталася беларускай мовай. Вайніловіч адзначыў, што паланізацыя шляхты мела павярхоўны характар — [[беларуская мова]] не забывалася, а існавала побач з польскай, якая дапамагала засвойваць набыткі заходнееўрапейскай культуры. Указаў, што піянерамі беларускамоўнай літаратуры ў XIX ст. былі менавіта мясцовыя шляхціцы, а не сяляне, і выказаўся катэгарычна супраць паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Выказаўся за змяншэнне падаткаў у Заходняй Беларусі, што давала б, на яго думку, магчымасць гаспадаркам мясцовых сялян і бедных дваран (засцянкоўцаў) праз куплю пустуючых абшараў зямлі павялічваць свае зямельныя ўладанні, а не выстаўляць на вымушаны продаж з-за разарэння. Прапанаваў таксама, што [[асаднікі|ваенныя асаднікі-перасяленцы]] павінны набываць зямлю толькі за грошы, а не бясплатна. На думку Вайніловіча, менавіта адмова польскіх «эндэкаў» стварыць унію і ўключэнне толькі часткі Беларусі ў склад Польшчы прывялі да таго, што беларускае сялянства ўступае ў пракамуністычныя арганізацыі. Ён адзначыў, што саюз дзвюх дзяржаў (Польшчы і Беларусі) быў бы аптымальным і ўзаемакарысным, даваў бы Беларусі выхад да мора. І дадаў, што тая павярхоўная паланізаванасць не азначала, што нельга вярнуць ранейшую сітуацыю (status quo ante), калі шляхта Беларусі вярнулася б да пастаяннага выкарыстання беларускай мовы. Вайніловіч прывёў у прыклад [[Чэхія|Чэхію]], дзе дэнацыяналізацыя арыстакратычных радоў («wynarodawianie się rodów możnowładczych») не была непаваротнай стратай і дзе са стварэннем самастойнай чэшскай дзяржавы адбываецца працэс дэгерманізацыі панямечанага дваранства, і лічыў, што тое самае магло б адбыцца ў беларускай дзяржаве — дэпаланізацыя і беларусізацыя мясцовага дваранства і інтэлігенцыі (т.зв. «палякаў»){{sfn|Раюк|2019|с=307—312}}. За такую пазіцыю рэдактар газеты [[віленскія кансерватары|«віленскіх кансерватараў»]] [[Słowo (1922)|«Słowo»]] [[Станіслаў Мацкевіч]] здзекліва назваў Вайніловіча «апошнім беларускім баярынам»{{efn|Выраз «апошні беларускі баярын» створаны і ўжыты Мацкевічам па аналогіі з выразам «апошні грамадзянін Вялікага Княства Літоўскага», які меў ужытак пасля Рыжскага мірнага дагавора (1921) і абазначаў выміраючую і адыходзіўшую ў гісторыю катэгорыю людзей, звязаных з традыцыяй і гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага.}}{{sfn|Cat|1927|s=1}}. === Напісанне ўласных мемуараў === [[File:Edward Woynillowicz memoirs - book title page 1931 AD.jpg|thumb|Польскі [[Герб Польшчы|«Арол»]] і літоўская [[Пагоня|«Пагоня»]] на вокладцы першага тома мемуараў Эдварда Вайніловіча, 1931 г.]] Эдвард вырас у [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]], дзе меўся вялікі [[архіў]] з мноствам старажытных дакументаў, і з дзяцінства вучыўся шанаваць спадчыну і традыцыі. Гэтая паўплывала на тое, што сам Эдвард вырашыў пакінуць сляды сваёй працы і эпохі. Ён пачаў у свой час весці дзённік, збіраць дакументы, выразаць артыкулы з газет, захоўваць лісты ў сваім архіве{{sfn|Chmielewska|2011|s=303}}. На іх падставе Вайніловіч пачаў пісаць [[польская мова|па-польску]] з 1917 г. свае мемуары, якія былі спалены падчас пагрому палаца ў Савічах у 1918 г. З 13 кастрычніка 1920 г. у маёнтку Бзовец ([[Люблінская губерня]]) пачаў аднаўляць рукапіс мемуараў, не маючы назапашанага дакументальнага матэрыялу, таму ў мемуарах сустракаюцца недакладнасці і супярэчнасці. Ва ўспамінах адносна мала расказвае аб сямейных справах (нават аб зносінах з жонкай Алімпіяй), а больш аб гаспадарчых і палітычных, аб маральных перакананнях і набожнасці; зусім не падзяліўся інфармацыяй, каму дапамагаў і якімі грашовымі сумамі, хоць фінансавую дапамогу дваранам Вайніловіч аказваў значную. Вельмі сціпла і прыхавана апісаў самыя цікавыя і драматычныя падзеі ў 1917—1918 гг., калі рабіў спробы стварэння беларускай дзяржавы. У сваім тастаменце Эдвард Вайніловіч педантычна прапісаў не толькі аб маёмасці, парадку свайго пахавання, але і сваю волю наконт мемуараў. Успаміны на 700 старонках павінны былі трапіць у рукі [[Генрык Скірмунт|Генрыха Скірмунта]] (1868—1939), Цітуса Паніквіцкага, [[Мечыслаў Пароўскі|Мечыслава Пароўскага]] (1878—1965) і [[Казімір Эдмундавіч Здзяхоўскі|Казіміра Здзяхоўскага]] (1875—1942){{sfn|Wspomnienia|1931|s=v}}. Менавіта гэтыя людзі (да якіх далучыўся і Раман Скірмунт) паклапаціліся аб выданні ў 1931 г. у [[Вільнюс|Вільні]] першай часткі ўспамінаў «пана Эдварда» (аб падзеях да 21 мая 1921 г.), якую парэдагавалі віленскія карэктары, рэдактары і гісторык-спецыяліст{{sfn|Komitet|1929|s=3}}{{sfn|Wspomnienia|1931|s=xxiv}}{{sfn|Chmielewska|2011|s=308—311}}. Другая частка мемуараў (пра падзеі жыцця з мая 1921 г.) заставалася і захоўвалася ў рукапісным варыянце (як і першая частка) у Нацыянальнай бібліятэцы ў [[Варшава|Варшаве]]: не была выдадзена тады па рашэнні сяброў, бо закранала часы Пілсудскага. Упершыню другая частка мемуараў была надрукавана на польскай мове ў 2016 г. у Польшчы. У другой частцы мемуараў, калі Вайніловіч не быў актыўным дзеячам грамадскага жыцця, напісана не толькі аб [[Юзэф Пілсудскі|Юзафе Пілсудскім]] і [[Майскі пераварот (Польшча)|Майскім перавароце (1926)]], але шмат укладзена артыкулаў з [[газета|газет]], цытат з лістоў, некалькі анекдотаў і нават звестак аб сваёй хваробе на [[іспанскі грып]]. === Тастамент === Першы свой тастамент Эдвард Вайніловіч склаў перад 1897 г., калі яшчэ жыла яго маці і сын Сямён. Не было ў гэтым нічога дзіўнага, што мужчына ў росквіце сіл вырашыў падрыхтаваць дакумент, які тычыўся яго апошняй волі. Рабіў так кожны шляхціц, што было традыцыяй і адначасова часткай упарадкавання спраў гаспадара. У першым тастаменце галоўным спадчыннікам Эдвард называў свайго сына Сямёна, а пасля ішлі запісы, якія датычыліся дачкі Гелены, маці, сясцёр і верных слуг свайго маёнтка. [[File:Woynillowicz family hill in Sawiczy - foto bf 1901 AD.jpg|thumb|left|Курган з катакомбамі — пахавальня сям’і Вайніловічаў у [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]]. Наверсе скульптура Дзевы Марыі, аналаг якой быў пастаўлены каля [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонага касцёла]] ў [[Мінск]]у]] Жыццё хутка прымушала перарабляць гэты дакумент пасля смерці сына Сямёна, а пасля і дачкі Гелены. У тастаменце 3 студзеня 1902 г., яшчэ перад смерцю Гелены, Эдвард Вайніловіч запісаў, што пасля сваёй смерці хоча ляжаць на сямейных могілках, што знаходзіліся на курганне ў [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]]: ''«Жадаю быць пахаваным на кургане, у адной з трох катакомб. Калі будзе час прачытаць гэтыя словы перад пахаваннем, то хацеў бы ляжаць у звычайнай драўлянай труне. У Савічах я загадаў такую зрабіць і паставіць у свірне{{efn|Будынак, дзе захоўвалася ссыпное збожжа ў маёнтках.}}, з простага матэрыялу, у якой сялян звычайна хаваюць. Не хачу, каб мяне неслі, хай вязуць канём на простым возе, як і ў жыцці найчасцей ездзіў адным канём. Прашу ніякіх вянкоў, ніякай помпы, а толькі болей малітваў, просты помнік, як і ў майго бацькі. Развітваюся і бласлаўляю ўсіх маіх: жонку, дачку, сясцёр, развітваюся з суседзямі, сябрамі і дамоўнікамі. Хай выбачаць мне правіны, бо былі, бадай, міжвольныя, зло ўчыніць нікому не хацеў. Душу маю збалелую даручаю міласэрнасці Божай і літасці Маткі Найсвяцейшай, даручаю малітвам тых усіх, хто пажадае пра мяне памятаць»''{{sfn|Chmielewska|2011|s=296}}. Пасля смерці дачкі сям’я пераканала Эдварда, што род [[Вайніловічы|Вайніловічаў]] будзе працягвацца праз сясцёр, і ён вырашыў запісаць у тастаменце, каб пасля яго смерці спадчынніка маёнткаў Савічы і Пузаў у Слуцкім павеце выбралі сёстры Ядвіга Кастравіцкая і Міхаліна Горват тайным галасаваннем: ''«Ведаю, што, пастанаўляючы спадчынніка ў Савічах і Пузаве, ускладаю на яго вялікія цяжары і абавязкі — хай дарастае да становішча, каб калісь мог спачыць з чыстым сумленнем на кургане, побач даўных спадчыннікаў той зямлі, бо валоданне зямлёй — гэта не карыстанне, а святарская місія. Ён знойдзе дарогу, пратаптаную мной»''{{sfn|Chmielewska|2011|s=296}}. Але і гэты тастамент стаў неактуальным пасля бурлівых палітычных змен у краіне. 23 лістапада 1918 г. у сваім маёнтку Савічы (Слуцкі павет) Эдвард Вайніловіч дадаў да тастамента новыя запісы: сястры [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвізе]] адводзілася роля паклапаціцца пра выкананне апошняй яго волі і распараджэнне маёнткам яшчэ пры жыцці Эдварда. Добра ведаў, што жонка Алімпія пагодзіцца з яго меркаваннем, а сястра выканае як найлепей{{sfn|Chmielewska|2011|s=288}}. У тых дадатках упершыню з’явілася боязь, што Савічы і Пузаў перастануць быць уласнасцю яго сваякоў з-за падзей у краіне: ''«Хацеў бы быць пахаваным на кургане, калі Савічы застануцца нашай уласнасцю, і ў такім разе малюнак надгробка і надпіс указваю. У адваротным выпадку труну маю можна паставіць часова ў склепе пад [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёлам]] у Мінску, а пасля таемна там пахаваць. А калі і тое будзе немажлівым, то дзе-небудзь на могілках, у зямлі, і яшчэ раз аб найсціплейшым пахаванні прашу. Застаўшымся пры жыцці — да пабачэння, маліцеся за грэшніка»''{{sfn|Chmielewska|2011|s=299}}. І сапраўды, паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага дагавора]] Савічы і Пузава перайшлі на [[СССР|савецкі бок]], дзе маёнткі адбіралі ў гаспадароў і рабілі іх дзяржаўнай ці калектыўнай уласнасцю, што не дало мажлівасці Эдварду Вайніловічу быць пахаваным побач з дзецьмі на кургане ў Савічах альбо ў крыпце [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў [[Мінск]]у. Вельмі доўга Вайніловіч цешыў сябе надзеяй, што атрымаецца быць пахаваным у родным краі. Бачачы, што, верагодна, памрэ ў [[Быдгашч]]ы, 1 лютага 1928 г. Эдвард Вайніловіч дадаў да запісаў свайго тастаменту аб пахаванні, складзеных 25 лістапада 1903 г., наступнае пажаданне: ''«Калі памру і буду пахаваны ў Быдгашчы, на простай пліце прашу зрабіць надпіс „Edward Woyniłłowicz. Prezes Towarzystwa Rolniczego Mińskiego. Prezes koła Polskiego w Radzie Państwa. Traktatem ryskim z swej ziemi wygnany, deptać musiałem obce łany“»''. Менавіта такая эпітафія на польскай мове «Эдвард Вайніловіч / Старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі / Старшыня „Польскага кола“ ў Дзяржаўным Савеце / Выгнаны Рыжскай дамовай са сваёй зямлі, я мусіў таптаць чужыя палі» і была зроблена ў 1929 г. на магільнай пліце Вайніловіча. Эдвард Вайніловіч запісаў [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвізе Кастравіцкай]] свой маёнтак Пераходы ў Нясвіжскім павеце ([[Другая Рэч Паспалітая|Польшча]]); капіталы і акцыі, долі (паі) у акцыянерных таварыствах і грошы, якія трымаў у розных банках; хатнія прадметы, дакументы і каштоўнасці: старажытную шкатулку італьянскай работы; падкаморскую пячатку свайго прадзеда Адама Вайніловіча (1739—1803); кнігу «Vade mecum», напісаную палкоўнікам Вялікага Княства Літоўскага часоў «Патопу» Габрыэлем Вайніловічам; келіх з гербам Вайніловічаў «Сыракомля», разнастайныя дакументы на права ўласнасці маёнткамі Савічы і Пузаў, дамоў у Мінску і г.д. Ядвіга павінна была выплочваць штогадова сумы для Алімпіі Вайніловіч і Міхаліны Горват (да смерці апошніх). Зноў тут успомніў аб неабходнасці сямейнай рады, якая павінна была вырашыць пытанне спадчыны, а таксама распісаў каму з пляменнікаў і пляменніц адыходзяць мэбля, срэбны посуд і інш.{{sfn|Chmielewska|2011|s=300}} === Смерць і пахаванне === [[File:Edward Woynollowicz - last words in memoirs - 8 June 1928 AD.JPG|thumb|Апошнія напісаныя Эдвардам Вайніловічам словы — у канцы рукапісу сваіх мемуараў: ''«Відавочна, з гэтай хваробы не выйду: на ўсё воля Божая. 8 чэрвеня 1928 г.»''.]] Эдвард Вайніловіч памёр у суботу [[16 чэрвеня]] [[1926]] г. у [[Быдгашч]]ы (Польшча) а пятай гадзіне раніцы, найбольш верагодна — ад прагрэсіруючага [[атэрасклероз]]у{{sfn|Chmielewska|2011|s=287}}. Пахаванне Вайніловіча адбылося ў панядзелак 18 чэрвеня 1926 г., у пахмурны і халодны дзень. Сціплую труну з яго целам пад аркестр везлі на імшу ў касцёл Святой Тройцы не на пышным катафалку, а на простым возе, які цягнуў адзін конь. З-за вялікай колькасці народу складвалася ўражанне, што гэта не пахаванне, а маніфестацыя. У апошні шлях цела Вайніловіча суправаджалі сваякі, шматлікія сябры, калегі па МТСГ, выхаванцы «Крэсавага інтэрната», а таксама суседзі{{sfn|Chmielewska|2011|s=289}}. У прыватнасці, у Быдгашч з [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] (з [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]) прыехаў сябра і паплечнік Вайніловіча [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939). [[File:Raman Aliaksandravich Skirmunt 1868-1939 - foto 1930 AD cc.jpg|left|130px|thumb|[[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939), фота 1930 г.]] Пасля імшы працэсія пайшла да Старафарных могілак горада. Над магілай першым мовіў слова пралат Пацэвіч, пасля Людвік Наркевіч-Ёдка, ксёндз канонік [[Люцыян Жаландкоўскі]] (прадстаўнік пінскага біскупа і былы пробашч (1911—1918) [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў Мінску, сябра і спавядальнік Эдварда Вайніловіча) і інш. Магіла была абсыпана кветкамі, на якія паклалі вянок з надпісам па-польску ''«Ад слуцкай зямлі»''. Сярод тых вязанак кветак не было вянкоў ад сваякоў, бо Эдвард яшчэ перад смерцю папрасіў, каб грошы, якія б пайшлі ад сваякоў на кветкі, перадалі на сталоўку для малазаможнай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Падобную просьбу Вайніловіч у свой час накіраваў да членаў «Саюза палякаў усходніх ускраін». Гэта не было чымсьці выключным у Быдгашчы, бо ў многіх сем’ях, у выпадку пахавання блізкіх, сваякі замест куплі кветак перадавалі грошы на якія-небудзь высакародныя мэты{{sfn|Chmielewska|2011|s=290}}. [[File:Jadwiga Kostrowicka i plita Woynillowicza.jpg|thumb|[[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]] (1864—1935) каля магілы свайго брата Эдварда ў [[Быдгашч]]ы]] [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] на пахаванні сказаў аб Эдвардзе: ''«…ахоўваў перададзеную нам спадчыну — веру, культуру, маёмасць»''{{sfn|Chmielewska|2011|s=291}}. Ён дазволіў сабе разважанні наконт сутнасці дзейнасці Эдварда Вайніловіча. Вылучыўшы дылему (ці [[валенрадызм]] або «склізкае згодніцтва» былі сутнасцю грамадска-палітычнай працы нябожчыка ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), Скірмунт сказаў, што мэтай Эдварда Вайніловіча было ўмацаванне гаспадарчых пазіцый эліты мясцовага грамадства — карэннага дваранства [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], і ён (Вайніловіч) адважна ішоў да гэтай мэты, з’яўляючыся прыхільнікам кансерватыўнага кірунку [[Краёўцы|краёвасці]]: ''«Лозунг [[краёўцы|краёвасці]], лозунг рэгіяналізму <…>, знайшоў у асобе Эдварда Вайніловіча прыроджанага выразніка і перакананага абаронцу»''{{sfn|Смалянчук|2004|с=139}}. Пасля жалобных урачыстасцей на старонках перыядычнага друку яшчэ доўга з’яўляліся некралогі і ўспаміны, прысвечаныя Эдварду Вайніловічу. 18 верасня 1928 г. «старажытная італьянская шафка», як Эдвард Вайніловіч называў каштоўны кабінет XVIII ст., за якім працаваў яшчэ яго дзед [[Антон Адамавіч Вайніловіч]] (1773—1855) у [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]], патрапіў у музей Быдгашча, бо быў перададзены Ядвігай Кастравіцкай і Міхалінай Горват з умовай, што Ядвіга Кастравіцкая мае права распараджацца ім. Каштоўны экспанат перажыў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]{{sfn|Chmielewska|2011|s=301—302}}. Нават пасля смерці Эдварда Вайніловіча яго жонка Алімпія Вайніловіч працягвала падтрымліваць «Крэсавы інтэрнат» і «Саюз палякаў усходніх ускраін» (Związek Polaków z Kresów Wschodnich). Праз год пасля пахавання на магіле Эдварда Вайніловіча была пакладзена простая гранітная плітай з тым самым надпісам на [[польская мова|польскай мове]], занатаваным у тастаменце, як хацеў Эдвард Вайніловіч. == Беларуская мова ў жыцці Эдварда Вайніловіча == Эдвард Вайніловіч з вялікай зацікаўленасцю аднёсся да невялікай групы дваран [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якія папулярызавалі мову мясцовых сялян, атрымаўшай у часы расійскага панавання назву [[беларуская мова|«беларускай мовы»]], і публікавалі беларускамоўныя літаратурныя творы. Яшчэ ў сваім лісце ад 12 мая 1896 г. Эдвард Вайніловіч дзякаваў [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандру Ельскаму]] за прысылку беларускамоўных кніг і паабяцаў распаўсюдзіць іх на пасяджэнні [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], прызнаючыся ў любові да той мовы: ''«Кожнаму гэтая мова мілая, кожны з нас засынаў у калысцы пад народныя песні нашых нянек, кожны на гэтай мове размаўляе з мясцовым сялянствам, а ўсе старажытныя родавыя дакументы{{efn|Маюцца на ўвазе старажытныя дакументы роду Вайніловічаў, якія зберагаліся ў родавым архіве Вайніловічаў у Савічах.}} звычайна напісаныя [[беларуская мова|па-беларуску]]{{efn|Вайніловіч выкарыстоўвае сучасны тэрмін, бо ў XVI ст. старабеларуская мова называлася „рускай мовай“.}}»''{{sfn|Смалянчук|2004|с=105, 127}}. Калі [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі]] ўвяла свабоду друкаваць кнігі на любой роднай мове, ён напачатку фінансаваў друкаванне беларускамоўнай літаратуры: ''«Валодаючы беларускай мовай гэтак жа добра, як польскай, і ўжываючы яе стала ў зносінах з сельскімі работнікамі ў сваёй гаспадарцы, на працягу дзясяткаў гадоў быў у сталым кантакце з усімі праявамі беларускага руху спачатку ў Мінску, дзе сустракаўся з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевічам]] і [[Карусь Каганец|Кастравіцкім (знявечаным)]]{{efn|Кастравіцкія (у тым ліку — [[Карусь Каганец]]) былі не вельмі далёкімі сваякамі Эдварда Вайніловіча.}}, а пасля ў Вільні і Петраградзе{{efn|У часы апісаных Вайніловічам кантактаў Петраград называўся Санкт-Пецярбургам.}} з [[Вацлаў Іваноўскі|Іваноўскім]] і [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Шыпілам]] і г.д. Ад беларускіх таварыстваў заўсёды, бяручы ў іх сякі-такі матэрыяльны ўдзел, у канцы ўсуваўся, бо пачатая ў іх праца пачаткова ў кірунку самаспазнання і нацыянальнага адраджэння ([[Лучынка (1914)|„Лучынка“]], [[Саха (1912)|„Саха“]], [[Загляне сонца і ў наша аконца|„Загляне сонца і ў наша ваконца“]] і г.д.) звычайна ў канцы набывала сацыялістычныя лозунгі і кірунак, які, з-за сваіх перакананняў, падтрымліваць не мог»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=210—211}}{{efn|Вядома таксама, што менавіта праз Эдварда Вайніловіча княгіня [[Магдалена Радзівіл]] аднойчы перадала братам Івану і Антону Луцкевічам і Аляксандру Уласаву 20 тысяч рублёў для выдання беларускамоўнай літаратуры ў Санкт-Пецярбургу{{sfn|Смалянчук|2004|с=278}}.}}. У той жа час лічыў, што ў касцёле павінна захавацца традыцыйная [[польская мова]] набажэнстваў{{sfn|Chmielewska|2011|s=273}}. Ёсць звесткі, што для сябе асабіста Вайніловіч выпісваў адразу 10 асобнікаў газеты [[Наша ніва (1906)|«Наша Ніва»]]<ref group="lower-alpha">{{cite news|title=Зерні дабра і праўды. Як сёння працягваюцца традыцыі Эдварда Вайніловіча?|url=https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/29lip-6.indd_.pdf|last=Шчарбачэвіч|first=Ніна|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|date=2015-07-29|access-date=2024-05-28|lang=be|page=4}}<!--[http://zviazda.by/be/news/20150729/1438117937-yak-syonnya-pracyagvayucca-tradycyi-edvarda-vaynilovicha Як сёння працягваюцца традыцыі Эдварда Вайніловіча?]--></ref>. == Этнічная прыналежнасць і самавызначэнне == Адна частка гісторыкаў ([[Раман Юркоўскі]], [[Дарыуш Тарасюк]] і інш.) сцвярджае, што каталіцкае дваранства Беларусі было этнічна [[палякі|польскім]] (на падставе мовы, рэлігіі і культуры) і толькі з «патэрналізмам» і «апекай» адносілася да мясцовага маласвядомага («беларускага») сялянства, а словы Вайніловіча пра «супольнасць крыві» інтэрпрэтуе толькі як «старадаўнюю і сільную талерантнасць» «польскага дваранства» адносна «беларускага сялянства»{{sfn|Jurkowski|2011|s=37—39}}. Аднак сам Эдвард Вайніловіч падкрэсліваў менавіта [[ген]]етычнае адзінства паходжання дваран і сялян Беларусі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=viii}}{{sfn|Woyniłłowicz|1927|s=3}}. Іншая частка гісторыкаў лічыць, што самавызначэнне «палякі» было палітонімам, які значыў належнасць да «грамадзян Рэчы Паспалітай»{{efn|Напрыклад, Марыян Здзяхоўскі называў і сябе, і Вайніловіча «літоўцам»; князь Геранім Друцкі-Любецкі (1861—1919) быў пісьменнікам, сярод вершаваных твораў якога ёсць патрыятычная гістарычная аповесць «Так паміралі літоўцы»; граф Іпаліт Корвін-Мілеўскі лічыў сябе літоўскім шляхціцам і грамадзянінам Вялікага Княства Літоўскага; блізкі сябр Вайніловіча Раман Скірмунт нават у 1930-я гады называў сябе і «літоўцам», і «палякам»{{sfn|Zdziechowski|1939|s=62, 64}}{{sfn|Korwin-Milewski|1930|s=186, 323}}{{sfn|Skirmuntt|1934|s=3}}.}}. Яны звяртаюць увагу на рух [[краёўцы|«краёўцаў»]] з іх ідэямі рэстытуцыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], увядзення аўтаноміі беларуска-літоўскага краю ў Расійскай імперыі ці ўвогуле дзяржаўнай самастойнасці беларуска-літоўскіх зямель{{sfn|Szpoper|1999|s=49—50, 54}}. Беларускі гісторык Андрэй Раюк разглядзеў і паказаў, што Эдвард Вайніловіч быў [[Беларусы|беларусам]] па нацыянальнасці{{sfn|Раюк|2020a|с=178—184}}{{sfn|Раюк|2020b|с=337—342}}{{sfn|Раюк|2019|с=307—312}}. У 1903 г. у [[Дынабург]]у на сельскагаспадарчай выстаўцы Эдвард Вайніловіч адкрыта заявіў сябе [[Беларусы|беларусам]] па нацыянальнасці{{sfn|Раюк|2023|с=343}} (гэтак жа як і [[Юбілейная сельскагаспадарчая выстаўка ў Мінску (1901)|ў 1901 г. на выстаўцы ў Мінску]]{{sfn|Раюк|2023|с=343}}), у аптымістычнай прамове [[Польская мова|па-польску]] заклікаў маянткоўцаў трымацца за зямлю і дадаў у канцы [[Беларуская мова|беларускамоўнае]] выслоўе «Pomahaj Boże!», сказаўшы, што многія народы прайшлі праз Беларусь, ''«але нязменным застаўся той карэнны [[Беларусы|беларускі народ]], які ў хвілінах бяды прыпадаў да роднай зямлі і ў ёй чэрпаў суцяшэнне і сілу <…> і кончу, звяртаючыся да вас, землеўласнікі, нашым родным [выслоўем] “Памагай Божа!”»''{{sfn|Раюк|2023|с=343}}. Самавызначэнне «беларусы» было непапулярным сярод многіх карэнных дваран (у тым ліку ў Вайніловіча), што азначала б факт [[русіфікацыя|абрусення]], бо ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] «беларусы» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае насельніцтва края) паводле афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі лічыліся за складовую частку [[трыадзіны рускі народ|«рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»)]]{{sfn|Wspomnienia|1931|s=211}}{{sfn|Czapska|2006|s=166—167}}. Сам Эдвард Вайніловіч лічыў, што толькі пасля «адарвання» Беларусі ад Расіі і стварэння беларускай дзяржавы магчыма адмова ад тагачаснай павярхоўнай паланізаванасці дваранства і інтэлігенцыі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=212}}{{sfn|Woyniłłowicz|1927|s=3}}{{sfn|Раюк|2019|с=307—312}}. == Ацэнкі ад апанентаў і супернікаў == Патрабаванні [[краёўцы|краёўцамі]] аўтаноміі кіравання свайго краю ў рускіх манархістаў выклікалі, хутчэй, не крытыку, а раўнадушша («Нам ваша культура непатрэбна»){{sfn|Jurkowski|2005|s=95}}. [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|Польскія «эндэкі»]] папракалі «краёўцаў», што не ставяць польскія інтарэсы вышэй за інтарэсы іншых народаў, а Вайніловічу заяўлялі, што ён з’яўляецца не палякам, а беларусам, імкнецца да аўтаноміі Беларусі і абуджэння пачуцця асобнасці беларусаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=211, 226}}{{sfn|Смалянчук|2004|с=236—237}}. Эдвард Вайніловіч, як і ўсе краёўцы-кансерватары, быў прыхільнікам класічнага [[лібералізм]]у XIX ст. і лічыў, што трэба абмяжоўваць выбарчыя правы тых грамадзян, хто не плаціць падаткі{{sfn|Wspomnienia|1931|s=197}}: толькі той, хто плаціць падаткі, мае права ўдзельнічаць у іх мэтавым размеркаванні (праз бюджэтныя рашэнні парламента). Лічыў, што ўвядзенне ўсеагульнага і роўнага выбарчага права прывядзе (ва ўмовах распаўсюджання сацыялістычных ідэй) толькі да скасавання права прыватнай уласнасці, якое з’яўляецца падмуркам парадку і цывілізаванага побыту грамадства{{sfn|Wspomnienia|1931|s=197}}{{efn|Гэты прагноз Вайніловіча спраўдзіўся: [[Усерасійскі ўстаноўчы сход]], які быў выбраны ў малазаможнай краіне на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога і тайнага галасавання, 4 (18) студзеня 1918 г. прыняў закон нацыяналізацыі ўсёй зямлі ў Расіі, бо на сходзе абсалютна пераважалі дэпутаты-сацыялісты.}}. Аднак выступаў за ўзважаную аграрную рэформу і развіццё сістэмы адукацыі, якая б дазваляла сялянам станавіцца заможнымі. За гэта краёўцы-дэмакраты папракалі ў адсутнасці дэмакратызму, а таксама ў «каставасці» Рады [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], як і іншых сельскагаспадарчых таварыстваў, бо яе члены (з абмежаванага кола знаёмых) працягла займалі пасады{{sfn|Смалянчук|2004|с=236—237}}. У 1920-я гг. для маладога пакалення [[віленскія кансерватары|«віленскіх кансерватараў»]] тагачасныя погляды Вайніловіча (''«літоўскага краёўца»'', ''«[[нестар]]а краёўцаў беларускай арыентацыі»'') на аграрнае і «беларускае» пытанне здаваліся састарэлымі, абмежаванымі і неэфектыўнымі, бо, на іх погляд, не маглі стрымаць распаўсюджанне [[камунізм|камуністычных ідэй]] сярод сялян [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і прадухіліць захопніцкія планы з боку [[СССР]]{{sfn|Cat|1927|s=1}}. == Характарыстыка ад сяброў == * [[Мечыслаў Пароўскі]] (1878—1965): «Вылучаўся сярод землеўласнікаў-прамоўцаў на агульных сходах [МТСГ] — першаразрадны земляроб і жывёлавод, заўсёды дзейны, поўны ініцыятывы і тэмпераменту, ажыўляў паседжанні і павышаў іх узровень»{{sfn|Jurkowski|2005|s=84}}. * [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]] (1866—1934): «Высокага росту, высакародны, арлінага позірку, пры першым сутыкненні рабіў уражанне моцнай індывідуальнасці. Любіў мовіць і мовіў добра, ужываючы часта словы „прабачце“ і „штосьці“, але гэта толькі надавала чароўнасці і яснасці яго разважанням»{{sfn|Lednicki A.|1928|s=7}}. * [[Ян Булгак]]: «Таварыства сельскай гаспадаркі ў Мінску іграла тады значную ролю ў грамадска-нацыянальным жыцці нашага рэгіёна і складала ў ім неафіцыйную кіруючую ўладу. На яе чале стаў пан Эдвард Вайніловіч, адна з найразумнейшых галоў і адзін з найцвярдзейшых характараў Міншчыны»{{sfn|Bułhak|2003|s=196}}. * Камітэт ушанавання памяці Эдварда Вайніловіча (Р. Скірмунт, М. Пароўскі, Ц. Паніквіцкі, К. Здзяхоўскі, [[Януш Леанардавіч Івашкевіч|Я. Івашкевіч]]): «Будаваў і змагаўся за [[Рэч Паспалітая|Польшчу Ягелонаў]] <…> Для Міншчыны, і нават больш — для [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], быў тым, чым былі ў свой час для [[Царства Польскае|Кангрэсоўкі]] {{нп3|Анжэй Артур Замойскі|Анжэй Замойскі|pl|Andrzej Artur Zamoyski}}, для [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі|Галіцыі]] князь [[Леан Людвік Сапега|Леан Сапега]], для [[Вялікае Княства Пазнаньскае|Пазнаньскага княства]] генерал [[Дэзідэрый Хлапоўскі|Хлапоўскі]], [[Анжэй Негалеўскі|Негалеўскі]] і доктар {{нп3|Караль Марцінкоўскі|Марцінкоўскі|pl|Karol Marcinkowski}}, для [[Паўднёва-Заходні край|паўднёвых ускраін]] князь [[Раман Даміян Сангушка|Раман Сангушка]] — постаці з адной пароды, увасабленне грамадзянскай службы айчыне. Было ў ім шмат з той шляхетнай руды, з якой адліты былі душы блізкіх яму па паходжанні [[Тадэвуш Рэйтан|Рэйтана]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкі]]»{{sfn|Wspomnienia|1931|s=v, xxi}}. * [[Вацлаў Аляксандравіч Лядніцкі|Вацлаў Лядніцкі]] (1891—1967): «Вайніловіч, мудры чалавек, па прыродзе сумленны і адважны характар, меў правінцыйны патрыятызм. Ніколі не мовячы, не думаючы іначай, як толькі па-польску, лічыў сябе, як і [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Скірмунт]], за беларуса і не зносіў [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|„усепалякаў“]]{{efn|Тэрмінам «усепалякі» называлі «эндэкаў» — прыхільнікаў Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі. Тэрмін «усепалякі» утварыўся ад назвы галоўнага выдання «эндэкаў» газеты «Усяпольскі агляд» («Przegląd Wszechpolski»).}}, якія рабілі шкоду польскай ідэі{{efn|Пад «польскай ідэяй» маецца на ўвазе «ягелонская ідэя» — стварэнне шматнацыянальнай і талерантнай для народаў і рэлігій федэрацыйнай Рэчы Паспалітай.}} і Беларусі, распальваючы нацыянальнае пытанне. Гэты гуманіст жадаў, як і я, міжнацыянальнага міру»{{sfn|Lednicki W.|1963|s=542}}. * [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939): «Намаляваць яго духоўны партрэт, здаецца, няцяжка. Ад нараджэння ён меў цэльны характар, светлы розум, але не складаны. Ён быў чалавекам учынку, схільнасць да тэарэтызавання не была ў яго асабліва развітай. Умовы для працы краёвага грамадскага дзеяча ў дапатопавы час{{efn|Перад Першай сусветнай вайной.}} былі вельмі складаныя. Адносіны да Варшавы{{efn|карэннай Польшчы.}}, да Расіі, да мясцовага сялянства ці да беларускай справы ўяўлялі сабой бязмерна заблытаныя праблемы. Трэба было цвёрда ступаць па полі, напоўненым га́дамі, часам усміхацца нядобраму і абмінаць з абыякавым ці непрыемным тварам тое, што па сэрцы. Падобная задача была асабліва цяжкай для чалавека, які па сваёй натуры не прымаў такой „дыпламатыі“. Як ён ставіўся да другой з пералічаных праблем{{efn|да Расіі.}}, якія меў погляды на беларускую справу пасля адраджэння польскай дзяржаўнасці, гэтага я не ведаю. Наколькі лёгка зрабіць агульны накід яго свядомасці, настолькі ж цяжка (па тых або іншых прычынах) намаляваць яго закончаны партрэт. Адкрытасць, вялікае сэрца, адвага рабілі з яго чалавека незвычайнага, які ў спрыяльных абставінах мог бы здабыць плён, значна большы за той, які быў народжаны яго працай. На мой погляд, і пасля Патопа{{efn|Першая сусветная вайна, рэвалюцыя і грамадзянская вайна ў Расіі, што скончылася Рыжскім дагаворам (1921), які падзяліў Беларусь на дзве часткі.}}, нягледзячы на паражэнне, ён не быў яшчэ чалавекам мінуўшчыны. Можна толькі шкадаваць, што яго асоба апынулася недзе на ўзбоччы, калі польскі карабель, нарэшце, знайшоў сваю прыстань{{efn|Рэалізацыя ідэі адраджэння Рэчы Паспалітай у выглядзе створанай Другой Рэчы Паспалітай.}}»{{efn|Цытата з ліста Рамана Скірмунта ад 15 жніўня 1928 г. да Марыяна Здзяхоўскага{{sfn|Смалянчук|2009|с=21}}.}}. * Зыгмунт Даманскі (1891—1965), хроснік Эдварда Вайніловіча: «Быў вялікім, калі ў грамадскай іерархіі стаяў высока, не меней быў вялікім, калі лёс скінуў яго так нізка»{{sfn|Chmielewska|2011|s=292}}. * [[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938): «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі»{{sfn|Zdziechowski|1939|s=63}}. == Цікавыя звесткі == * Сярод дваран-маянткоўцаў [[Беларусь|Беларусі]] распаўсюджанай традыцыяй было шанаванне [[лес]]а: у маёнтках існавалі асобныя лясныя масівы, якія не краналіся, аберагаліся і разглядаліся як месца эстэтычнай асалоды, адпачынку і экалагічнага рэзерву, што ператварала іх у пэўным сэнсе ў сакральныя прасторы{{sfn|Раюк|2021|с=299}}. Быў такі лясны масіў і ў маёнтку Эдварда Вайніловіча [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]], дзе на працягу пакаленняў [[Вайніловічы]] не пілавалі [[дрэва|дрэў]] для гаспадарчых і камерцыйных патрэб{{sfn|Chmielewska|2011|s=187}}. * У другой палове XIX — пачатку XX ст. сярэднезаможныя і заможныя маянткоўцы беларускіх губерняў Расійскай імперыі неафіцыйна і вобразна называлі самі сябе мянушкай [[зубр|«зубры»]], што, канешне, адносілася і да Эдварда Вайніловіча. Калі 24 чэрвеня 1920 г. Эдвард Вайніловіч размаўляў з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] у Бельведэры (Варшава) адносна аспектаў аграрнай рэформы ў Беларусі, жадаючы прадухіліць радыкальнасць перадзелу зямлі, ён алегарычна запэўніваў Пілсудскага, што [[зубр|«зубрам»]] не з’яўляецца і адмоўна ставіцца да пазбаўлення дробных арандатараў зямельных надзелаў{{sfn|Wspomnienia|1931|s=287}}. А ў 1927 г. малады журналіст [[Станіслаў Мацкевіч]] (1896—1966), хоць і палемізаваў з Эдвардам Вайніловічам, з павагай назваў аўтарытэтнага 79-гадовага ветэрана гаспадарчай і палітычнай дзейнасці [[зубр|«зубрам»]]{{sfn|Cat|1927|s=1}}. Акрамя таго, мянушка [[зубр|«зубры»]] у [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай (Польшчы)]] замацавалася за т.зв. [[Віленскія кансерватары|«віленскімі кансерватарамі»]], якія ў пэўнай ступені сталі пераемнікамі ліберальна-кансерватыўнай плыні [[краёўцы|краёўцаў]] (што былі прадстаўлены, галоўным чынам, сярэднезаможнымі і заможнымі маянткоўцамі). == Перанясенне праху ў Мінск (2006) == {{асноўны артыкул|Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} [[File:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk - burial place of Edward Woynillowicz - 2013 AD.JPG|thumb|Месца пахавання Эдварда Вайніловіча каля Чырвонага касцёла ў Мінску{{efn|Злева знаходзіцца надмагільны камень з разбуранага надмагільнага помніка Сымону Вайніловічу ў вёсцы Савічы (Капыльскі раён).}}. Фота 2013 г.]] Пробашч парафіі Святога Сымона і Святой Алены, ксёндз [[Уладзіслаў Завальнюк]], выступіў з ініцыятывай перанесці прах Эдварда Вайніловіча з [[Быдгашч]]а (Польшча) у Мінск і размясціць яго ў [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле Святога Сымона і Святой Алены]], фундатарам якога быў Эдвард Вайніловіч. Пасля ўзгаднення пытанняў, дазволу касцельных улад, міністэрстваў замежных спраў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і [[Польшча|Рэспублікі Польшчы]] прах Эдварда Вайніловіча быў перавезены ў 2006 г. з Быдгашчы ў [[Мінск]] і 11 чэрвеня 2006 г. адбылося яго ўрачыстае перапахаванне пад кіраўніцтвам ксяндза [[Уладзіслаў Завальнюк|Уладзіслава Завальнюка]] каля [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]]. У цырымоніі перазахавання ўдзельнічала група прадстаўнікоў польскага горада [[Быдгашч]]а і патомкі [[Вайніловічы|Вайніловічаў]]. == Ушанаванне памяці аб Эдвардзе Вайніловічу == Адным з першых месцаў ушанавання памяці памерлага Эдварда Вайніловіча стаў [[Нясвіж]], які да 1939 г., у адрозненне ад маёнтка [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічы]], знаходзіўся ў складзе міжваеннай [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і дзе ўласнікі палаца князі [[Радзівілы]] ўстанавілі 14 кастрычніка 1929 г. мемарыяльную пліту ў гонар Эдварда Вайніловіча ў [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|фарным касцёле Божага Цела]] горада з надпісам: ''«Эдвард Вайніловіч, старшыня Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, старшыня „Польскага кола“ Дзяржаўнага Савета ў Санкт-Пецярбургу, камандор ордэна „Polonia Restituta“, фундатар касцёла Св. Сымона і Св. Алены ў Мінску, уладальнік маёнткаў Савічы і Пузаў Слуцкага павета Мінскай зямлі, нарадзіўся ў Савічах 13. X. 1847 г., памёр у Быдгашчы 16. VI. 1928 г. Чалавеку вялікага сэрца і заслуг, узорнаму грамадзяніну, патрыёту, прыяцелю і апекуну людзей, вернаму сыну Святога Касцёла як выраз пашаны і ўдзячнасці і дзеля памяці нашчадкаў надпіс гэты зроблены. Вечнае спачыванне дай яму, Госпадзе, і святло вечнае няхай яму свеціць. Амэн»''{{sfn|Wspomnienia|1931|s=349}}. [[File:Nieśwież Kościół Bożego Ciała 13.jpg|thumb|left|Мемарыяльная пліта ў гонар Эдварда Вайніловіча ў [[Касцёл Божага Цела, Нясвіж|нясвіжскім фарным касцёле Божага Цела]]]] [[File:Roman Jurkowski Minsk konference 2009.ogv|thumb|left|Выступленне (па-польску) [[Раман Юркоўскі|Рамана Юркоўскага]] на канферэнцыі ў [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвоным касцёле]], 2009 г.]] 14 лютага 2009 г. у [[Мінск]]у ў тэатральнай зале ў дольнай частцы [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] (Чырвонага касцёла) адбылася беларуска-польская навуковая канферэнцыя «Эдвард Вайніловіч — шляхціц, грамадзянін, каталік», арганізаваная мінскай каталіцкай парафіяй Святога Сымона і Святой Алены, Польскім інстытутам у Мінску, гісторыка-культурнай установай «Палоніка-Літуаніка». На канферэнцыі з дакладамі выступілі ксёндз Уладзіслаў Завальнюк, пасол Польшчы ў Беларусі Генрык Літвін, Аляксандр Стральцоў-Карвацкі (Беларусь), Зміцер Яцкевіч (Беларусь), [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] (Беларусь), [[Раман Юркоўскі]] (Польшча), [[Дарыуш Шпопер]] (Польшча), [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] (Польшча) і [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]] (Беларусь). Даслалі свае артыкулы Аляксандр Ільін (Беларусь) і [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]] (Беларусь). Прысутнічаў і [[Адам Мальдзіс]]. У 2009 г. па беларускім тэлеканале «ОНТ» у рамках дакументальна-пазнавальнага цыкла «Обратный отсчет» была паказана перадача «Адваротны адлік. Гісторыя замахаў на Чырвоны касцёл» (рэжысёр Уладзімір Арлоў). У 2011 г. на беларускім тэлеканале [[Беларусь 2|«ЛАД»]] у рамках цыкла пазнавальных перадач «Новыя падарожжы дылетанта» (вядучы перадачы [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт]]), што распавядае пра гісторыю населеных пунктаў Беларусі і насельнікаў, была паказана серыя пра [[Савічы (Капыльскі раён)|вёску Савічы]] ([[Капыльскі раён]]), род Вайніловічаў і Эдварда Вайніловіча. У 2011 г. на беларускім тэлеканале [[Беларусь 2|«ЛАД»]] у рамках цыкла пазнавальных перадач «Лабірынты» (вядучы перадачы Аляксандр Матафонаў) быў паказаны пазнавальна-дакументальны фільм «Лабірынты: Эдвард Вайніловіч». У фільме прымалі ўдзел беларускія гісторыкі Мікола Нікалаеў і [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Уладзімір Дзянісаў]]. 2 лістапада 2010 г. рашэннем Капыльскага раённага савета дэпутатаў адна з новых вуліц у горадзе [[Капыль|Капылі]] была названа вуліцай Вайніловіча ў гонар Эдварда Вайніловіча<ref group=lower-alpha>[http://kurjer.info/2010/11/16/v-kopyle-poyavilis-ulicy-vojnilovicha-i-adama-rusaka/ В Копыле появились улицы Войниловича и Адама Русака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810172934/http://kurjer.info/2010/11/16/v-kopyle-poyavilis-ulicy-vojnilovicha-i-adama-rusaka/ |date=10 жніўня 2014 }} // kurjer.info</ref>. [[File:Gizela Chmielewska - Minsk - Dom Wankowiczau - 17 may 2013.ogv|thumb|Выступленне (па-польску) Гізэлі Хмялеўскай аб Эдвардзе Вайніловічу на прэзентацыі кнігі «Ваньковічы» у [[Дом Ваньковічаў|Доме Ваньковічаў]] у Мінску. 17 мая 2013 г.]] [[Гізэля Хмялеўская]], жыхарка [[Быдгашч]]а і журналістка выдання «Gazeta Pomorska», зрабіла вялікую працу па вывучэнні біяграфіі Эдварда Вайніловіча. Вынікам яе даследаванняў сталі публікацыі артыкулаў у польскай прэсе, а пасля напісанне кнігі аб Вайніловічу<ref name="Cierń Kresowy" group=lower-alpha>[http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110120/ALBUMY01/859417732 Cierń Kresowy czyli Edward Woyniłłowicz jakiego nie znamy] // Gazeta Pomorska [Электронны рэсурс]. — 20 студзеня 2011 г.</ref>. 18 чэрвеня 2008 г. у Быдгашчы ў 80-ю гадавіну смерці Эдварда Вайніловіча Гізэля Хмялеўская і яе муж Багдан Хмялеўскі арганізавалі выстаўку «Cierń Kresowy» («Ускраінны цярноўнік») у «Аўтарскай галерэі» Яна Каі і Яцэка Салінскага. Было выкарыстана шмат прадметаў з «кабінета Вайніловічаў» («старажытная італьянская шафка»), які быў вывезены Вайніловічамі з [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічаў]] у Быдгашч і які зараз захоўваецца ў акруговым музеі ў Быдгашчы. 22 студзеня 2011 г. у [[Быдгашч]]ы ў акруговым музеі адбылася прэзентацыя кнігі пра Эдварда Вайніловіча «Ускраінны цярноўнік. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» («Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie», 2011), першага грунтоўнага і ўсеахопнага апісання біяграфіі Эдварда Вайніловіча і яго сям’і, якую напісала па-польску Гізэля Хмялеўская<ref group=lower-alpha>[http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/tngallery?Site=PO&Date=20110122&Category=GALERIA&Artno=165614444&Ref=PH Promocja książki Gizeli Chmielewskiej] // Gazeta Pomorska [Электронны рэсурс]. — 21 студзеня 2011 г.</ref>. 18—19 мая 2011 г. у [[Мінск]]у [[Гізэля Хмялеўская]] прэзентавала сваю кнігу «Ускраінны цярноўнік. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» (2011). У арганізацыі прэзентацыі прымалі ўдзел [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]], [[Дом Ваньковічаў|філіял Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX стагоддзя»]], Польскі інстытут у Мінску <ref group="lower-alpha">[http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/den-muzeev-v-dome-vankovichej День музеев в Доме Ваньковичей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830152348/http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/den-muzeev-v-dome-vankovichej |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. 16 чэрвеня 2012 г. у [[Быдгашч]]ы пры ўдзеле Гізелі Хмялеўскай быў урачыста адкрыты сквер імя Эдварда Вайніловіча, які знаходзіцца на збегу вуліц Хадкевіча і Сулкоўскага каля дома былога т.зв. «Ускраіннага інтэрната». Аб постаці і драматычным лёсе Эдварда Вайніловіча распавяла [[Гізэля Хмялеўская]]<ref group=lower-alpha>[http://www.pomorska.pl/apps/pbcs.dll/article?AID{{=}}/20120528/BYDGOSZCZ01/120529148 16 czerwca zostanie uroczyście odsłoniony skwer im. Edwarda Woyniłłowicza] // Gazeta Pomorska [Электронны рэсурс]. — 28 мая 2012 г.</ref>. 9 снежня 2015 г. у Мінску ў Доме Ваньковічаў [[Гізэля Хмялеўская]] прэзентавала пераклад на беларускую мову сваёй кнігі «Церні крэсаў. Аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю» (2015). У арганізацыі прэзентацыі прымалі ўдзел [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]], [[Дом Ваньковічаў|філіял Нацыянальнага мастацкага музея «Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы XIX стагоддзя»]], Польскі інстытут у Мінску{{efn|name=Шчэрбачэвіч|group=lower-alpha}}<ref group="lower-alpha">[http://www.instpol.by/news/Minioneprojekty/714.html Прэзентацыя кнігі Гізэлі Хмялеўскай «Церні крэсаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160113063143/http://instpol.by/news/Minioneprojekty/714.html |date=13 студзеня 2016 }}</ref>. У чэрвені 2017 г. Мінгарвыканкам падтрымаў ініцыятыву аб прысваенні скверу за Чырвоным касцёлам імя Эдварда Вайніловіча<ref group="lower-alpha">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/edinoglasno.html|title=Мингорисполком поддержал инициативу газеты «Советская Белоруссия» о присвоении скверу за Красным костелом имени Эдварда Войниловича|website=sb.by|date=2007-06-16|access-date=2024-06-03|lang=ru}}</ref>. == Творы == * Ankieta "Kraju". Około rolnictwa. U pana Edwarda Woynołłowicza, wiceprezesa Mińskiego Towarzystwa Rolniczego // Kraj. — 1902. — № 38. ''(адказы Э. Вайніловіча на пытанні часопіса "Kraj")'' * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_Kolo_Polskie_-_Kuryer_Litewski_1906_nr_80_s_2.jpg Koło Polskie] // [[Kurier Litewski (1905)|Kurjer Litewski]]. — 1906. — № 80. * Z ankiety "Słowa" // Słowo. — 1906. — № 209. ''(адказы Э. Вайніловіча на пытанні газеты "Słowo")'' * Głos ziemianina // [[Słowo (1922)|Słowo]]. — 1922. — № 27, 32. * Szlachta zaściankowa na Białejrusi / Na wschodniej rubieży. Jednodniówka Koła kresowego w Krakowie, maj, 1925. — Kraków, 1925. — S. 20—21. * List do redakcji "Dziennika Bydgoskiego" // Dziennik Bydgoski. — 1927. — № 18. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] // [[Słowo (1922)|Słowo]]. — 1927. — № 96. (не вельмі якасны пераклад на беларускую мову: [http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/210_Vainilovich.pdf «Межы Польшчы ў 1771 і 1920 гадах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011749/http://palityka.org/wp-content/uploads/2015/03/210_Vainilovich.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_97_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (II)] // [[Słowo (1922)|Słowo]]. — 1927. — № 97. * Wspomnienia. 1847—1928. — Wilno, 1931. — cz. 1.{{ref-pl}} (альбо [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания: Пер. с польск. / Общ. ред. В. Завальнюка], Минск 2007 {{ref-ru}}) * Wspomnienia. 1847—1928. — Szczęsne; Warszawa, 2016. — Cz. 2. == Заўвагі == === Каментарыі === {{Notelist}} === Літаратурныя крыніцы === {{Reflist|colwidth=20em}} === Анлайн-крыніцы === {{Notelist|group=lower-alpha}} == Літаратура == :* {{h|Wspomnienia|1931|''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — Cz. 1. — 368 s.}} :* ''Войнилович, Э.'' [http://pawet.net/files/woynillowicz.pdf Воспоминания / Э. Войниллович; пер. с польск., общ. ред. В. Завальнюка.] — Мн.: Издание Минской римо-католической парафии св. Симона и Елены, 2007. — 380 с. — 250 экз. :* ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Szczęsne ; Warszawa : KIinika Języka, Lucyna Aninowska-Maciejewska, 2016. — Cz. 1. — Wyd. 2. — 404 s. :* ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Szczęsne ; Warszawa : KIinika Języka, Lucyna Aninowska-Maciejewska, 2016. — Cz. 2. — 341 s. :* {{h|Woyniłłowicz|1927|''Woyniłłowicz, E.'' Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96. — С. 3.}} * Адрес-календарь сельскохозяйственных обществ (По данным 1902 года) / Департ. земледелия Мин. земледелия и гос. имуществ. — СПб : Тип. М. Меркушева, 1902. — 238 с. * {{h|Ваньковичи|2012|Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.}} * {{h|Вабішчэвіч|2007|Гісторыя Беларусі : у 6 т. / А. Вабішчэвіч [і інш.]; рэдкал. М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — 613 с.}} * {{h|Грыцкевіч|1993|[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|''Грыцкевіч, А.'']] Беларуская шляхта / А. Грыцкевіч // Спадчына. — 1993. № 1. — С. 11—16.}} * {{h|История России|2009|История России. XX век: в 2-х т. / отв.ред. А. Б. Зубов. — Москва : АСТ, 2009. — Т. I. 1894—1939 гг. — 1024 с.}} * {{h|Ладысеў|1999|''Ладысеў, У. Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У. Ф. Ладысеў, П. І. Брыгадзін. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с.}} * {{h|Міхалюк|2015|[[Дарота Міхалюк|''Міхалюк, Д.'']] Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с.}} * {{h|Памятная книжка|1901|Памятная книжка Виленской губернии на 1902 год. — Вильна, 1901.}} * {{h|Памятныя кніжкі|1887—1917|[[Памятная кніжка|Памятныя кніжкі]] Мінскай губерні за 1887—1917 гады.}} * {{h|Раюк|2020a|''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX — пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184.}} * {{h|Раюк|2021|''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301.}} * {{h|Раюк|2020b|''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342.}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272358/1/Раюк_НТ_21_Ч.2_V-201-209.pdf Узнікненне і заняпад Краёвай партыі Літвы і Беларусі (1907—1908)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303071734/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/272358/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_21_%D0%A7.2_V-201-209.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2021. — Вып. 21. — Ч. 2. — С. 201—209. * {{h|Раюк|2023|''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346.}} * {{h|Раюк|2019|''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2019. — Вып. 26. — С. 307—312.}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/285688/1/НТ_22_Ист_Ч.%202.pdf Эвалюцыя прасторавых меж «Края» у палітычных праграмах краёўцаў-кансерватараў Беларусі і Літвы ў 1905—1908 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221216070300/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/285688/1/%D0%9D%D0%A2_22_%D0%98%D1%81%D1%82_%D0%A7.%202.pdf |date=16 снежня 2022 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2022. — Вып. 22. — Ч. 2. — С. 145—152. * ''Раюк, А. Р.'' [https://belcentre.by/Sborniki/pytanni_33.pdf Этнакультурныя працэсы і палітыка ў Заходняй Беларусі ў 1921—1939 гг. у праграмах і рэаліях «віленскіх кансерватаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305180441/https://belcentre.by/Sborniki/pytanni_33.pdf |date=5 сакавіка 2023 }} / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2023. — Вып. 33. — С. 296—306. * {{Крыніцы/Гербоўнік беларускай шляхты|том=3|старонкі=28—30|артыкул=Вайніловічы гербу «Сыракомля»|аўтар=[[Сяргей Аляксандравіч Рыбчонак|Рыбчонак, С.]]|адказны=С. Рыбчонак|ref=Рыбчонак}} * {{h|Смалянчук|2004|[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с.}} * {{h|Смалянчук|2018|[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 700 с.}} * {{h|Смалянчук|2009|[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А.'']] Эдвард Вайніловіч у Дзяржаўнай Радзе (1906—1909): дзейнасць дзеля краю / А. Смалянчук // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. / Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску. — Мінск, 2009. — С. 13—23.}} * {{h|Списки лиц|1911|Списки лиц, владеющих в Минской губернии имуществом и имеющих право участвовать в земских избирательных собраниях для выбора гласных на трехлетие с 1911 г. — Минск: Минская губ. типография, 1911.}} * {{h|Список землевладельцев|1877|Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с.}} * ''Хмялеўская, Г.'' Церні Крэсаў = Cierń Kresowy : аповесць пра Эдварда Вайніловіча і яго сям’ю : пераклад з польскай мовы / Гізэля Хмялеўская. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2015. — 372 с. * {{h|Шыбека|2003|[[Захар Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с.}} * {{h|Яцкевіч|2009|''Яцкевіч, З.'' Радавод Эдварда Вайніловіча / З. Яцкевіч // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. — Мінск: Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску, 2009. — С. 8—12.}} * {{h|Brzoza|1998|''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa etc.: Ossolineum, 1998. — T. XXXVIII/2. — Zesz. 157: Skimbrowicz Hipolit — Skowroński Ignacy. — S. 184—187.}} * {{h|Bułhak|2003|[[Ян Булгак|''Bułhak, J.'']] Kraj lat dziecinnych / J. Bułhak. — Gdynia : ASP Rymsza, 2003. — 287 s.}} * {{h|Cat|1927|[[Станіслаў Мацкевіч|''Cat (Stanisław Mackiewicz).'']] Ostatni bojar białoruski / Cat // Słowo. — 1927. — № 96. — S. 1.}} * {{h|Chmielewska|2011|''Chmielewska, G.'' Cierń Kresowy. Opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie / G. Chmielewska. — Łomianki : LTW, 2011. — 369 s.}} * {{h|Czapska|2006|[[Марыя Чапская|''Czapska, M.'']] Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171.}} * {{h|Gierowska-Kałłaur|2003|''Gierowska-Kałłaur, J.'' Zarząd cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920) / J. Gierowska-Kałłaur. — Warszawa : Neriton, 2003. — 455 s.}} * {{h|Jankowski|1908|3=[[Чэслаў Янкоўскі|''Jankowski, Cz.'']] [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=32038 W ciągu dwóch lat… : Przyczynek do dziejów prasy polskiej na Litwie]{{Недаступная спасылка}} / Cz. Jankowski. — Warszawa-Kraków : Druk. W.L. Anczyca, 1908. — 201 s.}} * {{h|Jurkowski: Listy|2007|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R''.]] [https://www.bazhum.muzhp.pl/media/files/Echa_Przeszlosci/Echa_Przeszlosci-r2007-t8/Echa_Przeszlosci-r2007-t8-s209-220/Echa_Przeszlosci-r2007-t8-s209-220.pdf Listy Edwarda Woyniłłowicza do Mariana Zdziechowskiego z lat 1905—1928, Cz. I.] / R. Jurkowski // Echa Przeszłości. — Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 2007. — nr VIII. — S. 209—220. — ISSN 1509-9873.}} * {{h|Jurkowski|2012|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] [http://bazhum.muzhp.pl/media/files/Echa_Przeszlosci/Echa_Przeszlosci-r2012-t13/Echa_Przeszlosci-r2012-t13-s377-402/Echa_Przeszlosci-r2012-t13-s377-402.pdf O pożytkach i szkodach płynących z pisania i czytania «opowieści biograficznych» lub «opowieści dokumentarnych» : garść refleksji przy lekturze książki Gizeli Chmielewskiej «Cierń kresowy» : opowieść o Edwardzie Woyniłłowiczu i jego rodzinie", Łomianki 2010 : &lbrack;recenzja&rbrack;]}} * {{h|Jurkowski|2005|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 80—108.}} * {{h|Jurkowski|2007|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Rada Polska Ziemi Mińskiej wobec I Korpusu polskiego gen. J. Dowbór-Muśnickiego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане: Матэрыялы Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 ліст. 2006 г. / Польскі Ін-т у Мінску; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: Польскі Ін-т у Мінску, 2007. — С. 65—81.}} * {{h|Jurkowski|2009|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913 / R. Jurkowski. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — 550 s.}} * {{h|Jurkowski|2011|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Ziemia ojczysta, Mińszczyna i lud białoruski we «Wspomnieniach» Edwarda Woyniłłowicza / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане. Мінск і Міншчына ў літаратурных творах на рубяжы XIX—XX стст.: Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 27 крас. 2010 г. / Польскі Ін-т у Мінску; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: В. Хурсік, 2011. — С. 31—52.}} * {{h|Jurkowski|2001|[[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864—1904. Działalność społeczno-gospodarcza / R. Jurkowski. — Warszawa : Przegląd Wschodni, 2001. — 606 s.}} * {{h|Komitet|1929|Komitet uczczenia pamięci Edwarda Woyniłłowicza // Słowo. — 1929. — № 119. — S. 3.}} * {{h|Korwin-Milewski|1930|[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|''Korwin-Milewski, H.'']] Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855—1925) / H. Korwin-Milewski. — Poznań : Jan Jachowski, 1930. — 600 s.}} * {{h|Lednicki A.|1928|[[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|''Lednicki, A.'']] Ostatni z rodu. Śp. Edward Woyniłłowicz / A. Lednicki // Świat. — 1928. — № 26. — S. 7.}} * {{h|Lednicki W.|1963|[[Вацлаў Лядніцкі|''Lednicki, W.'']] Pamiętniki : w 2 t. / W. Lednicki. — Londyn : B. Swiderski, 1963. — T. 1. — 656 s.}} * {{h|Potocka z Radziwiłłów|2010|[[Марыя Малгажата Радзівіл|''Potocka z Radziwiłłów, M.M.'']] Z moich wspomnień / M.M. Potocka z Radziwiłłów. — Łomianki : LTW, 2010. — 316 s.}} * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s. * {{h|Skirmuntt|1934|''Skirmuntt, R.'' Panie z Muru / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127}} * {{h|Szpoper|2009a|[[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku] / D. Szpoper // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. / Гісторыка-культурная ўстанова «Палоніка-Літуаніка»; Польскі інстытут у Мінску. — Мінск, 2009. — С. 28—42. (альбо тое самае: ''Szpoper, D.'' [http://www.law.umk.pl/upload/Studia%20Iuridica%20Toruniensia/SIT_5_02_Dariusz%20Szpoper.pdf Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305143450/http://www.law.umk.pl/upload/Studia%20Iuridica%20Toruniensia/SIT_5_02_Dariusz%20Szpoper.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / D. Szpoper // STUDIA IURIDICA TORUNIENSIA. — Т.V. [Электронны рэсурс])}} * {{h|Szpoper|2009b|[[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s.}} * {{h|Szpoper|1999|[[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s.}} * {{h|Tarasiuk|2007|''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s.}} * {{h|Jurkowski|2021|3=Umysł miał jasny i serce miłujące: Edward Woyniłłowicz w dokumentach i materiałach / wybór, oprac., wstęp i przyp. : Roman Jurkowski. — Olsztyn : Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, 2021. — 743 s.}} * {{h|Zdziechowski|1939|[[Марыян Здзяхоўскі|''Zdziechowski, M.'']] Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85.}} * ''Ż.A.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_prezes_MTR_-_Kuryer_Litewski_1907_nr_60_s_2_c.jpg#.7B.7Bint:filedesc.7D.7D Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (I)] / A.Ż. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1907. — № 60. — С. 2. == Спасылкі == {{Commonscat|Edward Woyniłłowicz}} * [https://zviazda.by/ru/news/20180125/1516868429-kraeved-irina-shkutko-ob-izvestnom-zemlyake-edvarde-voyniloviche Краевед Ирина Шкутько — об известном земляке Эдварде Войниловиче] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221220065347/https://zviazda.by/ru/news/20180125/1516868429-kraeved-irina-shkutko-ob-izvestnom-zemlyake-edvarde-voyniloviche |date=20 снежня 2022 }} * [http://budzma.org/news/ehdvard-vaynilovich-zyamyanin-hramadzyanin-katalik.html Эдвард Вайніловіч] на ''Будзьма.org'' * ''Арлоў, У.'' [http://www.svaboda.org/content/transcript/755175.html Эдвард Вайніловіч.] ''Радыё Свабода'' — Праграма «Імёны Свабоды». {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} {{Артыкул года|2013}} {{DEFAULTSORT:Вайніловіч Эдвард Адамавіч}} [[Катэгорыя:Вайніловічы|Эдвард Адамавіч]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Члены Віцебскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Члены Віленскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мецэнаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Стацкія саветнікі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Быдгашчы]] 4t77aj7jiwy7nk5do4em9de79e846zo 0 45413 5131726 5034671 2026-04-24T19:59:24Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5131726 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі |Арыгінальная назва = |Выява =Касцёл Жалудок 2007.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|413Г000717}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = Жалудок |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 36 |lat_sec = 8 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 58|lon_sec = 33 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = Гродзенская дыяцэзія |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = позні класіцызм |Аўтар праекта = [[Караль Падчашынскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1853 |Заканчэнне будаўніцтва = 1853 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons =Church of the Assumption in Žałudok }} '''Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі''' — каталіцкі храм, помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у ў г.п. [[Жалудок]] Шчучынскага раёна. == Гісторыя == [[Файл:Žałudok, Kaścielnaja. Жалудок, Касьцельная (1900).jpg|thumb|злева|Выгляд касцёла ў 1900 г.]] Каталіцкая абшчына ў Жалудку з’явілася ў [[1490]] годзе<ref name="cath">[http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100849.html Храм на сайце Каталіцкай царквы ў Беларусі]</ref>. У той жа час тут быў пабудаваны першы касцёл па ініцыятыве [[Казімір IV|Казіміра IV]]. Сучасны будынак узведзены ў [[1853]] г. з бутавага каменю і цэглы паводле праекта архітэктара [[К. Падчашынскі|К. Падчашынскага]] — вучонага і тэарэтыка позняга класіцызму. == Архітэктура == [[Файл:Žałudok. Жалудок (10.02.2011).jpg|міні|злева|Галоўны фасад касцёла]] Прамавугольны ў плане аб’ём з паўкруглай [[апсіда]]й, сакрысціямі і крыламі [[трансепт]]а па баках. Накрыты 2-схільным [[дах]]ам з 3-вугольным [[франтон]]ам на галоўным [[фасад]]зе, [[вугал|вуглы]] якога ўвенчваюць скульптуры-пінаклі з Хрыстом. З франтонам галоўнага фасада рытмічна спалучаецца франтон масіўнага 4-калоннага дарычнага [[порцік]]а, якім аформлены партал увахода, і бакавыя арачныя нішы-экседры са скульптурамі евангелістаў. Тымпаны абодвух франтонаў запаўняюць гарэльефныя кампазіцыі. [[сцяна|Сцены]] апяразвае масіўны [[антаблемент]], расчлянёны шырокімі [[пілястра]]мі з перакінутымі паміж імі [[арка]]мі над арачнымі [[акно|аконнымі]] праёмамі ў прафіляваных ліштвах — павапнаваныя і атынкаваныя, яны кантрастна вылучаюцца на паліхромнай бутавай муроўцы. Да пачатку 20 ст. над галоўным фасадам узвышалася 8-гранная шатровая [[званіца]] і такая ж па форме [[сігнатурка]] над алтарнай часткай. [[Файл:Сонечны гадзіннік.jpg|thumb|злева|Сонечны гадзіннік (Фота Д. Юшкевіча)]] На паўднёвай сцяне побач з уваходам захаваўся [[сонечны гадзіннік]]. Побач з касцёлам — 2-ярусная 4-гранная бутавая [[званіца]]. === Крыпта === Пад [[алтар]]ом знаходзіцца крыпта з пахаваннямі, сярод іх пахаванне падскарбія надворнага [[Антоній Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]] — уладальніка Жалудка. На бакавых сценах прэсбітэрыя 2 белыя мармуровыя мемарыяльныя дошкі з барэльефнымі выявамі графіні Г. Тызенгаўз (1822 — 91) і графа С. Урускага, маршалка шляхты Варшаўскай губерні (1817—1890). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Каталіцкія храмы Беларусі / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — Мінск: Беларус. Энцыклапедыя імя П.Броўкі, 2008. 488 с.: іл. == Спасылкі == {{ГККРБ|413Г000717}} {{Commons|Category:Church of the Assumption in Žałudok}} * {{catholic.by|http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100849.html}} * {{ГБ|http://globustut.by/zheludok/index.htm#kostel}} * {{radzima|1805}} {{Шчучынскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Жалудок]] jrq8uderu61bvacnqixxmfr2lpou71d 0 45417 5131682 4463991 2026-04-24T18:38:26Z Raymond 34919 current image of the building 5131682 wikitext text/x-wiki {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Фюрт |арыгінальная назва={{lang-de|Fürth}} |падначаленне = |краіна =Германія |герб =DEU Fürth COA.svg |сцяг = |шырыня герба =90 |шырыня сцяга = |выява =Fuerther Innenstadt Mrz 2020.jpg |памер = |подпіс = |lat=49.4784 |long=10.9904 |lat_dir = |lat_deg =49 |lat_min =28 |lat_sec =42 |lon_dir = |lon_deg =10 |lon_min =59 |lon_sec =25 |CoordAddon= |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |від рэгіёна = Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён = Баварыя |раён = |раён у табліцы = |від раёна = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне =28 гарадскіх раёнаў |від главы =Обербургамістр |глава =Томас Юнг |заснаваны = |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча =63,35 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =294,5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+1 |DST = |тэлефонны код =0911 |паштовы індэкс =90701-90768 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =FÜ |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons =Fürth |сайт =http://www.fuerth.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Фюрт''' ({{lang-de|Fürth}}) — [[горад]] у [[Германія|Германіі]], у [[Землі Германіі|зямлі]] [[Баварыя]]. Насельніцтва — каля 114 тыс. чалавек. {{Змест злева}} == Гісторыя == Першае пасяленне ў месцы зліцця рэк [[Пегніц]] і [[Рэдніц]] з’явілася каля [[800]] г. Першае згадванне пра горад Фюрт — [[1007]] г., калі імператар [[Генрых II Святы|Генрых II]] дараваў яго ў валоданне [[епіскап]]у [[Бамберг]]скаму. Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] Фюрт быў практычна цалкам разбураны. У [[1632]] г. Густаў-Адольф размясціў сваю галоўную кватэру ў Фюрце; у [[1634]] г. горад спалены [[Харватыя|харватамі]]. У [[1792]] Фюрт перайшоў да [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], якая моцна спрыяла развіццю прамысловасці тагачаснага мястэчка; у [[1806]] г. Фюрт перайшоў да Баварыі і атрымаў у [[1818]] г. гарадское кіраванне. Падчас вайны горад застаўся адным з нешматлікіх гарадоў [[Германія|Германіі]], якія захавалі гістарычныя будынкі амаль у поўным аб’ёме. У [[2007]] г. горад святкаваў 1000-летні юбілей. == Культурныя і гістарычныя помнікі == У [[Баварыя|Баварыі]] Фюрт мае найбольшую «шчыльнасць помнікаў». * [[Ратуша]] * Царква [[Архангел Міхаіл|архангела Міхаіла]] ([[14 стагоддзе|XIV ст.]]) * Тэатр * Замак Бургфаррнбах (Schloss Burgfarrnbach) ([[1830]]) * [[яўрэі|Яўрэйскі]] музей [[Фраконія|Франконіі]] ([[1999]]) * Мемарыяльны камень на месцы разбуранай [[сінагога|сінагогі]] ([[1986]]) * Гарадскі парк == Вядомыя жыхары == * [[Якаб Васерман]] * [[Людвіг Эрхард]] * [[Макс Грундзіх]] * [[Генры Кісінджэр]] * [[Сандра Булак]] * [[Бернгард Келерман]] == Насельніцтва == {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Насельніцтва |- | [[1604]] || align="right" | 1.600 |- | [[1648]] || align="right" | 800 |- | [[1700]] || align="right" | 6.000 |- | [[1795]] || align="right" | 12.000 |- | [[1809]] || align="right" | 12.438 |- | [[1818]] || align="right" | 12.700 |- | [[1830]] || align="right" | 13.900 |- | [[1840]] || align="right" | 15.100 |- | [[1852]] || align="right" | 16.700 |- | [[1855]] || align="right" | 17.341 |- | [[1858]] || align="right" | 18.241 |- | [[1861]] || align="right" | 19.100 |- | [[1864]] || align="right" | 21.100 |- | [[1867]] || align="right" | 22.500 |- | [[1871]] || align="right" | 24.580 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Насельніцтва |- | [[1875]] || align="right" | 27.360 |- | [[1880]] || align="right" | 31.063 |- | [[1885]] || align="right" | 35.455 |- | [[1890]] || align="right" | 43.206 |- | [[1895]] || align="right" | 46.726 |- | [[1900]] || align="right" | 54.144 |- | [[1905]] || align="right" | 60.635 |- | [[1910]] || align="right" | 66.553 |- | [[1916]] || align="right" | 56.967 |- | [[1917]] || align="right" | 57.282 |- | [[1919]] || align="right" | 68.162 |- | [[1925]] || align="right" | 73.693 |- | [[1933]] || align="right" | 77.135 |- | [[1939]] || align="right" | 82.315 |- | [[1945]] || align="right" | 86.515 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Насельніцтва |- | [[1946]] || align="right" | 95.369 |- | [[1950]] || align="right" | 99.890 |- | [[1956]] || align="right" | 98.643 |- | [[1961]] || align="right" | 98.332 |- | [[1965]] || align="right" | 96.125 |- | [[1970]] || align="right" | 94.774 |- | [[1975]] || align="right" | 101.639 |- | [[1980]] || align="right" | 99.088 |- | [[1985]] || align="right" | 97.331 |- | [[1987]] || align="right" | 97.480 |- | [[1990]] || align="right" | 103.362 |- | [[1995]] || align="right" | 108.418 |- | [[2000]] || align="right" | 110.477 |- | [[2005]] || align="right" | 113.459 |} |} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Францыі}} [[Лімож]], [[Францыя]] * {{Сцяг Турцыі}} [[Мармарыс]], [[Турцыя]] * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Пэйслі]], [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг Грэцыі}} [[Ксілакастро]], [[Грэцыя]] == Фатаграфіі == <gallery> Выява:Fuerth_aus_der_Luft.jpg|Від горада Фюрта Выява:Fuerth Rathaus.jpg|Ратуша Выява:Stadttheater Fürth-1262.jpg|Гарадскі тэатр </gallery> == Гл. таксама == * [[Часныковая зямля]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fuerth.de/ Сайт горада] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фюрт}} [[Катэгорыя:Гарады Баварыі]] [[Катэгорыя:Фюрт| ]] kg2xakm1l7uhoq6zqkxtro57wyxlp4u 0 45607 5131654 5056210 2026-04-24T16:51:56Z Алесандр Бусел 136752 стыль, арфаграфія, пунктуацыя 5131654 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дантэ}} {{Пісьменнік |Імя = Дантэ Аліг’еры |Арыгінал імя = {{lang-it|Dante Alighieri}} |Выява = |Апісанне выявы = Партрэт Дантэ пэндзля [[Сандра Бацічэлі]] |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = [[Фларэнтыйская рэспубліка|Фларэнцыя]] (да 1302) |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = 1292—1321 |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = [[італьянская мова|стараітальянская]], [[лацінская мова|лацінская]] |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Дантэ Аліг’еры''' ({{lang-it|Dante Alighieri}}; [[21 мая]] [[1265]] — [[14 верасня]] [[1321]]) — італьянскі паэт, адзін з заснавальнікаў літаратурнай [[італьянская мова|італьянскай мовы]]. Стваральнік [[Боская камедыя|«Камедыі»]] (якая пазней атрымала эпітэт «Боскай»), у якой быў дадзены сінтэз познесярэднявечнай культуры. == Біяграфія == === У Фларэнцыі === Згодна з сямейным паданнем, продкі Дантэ паходзілі з [[Рымская імперыя|рымскага]] роду Элізееў, якія ўдзельнічалі ў заснаванні [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. Качагвіда, прапрадзед Дантэ, браў удзел у [[Другі крыжовы паход|крыжовым паходзе]] [[Конрад III|Конрада III]] (1147—1149), быў пасвечаны ім у [[рыцары]] і загінуў у баі з мусульманамі. Качагвіда быў жанаты на даме з [[Ламбардыя|ламбардскай]] сям’і Альдыг’еры ды Фантана. Імя «Альдыг’еры» трансфармавалася ў «Аліг’еры»; так быў названы адзін з сыноў Качагвіды. Сын гэтага Аліг’еры, Белінчонэ, дзед Дантэ, які быў выгнаны з Фларэнцыі падчас змагання [[Гвельфы і гібеліны|гвельфаў і гібелінаў]], вярнуўся ў родны горад у [[1266]] годзе, пасля паразы [[Манфрэд Сіцылійскі|Манфрэда Сіцылійскага]] [[Бітва пры Беневента, 1266|пры Беневента]]. Аліг’еры II, бацька Дантэ, мабыць, не прымаў удзелу ў палітычным змаганні і заставаўся ў Фларэнцыі. [[Файл:DanteFresco.jpg|thumb|left|Дантэ на фрэсцы [[Фрэскі вілы Кардучы|вілы Кардучы]] [[Андрэа дэль Кастанья]] ([[1450]], [[Уфіцы|Галерэя Уфіцы]]).]] Дакладная дата нараджэння Дантэ невядомая. Па сведчанні Бакача, Дантэ нарадзіўся ў маі 1265 года. Сам Дантэ паведамляў пра сябе (Камедыя, Рай, 22), што нарадзіўся пад знакам [[Блізняты (знак задыяка)|Блізнят]], які пачынаецца з 21 мая. У сучасных крыніцах найчасцей прыводзяцца даты другой паловы мая [[1265|1265 год]]а. Таксама вядома, што Дантэ быў хрышчаны 25 сакавіка 1266 года (у першую жарсную суботу пасля свайго нараджэння) пад імем Дурантэ. Першым настаўнікам Дантэ быў вядомы ў той час паэт і навуковец [[Брунэта Лаціні]]. Месца, дзе вучыўся Дантэ, невядомае, але ён атрымаў шырокія пазнанні ў антычнай і сярэднявечнай літаратуры, у прыродазнаўчых навуках і быў знаёмы з ерэтычнымі навукамі таго часу. З досыць вялікай ступенню верагоднасці мяркуецца, што ў 1286—1287 гадах Дантэ жыў некалькі месяцаў у [[Балоння|Балонні]] паблізу ад захаваных дагэтуль [[Вежа Азінэлі|веж Гарызенда і Азінэлі]]. Без якіх-небудзь дакументальных пацверджанняў даследчыкі дапушчаюць, што найболей імавернай прычынай яго знаходжання ў гэтым горадзе магло быць навучанне ў [[Балонскі ўніверсітэт|знакамітым універсітэце]]{{sfn|Marco Santagata|2015|pp=73-74}}. Блізкім сябрам Дантэ быў паэт [[Гвіда Кавальканці]]. Яму Дантэ прысвяціў мноства вершаў і фрагментаў паэмы «Новае жыццё». Першае актавае згадванне пра Дантэ Аліг’еры як грамадскага дзеяча адносіцца да [[1296]] і [[1297]] гадоў, ужо ў [[1300]] ці [[1301]] годзе ён быў абраны прыёрам. У [[1302]] годзе быў выгнаны разам са сваёй партыяй белых гвельфаў<ref>Malcolm Moore [http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2145378/Dante's-infernal-crimes-forgiven.html «Dante’s infernal crimes forgiven»,] ''Daily Telegraph'', June 17, 2008. Retrieved on June 18, 2008.</ref> і ніколі больш не ўбачыў Фларэнцыі, памёршы ў выгнанні. === Гады выгнання === [[Файл:Dante Alighieri-Florence 2.jpg|thumb|right|Помнік Дантэ 1865 г. Фларэнцыя. Праца скульптара [[Энрыка Паці|Э. Паці]].]] Гады выгнання былі для Дантэ гадамі вандроўніцтва. Ужо ў тую пару ён быў лірычным паэтам сярод тасканскіх паэтаў «новага стылю» — Чына з Пістоі, [[Гвіда Кавальканці]] і інш. Яго «La Vita Nuova (Новае жыццё)» ужо было напісанае; выгнанне зрабіла яго больш сур’ёзным і строгім. Ён распачынае свой «Баль» («Convivio»), алегарычна-схаластычны каментар да чатырнаццаці канцон. Але «Convivio» так і не скончаны: напісаныя былі толькі ўводзіны і тлумачэнне да трох канцон. Не скончаны, абрываючыся на 14-й частцы другой кнігі, і лацінскі трактат пра народную мову, ці красамоўства («De vulgari eloquentia»). У гады выгнання стварыліся паступова і ў тых жа ўмовах працы тры канцікі Боскай Камедыі. Час напісання кожнай з іх можа быць вызначаны толькі прыблізна. Рай дапісваўся ў Равене, і няма нічога неверагоднага ў аповедзе Бакача, што пасля смерці Дантэ Аліг’еры яго сыны доўгі час не маглі дашукацца трынаццаці апошніх песень, пакуль, згодна з легендай, Дантэ не [[Спіс знакамітых сноў|прысніўся]] свайму сыну Якопа і не падказаў, дзе яны ляжаць. Пра лёс Дантэ Аліг’еры вельмі мала фактычных звестак, след яго на працягу гадоў губляецца. На першую пару ён знайшоў прытулак ва ўладара Вяроны Барталамэа дэла Скала; параза ў [[1304]] г. яго партыі, якая спрабавала сілай дамагчыся асталявання ў Фларэнцыі, асудзіла яго на доўгае тулянне па Італіі. Пазней ён прыбыў у Балонню, у Луніджане і Казенціна, у 1308—1309 гг. апынуўся ў Парыжы, дзе выступаў з поспехам на публічных дыспутах, звычайных для ўніверсітэтаў таго часу. Менавіта ў Парыжы Дантэ заспела вестка, што імператар Генрых VII збіраецца ў Італію. Ідэальныя мроі яго «Манархіі» ўскрэслі ў ім з новай сілай; ён вярнуўся ў Італію (напэўна, у [[1310]]-м або ў пачатку [[1311]] года), чакаючы ў ёй абнаўлення, а для сябе — вяртання грамадзянскіх правоў. Яго «зварот да народаў і кіраўнікоў Італіі» поўны гэтых надзеяў і захопленай упэўненасці, аднак імператар-ідэаліст раптам сканаў ([[1313]]), а 6 лістапада 1315 г. Раньеры дзі Закарыя з Арв’ета, намеснік караля Роберта ў Фларэнцыі, пацвердзіў дэкрэт выгнання ў дачыненні да Дантэ Аліг’еры, яго сыноў і шмат каго іншага, асудзіўшы іх на пакаранне смерцю ў выпадку, калі яны патрапяць ў рукі фларэнтыйцаў. [[Файл:Dantes tomb 01.jpg|thumb|left|Надмагілле Дантэ ў Равене.]] У [[1316]]—[[1317]] г. ён пасяліўся ў [[Равена|Равене]], куды яго выклікаў на адпачынак сіньёр горада, Гвіда [[Палента, сеньярыяльны род)|ды Палента]]. Тут, у атачэнні дзяцей, сярод сяброў і прыхільнікаў, ствараліся песні Раю. === Смерць === Улетку [[1321]] года Дантэ ў якасці пасла кіраўніка Равены адправіўся ў [[Венецыя|Венецыю]] дзеля складання мірнай дамовы з рэспублікай Святога Марка. На зваротным шляху Дантэ захварэў [[малярыя]]й і памёр у Равене ў ноч з [[13 верасня|13]] на [[14 верасня]] [[1321]] года. Дантэ быў пахаваны ў Равене; пышны маўзалей, які рыхтаваў яму Гвіда [[Палента, сеньярыяльны род|ды Палента]], не быў узведзены. Сучасная [[Магільня Дантэ|магільня]] (таксама званая «маўзалеем») пабудавана ў 1780 г. Усім знаёмы партрэт Дантэ Аліг’еры пазбыты прывычнага падабенства: Бакача малюе яго барадатага заміж легендарнага вобразу гладка паголенага, аднак увогуле яго выява адпавядае нашаму традыцыйнаму ўяўленню: даўгаваты твар з арліным носам, вялікімі вачыма, шырокімі скуламі і адтапыранай ніжняй губой; вечна сумны і засяроджана-задуменны. {{external media |topic = Дантэ |subtopic = Пасмяротная маска |width = |image1 = [http://library.princeton.edu/libraries/firestone/rbsc/aids/C0770/ex89.jpg Выява] }} === Кароткая храналогія жыцця і творчасці === * [[1265]] — нараджэнне Дантэ. * [[1274]] — першая сустрэча з [[Беатрычэ Партынары|Беатрычэ]]. * [[1283]] — другая сустрэча з Беатрычэ. * [[1290]] — смерць Беатрычэ. * [[1292]] — стварэнне аповесці «Новае жыццё» («La Vita Nuova»). * [[1296]]/[[1297|97]] — першае згадванне пра Дантэ як пра грамадскага дзеяча. * [[1298]] — жаніцьба Дантэ на Джэме Данату. * [[1300]]/[[1301|01]] — [[прыёр]] [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. * [[1302]] — выгнаны з Фларэнцыі. * [[1304]]—[[1307]] — «Баль». * 1304—[[1306]] — трактат «Пра народнае красамоўства». * 1306—[[1321]] — стварэнне «Боскай камедыі». * [[1308]]/[[1309|09]] — [[Парыж]]. * [[1310]]/[[1311|11]] — вяртанне ў [[Італія|Італію]]. * [[1315]] — пацверджанне выгнання Дантэ і яго сыноў з Фларэнцыі. * [[1316]]—[[1317]] — пасяліўся ў [[Равена|Равене]]. * [[1321]] — як пасол Равены адпраўляецца ў [[Венецыя|Венецыю]]. * У ноч з [[13 верасня]] на [[14 верасня]] 1321 — памірае па дарозе ў Равену. == Асабістае жыццё == У паэме «Новае жыццё» Дантэ апеў сваё першае юнацкае каханне — Беатрычэ Партынары, якая памерла ў 1290 годзе ў 24-гадовым узросце. Дантэ і Беатрычэ сталі знакам кахання, як Петрарка і Лаура, Трыстан і Ізольда, Рамэа і Джульета. У [[1274]] годзе дзевяцігадовы Дантэ залюбаваўся на майскім свяце дзяўчынкай васьмі гадоў, дачкой суседа, [[Беатрычэ Партынары]] — гэта яго першы біяграфічны ўспамін. Ён і раней бачыў яе, але ўражанне ад гэтай сустрэчы абнавілася ў ім, калі праз дзевяць гадоў (у [[1283]] годзе) ён убачыў яе зноў ужо замужняй жанчынай і гэтым разам захапіўся ёю. Беатрычэ робіцца на ўсё жыццё «ўладаркай яго памкненняў», прыўкрасным сімвалам таго духоўна ўзвышанага пачуцця, якое ён працягваў пялегаваць у яе вобразе, калі Беатрычэ ўжо памерла (у [[1290]] годзе), а сам ён уступіў у адзін з тых дзелавых шлюбаў, па палітычным разліку, якія ў той час былі прынятыя. Сям’я Дантэ Аліг’еры трымала бок фларэнтыйскай партыі [[Чэркі]] ({{lang-it|[[:it:Cerchi|Cerchi]]}}), якая варагавала з партыяй Данаці ({{lang-it|Donati}}). Аднак, Дантэ Аліг’еры ажаніўся з Джэмай Данаці, дачкой Манета Данаці. Дакладная дата яго жаніцьбы невядомая, адно маецца інфармацыя, што ў 1301 годзе ў яго ўжо было трое дзяцей (Pietro, Jacopo and Antonia)<ref name=Trecc>{{cite web|url= http://www.treccani.it/enciclopedia/dante-alighieri_(Dizionario-Biografico)/| title= ALIGHIERI, Dante|author =Siro A. Chimenz |date =1960 |work=Dizionario Biografico degli Italiani - Volume 2 |publisher=[[Інстытут Італьянскай энцыклапедыі|Treccani]] |access-date= 2016-03-18|lang= it}}</ref>. Калі Дантэ Аліг’еры быў выгнаны з [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], Джэма засталася ў горадзе з дзецьмі, захоўваючы рэшткі бацькаўскага набытку. Надалей, калі Дантэ Аліг’еры складаў сваю «Камедыю» ва ўслаўленне Беатрычэ, Джэма ў ёй не была згаданая ніводным словам. У апошнія гады ён жыў у [[Равена|Равене]]; вакол яго сабраліся яго сыны, Якопа і П’етра, паэты, будучыя яго каментатары, і дачка Антонія; толькі Джэма жыла ўдалечыні ад усёй сям’і. [[Джавані Бакача]], адзін з першых біёграфаў Дантэ Аліг’еры, абагульніў усё гэта: быццам Дантэ Аліг’еры ажаніўся па прымусу і дамаўленням, таму ў доўгія гады выгнання аніразу не падумаў выклікаць да сябе жонку. Беатрычэ вызначыла тон яго пачуцця, досвед выгнання — яго грамадскія і палітычныя пагляды і іх архаізм. == Творчасць == Быў членам паэтычнага руху ''[[Dolce stil novo]]''. У сваіх ранніх вершах Дантэ апяваў Беатрычэ Партынары (1267—1290), каханне да якой пранёс праз усё жыццё. Гэтыя вершы і далучаная да іх проза на італьянскай мове склалі першы буйны твор — «Новае жыццё» (1291-93, выд. 1576), у якім распрацаваў правілы «новага вытанчанага стылю» (ускладненыя маральна-філасофскія ідэі, сімволіка і алегарызм, вытанчанасць мастацкай формы). Пазней яго творчасць развівалася ў двух кірунках: на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ствараў трактаты па пытаннях італьянскай мовы («Пра народнае красамоўства», 1303-04), аб дзяржаўнай уладзе («Пра манархію», 1312-13), на італьянскай мове — трактат, прысвечаны філасофскім, маральным і літаратурным пытанням («Баль», 1304-07) і вершы (т.зв. «рыфмы»). У 1311-13 напісаў 13 «Пасланняў» на лацінскай мове, эклогі, а таксама трактат «Спрэчка аб вадзе і зямлі» (1320). Вяршыня творчасці Дантэ — «[[Боская камедыя]]» (1306—1321?). Гэты манументальны твор позняга сярэднявечча ўяўляе сабой энцыклапедыю філасофіі, касмагоніі, гісторыі, рэлігіі, маралі, палітычных поглядаў еўрапейскага чалавека напярэдадні Адраджэння. Творчасць Дантэ зрабіла вялікі ўплыў на развіццё літаратуры. Яго творы перакладзеныя на многія мовы свету. На беларускую мову іх перакладалі [[Я. Семяжон]], [[А. Мінкін]], [[Л. Баршчэўскі]], [[У. Скарынкін]]. === «Новае жыццё» === Калі Беатрычэ памерла, Дантэ Аліг’еры быў несуцешны: яна так доўга падтрымлівала яго пачуццё, так зраднілася з яго лепшымі бакамі. Ён узгадвае гісторыю свайго недаўгавечнага кахання; яго апошнія ідэалістычныя моманты, на якія смерць наклала сваю пячатку, мімаволі заглушаюць астатнія: у выбары лірычных п’ес, навеяных у розны час каханнем да Беатрычэ, ёсць падсвядомая наўмыснасць; усё рэальна-гуллівае адхілена, як напр. санет пра добрага чараўніка; гэта не пасавала да агульнага тону ўспамінаў. «Абноўленае жыццё» складаецца з некалькіх санетаў і канцон, якія перамежваюцца кароткімі аповедамі як біяграфічнай ніткай. У гэтай біяграфіі няма аніякіх фактаў; затое кожнае адчуванне, кожная сустрэча з Беатрычэ, яе ўсмешка, адмова ў прывітанні — усё атрымвае сур’ёзнае значэнне, над якім паэт задумваецца, як над сапраўднай таямніцай; і не над ім адным, бо Беатрычэ — сапраўднае каханне, высокае, тое, што ўзносіць. Пасля першых вясновых спатканняў нітка рэчаіснасці пачынае губляцца ў свеце спадзеваў і чаканняў, таямнічых супадзенняў лічбаў тры і дзевяць і прарочых бачанняў, выкліканых каханнем і смуткам, як бы ў трывожным прадчуванні, што ўсяму гэтаму быць нядоўга. Думкі пра смерць, што прыйшлі яму падчас хваробы, мімаволі пераносяць яго да Беатрычэ; ён заплюшчыў вочы і пачынаецца трызненне: яму бачацца кабеты, яны ідуць з распушчанымі валасамі і кажуць: і ты таксама памрэш! Страшныя выявы шэпчуць: ты памёр. Трызненне ўзмацняецца, далей Дантэ Аліг’еры не ўсведамляе, дзе ён: новыя бачанні: кабеты ідуць, забітыя горам, і плачуць; сонца пацьмянела, і з'явіліся зоркі, бледныя, цьмяныя: яны таксама плачма плачуць; птушкі валяцца мёртвымі ў лёце, зямля дрыжыць, нехта праходзіць міма і кажа: няўжо ты нічога не ведаеш? твая любая пакінула гэты свет. Дантэ Аліг’еры плача, яму ўяўляецца процьма анёлаў, яны нясуцца да неба са словамі: «Асана ў Вышніх»; перад імі светлая хмурынка. І ў той жа час сэрца падказвае яму: твая любая сапраўды сканала. І яму здаецца, што ён ідзе паглядзець на яе; жанчыны пакрываюць яе белай посцілкай; яе твар спакойны, быццам кажа: я сталася годнай сузіраць крыніцу свету (§ XXIII). Аднойчы Дантэ Аліг’еры пачаў канцону, у якой хацеў перадаць станоўчы ўплыў на яго Беатрычэ. Пачаў і, напэўна, не скончыў, прынамсі ён паведамляе з яе толькі ўрывак (§ XXVIII): у гэты час яму прынеслі вестку пра смерць Беатрычэ, і наступны параграф «Абноўленага жыцця» пачынаецца словамі Ераміі (Плач I): «як самотна стаіць горад некалі людны! Ён быццам стаўся ўдавою; вялікі паміж народамі, князь над абласцямі, ён стаў даннікам». У яго афекце страта Беатрычэ здаецца яму грамадскай; ён апавяшчае пра яе знакамітых людзей Фларэнцыі і таксама пачынае словамі Ераміі (§ XXXI). Ва ўгодкі яе смерці ён сядзіць і малюе на дошчачцы: выходзіць фігура анёла (§ XXXV). Прайшоў яшчэ год: Дантэ тужыць, але разам з тым шукае суцяшэння ў сур’ёзнай працы думкі, учытваецца праз сілу ў Баэцыя «Суцяшэнне філасофіяй», чуе ўпершыню, што Цыцэрон пісаў пра тое ж у сваёй развазе «Пра сяброўства» (Convivio II, 13). Яго гора гэтак улеглася, што, калі адна маладая прыгожая дама зірнула на яго са спагадаю, спачуваючы яму, у ім прачнулася нейкае новае, невыразнае пачуццё, поўнае кампрамісаў са старым, яшчэ не забытым. Ён пачынае запэўніваць сябе, што ў той красуні знаходзіцца тое ж каханне, якое прымушае яго ліць слёзы. Кожны раз, калі яна сустракалася з ім, яна глядзела на яго гэтак жа, збялеўшы, быццам пад уплывам кахання; гэта нагадвала яму Беатрычэ: бо яна была такая ж бледная. Ён адчувае, што пачынае зазірацца на незнаёмую і што, калі напачатку яе спачуванне выклікала ў ім слёзы, то зараз ён не плача. І ён схамянаецца, дакарае сябе за нявернасць сэрца, хворага і сумленнага. Беатрычэ з’явілася яму ў сне, апранутая гэтак жа, як у той першы раз, калі ён убачыў яе яшчэ дзяўчынкай. Гэта была пара года, калі паломнікі натоўпамі праходзілі праз Фларэнцыю, скіроўваючыся ў Рым на пакланенне нерукатворнай іконы. Дантэ вярнуўся да старога кахання з усёй палкасцю містычнага афекту; ён звяртаецца да паломнікаў: яны ідуць задумаўшыся, можа, пра тое, што пакінулі хаты на радзіме; па іх выглядзе можна зразумець, што яны здалёку. І несумненна — здалёку: ідуць па невядомым горадзе і не плачуць, бо не ведаюць прычыны агульнага гора. «Калі вы спыніцеся і паслухаеце мяне, то зальецеся слязьмі; так падказвае мне тужлівае сэрца, Фларэнцыя страціла сваю Беатрычэ, і тое, што можа пра яе сказаць чалавек, кожнага прымусіць заплакаць» (§XLI). І «Абноўленае жыццё» сканчаецца абяцаннем паэта самому сабе не казаць больш пра блаславёную да тае пары, пакуль ён не ў стане будзе зрабіць гэта годна яе вобраза. == Выбраная бібліяграфія == * Le opere di Dante. Firenze, 1965. == Беларускія пераклады == [[File:De vulgari eloquentia.tif|thumb|''De vulgari eloquentia'', 1577]] * Боская камедыя ** Боская камедыя / Дантэ Аліг’еры; Пер. з італ., тлумачэн. і паслясл. У. Скарынкіна; Прадм. і рэд. пер. Я. Сіпакова. — Мн.: Маст. літ., 1997. — 541 с. — (Скарбы сусветнай літаратуры). — ISBN 985-02-0467-2 ** Тры песні з «Боскай камедыі» / Пераклад з італьянскай мовы Скарынкін У. // ЛІМ. 1996. 12 красав. С.14-15. ** Боская камедыя: З песні трэцяй / Пераклад з італьянскай мовы Семяжон Я. // Маладосць. 1965. № 5. С.107-108. ** Боская камедыя: фрагменты з «Пекла» / Пераклад Алег Мінкін / Падрадкоўны пераклад з італьянскай мовы [[Сяргей Шупа|С. Шупы]] // Наша ніва. 1993. № 15. ** Боская камедыя: фрагменты // Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету / Пераклад з італьянскай мовы Л. Баршчэўскага. — Мн., 1995. — Ч. 1. — С. 219—222. ** Боская камедыя: фрагмент. Прад апраметнай // Сем цудаў свету / Пераклад з італьянскай мовы Я. Семяжон. — Мн.: Маст. літ., 1977. * Новае жыццё / Дантэ Аліг’еры; Кніга песень / Франчэска Петрарка: пер. з італ. У. Скарынкіна. — Мн.: Маст. літ., 2011. — 312 с. — (Бібліятэка сусветнай літаратуры). * На смерць Беатрычэ: (санет) ** На смерць Беатрычэ: Санет / Пераклад з італьянскай мовы Семяжон Я. // Маладосць.1965. № 5. — С. 107—108. ** На смерць Беатрычэ: Санет // Сем цудаў свету / Пераклад з італьянскай мовы Семяжон Я. — Мн.: Маст.літ., 1977. * Пра народнае красамоўства (трактат) / Пераклад з лацінскай мовы Данільчык А. / Наша вера, 2004, № 1-4. {{Зноскі}} == Літаратура == * Данільчык А. Рэцэпцыя Дантэ ў беларускай літаратуры ХІХ-ХХ стст. (у славянскім кантэксце) // Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур ХІХ-ХХ стст. / Навук. рэд. У. І. Мархель. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — с.166—235. * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дантэ Аліг’еры|Логіш, С.|}} * Чарота, У. І. Дантэ Аліг’еры і беларуская літаратура ХХ стагоддзя / Чарота, У. І. — Мн.: Бел. навука, 2009. — 189 с. * Contini, G. Un’idea di Dante: saggi danteschi. — Torino: Einaudi, 1970 (1), 2001. * {{ВТ-ЭСБЕ|Данте Алигьери}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Данте Алигиери}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Данте, Алигьери}} * Баренбойм П. Д. «Конституционные идеи Данте», Законодательство и экономика, № 6, 2005, C. 64—69 * {{артыкул|аўтар = [[Рэнэ Генон|Генон Р.]]| загаловак = Эзотеризм Данте| спасылка = http://ec-dejavu.ru/e/Esoterism.html| выданне = Философские науки | год = 1991| нумар = 8| старонкі = 132—170}} * {{кніга |аўтар= [[Ілья Мікалаевіч Галенішчаў-Кутузаў|Голенищев-Кутузов И. Н.]] |загаловак= Данте |спасылка= http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm |выдавецтва= Молодая Гвардия |год= 1967 |серыя= Жизнь замечательных людей |archive-url= https://web.archive.org/web/20160826221853/http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm |archive-date= 26 жніўня 2016 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160826221853/http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm |archivedate= 26 жніўня 2016 }} * {{кніга|аўтар=[[Ілья Мікалаевіч Галенішчаў-Кутузаў|Голенищев-Кутузов И. Н.]]|загаловак=Данте Алигьери. Малые произведения|частка=Жизнь Данте и его малые произведения|год=1968|месца=М.|спасылка частка=http://svr-lit.niv.ru/svr-lit/articles/golenischev-kutuzov-dante.htm|старонкі=419-447|ref=Голенищев-Кутузов И. Н.}} * {{публікацыя|аўтар=[[Ілья Мікалаевіч Галенішчаў-Кутузаў|Голенищев-Кутузов И. Н.]]|загаловак=Творчество Данте и мировая культура|частка=Данте в России |частка спасылка=http://nevmenandr.net/scientia/gkutuzov-dantevrossii.php|частка2=Данте в советской культуре |год=1971|месца=М.|старонкі=454 — 486, 487 — 515 |ref=Голенищев-Кутузов И. Н.}} * {{кніга|аўтар = [[Ілья Мікалаевіч Галенішчаў-Кутузаў|Голенищев-Кутузов И. Н.]] |загаловак = Творчество Данте и мировая культура |адказны = Под редакцией и послесловием академика [[Віктар Максімавіч Жырмунскі|В. М. Жирмунского]] |выдавецтва = Наука |год = 1971}} * {{публікацыя|аўтар=[[Ілья Мікалаевіч Галенішчаў-Кутузаў|Голенищев-Кутузов И. Н.]], Хлодовский Р. И.|частка=Данте Алигьери|загаловак=Литература Италии|падзагаловак=Литература XIII-XIV вв.|том=3|старонкі=51—68|месца=М.|год=1985|серыя=История всемирной литературы|серыя тамоў=9|адказны=АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького|серыя год=1983—1994 |выдавецтва=Наука|спасылка частка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-0512.htm |ref=Голенищев-Кутузов И. Н., Хлодовский}} * Данте и всемирная литература. М., 1967. * ''Дживелегов А. К.'' Данте, 1933. — 176 с. ([[Жизнь замечательных людей]]) * ''Доброхотов А. Л.'' Данте Алигьери.- М.: Мысль, 1990.- 207,[1]c.-(Мыслители прошлого) ISBN 5-244-00261-9 * ''Елина Н. Г.'' Данте. М., 1965. * ''Зайцев Б. К.'' Данте и его поэма. М., 1922. * ''Рабинович В. Л.'' «Божественная Комедия» и миф о философском камне // Дантовские чтения. М., 1985. * {{кніга|аўтар = [[:it:Marco Santagata|Santagata M.]] |загаловак = Dante. Il romanzo della sua vita |месца = Milano |адказны = Oscar Mondadori |год = 2015 |allpages = 467 |isbn = 978-88-04-63182-8 |ref = Marco Santagata}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Dante Alighieri}} * [http://www.worldofdante.org/ World of Dante ] * [http://mobook.ru/book/select/book/8632 Божественная комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре в библиотеке mobook.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220330040623/http://mobook.ru/book/select/book/8632 |date=30 сакавіка 2022 }} * [http://alighieri.ru Божественная Комедия с комментариями Лозинского и иллюстрациями Гюстава Доре on line .RU] * [http://www.centocanti.it/template/contenuto.asp?IDFolder=195&LN=IT Божественная Комедия on line .IT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070508211327/http://www.centocanti.it/template/contenuto.asp?IDFolder=195&LN=IT |date=8 мая 2007 }} * [http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 Поэма на русском языке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513020139/http://worldpoetry.ru/dante/index.php?p=1 |date=13 мая 2013 }} * [http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ Поэма на итальянском и английском языках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190429113047/http://etcweb.princeton.edu/dante/pdp/ |date=29 красавіка 2019 }} * [http://www.rvb.ru/links/dante_catalogue.htm DANTE E GLI STUDI DANTESCHI Пильщиков: Аннотированный каталог сетевых ресурсов по Данте и дантоведению] * [http://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html Создатель «Божественной комедии» обрел лицо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125054017/http://mignews.com/news/culture/world/120107_62611_63633.html |date=25 студзеня 2012 }} * [http://univertv.ru/video/filologiya/literatura/poeziya/dante_aligeri/ Данте Алигьери] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180926155924/http://univertv.ru/video/filologiya/literatura/poeziya/dante_aligeri/ |date=26 верасня 2018 }} * [http://www.i-u.ru/biblio/persons.aspx?id=550 В библиотеке РГИУ]{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|author=Елена Сизова.|url=http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/frederick-II-roman-emperor/sizova_frederick_poetry/index020.php|title=Фридрих II Гогенштауфен и его династия в зеркале литературы|publisher=Историко-искусствоведческий портал "Монсальват"|archive-url=https://www.webcitation.org/616kTgzjT?url=http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/frederick-II-roman-emperor/sizova_frederick_poetry/index020.php|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=14 ліпеня 2016|url-status=live}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Італьянскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Італьянскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Італіі]] [[Катэгорыя:Паэты Італіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад малярыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Дантэ Аліг’еры| ]] khp8ukb32ubylonvhv2l7hohwumhv69 0 46150 5131768 5095998 2026-04-24T22:21:16Z Plaga med 116903 5131768 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{значэнні2|Танк (значэнні)}} [[Файл:6755 - Moscow - Poklonnaya Hill - Tank.JPG|thumb|Баявы танк [[Т-72]] (СССР)]] [[Файл:M1A1 Abrams Tank in Camp Fallujah.JPEG|thumb|Баявы танк [[Абрамс, танк|Абрамс]] (ЗША).]] '''Танк''' — [[браня|браніраваная]] баявая машына на гусенічнай хадзе, прызначана для выкарыстання ў пярэдняй лініі [[фронт]]у. Спалучае ў сабе [[мабільнасць]] і абарончыя магчымасці. [[Агнявая моц]] звычайна забяспечваецца буйнакалібарным [[гармата|гарматным узбраеннем]], якое размяшчаецца на вежы танка, а таксама другаснымі [[кулямётам]]і, у той час як цяжкія даспехі і ўсюдыходная мабільнасць забяспечваюць абарону танка і яго экіпажу, што дазваляе выконваць усе асноўныя задачы [[бранятанкавыя войскі|бранятанкавых войскаў]] у баі<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Tank#CITEREFvon_Senger_und_Etterlin1960 Von Senger and Etterlin (1960)], The World’s Armored Fighting Vehicles, p.9.</ref>. Танкі былі распрацаваны і ўпершыню выкарыстаны [[Брытанія|брытанцамі]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў якасці сродку выхаду з тупіку [[пазіцыйная вайна|пазіцыйнай вайны]]. Яны былі ўпершыню разгорнуты ў [[бітва пры Соме|бітве пры Соме]] ў абмежаванай колькасці. Паміж сусветнымі войнамі танкі актыўна паляпшаліся. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] яны сталі важнай часткай ваенных фарміраванняў і захоўваюцца ў такой якасці і па гэты дзень. У часы Другой сусветнай вайны [[СССР]] распрацаваў [[Т-34]], адзін з лепшых танкаў у эксплуатацыі на працягу ўсёй вайны. [[План Барбароса|Нямецкі план захопу]] тэрыторыі СССР базаваўся на стратэгіі, якая абапіралася на масавае выкарыстанне танкаў пры падтрымцы з боку [[артылерыя|артылерыі]] і [[авіяцыя|авіяцыі]], каб прарваць фронт праціўніка і выклікаць поўны яго крах. Танкі, створаныя падчас [[халодная вайна|халоднай вайны]], вылучаюцца значна большымі памерамі і таўшчынёй брані, у адказ на большыя пагрозы падчас бою. Дасягненні ў галіне вытворчасці ў канцы халоднай вайны дазволілі наладзіць масаваю вытворчасць кампазітнай брані. Аспекты гарматнага абсталявання значна змяніліся, з-за прагрэсу ў дызайне корпуса. Сёння, баявыя танкі лічацца адным з выключных кампанентаў сучаснага войска. Сучасныя танкі рэдка дзейнічаюць у адзіночку, так як яны арганізаваны ў бранятанкавыя адзінкі, якія ўключаюць падтрымку з боку [[пяхота|пяхоты]], а таксама авіяцыі<ref>Tranquiler, Roger, Modern Warfare. A French View of Counterinsurgency, trans. Daniel Lee, «Pitting a traditional combined armed force trained and equipped to defeat similar military organisations against insurgents reminds one of a pile driver attempting to crush a fly, indefatigably persisting in repeating its efforts».</ref>. == Паходжанне назвы == Слова «танк» паходзіць ад англійскага слова ''tank'' — «бак» альбо «цыстэрна». Паходжанне назвы наступнае: пры адпраўцы на фронт першых танкаў брытанская контрразведка пусціла чутку, што ў [[Англія|Англіі]] расійскім кіраўніцтвам замоўлена партыя цыстэрн для пітной вады. І танкі адправіліся па чыгунцы пад выглядам цыстэрн (памеры і форма першых танкаў цалкам адпавядалі гэтай версіі). На іх нават напісалі па-руску «Осторожно. Петроград». Назва прыжылася. == Гісторыя == === З’яўленне танкаў === [[Файл:Tanks of WWI.ogv|thumb|270px|справа|Фільм пра танк, створаны падчас Першай сусветнай вайны]] Сваім з’яўленнем танкі абавязаны [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]<ref>[http://www.spec-tehnica.ru/articles/articles_462.html «Урокі танкабудавання. Першае пакаленне танкаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110226131128/http://www.spec-tehnica.ru/articles/articles_462.html |date=26 лютага 2011 }}. Сучаснае машынабудаванне {{ref-ru}}</ref>. Пасля адносна кароткага пачатковага манеўранага этапу баявых дзеянняў на франтах усталявалася раўнавага, гэтак званая «[[Акопная вайна]]». Глыбока эшалянаваную лінію абароны праціўнікаў было складана прарваць. Звычайны спосаб падрыхтаваць наступ і ўклініцца ў абарону праціўніка складаўся ў масіраванага выкарыстання [[артылерыя|артылерыі]] для разбурэння абарончых збудаванняў і знішчэння жывой сілы з наступным уводам у прарыў сваіх войскаў<ref>[http://ah.milua.org/austria-hungaria/army/stormtrupp/stormtrupp.htm «Аўстра-венгерскія штурмавыя фарміраванні перыяда першай сусветнай вайны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121109111249/http://ah.milua.org/austria-hungaria/army/stormtrupp/stormtrupp.htm |date=9 лістапада 2012 }}. Гісторыя дзяржавы Габсбургаў {{ref-ru}}</ref>. Аднак высветлілася, што па пераараным выбухамі і разбураным дарогам, перакрываемага да таго ж крыжаваным агнём з флангаў «чыстага» прарыву не атрымліваецца ўвесці войскі досыць хутка, да таго ж праціўнік па дзеючым чыгуначным і грунтавым дарогам у глыбіні сваёй абароны паспяваў падцягваць рэзервы і блакіраваць прарыў. Таксама развіццё прарыву абцяжарвалася складанасцю забеспячэння праз лінію [[фронт]]у. Яшчэ адным фактарам, якія ператварылі манеўраную вайну ў пазіцыйную, з’яўлялася тое, што нават доўгая [[артпадрыхтоўка]] не магла цалкам знішчыць усе драцяныя загароды і [[кулямётнае гняздо|кулямётныя гнёзды]], якія затым моцна скоўвалі дзеянні [[пяхота|пяхоты]]. У выніку ўзнікла думка пра прынцыпова новы транспартны сродак з высокай праходнасцю, дамагчыся якой можна было толькі з дапамогай выкарыстання [[гусенічнае шасі|гусенічнага шасі]], вялікай агнявой моцай і добрай абароненасцю, хоць бы супраць кулямётнага і ружэйнага агню. Такі транспартны сродак мог бы з высокай хуткасцю пераадольваць лінію фронту і ўкліньваецца ў глыбіню абароны праціўніка, ажыццяўляючы, па меншай меры, тактычныя абыходы. [[Файл:British Mark V-star Tank.jpg|thumb|270px|справа|Брытанскі танк [[Mark V]]]] Рашэнне пра пабудову танкаў было прынята ў [[1915]] годзе практычна адначасова ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://nvo.ng.ru/history/2006-06-09/7_tank.html «Першыя танкі: шлях у тупік»]. Незалежны ваенны агляд. {{ref-ru}}</ref>, [[Францыя|Францыі]] і [[Расійская імперыя|Расіі]]<ref>[http://www.waronline.org/write/his-magesty-tank/chapter5.html «Расійскі тып танка»]. www.waronline.org</ref>. Канчаткова первая англійская мадэль танка была гатова ў [[1916]] годзе, калі прайшла ўсе выпрабаванні, і першы заказ на 100 машын паступіў у вытворчасць. Гэта быў танк [[Mark I]] — даволі недасканалая баявая машына, якая выпускалася ў двух мадыфікацыях — «самец» (з гарматным узбраеннем у бакавых [[спансон]]ах) і «самка» (толькі з кулямётным узбраеннем). Неўзабаве высветлілася нізкая эфектыўнасць<ref>[http://armor.kiev.ua/Battle/WWII/tanktank2/ «Бой танкаў з танкамі»]. Падпалкоўнік Г. Клейн (Воениздат НКО СССР, 1942) {{ref-ru}}</ref> кулямётных «самак», якія не маглі змагацца з [[бранятэхніка]]й праціўніка і з цяжкасцю знішчалі агнявыя кропкі. Тады была выпушчана абмежаваная серыя «самак», у якіх у левым спансоне па-ранейшаму быў [[кулямёт]], а ў правым — [[гармата]]. Жаўнеры тут жа трапна ахрысцілі іх «гермафрадытамі». Першыя танкі былі выкарыстаны англійскай арміяй супраць нямецкай войскаў [[15 верасня]] [[1916]] года ў [[Францыя|Францыі]], на рацэ [[Сома (рака)|Соме]]. У ходзе бою высветлілася, што канструкцыя танка недастаткова адпрацавана — з 49 танкаў, якія англічане падрыхтавалі для нападу, на зыходныя пазіцыі вылучылася толькі 32, бо 17 танкаў выйшлі з ладу з-за непаладак, а з гэтых танкаў, якія распачалі атаку, 5 затрымалася ў балоце і 9 выйшлі з ладу па тэхнічных прычынах<ref>[http://www.newsinfo.ru/articles/2008-09-15/historyfiveteenseptember/38403 «15 верасня ў гісторыі»]. newsinfo.ru {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш, нават тыя, што засталіся 18 танкаў змаглі прасунуцца ўглыб абароны на 5 км, прычым страты ў гэтай наступальнай аперацыі апынуліся ў 20 разоў меншыя за звычайныя. Нягледзячы на тое, што з-за малой колькасці танкаў [[фронт]] не ўдалося прарваць канчаткова, новы від баявой тэхнікі паказаў свае магчымасці, і як высветлілася, танкі маюць вялікую будучыню. У першы час пасля з’яўлення танкаў на фронце нямецкія салдаты баяліся іх панічна. Галоўныя саюзнікі англічанін на заходнім фронце, [[французы]], здолелі распрацаваць і выпусціць вельмі ўдалы, настолькі ўдалы, што ён эксплуатаваўся яшчэ ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў войсках [[Польшча|Польшчы]] і [[Францыя|Францыі]], лёгкі танк [[Рэно FT-17]]. Пры канструяванні гэтага танка ўпершыню былі ўжыты многія рашэнні, якія сталі затым класічнымі. Ён меў вежу, якая была здольна на кручэнне, з усталяванай у ёй лёгкай гарматай альбо кулямётам, у адрозненне ад «спансоннага», гэта значыць у выступах па баках корпуса, размяшчэння ўзбраення ў англійскіх танках, нізкі ўдзельны ціск на грунт, і, як следства, высокую праходнасць, адносна высокую хуткасць і добрую манеўранасць. У [[Расійская імперыя|Расіі]] аднымі з першых былі створаны [[танк Парахоўшчыкава]] («Рускі ўсюдыход») і [[Цар-танк|колавы танк Лебядзенкі]]. Кожны з іх быў выраблены толькі ў адным экзэмпляры, што тлумачыцца альбо непрактычнай канструкцыяй, альбо «коснасцю царскага ўрада». У расійскай арміі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] не было ні айчынных, ні імпартных танкаў. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] [[Белая армія]] выкарыстоўвала танкі, якія яна атрымлівала ад краін [[Антанта|Антанты]] ў невялікіх колькасцях. Адзін з захопленых [[Чырвоная армія|чырвонаармейцамі]] танкаў [[Рэно FT-17]] увесну [[1919]] года быў пасланы ў [[Масква|Маскву]], разабраны і даследаваны. Такім чынам, праблема стварэння расійскага танка была вырашана стварэннем [[танк М|танкаў тыпу М]] на аснове канструкцыі французскага Рэно FT-17. Першы з танкаў тыпу М атрымаў імя «Змагар за свабоду таварыш Ленін». На працягу [[1920]]—[[1921]] гадоў было выраблена 15 танкаў. Увесну [[1921]] года ў сувязі з заканчэннем Грамадзянскай вайны і інтэрвенцыі праект быў згорнуты. У баявых дзеяннях гэтыя танкі больш не ўдзельнічалі, іх выкарыстоўвалі ў [[калгас]]ах як [[трактар]]ы і на ваенных парадах. === Міжваенны перыяд === [[Файл:Hotchkiss H-39.jpg|thumb|240px|злева|Французскі танк Hotchkiss H-39]] У перыяд паміж сусветнымі войнамі ў распрацоўку канструкцый танкаў уключыліся і іншыя дзяржавы, акрамя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]]. У гэты ж час, калі генеральныя штабы і ўрада буйных сусветных дзяржаў, цвяроза ацэньваючы вынікі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], разумелі непазбежнасць будучай, яшчэ больш крывавай вайны<ref>[http://www.firstwar.info/ «Першая сусветная вайна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080906141336/http://www.firstwar.info/ |date=6 верасня 2008 }}. firstwar.info. {{ref-ru}}</ref>, распрацоўваліся і глабальныя стратэгіі баявых дзеянняў. Прынятая генштабам [[стратэгія]] надавала вялікае значэнне танкавым войскам і ставіла адпаведныя задачы перад канструктарамі ўзбраенняў і заводамі па выпуску танкаў. У міжваенны перыяд танкабудаўнікі і ваенныя яшчэ не прыйшлі да адзінага меркавання пра аптымальную тактыку прымянення танкаў і прынцыпаў будавання іх канструкцый, следствам чаго стаў выпуск танкаў такіх канструкцый, якія пасля даказалі сваю нежыццяздольнасць, бо былі вузкаспецыялізаванымі, і не заўсёды выкарыстоўваліся па прызначэнні. Так, лёгкія танкі былі параўнальна слаба браніраванымі, аднак часцяком і высакаскораснымі (напрыклад, савецкі [[БТ-7]]). Іхняя браня абараняла толькі ад куляў стралковай зброі і снарадных аскепкаў і ў той жа час лёгка прабівалася кулямі супрацьтанкавых стрэльбаў і снарадамі супрацьтанкавых гармат, пачынаючы з [[калібар|калібра]] 37 мм. Узбраенне большасці лёгкіх танкаў гэтага перыяду было таксама занадта слабым (калібры артылерыі 25-37 мм), колькасць экіпажа недастатковай (2-3 чалавека), а ўмовы існавання — на мяжы [[фізіялогія|фізіялагічных]] магчымасцей танкістаў. У той жа час, у пачатку [[1930-я|1930-х]] гадоў, таленавіты амерыканскі танкавы канструктар [[Джон Уолтэр Крысці]] стварыў арыгінальную схему незалежнай [[падвеска|падвескі]]. Дастаткова актыўна распрацоўваліся канструкцыі амфібійных і нават авіятранспартабельным танкаў. Бесперспектыўнымі апынуліся і маларухомыя шматвежавыя гіганты, якія мелі некалькі рознакаліберныя гарматы і кулямёты, як французскі 70-тонны [[Char 2C]] і савецкі 50-тонны [[Т-35]]. Такая схема запатрабавала празмернага павелічэння экіпажа (да 10-12 чалавек), што вяло да цяжкасцей цэнтралізаванага кіравання агнём у баявой абстаноўцы. Вялікія памеры, асабліва даўжыня і вышыня, вабілі за сабой дэмаскіроўку і, як следства, падвышаную ўразлівасць на полі бою. Тагачасныя адаптаваныя карбюратарныя [[рухавік]]і авіяцыйнага тыпу прадвызначылі нізкія цягава-дынамічныя якасці такіх «супертанкаў», асабліва пры разваротах. У цэлым багацце недахопаў шматвежавых канструкцый прывяло да фактычнай немагчымасці выканання імі ў поўнай меры задачаў, якія стаялі перад цяжкімі танкамі, такім чынам ужо да канца [[1930-я|1930-х]] гадоў шматвежавая схема фактычна была адвергнута танкабудаўнікамі ўсіх краін. У міжваенны перыяд з’явіліся першыя танкі з [[дызель]]нымі рухавікамі, напрыклад, у [[Японія|Японіі]] ў [[1932]] годзе. У [[СССР]] ужо ў сярэдзіне 1930-х гадоў была распрацавана праграма шырокай дызелізацыі танкаў усіх класаў, але рэальна аснасціць такімі маторамі атрымалася толькі сярэднія і цяжкія машыны. У астатніх краінах дызельныя маторы на танках ужываліся параўнальна абмежавана да [[1950-я|1950-х]] гадоў. === Другая сусветная вайна === [[Другая сусветная вайна]] паўплывала на прагрэс у танкабудаўніцтве. Усяго за шэсць гадоў танкі ў сваім прагрэсе здзейснілі большы рывок, чым за папярэднія дваццаць гадоў. Значная частка танкаў утрымлівала супрацьснарадавае браніраванне, магутныя даўгаствольныя гарматы калібрам да 152 мм, у канцы вайны з’явіліся першыя начныя (інфрачырвоныя) прыцэлы<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012444/1012444a9.htm «Бранятанкавая тэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120204926/http://www.krugosvet.ru/articles/124/1012444/1012444a9.htm |date=20 студзеня 2009 }}. Энцыклапедыя Кругасвет</ref>, [[радыё]]фікацыя танкаў пачала лічыцца неабходнай. Тактыка прымянення танкаў таксама дасягнула высокай ступені дасканаласці, у першы перыяд вайны ([[1939]]—[[1941]]) нямецкія камандзіры прадэманстравалі ўсяму свету, як ужыванне танкавых злучэнняў дазваляе правесці аперацыі па аператыўнаму і стратэгічнаму атачэнню і хутка выйграць вайну, гэтак званы «[[Бліцкрыг]]». Аднак і іншыя дзяржавы, як [[Вялікабрытанія]], [[Францыя]], [[Польшча]], [[СССР]] і гэтак далей, стваралі ўласныя тэорыі тактыкі прымянення танкаў, шмат у чым падобныя да нямецкай. У ходзе Другой сусветнай вайны нямецкая школа зрабіла ўпор на павелічэнне браніравання і даўжыні гармат, паляпшэнне прыбораў назірання, уключаючы інфрачырвоныя прыборы начнога бачання, у той час як савецкая школа брала пераважна тэхналагічнасцю і масавасцю вытворчасці, уносячы сур’ёзныя змены ў канструкцыю базавых тыпаў танкаў ([[Т-34]], [[КХ]] і [[ІС]]) толькі пры крайняй неабходнасці. Савецкая танкавая школа стварыла таксама досыць удалыя мадэлі іншых тыпаў бранятанкавай тэхнікі, самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі і знішчальнікі танкаў. Амерыканская школа пры некаторай першапачатковай адсталасці ў плане кампаноўкі і тэхналагічнасці ўсё ж нагнала астаніх да канца вайны за кошт разгортвання масавай вытворчасці некалькіх выбраных мадэляў, добрай якасці [[сталь|сталі]] і [[порах]]аў, а таксама радыёфікацыі, бо ўсталёўвалі мінімум па дзве рацыі на танк. Найбольш удалымі нямецкімі танкамі сталі [[PzKpfw IV]] (самы масавы), «[[Тыгр, танк|Тыгр]]» і, з некаторымі агаворкамі, «[[Panzerkampfwagen V Panther|Пантэра]]» і «[[Каралеўскі тыгр, танк|Каралеўскі тыгр]]». Лепшымі савецкімі танкамі, якія прымалі ўдзел у Другой сусветнай вайне, былі прызнаны сярэдні танк [[Т-34]] (у розных варыянтах, у тым ліку яго позні варыянт [[Т-34-85]] з рознымі мадыфікацыямі 85-мм гармат) і цяжкі танк [[ІС-2]]. Лепшым амерыканскім танкам быў прызнаны [[Шэрман, танк|M4 «Шэрман»]], які шырока пастаўляўся ў [[СССР]] па [[ленд-ліз]]у<ref>[http://www.deol.ru/manclub/war/lendlt.htm Бранятанкавы ленд-ліз у СССР у гады Другой сусветнай вайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923213606/http://www.deol.ru/manclub/war/lendlt.htm |date=23 верасня 2015 }}. deol.ru {{ref-ru}}</ref>. Асабліва неспрыяльным для [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] было суадносіны бранятанкавых стратаў у пачатковы перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з чэрвеня па лістапад [[1941]] года і ў пераломнай [[Курская бітва|Курскай бітве]]. === Пасляваенны перыяд === [[Файл:2 norwegian Leopard tanks in the snow.jpg|thumb|300px|справа|Танк «Леапард» у складзе бранятанкавых войскаў Нарвегіі]] Першае пакаленне пасляваенных танкаў пачало стварацца яшчэ непасрэдна падчас Другой сусветнай вайны, хоць і не прынялі ўдзелу ў баявых дзеяннях: гэта савецкія сярэднія [[Т-44]], [[Т-54]] і цяжкія танкі [[ІС-3]], [[ІС-4]], [[ІС-7]], [[Т-10]] (ІС-8); амерыканскія [[M26 (танк)|M26 «Першынг»]], [[M46 (танк)|M46 «Патан»]], [[M47 (танк)|M47]]; англійскія [[Цэнтурыён (танк)|A41 «Цэнтурыён»]] і іншыя. [[Лёгкі танк|Лёгкія танкі]] канчаткова ператварыліся ў спецыялізаваныя баявыя машыны, як савецкі [[ПТ-76]], які быў здольны плаваць, і амерыканскі [[M41 (танк)|M41 «Уокер Бульдог»]], для выведавання, і пазней быў створаны авіятраспартабельны амерыканскі танк [[M551 (танк)|M551 «Шэрыдан»]]. З сярэдзіны [[1950-я|1950-х]] гадах сярэдні і цяжкі тыпы танкаў саступаюць месца гэтак званага «стандартнаму» або «асноўнаму баявому танку». Характэрнымі асаблівасцямі гэтых танкаў служаць узмоцненае супрацьснарадавае браніраванне, наяўнасць гарматы вялікага калібру (мінімум 90 мм), уключаючы гладкаствольную прыладу, прыдатныя для запуску рэактыўных снарадаў, магутныя [[дызель]]ныя маторы, а пазней і першыя сродкі абароны экіпажа ад [[зброя масавага забойства|зброі масавага забойства]]. Да гэтага тыпу танкаў, але ўсё яшчэ першага пакалення, адносяцца савецкія [[Т-55]] і [[Т-62]], амерыканскі [[M48 (танк)|M48]], англійскі «[[Чыфтэн]]», французскі [[AMX-30]] і іншыя. Другое пакаленне пасляваенных танкаў стваралася ў [[1960-я|1960]]—[[1970-я|1970-х]] гадах для дзеянняў ва ўмовах прымянення праціўнікам зброі масавага паражэння і з улікам з’яўлення новых магутных супрацьтанкавых сродкаў. Гэтыя танкі атрымалі палепшанае браніраванне, поўны комплекс абароны экіпажа ад зброі масавага забойства, былі насычаны [[электроніка]]й, [[лазер]]ным далямерам, [[балістыка|балістычнымі]] вылічальнікамі і гэтак далей, а таксама была павышана іхняя агнявая моц за кошт выкарыстання гармат большага калібра. Акрамя таго на такім танках пачалі ўжывацца высокамоцныя шматпаліўныя рухавікі. Савецкія танкі гэтага перыяду абсталёўваюцца аўтаматам зараджання. Да танкаў другога пакалення ставяцца савецкія [[Т-64]] і [[Т-72]], ​​амерыканскі [[M60 (танк)|M60]], заходненямецкі «[[Leopard 1|Леапард-1]]» і іншыя. У гэты час таксама былі прыняты шэраг шырокіх праграм па мадэрнізацыі танкаў першага пакалення да ўзроўню танкаў другога пакалення, як мадэрнізацыя да ўзроўню танка [[M60 (танк)|M60]] танка [[M48A5 (танк)|M48A5]] у арміі ЗША і [[M48A2G]] у [[бундэсвер]]ы. Паводле [[тактыка-тэхнічныя характарыстыкі|тактыка-тэхнічных характарыстык]] танкі першага і другога пакаленняў [[СССР]] здолелі апярэдзіць сваіх верагодных праціўнікаў, але неабходнасць абмежавання масы і памераў асноўнага тыпу танка, з-за неабходнасці ўпісвання ў [[чыгунка|чыгуначны]] стандартны габарыт, і некаторае адставанне ў аснашчэнні электронікай прывялі да хуткага маральнага старэння савецкіх танкаў першага і другога пасляваенных пакаленняў, што знайшло пацвярджэнне ў войнах [[1960-я|1960]]—[[1990-я|1990-х]] гадоў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]<ref>[https://web.archive.org/web/20081226081140/http://t62.ru/t62.html «Пастаўкі Т-62 за мяжу»]. {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:M1A1 Abrams Tank in Camp Fallujah.JPEG|thumb|300px|справа|[[M1 Abrams]] [[асноўны баявы танк]] арміі [[ЗША]]]] Танкі трэцяга пакалення ствараліся ў [[1970-я|1970]]—[[1980-я|1980-х]] гадах, а ў эксплуатацыю пачалі паступаць у [[1980-я|1980-х]] гадах. Для танкаў гэтага пакалення характэрна выкарыстанне новых, высокатэхналагічных сродкаў абароны, як [[актыўная абарона]], [[дынамічная абарона]], насычанасць дасканалай электронікай, на некаторыя мадэлі танкаў пачынаюць усталёўвацца звышмагутныя і кампактныя газатурбінныя рухавікі<ref>[http://automuseum.ru/museum/t80.php Асноўны баявы танк Т-80] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090217040843/http://automuseum.ru/museum/t80.php |date=17 лютага 2009 }}. Музей тэхнікі {{ref-ru}}</ref>. Да танкаў гэтага пакалення ставяцца савецкія і расійскія [[Т-72Б]], [[Т-80]] і [[Т-90]], амерыканскі [[M1 Abrams|M1A2 «Абрамз»]], заходненямецкі «[[Леапард 2]]», французскі «[[AMX-56 Leclerc|Леклерк]]» і іншыя. == Канструкцыя == === Кампаноўка === [[Файл:Tank Schema2.png|thumb|340px|справа|Элементы сучаснага танка класічнай кампаноўкі:<br />'''1''':[[Гусенічны рухальнік]]. '''2''':[[Танкавая гармата]],'''3''':абарона гусеніц,'''4''':батарэя дымавых гранат (можа адсутнічаць ці быць заменена),'''5''': [[вежа, танкавая|вежа]],'''6''':маторнае аддзяленне,'''7''':адзін з люкаў вежы,'''8''':[[спараны кулямёт]], '''9''':Нахільная [[браня]],'''10''':[[курсавы кулямёт]] (можа размяшчацца ў іншым месцы)]] У наш час пераважная большасць танкаў створана па так званай класічнай кампанавальнай схеме, асноўнымі прыкметамі якой з’яўляюцца ўсталёўка асноўнага ўзбраення (гарматы) у вежы (круцельнай на 360°) і задняе размяшчэнне маторна-трансьмісійнага аддзялення. Выключэннямі тут з’яўляюцца [[Швецыя|шведскі]] танк [[Strv-103]] (бязвежавая схема) і [[ізраіль]]скія танкі «[[Меркава]]» мадэлі 1, 2, 3 і 4 з пярэднім размяшчэннем маторна-трансьмісійнага аддзялення<ref>[http://armor.kiev.ua/Tank/komp/komp1/ Тэорыя і гісторыя развіцця кампаноўкі танка]</ref>. === Рухавік танка === На ранніх этапах развіцця танкабудавання звычайна выкарыстоўваўся бензінавы карбюратарны [[рухавік]] аўтамабільнага, а пазней авіяцыйнага тыпу, у тым ліку маторы зоркападобнай кампаноўкі. Непасрэдна перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]], а таксама ў яе ходзе, атрымалі распаўсюджванне, пераважна ў [[СССР]] і [[ЗША]], [[дызель]]ныя рухавікі, якія сталі асноўным тыпам танкавых матораў ва ўсім свеце з другой паловы [[1950-я|1950-х]] гадоў. Пазней яны былі заменены шматпаліўнымі рухавікамі, а ў апошнія два-тры дзесяцігоддзі і газатурбінавымі рухавікамі. Першым серыйным танкам з газатурбінавым рухавіком у якасці асноўнага рухавіка стаў савецкі [[Т-80]]. Магутнасць, надзейнасць і іншыя параметры танкавых рухавікоў стала раслі і паляпшаліся. Калі на ранніх мадэлях здавольваліся фактычна аўтамабільнымі маторамі, то з ростам масы танкаў у [[1920-я|1920]]—[[1940-я|1940-х]] гады атрымалі распаўсюджванне адаптаваныя авіяцыйныя маторы, а пазней — і спецыяльна сканструяваныя танкавыя дызельныя шматпаліўныя рухавікі. Дзеля забеспячэння прымальных хадавых якасцей танка ўдзельная магутнасць яго рухавіка павінна быць не менш за 18—20 л. с./т. == Гл. таксама == * [[C1 Ariete]] * [[TAM]] * [[TR-580]] * [[Т-28]] * [[Mk VI (лёгкі танк)|Mk VI]] * [[Panzerkampfwagen II]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Танк|Брэль М. П.|422—423}} * {{Крыніцы/ВЭС (2007)|Танк|900}} == Спасылкі == {{Commons|выгляд=thumb|Category:Tanks}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Танкі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 1zkna7qqw2qrta4mvc5wzrdeb4egbzq 14 47123 5131589 2647246 2026-04-24T13:58:42Z IP781584110 134977 афармленне 5131589 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы паводле дыяцэзіі|Віленскія]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Літвы|Віленскія]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы Вялікага Княства Літоўскага|Віленскія]] rzpehe8sw001djxji7oshwsaoy9kmad 0 47334 5131580 5131433 2026-04-24T13:39:07Z M.L.Bot 261 5131580 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Януш Кішка''' ({{ДН|||1586}} — {{ДС|13|1|1654}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны дзеяч. [[Ваявода полацкі]] (з 1621), [[польны гетман літоўскі|польны]] (1635—1646) і [[вялікі гетман літоўскі]] (з 1646). Староста [[парнаў]]скі (1610) і [[Верхнядзвінск|дрысенскі]] (1640). Войт полацкі з 1 кастрычніка 1621 года{{sfn|Галубовіч|2016|loc=с. 12, ''Са спасылкай на:'' Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (далей — НГАБ). — КМФ-18. — Спр. 93. — Арк. 477—478.}} (паводле прывілея ад 24 студзеня 1622 года — пажыццёва){{sfn|Галубовіч|2016|loc=''Са спасылкай на:'' НГАБ. — КМФ-18. — Спр. 93. — Арк. 502—502 адв.}}. == Біяграфія == Сын [[Станіслаў Кішка (ваяводзіч віцебскі)|Станіслава Кішкі]] і Альжбеты з [[Сапегі|Сапегаў]], дачкі [[кашталяны кіеўскія|кіеўскага кашталяна]] [[Павел Сапега (кашталян кіеўскі)|Паўла Сапегі]]. Меў братоў [[Мікалай Станіслававіч Кішка|Мікалая]], [[Крыштаф Кішка|Крыштафа]] і [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслава]]. Выхоўваўся ў духу [[кальвінізм]]у, перайшоў у [[каталіцтва]] каля 1606 года. У 1624—1626 гадах навучаўся ў [[Падуя|Падуі]] ([[Італія]]). Удзельнічаў у [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайне супраць Швецыі]] (1600—1629), служыў пад камандай [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]]. На чале ўласнага атраду браў удзел [[Кірхгольмская бітва|Кірхгольмскай бітве]] (1605). Таксама ўдзельнічаў у выправах на [[Маскоўская дзяржава|Масковію]] ў 1611 і 1618, і [[Бітва пад Хацінам (1621)|бітве пад Хоцінам]] супраць асманаў у 1621 гадах. Падчас [[Смаленская вайна|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] бараніў [[Полацк]] (1633), вёў баі пад [[Смаленск]]ам. Папскі нунцый [[Ганарат Вісконці]] даў такую характарыстыку Янушу Кішку: «''Януш Кішка, [...] з’яўляецца больш жаўнерам, чым сенатарам. Католік, але толькі з назвы, імпульсіўны, не вельмі набожны, мае яшчэ шмат еретычных забабонаў, пры якіх заставаўся яго бацька. Акрамя ўласнага паходжання, сваяцкія сувязі з князем Радзівілам, віленскім ваяводам, якому прыходзіцца шваграм, адкрылі яму шлях да вышэйшых урадаў Рэчы Паспалітай, на соймах якой за мой час не бываў''»{{sfn|Галубовіч|2016|loc=''Са спасылкай на:'' Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690. T. 2 / [przez Albertrandego]; wyd. Biblioteki Polskiej w Paryżu; [wyd. Erazm Rykaczewski]. — Berlin; Poznań: księgarnia B. Behra E. Bock, 1864. — VIII, 604 s. — S. 252.}}. Прымаў удзел у [[Сойм звычайны 1641 года|сойме звычайным 1641 года]]<ref>Hołdys, S. Praktyka parlamentarna za panowania Władysława IV Wazy / Sybilla Hołdys. — Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 1991. — 222 s. — S. 190.</ref>. == Сям’я == Быў жанаты з Крысцінай [[Друцкія-Сакалінскія|Друцкай-Сакалінскай]], дачкой [[Ваяводы полацкія|полацкага ваяводы]] [[Міхал Друцкі-Сакалінскі|Міхала Друцкага-Сакалінскага]]. Дзяцей не пакінуў. Януш Кішка — апошні з мужчынскай лініі роду [[Кішкі|Кішкаў]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=101|артыкул=Кішкі|аўтар=[[Станіслаў Думін|Думін С.]]}} * {{h|Галубовіч|2016|''[[Віталь Уладзіміравіч Галубовіч|Галубовіч, В.]]'' Полацкая шляхта і дынастыя Вазаў / Віталь Галубовіч. — Мінск: [[Янушкевіч (выдавецтва)|А. М. Янушкевіч]], 2016. — 223 с.: іл., табл., гербы. — ISBN 978-985-90377-8-8}} == Спасылкі == * [http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/kiszkowie01.html Генеалогія Кішкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921183324/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/kiszkowie01.html |date=21 верасня 2013 }} {{Wikidata/Ancestors}} {{Гетманы вялікія літоўскія}} {{Гетманы польныя літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кішка Януш}} [[Катэгорыя:Кішкі|Януш]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Гетманы вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Гетманы польныя літоўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы полацкія]] [[Катэгорыя:Старосты парнаўскія]] [[Катэгорыя:Старосты дрысенскія]] [[Катэгорыя:Войты полацкія]] ixcyolgiav1yi039qpprash5susfq6q 0 48974 5131677 4475605 2026-04-24T18:24:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131677 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзянісавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Новыя Дзянісавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[30 кастрычніка]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 484 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзяні́савіцкі сельсаве́т''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Новыя Дзянісавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Стараслабодскі сельсавет''' у складзе Крупскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старая Слабада]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 18 чэрвеня 1927 года — у складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Крупскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Шынкоўскі сельсавет|Шынкоўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 4 студзеня 1964 года ў склад [[Ухвальскі сельсавет|Ухвальскага сельсавета]] пералічаны 15 населеных пунктаў ([[Бярозка (Крупскі раён)|Бярозка]], [[Красны Пахар (Крупскі раён)|Красны Пахар]], [[Мажаны]], [[Матошка]], [[Машчаніца]], [[Новая Ніва (Крупскі раён)|Новая Ніва]], [[Новая Слабада (Крупскі раён)|Новая Слабада]], [[Новы Шлях (Крупскі раён)|Новы Шлях]], [[Новыя Пышачы]], [[Свірыдаўка (Крупскі раён)|Свірыдаўка]], [[Селішча (Крупскі раён)|Селішча]], [[Сомры]], [[Старая Слабада]], [[Старыя Пышачы]] і [[Трудавік]]), наўзамен у склад сельсавета з Ухвальскага сельсавета пералічаны 6 населеных пунктаў ([[Вялікі Вязок]], [[Дзянісавічы]], [[Захараўка (Крупскі раён)|Захараўка]], [[Малы Вязок]], [[Новы Сакол]] і [[Стары Сакол]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дзянісавічы, сельсавет перайменаваны ў Дзянісавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 6 (1046).</ref>. 31 ліпеня 1972 года ў склад Ухвальскага сельсавета перададзена вёска [[Захараўка (Крупскі раён)|Захараўка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Ухвальскі сельсавет|Ухвальскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 484 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 11 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікі Вязок]], [[Дубавое (Крупскі раён)|Дубавое]], [[Забалоцце (Крупскі раён)|Забалоцце]], [[Малы Вязок]], [[Новы Сакол]], [[Новыя Дзянісавічы]], [[Папарнае]], [[Стары Сакол]], [[Старыя Дзянісавічы]], [[Шынкі]] і [[Яджар]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Крупскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] s30kztio1i2xtecdzl37l8440xniabf 0 49871 5131475 5058525 2026-04-24T12:35:01Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5131475 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарняўскі}} {{Асоба}} '''Уладзіслаў Чарняўскі''' ({{ДН|14|1|1916}}, засценак [[Амружын]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|22|12|2001}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі каталіцкі святар. Перакладчык [[Біблія|Бібліі]] і Катэхізіса на [[Беларуская мова|беларускую мову]]. == Біяграфія == Вучыўся ў Арляняцкай пачатковай школе, потым у [[Крэва|Крэве]]. Вучобу працягваў у беларускай настаўніцкай школе ў [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]. Пасля пераехаў у [[Друя|Друю]], дзе скончыў пры [[Друйскі кляштар айцоў марыян|кляштары марыян]] мясцовую гімназію (1937). З 1938 года — у [[Ордэне марыян]]. У кастрычніку 1944 года высвечаны на ксяндза ад архібіскупа [[Мячыславас Рэйніс|Мячыслава Рэйніса]]. Служыў у [[Крэва|Крэве]] (1944). У 2-й палове 1940-х гадоў вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]], адпраўляў тут набажэнствы і вучыўся ў [[Віленская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі]]. Пасля яе закрыцця ў 1945 годзе, служыў пры касцёле Св. Ігната. Са снежня 1953 года выконваў святарскія абавязкі ў Беларусі ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] ([[Валожынскі раён]]). [[Файл:Father Uladzislau Charniauski.jpg|thumb|Ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі. Здымак з фондаў сучаснага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]].]] У студзені 1968 года запрошаны ў [[Рым]], дзе быў на аўдыенцыі ў Папы [[Павел VI|Паўла VI]]. Апостальскім стальцом прызначаны дарадчыкам пры Кангрэгацыі абрадаў. Уладзіслаў Чарняўскі дамогся папскага блаславення, каб весці богаслужэнні па-беларуску. Шмат гадоў ён быў адзіным святаром у Беларусі, хто вёў службу на беларускай мове, у штодзённай душпастырскай дзейнасці звяртаўся да вернікаў з казаннямі па-беларуску. Вёў перапіску з беларускімі святарамі [[Францішак Чарняўскі|Францішкам Чарняўскім]] і [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]. Пахаваны ў Вішневе. == Ушанаванне памяці == На стагоддзе з дня нараджэння Уладзіслава Чарняўскага ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]], дзе ён служыў амаль 50 гадоў, адкрыўся музейны пакой святара<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27487266.html|title=Музэй ксяндза Чарняўскага на Валожыншчыне асьвецяць 23 студзеня|website=svaboda.org|date=14 студзеня 2016|lang=be-tarask}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад.: Ю. Гарбінскі. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://belsat.eu/news/za-belaruskuyu-movu-yago-nazyvali-kamunistam-uzgadvaem-ksyandza-uladzislava-charnyauskaga/|title=За беларускую мову яго называлі «камуністам». Узгадваем ксяндза Уладзіслава Чарняўскага|website=belsat.eu|date=14 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116091019/https://belsat.eu/news/za-belaruskuyu-movu-yago-nazyvali-kamunistam-uzgadvaem-ksyandza-uladzislava-charnyauskaga/|archivedate=2018-01-16|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27491421.html|title=«Беларусізацыя касьцёла пачатку 90-х абапіралася на падзьвіжніцкі прыклад ксяндза Ўладзіслава»|website=svaboda.org|date=17 студзеня 2016|lang=be-tarask}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарняўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай каталіцкай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] 272crfcqu6te7he9tcsde8z3ewwns3j 0 51070 5131561 5114037 2026-04-24T13:17:57Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131561 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шушкевіч}} {{пісьменнік}} '''Станіслаў Пятровіч Шушке́віч''' ({{ДН|19|2|1908|6}}, в. [[Бакінава]], [[Мінскі павет]], цяпер {{МН|Дзяржынскі раён|у Дзяржынскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|1|2|1991}}, {{МС|Мінск||}}, Псеўданімы: ''Янка Бор''; ''Саўка Койданаўскі''; ''Вільгельм Эрнест''; крыптанімы: ''С. Ш.''; ''Стах Ш.''; ''С. Ш. и В. М.'' (з [[В. Маракоў|В. Мараковым]]); ''С.Ш-ч''; ''Шуш''; ''В. Э.''; ''Э—ст''; ''В.Эрн'') — беларускі савецкі [[паэт]], празаік. == Біяграфія == [[Файл:Станіслаў Шушкевіч і Галя Гайлілевіч (?). 1932.jpg|міні|злева|Станіслаў Шушкевіч і Галя Гайлілевіч (?). 1932]] Нарадзіўся ў сям'і беззямельнага селяніна. У 1924—1926 вучыўся ў 11-й сямігадовай школе Мінска. У 1926 паступіў у [[МБПТ]]; стаў членам [[Літаб'яднанне «Маладняк»|літаб'яднання «Маладняк»]], [[БелАПП]]. У 1928—1930 працаваў у Кніжнай палаце і [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР]]; у 1930—1931 загадваў бібліятэкай [[Навукова-даследчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі|Навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі]]; у 1934—1935 працаваў у рэдакцыі газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Калгаснік Беларусі]]», у 1935—1936 — газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]». Адначасова вучыўся на крытыка-творчым аддзяленні літаратурнага факультэта [[МВПІ]], які скончыў у 1934. Член [[СП БССР]] з 1934. Арыштаваны ў Менску па адрасе: [[Сляпянская вуліца|вул. Сляпянская]], д. 29, кв. 1. Асуджаны пазасудовым органам НКУС 5.10.1937 за ''«прыналежнасць да контррэвалюцыйнай [[нацдэм]]аўскай арганізацыі»'' да 8 гадоў ППК. Падчас арышту быў жанаты, гадаваў дзіця, працаваў супрацоўнікам аддзела культуры газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]». У 1937—1946 гадах знаходзіўся ў лагеры і ссылцы ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобла]]сці. Працаваў шахцёрам, цесляром, бухгалтарам у лагеры МУС Кемераўскай вобласці, пасля вызвалення (1944) — вольнанаёмным бухгалтарам саўгаса. У 1946 годзе вярнуўся на Радзіму; працаваў настаўнікам СШ у [[Данілавічы (аграгарадок, Дзяржынскі раён)|Данілавіч]]ах [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раё]]на Мінскай вобласці. Паўторна арыштаваны 22.8.1949 і 10.12.1949 асобай нарадай МДБ СССР асу­джаны да высылкі ў Краснаярскі край, дзе С. П. Шушкевіч працаваў лесарубам, у геалагічных партыях і экспедыцыях. Паводле сына пісьменніка, [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]] (гл. кнігу «Маё жыццё, крах і ўваскрошанне СССР»){{Удакладніць|камент=старонкі? поўнае бібліяграфічнае апісанне кнігі?}}, пад ціскам НКУС пісьмовыя паказанні супраць Станіслава Шушкевіча далі [[Эдзі Агняцвет|Эдзі Каган (Агняцвет)]] і [[Алесь Кучар|Алесь (Айзік) Кучар]]: «Потым з высылкі вярнуўся бацька і расказаў наступнае. У турме ад яго патрабавалі напісаць даносы на некалькіх чалавек. Абяцалі за гэта вызваліць. Бацька катэгарычна адмовіўся. Яго пачалі пераконваць: не будзь святым, усе так робяць. Маўляў, такі крок - узаемавыгодны. Усіх пастрашаць і адпусцяць на свабоду. Бацька не паверыў і працягваў адмаўляцца. Тады следчы паказаў даносы на яго, напісаныя Эдзі Каган (Агняцвет) і Алесем (Айзікам) Кучарам. Следчы сказаў: напішаш на ўсіх, выйдзеш на волю, усе разам зберыцёся і пасмяецеся ўволю. Мы ўсіх адпусцім і справы вашыя закрыем. Бацька адмовіўся.» Рэабілітаваны прэзідыумам Вярхоўнага суда БССР 29.12.1954. Вярнуўся ў [[Мінск]] у 1956. У 1956—1958 працаваў у газеце «[[Мінская праўда]]», у 1958—1970 быў загадчыкам аддзела пісем газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». З 1970 на пенсіі. Канчаткова рэабілітаваны па абедзвюх справах 26.9.1975. Асабовая справа С. П. Шушкевіча № 9935-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Пахаваны ў [[Шчытомірычы|Шчытомірычах]] Мінскага раёна. == Творчасць == Дэбютаваў вершам у студзені 1924 (газета «Чырвоная змена»). У паэтычных зборніках «Вершы» (1934), «Дарогаю вясны» (1959), «Услед за марамі» (1961), «Навальніца» (1966), «Сябрам» (1972), «Дарога ў залатую восень» (1983), «Рэха маладосці» (1984), «Сонца над маім асеннім садам» (1987) і інш. праявілася любоў да Бацькаўшчыны, паэтызацыя сяброўства, кахання, прыгажосці роднай прыроды. Аўтар кнігі ўспамінаў «Вяртанне ў маладосць: Успаміны і нататкі» (Мінск, 1968; у т.л. успаміны пра беларускіх пісьменнікаў), прозы «Апавяданні пра Марата Казея» (1968), зборніка сатыры і гумару «Грушы на вярбе» (1969). Пісаў для дзяцей: зборнікі вершаў, апавяданняў і казак «Звярыны баль» (1936), «Лясная калыханка» (1958), «Сарочы церамок» (1959), «Мы на змену ідзём» (1961), «Гара Марата Казея» (1963), «Будзільнік» (1966), «Апавяданні пра Марата Казея» (1968, 1988), «Вясёлыя дзятлікі» (1970), «Колькі кіпцікаў у кошкі» (1972), «Дванаццаць пасланцоў» (1973), «Барадаты камар» (1977), «Красавік» (1977), «Ліса з магнітафонам» (1979), «Казачны церам» (1983), «Едзе страшная Яга» (1985), «Казёл на верталёце» (1987). Яго творы вызначаюцца дасціпнасцю, займальнасцю, аптымізмам, прастатой выкладання, багаццем мовы. У 1978 г. выйшлі Выбраныя творы ў 2-х тамах, у 1988 г. — «Выбранае». Многія вершы С. П. Шушкевіча пакладзены на музыку. Узнагароджаны медалямі. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1983). == Бібліяграфія == * Выбр. тв.: У 2 т. Мн., 1978; * Дарога ў залатую восень: Вершы. Мн., 1983; * Выбранае: Вершы. Мн., 1988. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} ** [[У. Гніламёдаў|Гніламёдаў У.]] Будні і святы дзіцячай паэзіі // Полымя. 1974, № 7; ** [[Р. Барадулін|Барадулін Р.]] І светлай раніцы падаў руку // ЛіМ. 1985, 18 лют.; * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)||Шушкевіч Станіслаў Пятровіч}}. Т.6. * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Шушкевіч Станіслаў}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шушкевіч Станіслаў Пятровіч}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзяржынскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] ihwi2x1xs7hxxesgqpr4utfn0bbaar6 0 52023 5131765 5073441 2026-04-24T22:13:38Z 5131765 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = 76-я гвардзейская Чарнігаўская Чырванасцяжная дэсантна-штурмавая дывізія |выява = Sleeve patch of the 76th Guards Air Assault Division (with the Order of Suvorov).svg |подпіс = |гады = [[1 верасня]] [[1939]]—н.ч. |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br />{{Сцягафікацыя|Расія}} |тып = [[Паветрана-дэсантныя войскі|ПДВ]] |размяшчэнне = [[Пскоўская вобласць]] |дэвіз = ''«Мы ўсюды там, дзе чакаюць перамогу!»'' |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]]: * [[Адэская абарона, 1941|Абарона Адэсы]] * [[Абарона Севастопаля, 1941—1942|Абарона Севастопаля]] * [[Керчанска-Феадасійская дэсантная аперацыя]] * [[Сталінградская бітва]] * [[Курская бітва]] * [[Бітва за Днепр]] * [[Аперацыя «Баграціён»]] * і шматлікія іншыя [[Першая чачэнская вайна]]<br /> [[Другая чачэнская вайна]]: * [[Бой у вышыні 776]] [[Расійска-грузінская вайна (2008)|Узброены канфлікт у Паўднёвай Асеціі, 2008]] |знакі_адрознення = {{Савецкі гвардзейскі знак}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга|тып=воінская часць}} |цяперашні_камандзір = гв. [[Палкоўнік|п-к]] [[Аляксей Васільевіч Навумец]] (з 2013) |вядомыя_камандзіры = [[Васіль Піліпавіч Маргелаў]] (1948—1950) }} '''76-я гвардзейская Чарнігаўская Чырванасцяжная дэсантна-штурмавая дывізія''' — найстарэйшае падраздзяленне Паветрана-дэсантных войскаў Расіі. Сфармавана [[1 верасня]] [[1939]] года. Дыслакавана ў горадзе [[Пскоў]], адзін з парашутна-дэсантных палкоў размешчаны ў прыгарадным мястэчку Чароха. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] баявы шлях дывізіі звязаны з абаронай гарадоў, якія пасля сталі гарадамі-героямі: [[Адэса|Адэсы]], [[Севастопаль|Севастопаля]], [[Керч]]ы, [[Сталінград]]а. Прайшоўшы праз [[Курская бітва|Курскую дугу]], фарсіраванне Дняпра, а таксама баі ў [[Беларусь|Беларусі]], дывізія скончыла вайну ў [[Германія|Германіі]]. У постсавецкі час дывізія ўдзельнічала ў абедзвюх чачэнскіх кампаніях і вайне ў [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]. == Падраздзяленні == * [[104-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны чырванасцяжны полк]] * [[1140-ы гвардзейскі двойчы Чырванасцяжны артылерыйскі полк]] * [[234-ы гвардзейскі Чарнаморскі дэсантна-штурмавы полк]] * [[237-ы гвардзейскі парашутна-дэсантны Таруньскі Чырванасцяжны полк]] (расфармаваны ў 2001 годзе) * [[4-ы зенітны ракетны полк]] (былы 165-й асобны зенітны ракетны дывізіён) * 656-ы асобны інжынерна-сапёрны батальён * 242-я асобная ваенна-транспартная авіяцыйная эскадрылля * 3996-ы ваенны аэрамабільны шпіталь == Спасылкі == * [http://www.76vdd.mil.ru/ Афіцыйны сайт дывізіі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060613064037/http://www.76vdd.mil.ru/ |date=13 чэрвеня 2006 }} {{Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі}} [[Катэгорыя:Дывізіі Расіі]] [[Катэгорыя:Дывізіі СССР]] [[Катэгорыя:Воінскія часці, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Паветрана-дэсантныя войскі Расіі]] by25dzevha9spxi37qajk1b8w4cv3pr 0 53901 5131968 5129955 2026-04-25T10:21:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131968 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} {{цёзкі2|Кэмеран}} '''Дэвід Кэмеран''' ({{lang-en|David Cameron}}; нар. {{ДН|9|10|1966}}, {{МН|Лондан||}}) — брытанскі палітык, пасля [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі (2010)|парламенцкіх выбараў 2010 года]] стаў 75-м прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. Кіраўнік [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] ў 2005—2016 гадах, [[Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2010—2016), Міністр замежных спраў і міжнароднага развіцця Вялікабрытаніі з 13 лістапада 2023 года па 5 ліпеня 2024 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 кастрычніка 1966 года ў Лондане ў сям’і брокера. Між тым ён вядзе сваё паходжанне ад англійскага караля [[Вільгельм IV|Вільгельма IV]] (ён з’яўляецца нашчадкам ад аднаго з незаконных атожылкаў гэтага караля). Скончыў [[Ітанскі каледж]] і [[Оксфардскі ўніверсітэт]], дзе вывучаў палітыку, філасофію і эканоміку. У Оксфардзе Кэмеран пазнаёміўся з [[Борыс Джонсан|Барысам Джонсанам]], [[Джордж Осбарн|Джорджам Осбарнам]] і іншымі. === Пачатак палітычнай кар’еры === Пасля сканчэння ўніверсітэта пачаў працу ў даследчым аддзеле Кансерватыўнай партыі, зайючыся таксама падрыхтоўкай выступаў [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]] і эканамічнымі пытаннямі. У [[1993]] годзе Кэмеран пачаў працу ў Міністэрстве ўнутраных спраў (''Home Office''). На парламенцкіх выбарах [[1997]] года выбіраўся ад акругі Стаффард, але пацярпеў пашкоджанне. На парламенцкіх выбарах [[2001]] года быў абраны ўдзельнікам палаты абшчын ад акругі Уітні, Оксфардшыр. У [[2005]] годзе пасля выхаду ў адстаўку [[Майкл Говард|Майкла Говарда]], пад кіраўніцтвам якога партыя прайграла парламенцкія выбары, быў абраны лідарам партыі ў трэцім туры. Падчас яго лідарства ў партыі адбыўся значны рост падтрымкі партыі сярод выбаршчыкаў — на фоне падзення рэйтынгу лейбарыстаў. У першым туры перадвыбарных дэбатаў увесну [[2010]] года, па выніках апытанняў, прайграў [[Нік Клэг|Ніку Клэгу]], але перамог у апошнім. === На чале ўрада === Увечар [[11 мая]] [[2010]] года прэм’ер-міністр [[Гордан Браўн]] абвясціў аб сваім выхадзе з пастоў кіраўніка ўрада і лідара Лейбарысцкай партыі. У той жа вечар прапанову Каралевы аб фармаванні ўраду атрымаў Дэвід Кэмеран, партыя якога набрала найбольшы лік мандатаў на парламенцкіх выбарах [[6 мая]] [[2010]] года (але не атрымала абсалютнай большасці ў парламенце). Кэмеран абвясціў аб намеры сфармаваць кіравальную кааліцыю з ліберал-дэмакратамі. [[12 мая]] [[2010]] года, упершыню ў пасляваеннай гісторыі Брытаніі, быў сфармаваны кааліцыйны ўрад; лідар ліберальных дэмакратаў Нік Клэг заняў пост Намесніка Прэм’ер-міністра. Дэвід Кэмеран выступіў за правядзенне рэферэндуму аб членстве Вялікабрытаніі ў складзе [[ЕС]]. Падчас дэбатаў перад рэферэндумам выступаў за захаванне Вялікабрытаніі ў складзе ЕС. Паводле вынікаў [[Рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе|рэферэндуму аб членстве Брытаніі ў ЕС]], які адбыўся [[23 чэрвеня]] [[2016]] года, перамогу атрымалі прыхільнікі выхаду каралеўства з Еўрапейскага саюза. Пасля апублікавання вынікаў Дэвід Кэмеран выступіў са зваротам да нацыі, дзе паведаміў пра рашэнне выйсці ў адстаўку з паста Прэм’ер-міністра ў бліжэйшы час<ref>[http://www.rbc.ru/politics/24/06/2016/576ce1809a7947e9f001ad1a Дэвід Кэмеран абвясціў пра рашэнне выйсці ў адстаўку]</ref>. 13 ліпеня 2016 года выйшаў у адстаўку. Пераемнікам Кэмерана стала кіраўнік МУС Вялікабрытаніі [[Тэрэза Мэй]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.davidcameronmp.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060424055309/http://www.davidcameronmp.com/ |date=24 красавіка 2006 }} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кэмеран Дэвід}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] i1mzg2oxpum7dazoekmjc555kzzdx2m 0 56365 5131814 4876026 2026-04-25T05:58:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131814 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дрычынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Дрычын (Пухавіцкі раён)|Дрычын]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1460 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Дрычынскі сельсавет}} '''Дры́чынскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Дрычын (Пухавіцкі раён)|Дрычын]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], з 6 ліпеня 1935 года — [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]], з 11 лютага 1938 года — Рудзенскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе Менскай вобласці. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Пухавіцкага раёна. У 1968 годзе скасаваны пасёлак [[Хацешава (пасёлак)|Хацешава]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 красавіка, 15 і 23 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 23 населеныя пункты: аграгарадок [[Дрычын (Пухавіцкі раён)|Дрычын]], вёскі [[Белае (Пухавіцкі раён)|Белае]], [[Вішнёўка (Пухавіцкі раён)|Вішнёўка]], [[Вясёлае 2|Вясёлае]], [[Горкі (Пухавіцкі раён)|Горкі]], [[Граддзё]], [[Груд]], [[Калінаўка (Дукорскі сельсавет)|Калінаўка]], [[Капейнае (Пухавіцкі раён)|Капейнае]], [[Каробавічы]], [[Красны Яр (Пухавіцкі раён)|Красны Яр]], [[Малінаўка (Дукорскі сельсавет)|Малінаўка]], [[Маргі (Пухавіцкі раён)|Маргі]], [[Нізоўка]], [[Ніўкі (Пухавіцкі раён)|Ніўкі]], [[Новы Кут]], [[Паддуб’е (Пухавіцкі раён)|Паддуб’е]], [[Пенякі]], [[Салаўі (Пухавіцкі раён)|Салаўі]], [[Сетча]], [[Станіславова (Пухавіцкі раён)|Станіславова]], [[Шыманаў Кут]] і [[Янкава (Пухавіцкі раён)|Янкава]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1460 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 89,8 % — [[беларусы]], 8,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Пухавіцкі раён}} {{Рудзенскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рудзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] o5vyal7ogdkwmdv1fl4nr6z8zc1wi0q 0 56366 5131841 4850821 2026-04-25T06:56:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131841 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дубраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дубраўка (Дубраўскі сельсавет)|Дубраўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1809 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Дубраўскі сельсавет}} '''Ду́браўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Дубраўка (Дубраўскі сельсавет)|Дубраўка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Сінчанскі сельсавет''' у складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Цэнтр — вёска [[Сінча]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Менскай вобласці. 5 мая 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: [[Ягаднае (Пухавіцкі раён)|Апляўніца]], [[Быцень (Пухавіцкі раён)|Быцень]], [[Вомельна]], [[Востраў (Амяльнянскі сельсавет)|Востраў]], [[Клятное (Пухавіцкі раён)|Клятное]], [[Любячка]], [[Мельніца (Пухавіцкі раён)|Мельніца]] і [[Палёк (Пухавіцкі раён)|Палёк]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 23 снежня 1965 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Вомельна]]. 15 чэрвеня 1972 года сельсавет перайменаваны ў '''Амяльнянскі сельсавет'''. У 1976 годзе скасавана вёска [[Востраў (Амяльнянскі сельсавет)|Востраў]] (злілася з вёскай Вомельна)<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 мая, 10 і 25 чэрвеня, 15 і 29 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. 22 жніўня 1983 года скасаваны пасёлак [[Палёк (Пухавіцкі раён)|Палёк]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 жніўня 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 27 (1761).</ref>. 23 ліпеня 1984 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дубраўка, сельсавет перайменаваны ў Дубраўскі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. 27 студзеня 1986 года ў склад сельсавета з [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Новы Уборак]], [[Пушча (Пухавіцкі раён)|Пушча]] і [[Спічнік]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 студзеня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 7 (1849).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2024 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,6 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1809 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 9 {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} {{Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] r3cqsg9yysfrru5i4r1do5gn5oortxd 0 56367 5131861 4907421 2026-04-25T07:53:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131861 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дукорскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дукора]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3193 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/sovet-deputatov/pravdinskij-poselkovyj-i-selskie-sovety-deputatov.html |Заўвагі = }} '''Дуко́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Дукора]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смілавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Пухавіцкага раёна, з 12 лютага 1935 года — [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], з 6 ліпеня 1935 года — Смілавіцкага раёна, з 11 лютага 1938 года — Рудзенскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе Менскай вобласці. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Пухавіцкага раёна. У 1986 годзе ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Свіслацкага пассавета перададзены пасёлак [[Дружны (Пухавіцкі раён)|Дружны]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лютага, 28 ліпеня і 22 верасня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 30 (1872).</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]] (23 населеныя пункты: аграгарадок [[Дрычын (Пухавіцкі раён)|Дрычын]], вёскі [[Белае (Пухавіцкі раён)|Белае]], [[Вішнёўка (Пухавіцкі раён)|Вішнёўка]], [[Вясёлае 2|Вясёлае]], [[Горкі (Пухавіцкі раён)|Горкі]], [[Граддзё]], [[Груд]], [[Калінаўка (Дукорскі сельсавет)|Калінаўка]], [[Капейнае (Пухавіцкі раён)|Капейнае]], [[Каробавічы]], [[Красны Яр (Пухавіцкі раён)|Красны Яр]], [[Малінаўка (Дукорскі сельсавет)|Малінаўка]], [[Маргі (Пухавіцкі раён)|Маргі]], [[Нізоўка]], [[Ніўкі (Пухавіцкі раён)|Ніўкі]], [[Новы Кут]], [[Паддуб’е (Пухавіцкі раён)|Паддуб’е]], [[Пенякі]], [[Салаўі (Пухавіцкі раён)|Салаўі]], [[Сетча]], [[Станіславова (Пухавіцкі раён)|Станіславова]], [[Шыманаў Кут]] і [[Янкава (Пухавіцкі раён)|Янкава]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. 28 лютага 2014 года вёска Вясёлае, якая раней уваходзіла ў склад скасаванага Дрычынскага сельсавета, перайменавана ў [[Вясёлае 2]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914n0063863&p1=1 Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 28 февраля 2014 г. № 203 О переименовании деревни Весёлое Дукорского сельсовета]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1900 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 89,6 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (37 населеных пунктаў) — 3193 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дукорская воласць]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|6-1|||9, 126, 367}} * Памяць: Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А.Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. - Мінск : Беларусь, 2003. - 748 с. - 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 {{Дукорскі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} {{Рудзенскі раён}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рудзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 13pgjcc0hx2agj1qmpt9xfzoj5ipnc7 0 58403 5131517 4765898 2026-04-24T12:59:08Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131517 wikitext text/x-wiki '''«Беларуская народная грамада»''' ''(«БНГ»)'' — назва арганізацыі, прыдуманай следчымі [[ДПУ БССР]] для ўзбуджэння крымінальнай справы і правядзення палітычнага працэсу ў барацьбе з іншадумствам нацыянальнай інтэлігенцыі ў чэрвені – жніўні [[1933]]; працяг палітычнага працэсу па справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|«Саюза вызвалення Беларусі»]]. У арганізацыю было ўключана 68 чалавек, пераважна беларускія пісьменнікі ([[Змітрок Астапенка|З. Астапенка]], [[Уладзімір Жылка|У. Жылка]], [[Лукаш Калюга|Л. Калюга]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]], [[Юлій Таўбін|Ю. Таўбін]] і інш.), настаўнікі, студэнты, аб’яднаных у 13 ячэек. Паводле версіі ДПУ, «БНГ» ахапіла сваёй дзейнасцю [[Мінск]], [[Орша|Оршу]], [[Слуцк]], [[Капыльскі раён|Капыльскі]], [[Мазырскі раён|Мазырскі]], [[Слуцкі раён|Слуцкі]], [[Мінскі раён|Мінскі]] і іншыя раёны [[БССР]], а таксама беларускае земляцтва ў [[Масква|Маскве]], [[Ленінград]]зе і [[Смаленск]]у. Паводле версіі ДПУ, у цэнтальнае бюро «БНГ» уваходзілі [[Фелікс Піліпавіч Купцэвіч|Ф. П. Купцэвіч]], А. В. Карачун, Л. Калюга, П. І. Рагачэўскі, К. М. Сяледчык, В. В. Лушчыцкі, Р. С. Міхальчык, ідэйнае кіраўніцтва прыпісвалася [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|К. Б. Езавітаву]], які знаходзіўся ў [[Рыга|Рызе]]. Асноўнай мэтай арганізацыі лічылася аддзяленне Беларусі ад Савецкай Расіі і ўстанаўленне «буржуазна-дэмакратычнай Беларускай Народнай Рэспублікі» з наступнай ліквідацыяй сацыялістычных форм у сельскай гаспадарцы і ў прамысловасці: аднаўленне прыватнай уласнасці на зямлю і сродкі вытворчасці, стварэнне хутарской сістэмы землекарыстання. Новае дзяржаўнае ўтварэнне павінна было ажыццявіцца «ў блоку [[Літва]]-[[Латвія]]-[[Беларусь]] са сталіцай саюзнай дзяржавы ў г. [[Вільня]] ці ў саюзе дзяржаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Літва-Украіна-Беларусь]]». «Контррэвалюцыйная дзейнасць» членаў арганізацыі выяўлялася найперш у нязгодзе з узмацненнем на Беларусі таталітарнага рэжыму, распаўсюджванні меркаванняў пра «русіфікатарскую і каланізатарскую палітыку Масквы, ідэалізацыю самабытнасці Беларусі і беларускай мовы, працягванне ў друк [[нацдэм]]аўскіх тэрмінаў», у апазіцыі да палітыкі [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. «Кіраўнікі» арганізацыі атрымалі па 5 гадоў папраўча-працоўных лагераў, «члены» — ад 2 да 3 гадоў, частка была выслана на [[Урал]], у [[Казахстан]], 11 «членам» было залічана папярэдняе зняволенне. Вінаватымі сябе прызналі 20 чал. Іх паказанні, а таксама паказанні 3 «членаў» арганізацыі, якія праходзілі па справе сведкамі, сталі адзінай падставай для пакарання. [[24 жніўня]] [[1956]] г. Судовая калегія па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР, разгледзеўшы пратэст пракурора БССР на пастановы Асобай нарады пры калегіі АДПУ ад 10 жніўня і 4 лістапада 1933, якімі былі засуджаны ўдзельнікі «БНГ», пастанавіла справу ў адносінах 44 чал. спыніць за адсутнасцю саставу злачынства. Астатнія рэабілітаваны ў 1-й палове 1990-х г. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|||383}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] 243ciwqxdenhd1uajj8c7e7m1nej091 0 63265 5131782 4626889 2026-04-24T22:56:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131782 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Добраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Добрая]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1229 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/dobrovskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''До́браўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Добрая]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Панкратаўскі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Панкратаўка]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. У 1960 годзе ў склад сельсавета з [[Дрыбінскі сельсавет|Дрыбінскага сельсавета]] перададзена вёска [[Машкова (Горацкі раён)|Машкова]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня і 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 20 чэрвеня 1966 года ў склад адноўленага [[Паршынскі сельсавет|Паршынскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Азаравічы]], [[Вялікая Каралёўка]], [[Кузавіна]], [[Малая Каралёўка]], [[Равячына (Горацкі раён)|Равячына]] і [[Тушкава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. 18 лютага 1972 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Добрая, сельсавет перайменаваны ў Добраўскі<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 21 лістапада 1989 года ў склад [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Гошч-Чарны]], [[Мацюты]], [[Стан]] і [[Чапялінка]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 22 лютага 2001 года ў склад сельсавета з [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Азаравічы]], [[Гошч-Чарны]], [[Камаровічы (Горацкі раён)|Камаровічы]], [[Мацюты]], [[Стан]], [[Старынка (Горацкі раён)|Старынка]], [[Тушкава]] і [[Чапялінка]]). 12 чэрвеня 2009 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны хутар [[Мядовая Паляна]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-208/2009_208_9_25038.pdf Решение Горецкого районного Совета депутатов от 12 июня 2009 г. № 13-3 Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1689 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1229 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Добраўскі сельсавет}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Добраўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] j3ih0gle9e3wqr1ltes6vbqtvyy5qmw 0 63537 5131734 5107080 2026-04-24T20:21:56Z JerzyKundrat 174 /* Музыка 19 — пачатку 20 стагоддзя */ 5131734 wikitext text/x-wiki [[Файл:1989 CPA 6115.jpg|thumb|right|250px]] '''Музыка [[Беларусь|Беларусі]]''' — музычнае мастацтва [[Беларусы|беларускага народа]], якое адрозніваецца самабытнасцю і нацыянальным каларытам, ахоплівае музычныя кірункі ад народнай музычнай творчасці да сучаснай музыкі. == Гісторыя == === Дагістарычныя часы === Першыя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] з’явіліся на сумежных з Беларуссю землях яшчэ ў пару [[палеаліт]]у. Прылады, вырабленыя з [[Косць|косці]] [[Маманты|маманта]], на якіх захаваліся сляды ад рытмічных удараў, што, на думку некаторых даследчыкаў, можна разглядаць як пачатковыя формы музычных інструментаў для ўзнаўлення [[Рытм (музыка)|рытмічных]] гукаў у час адпраўлення нейкіх магічных дзеянняў, звязаных з [[паляванне]]м, выяўлены каля вёсак {{нп5|Мэзін (стаянка)|Мэзін|ru|Мезин (стоянка)}} [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], [[Гарадок (Ровенскі раён)|Гарадок]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] і {{нп5|Касцёнкаўскія стаянкі|Касцёнкі|ru|Костёнковские стоянки}} [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]]<ref name="kimpress">{{citeweb|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4312|title=Аркестр часоў… палеаліту: як гралі ў Дубакраі?|date=10 ліпеня 2010|author=[[Леанід Калядзінскі]]|publisher=[[Культура (газета)|Культура]]|access-date=12 студзеня 2017|archive-date=13 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013051532/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4312|url-status=dead}}</ref>. Самыя раннія музычныя інструменты на тэрыторыі Беларусі знойдзены ў паселішчы {{нп5|Дубакрай||ru|Дубокрай}}, каля [[Сенніца (возера)|возера Сенніца]], на памежжы [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай абласцей]]. Знойдзеныя тут дзве {{нп5|Касцяная флейта|касцяныя флейты|de|Knochenflöte}} ўяўлялі з сябе прамыя трубкі з пяццю гукавымі адтулінамі. Пры раскопках [[неаліт]]ычнага паселішча [[Асавец (Бешанковіцкі раён)|Асавец]] (Бешанковіцкі раён) выяўлены фрагмент [[жалейка|жалейкі]] (дудкі), зробленай з косткі дробнай птушкі. Знаходкі датуюцца [[4 тысячагоддзе да н.э.|IV]] — [[3 тысячагоддзе да н.э.|ІІІ тыс. да н.э.]] Да гэтай жа пары адносяцца і выяўленыя на паселішчы [[Камень (Пінскі раён)|Камень]] (Пінскі раён) свісткі, зробленыя з галёначнай косткі [[Белы бусел|бусла]]<ref name="kimpress"/>. У [[Бронзавы век|бронзавым веку]] (ІІІ — пачатак І тыс. да н.э.), былі вядомы ўжо {{нп5|Шматствольная флейта|шматствольныя флейты|ru|Многоствольная флейта}}, выяўленыя ў некаторых помнікаў {{нп5|Лужыцкая культура|лужыцкай культуры|ru|Лужицкая культура}}, распаўсюджанай на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] і на паўднёвым захадзе Беларусі<ref name="kimpress"/>. З ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] (VII ст. да н.э. — 5 ст. н.э.), дайшлі касцяныя дудкі-свісцёлкі, знойдзеныя на [[Гарані (Смаргонскі раён)|гарадзішчы Гарані]] ([[Смаргонскі раён]]). Абодва бакі костак акуратна зрэзаны пад прамым вуглом, па баках зроблены адтуліны. Падобная дудка ХІІ — ХІІІ стст. была знойдзена і ў [[Слуцк]]у<ref name="kimpress"/>. Вытокі беларускага музычнага мастацтва ў народнай творчасці [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]]. Першымі носьбітамі музычнага прафесіяналізму былі {{нп5|Скамарох|скамарохі|ru|Скоморох}}, [[Народны інструментальны ансамбль|музыкі]] ([[Колавая ліра|лірнікі]], [[Беларуская дуда|дудары]], [[Гуслі|гусляры]], [[Цымбалы|цымбалісты]], [[Скрыпка|скрыпачы]] і інш.), а таксама музыканты ў храмах і манастырах. === Старажытная музыка === Развіццё старажытнага прафесійнага музычнага мастацтва на тэрыторыі Беларусі звязана з працэсамі [[Хрысціянства ў Беларусі|хрысціянізацыі]], якія садзейнічалі асіміляцыі [[Візантыйская музыка|візантыйскай духоўнай музыкі]], паўплывалі на жанры [[царкоўныя спевы|царкоўных спеваў]] ({{нп5|антыфон||ru|Антифон}}, [[ірмос]], {{нп5|трапар||ru|Тропарь}}, [[Канон (песнапенне)|канон]], {{нп5|стыхіра||ru|Стихира}} і інш.), на {{нп5|Аднагалоссе|аднагалосую|ru|Одноголосие}} [[А капэла|акапэльную]] манеру выканання, музычную [[тэрміналогія|тэрміналогію]]. На {{нп5|Царкоўны хор|царкоўную харавую|de|Kirchenchor}} культуру апасродкавана уплывалі [[Фальклор беларусаў|фальклорныя]] традыцыі, асаблівасці моўнай {{нп5|прасодыя|прасодыі|ru|Просодия}} (пазней бытавой {{нп5|Свецкая музыка|свецкай музыкі||Secular music}}). Паступова фарміраваліся асновы музычнага прафесіяналізму. Арыгінальныя старабеларускія [[Знаменны спеў|знаменныя спевы]] фіксаваліся {{нп5|неўменная натацыя|неўменнай сярэдневяковай натацыяй|ru|Невменная нотация}} у [[Манускрыпт|рукапісных]] [[зборнік]]ах (пераважна [[манастыр]]скіх). Блізкасць да агульнаеўрапейскіх народных традыцый у [[Сярэдневякоўе|Сярэднявеччы]] праяўлялася ў дзейнасці {{нп5|Скамарох|скамарохаў|ru|Скоморох}} — вандроўных [[акцёр]]аў-прафесіяналаў, творчасць якіх уяўляла сабой {{нп5|сінтэз мастацтваў||ru|Синтез искусств}}. Яны былі [[Музыкант|музыкамі]] ([[гуслі|гусляры]], [[Беларуская дуда|дудары]], выканаўцы на [[сапель|сапелях]], [[бубен|бубнах]], [[жалейка|жалейцы]], суры, пазней — на [[скрыпка|скрыпцы]] і [[цымбалы|цымбалах]]) і [[спявак|спевакамі]], {{нп5|Акрабат|акрабатамі|it|Acrobata}}, [[Гімнастыка|гімнастамі]], {{нп5|Ілюзіяніст|ілюзіяністамі|pl|Iluzjonista}}, {{нп5|Дрэсіроўшчык|дрэсіроўшчыкамі|es|Adiestrador}} звяроў, якія выступалі на [[плошча]]х [[горад|гарадоў]], [[мястэчка|мястэчак]], [[вёска|вёсак]], у [[Замак|замках]], [[Карчма|корчмах]] і інш. Сярод іх вядомы скамарохі-[[дамрачэі]] (выканаўцы [[гістарычныя песні|гістарычных песень]], [[быліна|былін]] пад [[акампанемент]] {{нп5|Домра|домры|ru|Домра}}[[домра|домры]]), скамарохі-[[пацешнікі]] (выконвалі [[Драма (жанр)|драматычныя]], [[жарт]]оўныя і [[сатыра|сатырычныя]] сцэнкі, [[пантаміма|пантамімы]], танцы і інш.). Як носьбіты вуснапаэтычнай і музычнай народнай традыцый, яны ўдзельнічалі ў разнастайных [[Абрады і звычаі беларусаў|народных абрадах]] і [[святы|святах]]. Вытокі праваслаўнай музыкі [[усходнія славяне|ўсходніх славян]] — [[Візантыйская музыка|візантыйская]] і {{нп5|балгарская царкоўная музыка||bg|Българска църковно-славянска музика}}, якая прыйшла на [[Беларусь]] разам з [[хрысціянства ў Беларусі|хрысціянствам]]. [[X стагоддзе|X]]—[[XIV стагоддзе|XIV]] стст. характарызуюцца прыстасаваннем візантыйскай пеўчай {{нп5|гімнаграфія|гімнаграфіі|ru|Гимнография}} да мясцовых умоў. Значная роля ў старажытна [[Візантыйскі абрад|ўсходне-хрысціянскім богаслужэнні]] на Беларусі належала [[Грэчаская мова|грэчаскай мове]], засвойвалася візантыйская царкоўная музыка, выпрацоўваліся арыгінальныя знакі {{нп5|неўменная натацыя|неўменнай натацыі|ru|Невменная нотация}}, сістэма [[асмаглассе|асмагласся]] з уласцівым комплексам [[папеўка|папевак]], усталяваўся радок як норма ўсяго старажытнарускага [[знаменны спеў|знаменнага спеву]]. Засвойваўся аднагалосы богаслужэбны праваслаўны спеў. Дамінуючая роля належала тэксту {{нп5|Песнапенне|песнапенняў|ja|賛美歌}}. [[Файл:Супрасльскі ірмалой. 1601 (02).jpg|250px|thumb|Аркуш з [[Супрасльскі ірмалой|Супрасльскага ірмалоя]]]] З канца [[X стагоддзе|X стагоддзя]] сярод пеўчых школ на Беларусі вылучыліся [[Полацк]]ая і [[Віцебск]]ая (з [[992]]), [[Смаленск]]ая (з [[1001]]), [[Тураў]]ская (з [[1005]]). Першапачаткова практычнай тэорыяй пеўчага мастацтва і яго {{нп5|Музычная натацыя|семіяграфіі|uk|Музична нотація}} былі абрыс знакаў [[безлінейная натацыя|безлінейнай натацыі]], {{нп5|царкоўны ўстаў|царкоўныя ўставы|ru|Богослужебный устав}}, [[служэбнік]]і і «[[падобнік]]і» (першыя практычныя дапаможнікі па спевах). Аформілася сістэма [[знаменны спеў|знамёнаў]], якая склалася ў [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]]. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] першапачаткова захоўваліся традыцыі старажытнарускага знаменнага спеву. На [[XV стагоддзе]] прыпадае росквіт {{нп5|праваслаўная музыка|пеўчай праваслаўнай культуры|ru|Православная музыка}} Беларусі: пачалі фіксавацца аўтары песнапенняў і складальнікі рукапісных нотных зборнікаў ([[палеаграфія|палеаграфічная]] прыкмета беларускіх пеўчых рукапісаў — [[Ірмалогій|ірмалояў]]); з’явіліся першыя пеўчыя азбукі, павялічылася колькасць знамёнаў, пашырыўся гукарад у бок {{нп5|Вышыня гуку|высокіх гукаў|ru|Высота звука}}, развіваліся разнастайныя {{нп5|напеў|напевы|ru|Напев}}, музычная пеўчая тэрміналогія. Паглыбляліся мясцовыя адрозненні напеваў, цесная сувязь беларускай пеўчай гімнаграфіі з народна-песеннай творчасцю і побытавай культурай. Зараджаліся і развіваліся арыгінальныя знаменныя спевы, якія былі ў шырокім побыце пеўчай практыкі [[XV стагоддзе|XV]]—[[XVI стагоддзе|XVI]] стст. і зафіксаваны ў рукапісных зборніках («[[Супрасльскі ірмалой]]», [[1598]]—[[1601]]). Шырока выкарыстоўваліся грэчаскія, балгарскія, сербскі спевы. Пераасэнсоўвалася семантыка неўменнай натацыі. Зарадзілася [[квадратная лінейная натацыя]] ў сувязі з пераходам старажытнарускага спеву на новы заходне-еўрапейскі ўзровень і шматгалосую сістэму запісу. У гэты час адбыўся паступовы адыход беларускай музычнай гімнаграфіі ад норм [[Асмаглассе|асмагласся]]. Зарадзіліся і развіваліся {{нп5|Кант (песня)|духоўныя канты|ru|Кант (песня)}} ([[Псалмы|псальмы]]), якія фіксаваліся ў ранніх рукапісных [[канцыянал]]ах, [[Багагласнікі|багагласніках]], [[катэхізіс]]ах. === Музыка XVI—XVIII стст. === У [[Адраджэнне|эпоху Адраджэння]] ўзмацнілася роля свецкага кампанента ў музычнай культуры Беларусі. Галоўным асяродкам развіцця прафесійнага музычнага мастацтва заставаўся [[храм]]. На Беларусі, дзе гістарычна адбылося [[Рэлігія ў Беларусі|перакрыжаванне канфесіянальных плыней]], у [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзях склалася спецыфічнае поліканфесіянальнае асяроддзе, у якім {{нп5|праваслаўная музыка||ru|Православная музыка}} суіснавала з {{нп5|хрысціянская музыка|каталіцкай, пратэстанцкай і уніяцкай||Christian music}}, а таксама з музыкай нехрысціянскіх канфесій. З канца [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] з традыцыйнымі праваслаўнымі спевамі суіснавалі [[супрасльскі напеў|супрасльскі]] і [[кіеўска-літоўскі напеў|кіеўска-літоўскі]] і [[беларускі напеў|беларускі спевы]], а таксама рэгіянальныя: [[віцебск]]і, [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|куцеінскі]], [[магілёў]]скі, [[Мір (Карэліцкі раён)|мірскі]], [[нясвіж]]скі, [[слуцк]]і і інш. ==== Уплыў на расійскую музыку ==== З другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVI стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў характэрны ўплывы [[каталіцтва]]. Некаторыя беларускія манастыры былі перавезены ў [[Расія|Расію]], у тым ліку [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Куцеінскі]] з-пад [[Орша|Оршы]], які стаў асновай аднаго з культурных цэнтраў Расіі — {{нп5|Новаіерусалімскі манастыр|Новаіерусалімскага манастыра|ru|Новоиерусалимский монастырь}}, дзе склалася новаіерусалімская школа стваральнікаў тэкстаў і [[мелодыя|мелодый]], {{нп5|Кант (песня)|кантаў|ru|Кант (песня)}} і [[Псалмы|псальм]]. Беларускія распеўшчыкі ([[васпевакі]]) уваходзілі ў склад хароў [[гасударавы пеўчыя дзякі|патрыяршых гасударавых пеўчых дзякоў]]. Беларускія тэарэтыкі разам з украінскімі і расійскімі пад кіраўніцтвам [[Вялікі Ноўгарад|наўгародца]] {{нп5|Іван Акімавіч Шайдураў|Івана Шайдура|ru|Шайдуров, Иван Акимович}} распрацавалі сістэму [[кінаварныя паметы|кінаварных памет]], тэарэтычна замацавалі і абгрунтавалі пашыраны ў той час у пеўчай практыцы гукарад (з чатырох [[сугалоссе|сугалоссяў]]). Значны ўклад у развіццё праваслаўнага царкоўнага спеву зрабілі [[масква|маскоўскія]] [[Іверскі манастыр|Іверскі]] і [[Новадзявочы манастыр]]ы, якія цалкам складаліся з [[беларусы|беларусаў]]. Імі створаны новыя [[Манускрыпт|рукапісы]], [[песнапенне|песнапенні]] і [[беларускія спевы|беларускія (літоўскія) спевы]], у т.л. [[вяцкі спеў|вяцкі]], [[іверскі спеў|іверскі]], [[старасіманаўскі спеў|старасіманаўскі]] і інш. У маскоўскіх харах спявалі беларускія «васпевакі» [[Ян Канюхоўскі|Я. Канюхоўскі]], [[Ян Календа|Я. Календа]], [[І. Дзякоўскі]], [[Іван Кокля|І. Кокля]] з [[Полацк]]а, дзяк [[Тызенгаўз]] з [[Вільнюс|Вільні]], [[А. Беражанскі]] і інш. Беларусы {{нп5|Аляксандр Іванавіч Мезянец|А. Мезянец|ru|Мезенец, Александр Иванович}} стварыў адзіную тэарэтычную працу (выконвала ролю [[падручнік]]а) па знаменным спеве: «Извещение о согласнейших пометах» ([[1668]]), [[Ціхан Макар’еўскі|Ц. Макар’еўскі]] з-пад [[Орша|Оршы]] — «[[Ключ разумення]]» (канец [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]). Беларускае пеўчае мастацтва і кантавая культура паўплывалі на ўсю расійскую літургічную музыку. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] ўвесь царкоўны спеў у [[Масква|Маскве]] знаходзіўся цалкам у руках «выхадцаў з Польшчы і Літвы», якія былі і настаўнікамі. {{нп5|Херувімскія спевы|Херувімскія беларускія спевы|ru|Херувимская песнь }} ўвайшлі ў {{нп5|літургія Іаана Златавуста|літургію Іаана Златавуста|ru|Литургия Иоанна Златоуста}}, розныя рэдакцыі ўкраінскіх і рускіх [[Ірмалогій|ірмалояў]], рускія устаўныя [[пеўчыя кнігі]]. Мелодыя {{нп5|Кант (песня)|канта|ru|Кант (песня)}} беларуса {{нп5|Епіфаній Славінецкі|Е. Славінецкага|ru|Епифаний Славинецкий}} «[[Радуйся радасць]]» стала асновай расійскай херувімскай. Са знаёмствам беларускай і ўкраінскай кантавай культуры ў расійскую прыйшоў {{нп5|шматгалоссе|шматгалосы|uk|Багатоголосся}}, {{нп5|партэсны спеў||ru|Партесное пение}}, што садзейнічала пераходу ўсёй расійскай пеўчай культуры на новы заходне-еўрапейскі ўзровень. ==== Праваслаўная музыка ==== [[Файл:Всенощное бдение. Лист из Жировицкого Ирмологиона.jpg|thumb|Аркуш з Жыровіцкага ірмалоя]] У канцы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] вылучаліся беларускія хары [[Віленскае брацтва|Віленскага]], [[Нясвіжскае брацтва|Нясвіжскага]], [[Слуцкае брацтва|Слуцкага]], [[Мінскае брацтва|Мінскага]], [[Магілёўскае брацтва|Магілёўскага]], [[Аршанскае брацтва|Аршанскага]], [[Куцеінскае брацтва|Куцеінскага]] і інш. [[Царкоўнае брацтва|брацтваў]], якія выконвалі духоўныя і свецкія творы на 4—6, 8 і 12 галасоў. Беларускія манастыры ([[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскі]], [[Благавешчанскі манастыр|Благавешчанскі]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкі]], [[Магілёўскі манастыр|Магілёўскі]] і інш.) і цэрквы былі культурна-асветніцкімі цэнтрамі і апорай [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўя]]. У Супрасльскім манастыры быў запісаны ўвесь корпус праваслаўных песнапенняў (складальнік [[Багдан Анісімавіч|Б. Анісімавіч]]), выйшлі антыкаталіцкія і антыуніяцкія рукапісныя [[палемічная літаратура|палемічныя артыкулы]]. Праваслаўная асновы [[Богаслужэнне|набажэнства]] і спеваў захаваліся ва [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкіх]], асабліва [[базыльяне|базыльянскіх]], манастырах (у [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]] створана некалькі рукапісных ірмалояў). У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ствараліся новыя рукапісныя пеўчыя зборнікі з {{нп5|Квадратная натацыя|квадратнай лінейнай|ru|Квадратная нотация}} і [[неўменная натацыя|неўменнай натацыямі]], а таксама спісы з больш старажытных рукапісаў, пашыраліся [[гуманізм|гуманістычныя]] і [[дэмакратыя|дэмакратычныя]] духоўныя канты, развівалася багатая бел. народнапесенная і інстр. творчасць. Пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] беларуская царкоўная музыка, захоўваючы свае лакальныя асаблівасці, развівалася ў рэчышчы расійскага богаслужэбнага (літургічнага) спеву. У цэрквах гучалі кананічныя устаўныя песнапенні, зацверджаныя [[Сінод]]ам. ==== Каталіцкая музыка ==== На Беларусі з канца [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] з’явілася каталіцкая музыка як неад’емны кампанент [[Лацінскія абрады|лацінскага абраду]]. Музыкальнае афармленне каталіцкіх [[Богаслужэнне|набажэнстваў]] складалася з стылістычна розных кампанентаў: архаічнага [[Грыгарыянскі спеў|грыгарыянскага харала]], вакальна-харавых твораў [[А капэла|a cappella]] з [[Акампанемент|інструментальным суправаджэннем]], інструментальных, у т. л. [[арган]]ных кампазіцый, рэлігійных песень. Пранікненне каталіцтва садзейнічала культываванню на Беларусі {{нп5|Арганная музыка|арганнай музыкі|ru|Органная музыка}}: цыклы {{нп5|Меса, музыка|месы|ru|Месса (музыка)}}-{{нп5|Ардынарый, літургія|ардынарыя|ru|Ординарий (литургия)}}, [[рэквіем]]а, асобныя {{нп5|інтроіт|інтроіты|ru|Интроит}}, [[градуал]]ы, {{нп5|Секвенцыя, жанр|секвенцыі|ru|Секвенция (жанр)}}, {{нп5|камуніа||ru|Коммунио}} і інш., спевы [[Літургія гадзін|афіцыя]]. З [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] характэрны росквіт каталіцкай музычнай традыцыі на Беларусі. Музыка, у т. л. {{нп5|інструментальная музыка|інструментальная|ru|Инструментальная музыка}}, была абавязковым {{нп5|Вучэбны курс|прадметам|ru|Учебный курс}} у навуковых каталіцкіх установах усіх узроўняў. Вядучая роля ў музычна-адукацыйнай дзейнасці належала [[Езуіты|ордэну езуітаў]]. [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцкая царква на Беларусі]] развівалася ў цесных сувязях з [[еўропа|еўрапейскімі]] каталіцкімі установамі ў рэчышчы агульнаеўрапейских тэндэнцый і з’яўлялася інтэгральнай часткай еўрапейскай музычнай традыцыі. На Беларусі суіснавалі розныя традыцыі музычнага афармлення каталіцкіх [[Богаслужэнне|набажэнстваў]]: высокапрафесійная [[езуіты|езуіцкая]] (арыентаваная на апошнія еўрапейскія навацыі), [[дамініканцы|дамініканская]] (кансерватыўна-ахоўная), [[францысканцы|францысканская]] (разлічаная на дапасаванне да густаў простых вернікаў) і інш. [[Файл:Лаўксмін. Ars et praxis musica (01).jpg|міні|злева|[[Жыгімонт Лаўксмін|С. Лаўксмін]]. «Ars et praxis musica». 1693]] [[Файл:Валенты Барташэўскі. Партэнамеліка (01).jpg|thumb|B. Барташэўскі. «Parthenomelica». 1613]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленская езуіцкая акадэмія]] была цэнтрам каталіцкай музыкі, у ёй працавалі еўрапейскія адукаваныя кампазітары і музыканты ({{нп5|Ян Брант|Я. Брант|uk|Ян Брант}}, [[Жыгімонт Лаўксмін|С. Лаўксмін]], [[М. Радаў]], [[Ш. Берант]], [[М. Крэчмер]] і інш.). У [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] на Беларусі пашырылася нотадрукаванне: «Песні» {{нп5|Ян Брант|Я. Бранта|uk|Ян Брант}} (1601), «Спеўнік» {{нп5|Валенты Барташэўскі|B. Барташэўскага|pl|Walenty Bartoszewski}} ([[1613]]), «Літаніі» Ш. Беранта (1638, 1639), харальныя «Градуал» (1667, 1693, 1742) і «Антыфанарый» (1667, 1694, 1742; складзены [[Жыгімонт Лаўксмін|C. Лаўксмінам]]). Першы ў Вялікім Княстве Літоўскім [[падручнік]] па тэорыі харальных спеваў на лацінскай мове «[[Тэорыя і практыка музыкі]]» С. Лаўксміна (1667, 1669, 1693). Большасць твораў каталіцкай музыкі [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] [[францысканцы|францысканскага]] паходжання. У [[літургія|літургічных]] жанрах у другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] працавалі манах-францысканец [[Шымкевіч]], музыканты са [[Слонімская капэла Агінскага|Слонімскай капэлы]] [[Міхал Казімір Агінскі|М. К. Агінскага]] (Ён, [[Л. Грабенбаўэр]]). [[Файл:Старонка Берасцейскага канцыянала. 1558.png|thumb|Старонка Берасцейскага канцыянала. 1558]] [[Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім|Пратэстанцкая канфесія]] таксама значна паўплывала на фарміраванне музычна-прафесійнага мастацтва Беларусі. Яе пранікненне на беларускія землі і развіццё прыйшліся на сярэдзіну [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] пад уплывам ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], якія [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ахапілі]] значную частку тутэйшай [[арыстакратыя|арыстакратыі]]. Наймацней уплыў на музычнае мастацтва выявіўся ў выдавецкай дзейнасці пратэстантаў: выданнем першага на Беларусі нотнага выдання «[[Берасцейскі канцыянал]]» ([[1558]]), «[[Нясвіжскі канцыянал|Нясвіжскага канцыянала]]» ([[1563]]) і інш. ==== Уніяцкая музыка ==== У канцы [[XV]] — пачатку [[XVI ст.]] на Беларусі пачала фарміравацца [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкая]] музычная традыцыя. Яна звязана з прынцыповымі зменамі ў праваслаўнай музыцы, з моцным уплывам [[Заходняя Еўропа|заходне-еўрапейскай]] музычнай культуры, прыняццем заходняй сістэмы ноталінейнага запісу музычных кампазіцый, спевамі шматгалосых партэсных твораў, арыентаваных на заходнееўрапейскі канцэртны стыль. Музычна-літургічная практыка [[уніят]]аў, пабудаваная паводле каталіцкай мадэлі, складалася з традыцыйнага [[беларуска-ўкраінскі спеў|беларуска-ўкраінскага знаменнага спеву]], шматгалосых харавых кампазіцый поліфанічнага ці гамафоннагарманічнага складу ([[a cappella]] з [[Акампанемент|інструментальным суправаджэннем]]), простых напаўфальклорных песень у выкананні вернікаў. Мэтанакіраванае і паслядоўнае выкананне уніятамі старажытных пеўчых традыцый беларуска-ўкраінскага знаменнага спеву захаваліся ў рукапісных [[ірмалой|ірмалоях]] [[XVII]]—[[XVIII]] стст. з [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасля]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцаў]], [[Смаленск]]а, а таксама ў першых славянскіх нотных друках, прызначаных для уніяцкіх цэркваў: [[Львоўскі ірмалой|Львоўскія]] (1700, 1709) і [[Пачаеўскі ірмалой|Пачаеўскія]] (1766, 1793) ірмалоі, [[Асмагласнікі]] (1776, 1793). Для уніяцкай музыкі характэрна шырокае выкарыстанне [[арган]]а і інструментальных капэл. Арган Жыровіцкага базыльянскага кляштара лічыўся адным з найлепшых інструментаў [[XVII ст.]] У Супраслі быў выдадзены першы збор рэлігіных песень [[Усходнія славяне|усходніх славян]] — «[[Багагласнік]]» (1790). Сярод цэнтраў уніяцкай музычнай культуры [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскі]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкі]], [[Віленскі базыльянскі манастыр|Віленскі базыльянскія манастыры]]. ==== Музыка нехрысціянскіх канфесій ==== З [[XVI ст.]] на Беларусі побач з [[хрысціянства|хрысціянскімі]] дзейнічалі і нехрысціянскія канфесіі — [[іўдаізм]] і [[іслам]] са сваімі музычнымі традыцыямі. ==== Свецкая музыка ==== [[Файл:Полацкі сшытак. Старонкі 59-60.png|thumb|Полацкі сшытак. Старонкі 59-60]] Свецкая вакальная і інструментальная музыка звязана з княжацкім замкавым, ваенным, гарадскім побытам. З [[XVI ст.]] пры [[Кароль польскі|каралеўскіх]], [[Вялікі князь літоўскі|велікакняжацкіх]] і [[магнаты|магнацкіх]] дварах ствараліся музычныя асяродкі, у якіх працавалі таленавітыя мясцовыя і замежныя музыканты. У [[Гродна|Гродне]] з [[1543]] для абслугоўвання ўрачыстасцей знаці дзейнічала «[[Літоўская капэла]]» (у складзе 15 музыкантаў, відаць, мясцовага паходжання), пры двары [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў [[1580-я]] гг. існавала капэла, пры якой працавалі аўтары вакальных і інструментальных (пераважна [[лютня|лютневых]]) твораў [[Крыштоф Клабан]] і [[Войцех Длугорай]]. Пры дварах магнатаў і [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]] у [[XVI ст.]] працавалі таксама: славянскія кампазітары [[Цыпрыян Базылік]] і [[Вацлаў з Шамотул]], [[Мікалай Гамулка]] і [[Ян Брат]], [[Венгерскае каралеўства|венгерскі]] [[лютніст]] і [[кампазітар]] [[Валянцін Бакфарк]], многія [[італія|італьянскія]] музыканты, у іх ліку вядомыя кампазітары [[Лука Марэнцыа]], [[Джавані Батыста Калола]], лютніст і кампазітар [[Дыямед Като]], арганіст [[Антоній Мафон]]. Пры дварах мясцовай арыстакратыі выконваліся аўтарскія і ананімныя творы, узоры якіх захаваліся ў «[[Віленскі сшытак|Віленскім сшытку]]» і [[Астрамечаўскі рукапіс|Астрамечаўскім рукапісе]] (т. зв. «Полацкім сшытку»; абодва [[XVII ст.]]). У [[XVI]]—[[XVIII]] стст. музычнае афармленне характэрна для тэатральных пастановак навучальных устаноў розных канфесій у гарадах і [[мястэчка]]х Беларусі, у т.л. [[Брэст|Берасці]], [[Гродна|Горадне]], [[Жыровіцы|Жыровіцах]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Мінск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Слонім]]е. У школьных спектаклях, прымеркаваных да рэлігійных і свецкіх [[свята|свят]], выконвалася вакальная ([[канты]], [[псальмы]], [[гімны]], [[песні]]) і інструментальная (музычная [[найгрыш]]ы, [[танцы]]) музыка, адпаведная зместу і характару [[п’еса|п’ес]]. У [[інтэрмедыя]]х і [[інтэрлюдыя]]х, што разыгрываліся паміж асноўнымі часткамі дзеі, часам выкарыстоўвалі народныя мелодыі. Па меры развіцця школьнага тэатра роля музыкі ў пастаноўках вырасла, пачалі выконваць оперныя творы. Захавалася рукапісная [[партытура]] аднаго з іх — «Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас» [[Р. Вардоцкі|Р. Вардоцкага]] і [[М. Цяцерскі|М. Цяцерскага]] з [[Забельскі дамініканскі калегіум|Забельскага дамініканскага калегіума]] ([[1789]]), які арганічна яднае рысы школьнай пастаноўкі і ўласна [[Опера|оперы]]. З другой палове [[XVIII  ст.]] пры магнацкіх дварах узнікалі і пашыраліся музычная асяродкі, якія ядналі музычныя тэатры, [[аркестр]]ы-[[капэла|капэлы]] і музычна-тэатральныя школы. Сярод найбуйнейшых музычных цэнтраў: [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|Нясвіж]] і [[Слуцкі тэатр Радзівілаў|Слуцк]] ([[Радзівілы|Радзівілаў]]), [[Слонімскі тэатр Агінскага|Слонім]] ([[Міхал Казімір Агінскі|М. Казіміра Агінскага]]), [[Тэатр Антонія Тызенгаўза|Гродна]] ([[А. Тызенгаўз]]а), [[Шклоўскі тэатр Зорыча|Шклоў]] ([[С. Зорыч]]а) і [[Дзярэчынскі тэатр|Дзярэчын]] ([[Сапегі|Сапегаў]]). На сцэнах магнацкіх тэатраў ставіліся сусветная [[опера|оперная]] класіка, а таксама першыя мясц. оперы, у т. л. «[[Агатка, або Прыезд пана]]» [[Я. Голанд]]а і [[М. Радзівіл]]а. На канцэртах гучалі сімфанічныя і камерныя творы [[італія|італьянскіх]], [[францыя|французскіх]], [[аўстрыя|аўстра]]-[[Германя|нямецкіх]] кампазітараў, а таксама кампазіцыі мясцовых аўтараў. У магнацкія цэнтры запрашалі кампазітараў і выканаўцаў з розных краін. Працавалі таленавітыя мясцовыя музыканты [[Ежы Бакановіч]], [[Лявон Сітанскі]], [[Ян Ценціловіч]], будучыя вядомыя кампазітары, напрыклад, [[В. Казлоўскі]]. Развівалася таксама аматарскае выканальніцтва і творчасць ([[М. Радзівіл]], [[М. Казімір Агінскі]]). У канцы [[XVIII ст.]] ў сувязі з сацыяльна-палітычнымі падзеямі і разбурэннем ранейшай інфраструктуры магнацка-арыстакратычнай культуры большасць маганцкіх музычных асяродкаў спыніла сваё існаванне і саступіла месца новым формам музычнага жыцця. Дзейнасць магнацкіх «музычных сядзіб» спрыяла развіццю на Беларусі розных форм музычнай творчасці, выканальніцтва і адукацыі, росту музычнага прафесіяналізму, станаўленню тэатральна-канцэртных жанраў, творчаму засваенню норм еўрапейскай музыкі [[класіцызм]]у. === Музыка 19 — пачатку 20 стагоддзя === [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|міні|злева|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]] (1848), беларускі кампазітар, які адным з першых пачаў ствараць нацыянальна-характэрныя творы, у аснове якіх мелодыі беларускіх народных песень і танцаў]] У [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] абудзілася цікавасць да [[беларуская народная песня|беларускай народнай песні]]. Паралельна са збіраннем, вывучэннем і публікацыямі рабіліся спробы яе кампазітарскай апрацоўкі і канцэртнай прапаганды. Першыя публікацыі мелодый беларускіх народных песень змешчаны ў працах [[Марыя Чарноўская|Марыі Чарноўскай]] («Помнікі міфалогіі славянскай у звычаях, якія захаваліся ў сельскім насельніцтве Беларусі», [[1817]]), [[Лукаш Галамбёўскі|Лукаша Галамбёўскага]] («Люд польскі, яго звычаі, забабоны», [[1830]]), [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антона Абрамовіча]] (артыкул «Некалькі мелодый беларусаў, запісаных і складзеных фартэпіянным таварыствам», [[1843]]). Перыяд інтэнсіўнага назапашвання звестак пра народную музычную культуру беларусаў, фіксацыя [[напевы|напеваў]] і [[найгрыш]]аў, іх публікацыі прыпадаюць на другую палову [[XIX]] — пачатак [[XX ст.]] Музычны матэрыял уключаўся ў этнаграфічныя апісанні і фальклорныя зборы: «Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] (т. 1—3, [[1887]]—[[1902]]), «Ліцвіны-беларусы Чарнігаўскай губерні, іх побыт і песні» [[Марыя Мікалаеўна Косіч|Марыі Косіч]] ([[1901]]), «Беларусы-сакуны» [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]] ([[1915]]). Асобнымі выданнямі выйшлі «Беларускія песні Дзісенскага павета Віленскай губерні» [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] ([[1895]]), «Зборнік народных песень, запісаных у пасёлку Калюга-Камарна Рагозненскай воласці Кобрынскага павета Гродзенскай губерні» [[І. Бычко-Машко]] (1911). Сярод важных прац гэтага перыяду: музычныя «Зборнік маларусах і беларускіх песень Гомельскага павета, запісаных для голасу пад акампанемент фартэпіяна» ([[1881]]) і «Гомельскія народныя песні (беларускія і маларускія)» ([[1888]]; упершыню апісаны старажытны тып беларускага [[шматгалоссе|шматгалосся]] — {{нп5|гетэрафонія||ru|Гетерофония}}) [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіды Радчанкі]], «Беларускі зборнік: Беларускія народныя мелодыі. Песні сезонныя, абрадавыя, гульнявыя, танцы, духоўныя вершы» [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]] ([[1910]]), «Беларускія песні з нотамі» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] (т. 1, [[1910]]). Стыль [[двухгалосыя спевы|двухгалосых спеваў]] Беларусі упершыню зафіксаваны ў кнізе «Беларускія песні з нотамі» [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] (з [[Андрэй Зязюля|Андрэем Зязюлем]], т. 2, [[1912]]). У рэчышчы [[рамантызм]]у і [[пазітывізм]]у разгортвалася дзейнасць [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Міхаіла Федароўскага]] і [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]]. У фундаментальным зборы «Люд беларускі» Міхаіла Федароўскага, падрыхтаванага ў [[1890-я]] гг. (выд. т. 5, [[1958]]; т. 6, [[1960]]) змешчана 1413 разнажанравых [[песня|песень]] з [[мелодыя]]мі, запісанымі і натаванымі [[Ян Карловіч|Янам Карловічам]], Л. Патула<!--Lidia Potułłówna -->, [[Іаахім Трачык|Іаахімам Трачыкам]]. У асноўнай беларускай працы ў т. 52 «Беларусь—Палессе» ([[1968]]) «Поўнага збору прац» (т. 1—69, [[1961]]—[[1995]]) [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]] змешчана 41 [[мелодыя]] з тэкстамі абрадавых і пазаабрадавых песень. Першы тэарэтык-этнамузыколаг [[Людвік Куба]] ў зборы «Беларуская народная песня» ([[1887]]) вызначыў месца беларускай народнай песні ў [[славяне|славянскім свеце]], ахарактарызаваў асноўныя яе музычна-стылявыя прыкметы з асаблівай увагай на іх старажытнасць у параўнанні з [[рускія народныя песні|рускімі]] і [[украінскія народныя песні|ўкраінскімі]]. Дзейнасць [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалая Янчука]] вызначалася арганізацыйным размахам, навізной навуковага падыходу, што дазволіла надаць [[этнамузыкалогія|этнамузыкалогіі]] статус адной з [[этнаграфія|народазнаўчых навук]]. Кола праблем, акрэсленых і распрацаваных у найбольш буйных яго музычных фалькларыстычных працах «Па Мінскай губерні» ([[1889]]) і асабліва «Маларускае вяселле ў Карніцкай парафіі Канстанцінаўскага павета Седлецкай губерні» ([[1886]]), дазволілі сістэмна асэнсаваць музычна-песенны кампанент у структуры [[беларускі вясельны абрад|беларускага вясельнага абраду]]. Асаблівая роля належыць [[зборнік]]у «Народныя песьні з мелодыямі» [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] (з [[Мікалай Аладаў|Мікалаем Аладавым]] і [[А. Ягораў|А. Ягоравым]], [[1928]]), які ў значнай ступені з’явіўся правобразам будучых аналітычных этнамузыкалагічных зборнікаў [[1980-я|1980]]—[[1990-я|1990-х]] гг. У першай палове [[19 ст.]] вядомасць набылі [[маёнтак|маёнткавыя]] тэатры, [[галерэя|галерэі]], [[бібліятэка|бібліятэкі]] і прыватныя школы [[магнат]]аў [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у [[Лагойскі палацава-паркавы ансамбль|Лагойску]], [[Палацава-паркавы комплекс Тышкевічаў (Астрашыцкі Гарадок)|Астрашыцкім Гарадку]], [[Сядзіба Тышкевічаў, Плешчаніцы|Плешчаніцаў]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Тышкевічаў, Свіслач|Свіслачы]], [[граф]]а [[З. Чарнышоў|З. Чарнышова]] ў [[Дом губернатара (Магілёў)|Магілёве]] і [[Палацава-паркавы комплекс Чарнышовых, Чачэрск|Чачэрску]], [[князь|князёў]] [[Сапегі|Сапегаў]] у [[Ружанскі палац|Ружанах]], [[меламан]]а і [[мецэнат]]а [[У. Ракіцкі|У. Ракіцкага]] ў Гарадзішчы пад Мінскам. Пашырэнню хатняга [[музіцыраванне|музіцыравання]] і выхавання спрыяла дзейнасць музычных [[салон]]аў [[граф]]аў [[Рудольф Тызенгаўз|Рудольфа Тызенгаўза]] ў [[Жалудок|Жалудку]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] і [[Людовік Ракіцкі|Людовіка Ракіцкага]] ў [[Гарадзішча (Брагінскі раён)|Гарадзішчы]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], генерала [[Завішы]] ў [[Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў (Кухцічы)|Кухцічах]], князя [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]] ў [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Залессі]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і інш. Актыўнымі арганізатарамі хатніх музычных вечароў былі бацькі [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і [[В. Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. [[Файл:Дамінік Стафановіч.jpg|міні|злева|Дамінік Стафановіч, адзін з актыўных прапагандыстаў музычнага мастацтва на Беларусі, які садзейнічаў пашырэнню музычнай адукацыі на беларускіх землях]] Інтэнсіўны характар набыло музычнае жыццё ў буйных гарадах Беларусі — [[Мінск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Віцебск]]у, [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Гомель|Гомелі]] і інш. Важную ролю ў яе пашырэнні набылі [[пансіён]]ы ў [[Мінск]]у, [[Пінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Віцебск]]у і [[Полацк]]у, [[Слуцк]]у, [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Беласток]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Гродна|Гродне]] і інш. У Мінскіх пансіянатах музычную адукацыю набылі беларуская [[піяніст]]ка, [[кампазітар]] і [[педагог]] [[Каміла Марцінкевіч]] (пансіянат Л. і Марыі Мантэграндзі), [[Станіслаў Манюшка]], [[Фларыян Міладоўскі]] (пансіён [[Дамінік Стафановіч|Дамініка Стафановіча]]). Пашырэнню музычнай культуры садзейнічалі [[Мінскі гарадскі аркестр|гарадскія аркестры ў Мінску]] (дырыжоры браты [[Дамінік Стафановіч|Дамінік]] і [[Вікенцій Стафановіч]]ы), Гарадзішчы (дырыжор [[Юзаф Дашчынскі]]), [[Магілёў|Магілёве]] (дырыжор [[Леан Скрабецкі]]), [[Гомель|Гомелі]] (дырыжор [[Т. Сіпайла]]), [[Віцебск]]у (дырыжор і кампазітар [[І. В. Шадурскі]]), аматарскі аркестр у [[Гродна|Гродне]] (дырыжор [[Іван Вікенцьевіч Дабравольскі]]); сольныя выступленні піяністаў [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Марцінкевіч]], [[Ф. Міладоўскі|Ф. Міладоўскага]], [[Н. Орда|Н. Орды]], скрыпачоў [[К. Кжыжаноўскі|К. Кжыжаноўскага]], [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|М. Ельскага]], выканаўцаў на духавых інструментах сына і бацькі [[Т. Сіпайла|Т.]] і [[Ю. Сіпайла]]ў, вакалістаў [[Н. Муранская|Н. Муранскай]], [[Юлія Аляксандраўна Рэйдэр|Ю. Рэйдэр]], гітарыста К. Стрэлкі. Некаторыя музыканты займаліся музычна-тэарэтычнай дзейнасцю: [[Напалеон Орда|Н. Орда]] стварыў «Граматыку музыкі, ці Тэарэтычнае і практычнае выкладанне мелодыі і гармоніі з кароткім дадаткам пра фугу, кантрапункт, аркестравыя інструменты, арган, фартэпіяна і пра навуку спеваў для піяністаў» (1873), [[Ян Давід Голанд|Я. Голанд]] напісаў «Акадэмічны трактат пра сапраўднае музычнае мастацтва» (1806), [[Леан Скрабецкі|Л. Скрабецкі]] — артыкулы пра музычнае жыццё Магілёва і інш. З 1838 вялася хроніка музычнага жыцця (газета «[[Минские губернские ведомости]]»). З 19 стагоддзя абудзілася цікавасць да [[Беларуская народная песня|беларускай народнай песні]]. Разам са збіраннем, публікацыяй і вывучэннем (гл. ''[[Музыказнаўства]]'') рабілася спроба яе кампазітарскай апрацоўкі і канцэртнай прапаганды. Беларускія народнапесенныя тэмы ці інтанацыі эпізадычна выкарыстоўвалі польскія ([[Ф. Шапэн]], [[С. Манюшка]], [[Мечыслаў Карловіч|М. Карловіч]]) і рускія ([[М. Рымскі-Корсакаў]], [[А. Глазуноў]]) кампазітары-класікі. На [[Беларускі фальклор|беларускім фальклоры]] былі заснаваны творы беларускага кампазітара [[Антон Іванавіч Абрамовіч|А. Абрамовіча]] («Беларускае вяселле», «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда»). Адным з першых прапагандыстаў беларускага песеннага фальклору быў расійскі харавы дырыжор {{нп5|Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Дз. Агрэнеў-Славянскі|ru|Агренев-Славянский, Дмитрий Александрович}} (з 1863). У [[1893]] годзе некалькі беларускіх песень у апрацоўках М. Кляноўскага з суправаджэннем сімфанічнага аркестра прагучалі ў зале маскоўскага дваранскага сходу. Значная роля ў вывучэнні і прапагандзе беларускай народнай песні належала {{нп5|музычна-этнаграфічная камісія|музычна-этнаграфічнай камісіі|ru|Музыкально-этнографическая комиссия}} этнаграфічнага аддзялення {{нп5|таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі||ru|Общество любителей естествознания, антропологии и этнографии}} пры Маскоўскім універсітэце, арганізаваная ў [[1901]] годзе [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчуком]]. У яе рабоце ўдзельнічалі [[Сяргей Іванавіч Танееў|С. Танееў]], М. Кляноўскі, А. Маслаў, [[Юлій Дзмітрыевіч Энгель|Ю. Энгель]]. У кампазітарскай дзейнасці ў гэты перыяд вылучыліся жанры [[аперэта|аперэты]] («Канкурэнты» [[Ф. Міладоўскі|Ф. Міладоўскага]], «Тарас на Парнасе» [[Іосіф Шадурскі|Іосіфа Шадурскага]], «Рэкруцкі набор» і «Сялянка» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Канстанціна Кжыжаноўскага]], «Спаборніцтва музыкаў» і «Чарадзейная вада» Станіслава Манюшкі), [[музычная камедыя|музычнай камедыі]] («Латарэя» С. Манюшкі), а таксама [[інструментальны канцэрт|інструментальнага канцэрта]] (2 скрыпічныя канцэрты [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Міхала Ельскага]]), інструментальнай мініяцюры (фартэпіянныя кампазіцыі В. Пшыборы, танцы для розных інструментаў, у т. л. [[паланэз]]ы, [[мазурка (танец)|мазуркі]], англезы П. Карафа-Корбута), фартэпіянныя мініяцюры (мазуркі [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|М. Ельскага]], [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[Каміла Марцінкевіч|К. Марцінкевіч]], [[Ф. Міладоўскі|Ф. Міладоўскага]], [[вальс]]ы [[Антон Іванавіч Абрамовіч|А. Абрамовіча]], [[Юзаф Дашчынскі|Ю. Дашчынскага]], [[Напалеон Орда|Н. Орды]], экспромты [[Ф. Міладоўскі|Ф. Міладоўскага]], [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|М. Ельскага]], [[серэнада|серэнады]] [[Напалеон Орда|Н. Орды]], «песні без слоў» [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|М. Ельскага]] і інш.). Побач са свецкай стваралася і духоўная музыка. Яе пісалі: [[Юзаф Дашчынскі|Ю. Дашчынскі]] ([[меса (музыка)|месы]], [[Рэквіем (музыка)|рэквіемы]], нешпары, Вастрабрамская літанія і інш.), [[С. Манюшка]] (месы, рэквіемы, Вастрабрамскія літаніі, арганныя кампазіцыі, рэлігійныя песні і інш.), [[Ф. Міладоўскі]] (месы, [[гімн]]ы і інш.), Ё. Глінскі (месы, [[матэт]]ы), Ю. Грым (месы, арганныя апрацоўкі і інш.) і інш. Пашырыліся месы на тэксты [[польская мова|польскамоўных]] вершаваных {{нп5|парафраз||ru|Парафраз}} традыцыйных лацінскіх тэкстаў. У [[Вільня|Вільні]] рэгулярна выдаваліся касцельныя [[канцыянал]]ы Э. Тупальскага, М. Гербурта, Вашкевіча, спеўнікі Ю. Грыма, падручнікі [[арган]]най ігры Я. Галіна, Ю. Грыма, [[меса (музыка)|месы]] Л. Герынга, Ю. Грыма і інш. Былі спробы стварэння спецыяльных навучальных устаноў для касцельных музыкантаў. На мяжы 19 — 20 стагоддзяў працавалі прыватныя музычныя школы ў [[Мінск]]у (С. Шацкінай, з 1894), [[Магілёў|Магілёве]] (Пячкоўскай, з 1886), [[Гомель|Гомелі]] (С. І. Захарына, з пачатку 20 стагоддзя). У 1872—1897 гадах у Мінску дзейнічала вучылішча арганістаў (заснавальнік [[канонік]] Ф. Сенчыкоўскі), у якім выкладаліся ігра на [[фартэпіяна]], [[скрыпка|скрыпцы]], спевы, тэорыя музыкі, а таксама выканальніцтва на аргане і ў аркестры духавой музыкі. Аб узроўні культуры на Беларусі ў [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] сведчыць існаванне фабрык музычных інструментаў у Мінску (фабрыка фартэпіяна І. Бяляўскага, ёй папярэднічала фабрыка музычных інструментаў І. Фохта, Ю. Качкоўскага; у 1858 годзе тут зроблены касцельны арган); у 1896 годзе ў друку ўпаміналася дэпо {{нп5|раяль|раяляў|ru|Рояль}} і [[піяніна]] В. Л. Валіцкага. У канцы 19 стагоддзя на Беларусі стацыянарныя тэатры былі ў [[Мінск]]у (з 1890) і [[Магілёў|Магілёве]] (з 1888). Пашырылася дзейнасць антрэпрызных труп: А. Металава (1877—81, Мінск, Бабруйск; пастаўлены [[аперэта|аперэты]], а таксама оперы «{{нп5|Аскольдава магіла (опера)|Аскольдава магіла|ru|Аскольдова могила (опера)}}» {{нп5|Аляксей Мікалаевіч Вярстоўскі|А. Вярстоўскага|ru|Верстовский, Алексей Николаевич}} і «Наталка-Палтаўка» М. Лысенкі), А. Даніловіча, А. Ф. Картавага (першы антрэпрэнёр у новым будынку Мінскага тэатра, дырыжор В. Сук; пастаўлены оперы класічнага рэпертуару), І. А. тумана (арандаваў будынак Мінскага тэатра з 1892, дырыжор В. Сук), Ф. Кастэлана (1899—1901, 1903), М. Ф. КнаўфКамінскай (з 1902—03), Е. Бяляева (1906—07), О. Суслава (красавік 1906); польская аперэтачная трупа Б. Марэцкага (лістапад 1906), італьянская трупа братоў Гансапец (снежань 1906) і інш. У 1907 у Мінскім тэатры прадстаўлена новая форма сцэнічнага мастацтва «опера ў фраках», якую паказала маскоўскае Т-ва оперных артыстаў. У 2-й пал. 19 ст. на Беларусі арганізаваны Муз. таварыства (1860), Літаратурнамуз. -драматычны гурток аматараў (1884) і Таварыства аматараў прыгожых мастацтваў (1898) у Мінску, Брэсцка-літоўскае муз. -драматычнае таварыства аматараў (1885), Таварыства муз. і драм. мастацтва ў Віцебску (1887), Брэсцкі муз. -драм. гурток (1892), Магілёўскі муз. -драм. гурток (1905—14), Гродзенскае таварыства аматараў драм. і муз. мастацтва «Муза» (1907—14), Мінскае таварыства сяброў музыкі (1912), «Ліра», «Лютня» ў Дзвінску, Муз. -драм. таварыства ў Гомелі, Таварыства прыгожых мастацтваў у Віцебску і інш. Сярод музыкантаў, што канцэртавалі ў той час на Беларусі, [[Леапольд Сямёнавіч Аўэр|Л. Аўэр]], [[М. Батыстыні]], А. Вержбіловіч, Г. і Ю. Вяняўскія, М. Гельмар (салістка Венскай оперы, ураджэнка Мінска), І. Гофман, К. Давыдаў, Г. Есіпава, А. Зілоці, А. Концкі, С. Ментар, Мікалай і Медэя Фігнеры, Ф. Шаляпін. У 1895 у Гродне, Мінску і Магілёве адбыліся канцэрты С. Рахманінава, які выступаў з італьян. скрыпачкай Т. Туа. На мяжы 19—20 ст. на Беларусі гастраліравалі піяністы Р. Пюньё, І. Слівінскі, скрыпачы К. Грыгаровіч, П. Сарасатэ, віяланчэліст Д. Попер, аркестр рус. нар. інструментаў пад кіраўніцтвам В. Андрэева і інш. У пач. 20 ст. аднавілася работа літаратурна-маст. таварыстваў і муз. класаў пры іх. У 1915 арганізавалася аддз. Рус. муз. таварыства ў Віцебску (сярод яго дырэктараў М. Арцімовіч, В. Кармілаў, Ф. Левінсон, П. Рэнгартэн, В. Сомаў). З 1907 дзейнічала Мінскае муз. вучылішча (дырэктар Н. Рубінштэйн) з дзённым і вячэрнім аддзяленнямі. Штогод наладжваліся 5—6 камерных і сімфанічных канцэртаў. Уступныя лекцыі чытаў І. Патупаў. З бел. муз. культурай звязана творчасць польскага кампазітара Л. Рагоўскага, які стварыў муз. афармленне да спектакляў трупы І. Буйніцкага, склаў «Беларускі песеннік з нотамі для народных і школьных хароў» (1911) і інш. муз. творы, у т. л. хары (у іх ліку на верш «А хто там ідзе?» Я. Купалы). === Музыка 1920—80-х гадоў === {{вікіфікацыя}} Сярод першых дзяржаўных музычных устаноў на Беларусі былі народныя кансерваторыі ў [[Віцебск]]у (1918), [[Гомель|Гомелі]] (1919), [[Бабруйск]]у (1921), якія пазней ператварыліся ў музычныя тэхнікумы і школы. Значную ролю адыграла адкрыццё ў [[1924]] годзе [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]] ў [[Мінск]]у, на базе якога ў [[1930]] годзе была створана [[Беларуская студыя оперы і балета]] (з 1933 [[Дзяржаўны тэатр оперы і балета Беларусі]], з [[1996]] творчае аб’яднанне «[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]»). Яго выпускнікі склалі аснову [[Дзяржаўны сімфанічны аркестр БССР|Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра БССР]] ([[1927]]) і [[Дзяржаўны народны аркестр БССР|Дзяржаўнага народнага аркестра БССР]] ([[1930]]). У [[1932]] годзе адкрыты [[Беларуская кансерваторыя]] (з 1994 [[Беларуская акадэмія музыкі]]), у [[1937]] — [[Беларуская філармонія]]. У [[1938]] годзе створаны [[Саюз кампазітараў Беларусі|Саюз кампазітараў]], які з [[1932]] года існаваў як секцыя кампазітараў пры [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюзе пісьменнікаў БССР]]). У [[1920-я]] г. закладзены асновы беларуская [[кампазітар]]скай школы. Ля яе вытокаў стаялі [[М. Аладаў]], [[А. Багатыроў]], [[В. Залатароў]], [[Р. Пукст]], [[Я. Цікоцкі]], [[М. Чуркін]]. У кампазітарскай творчасці [[1920-я|1920]]—[[1950-я|1950-х]] гг. вызначальную ролю адыгрываў [[беларускі фальклор|нацыянальны фальклор]], які развіваўся ў стылістычным рэчышчы рускай класічнай традыцыі. Жанравыя прыярытэты дзяржаўнай палітыкі ў галіне музыкі — [[масавая песня]] (папулярныя хары, песні стваралі [[У. Алоўнікаў]], [[М. Анцаў]], [[І. Любан]], [[Р. Пукст]], [[Н. Сакалоўскі]], [[У. Тэраўскі]]) і нац. муз. -тэатральны рэпертуар. Да 1-й дэкады бел. літаратуры і мастацтва ў Маскве (1940) былі прымеркаваны опера-легенда «[[Кветка шчасця]]» А. Туранкова, оперы на героіка-патрыятычную тэму «[[У пушчах Палесся]]» [[А. Багатыроў|А. Багатырова]] (паводле Я. Коласа), «[[Міхась Падгорны]]» [[Я. Цікоцкі|Я. Цікоцкага]] і балет «[[Салавей (балет)|Салавей]]» [[М. Крошнер]]а (паводле [[З. Бядуля|З. Бядулі]]). Гэтыя тэматычныя кірункі захоўваліся да сярэдзіны 1950-х г. У акупіраваным Мінску адбылася прэм’ера оперы М. Шчаглова «[[Лясная песня]]». Пасля вайны побач з партыз. тэмай («Алеся» Я. Цікоцкага, «Андрэй Касценя» М. Аладава, «Марынка» Р. Пукста) з’явіліся гіст. («Кастусь Каліноўкі» Дз. Лукаса, «Надзея Дурава» А. Багатырова), нац. -лёгендарная (балет «Князь-возера» В. Залатарова). Значную ролю ў бел. музыцы 1920—50-х г. адыгрывалі вак. -сімфанічныя жанры (кантаты «Босыя на вогнішчы» Т. Шнітмана, «Над ракой Арэсай» М. Аладава, «Сказ пра Мядзведзіху» і «Беларускім партызанам» А. Багатырова; у камерна-вакальнай музыцы пераважалі рамансы на вершы Я. Купалы, М. Багдановіча; папулярнасцю карыстаўся жанр апрацоўкі бел. нар. песні. Бел. сімфанічная творчасць таго часу прадстаўлена жанрамі сімфаньеты (сярод лепшых — «Беларускія малюнкі» М. Чуркіна), сімфоніяй пераважна эпічнага складу (2-я М. Аладава, 4-я «Беларусь» В. Залатарова, 2-я Р. Пукста, 1-я і 2-я А. Багатырова, 3-я і 4-я Я. Цікоцкага), рознажанравымі праграмнымі творамі. З канца 1930-х г. развіваўся жанр інстр. канцэрта (для скрыпкі з аркестрам Г. Столава і П. Падкавырава, для фартэпіяна з аркестрам А. Клумава і Дз. Камінскага); камернаінстр. музыка прадстаўлена інстр. ансамблямі, творамі для фартэпіяна. Сярод выканаўцаў 1920—50-х г. : хар. дырыжоры Р. Шырма, Г. Цітовіч, цымбаліст І. Жыновіч і дамрыст Г. Жыхараў, оперна-сімф. дырыжоры Б. Афанасьеў, [[І. Гітгарц]], В. Дуброўскі, [[Л. Любімаў]], [[М. Шнейдэрман]]; оперныя спевакі [[Л. Александроўская]], [[І. Балоцін]], М. Ворвулеў, М. Дзянісаў, [[С. Друкер]], [[Р. Млодак]]. У муз. крытыцы выступалі Ю. Дрэйзін, А. Карповіч, Б. Смольскі. Бел. музыка 1960—80-х г. вылучаецца дынамічнасцю развіцця, паралельным развіццём розных маст. тэндэнцый, пошукамі новых жанравых і індывідуальна-стылёвых вырашэнняў. Стылёвым арыенцірам у творчасці бел. кампазітараў Л. Абеліёвіча, [[Г. Вагнер]]а, Я. Глебава, Э. Тырманд, К. Цесакова сталі традыцыі І. Стравінскага, Дз. Шастаковіча, С. Пракоф’ева. У творчасці [[С. Картэс]]а, Дз. Смольскага, А. Янчанкі выявілася далучэнне да радыкальных тыпаў сучасных кампазітарскіх тэхнік (серыялізму, алеаторыкі). Абнаўленне муз. стылістыкі ў духу экспрэсіянізму выявілася ў творах антываеннага зместу: у 1960-я г. — камернай араторыі «Песні Хірасімы» Дз. Смольскага (на тэксты яп. паэтаў), «Эроіцы» А. Янчанкі (на тэксты Ю. Фучыка, П. Элюара, Т. Карповіча), вак. -сімф. паэме «Попел» С. Картэса (на вершы Э. Межэлайціса), у 1970-я г. — «Рэквіеме» Л. Шлег (на кананічныя і тэксты з кнігі А. Адамовіча, Я. Брыля і І. Калесніка «Я з вогненнай вёскі»), у 1980-я г. — у 2-й Сімфоніі «Памяці М. Гарсіі Поркі» А. Соніна. У 1960-х г. для кампазітарскай творчасці характэрны перавага сучаснай тэматыкі, сцвярджальны грамадз. пафас, інтэрнацыяналізм, манументалізм. У сістэме муз. жанраў пераважалі буйныя формы складанай муз. драматургіі: сімфонія, вак. -сімфанічная музыка, балет. У 1970-я г. ў муз. мастацтве пашырыліся рамант. тэндэнцыі, роля рэтраспекцыі і сінтэзу, на першы план выйшлі камерныя жанры. Актуалізаваліся праблемы нацыянальнага, набрала моц неафальклорная тэндэнцыя. Штуршком для яе развіцця побач з традыцыямі рус. «фальклорнай хвалі» з’явілася кантата «Беларускія песні» А. Багатырова. Значныя маст. дасягненні ў гэтым кірунку належаць кампазітарам В. Войску, Г. Гарэлавай, Л. Захлеўнаму, А. Мдывані, В. Помазаву, Л. Шлег. Тэндэнцыі неакласіцызму характэрны творам Л. Абеліёвіча (арыя для скрыпкі і камернага аркестра), Г. Вагнера (2-я сімфонія для камернага аркестра, балет «Пасля балю»), А. Мдывані (3-я сімфонія «У стылі барока»), неарамантычная плыня — Г. Гарэлавай (паэма «Бандароўна», вак. цыклы на вершы М. Багдановіча, Г. Ахматавай, Э. Верхарна). Абнаўленне вобразнага зместу сімфоніі праявілася ў дамінаванні лірыкадрам. і лірыка-псіхалагічнай сімф. канцэпцыі: І—3-я сімфоніі Л. Абеліёвіча; 4-я, 6-я, 7-я сімфоніі М. Аладава; 2— 4-я сімфоніі Я. Глебава, І—7-я сімфоніі Дз. Смольскага; 2-я, 6-я, 7-я сімфоніі Ф. Пыталева. Маст. цэласнасць твора абумоўлена скразным інтанацыйным развіццём; удасканальваўся інстр. стыль сімфоніі, узбагачаўся аркестравы каларыт. Жанравая індывідуалізацыя і міжжанравы сінтэз спрыялі нараджэнню сімфоній: канцэртнай (3-ія Я. Глебава і Дз. Смольскага з саліруючым фартэпіяна, 4-я Дз. Смольскага з саліруючай скрыпкай, 2-я У. Дарохіна з саліруючым струнным квартэтам) і вак. (5-я «Памяць зямлі» і 6-я «Полацкія пісьмёны» А. Мдывані, 3-я «Прысвячэнне Сапфо» А. Соніна). Стварэнне ў 1968 Дзярж. камернага аркестра Беларусі паспрыяла актыўнаму развіццю камерна-аркестравай музыкі: музыка для струнных С. Картэса, камерная сімфонія А. Залётнева, сюіта «Мемарыял» У. Дарохіна, канцэрт для аргана з камерным аркестрам А. Янчанкі. У жанры інстр. канцэрта побач з дынамічна віртуознымі, вострахарактарыстычнымі канцэртамі Г. Вагнера і Дз. Камінскага для фартэпіяна, В. Войціка для кларнета, гратэскнафантастычным «Капрычас» для фартэпіяна С. Картэса з’явіліся рамант. сімф. канцэпцыі фартэпіянных канцэртаў Л. Абеліёвіча і А. Соніна, канцэртаў для скрыпкі і габоя Г. Гарэлавай, для віяланчэлі У. Солтана. Маляўніча-канцэртны стыль вылучае паэмы «Крыжачок», «Бульба» А. Мдывані, сюіту-жарт «Вясковыя музыкі» і сюіту «Батлейка» В. Помазава для аркестра народных інструментаў. У вакальна-сімфанічных і харавых жанрах 1960—80-х г. побач з антываеннай (араторыя «Бітва за Беларусь» А. Багатырова, кантата «У год сусветнага пажару» Г. Гарэлавай) вядучымі становяцца тэмы лёсу паэта (манументальныя, шматпланавыя па вобразным змесце араторыі «Памяці паэта» С. Картэса, «Паэт» Дз. Смольскага на вершы Я. Купалы, драм. араторыя «Лісткі календара» А. Залётнева на вершы М. Танка) і жыцця бел. народа ў яго абрадах і звычаях (кантаты «Казацкія песні» В. Войціка, «Трава-мурава» Л. Шлег, сюіта «Сваток» Р. Суруса, харавы канцэрт «Прымхі», і харавы цыкл «Снапочак» А. Мдывані, харавыя цыклы «Песні дзявочага кахання» Л. Захлеўнага і «Вяселле» В. Кузняцова, харавыя гульні «душкі» В. Кузняцова). Новыя тэндэр ў балеце намецілі кірункі: лірыка-ка дыйны Г. Вагнера («Падстаўная нявеста») і на сучасную тэму Я. Глебаў («[[Мара (балет)|Мара]]»). Напружанае сімфанічнае развіццё характэрна для музычнай драматургіі балетаў [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Я. Глебава]] («[[Альпійская балада (балет)|Альпійская балада]]» паводле В. Быкава; «[[Выбранніца (балет)|Выбранніца]]», у 2-й рэдакцыі «Курган» паводле Я. Купалы; «Тыль Уленшпігель»), Г. Вагнера («[[Святло і цені (балет)|Святло і цені]]» паводле П. Броўкі і «Пасля балю» паводле Л. Талстога), У. Кандрувіна («Крылы памяці»). Па заказах замежных тэатраў балетныя партытуры стваралі Я. Глебаў («Маленькі прынц» паводле А. Сент-Экзюперы, Хельсінкі, ласт. 1982; Масква, ласт. 1983) і С. Картэс («Апошні інка», Гавана, паст. 1990). Пачалося аднаўленне опернай паэтыкі, якая ўзбагацілася прыёмамі эпічнага тэатра Б. Брэхта ў оперна-публіцыстычных дзействах «Джардана Бруна» і «Матухна Кураж» С. Картэса, «Сцежкаю жыцця» Г. Вагнера паводле В. Быкава, элементамі сімвалізму ў операх на гіст. -легендарныя сюжэты «Сівая легенда» Дз. Смольскага і «Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана паводле У. Караткевіча. Больш традыцыйныя ў жанрава-драматургічных адносінах оперы Ю. Семянякі (лірыка-камічная «Калючая ружа», лірыка-эпічная «Зорка Венера», жанрава-бытавая з рысамі драмы «Новая зямля» паводле Я. Коласа). З’яўляюцца разнавіднасці оперы 20 ст. : камерная «Балаганныя» А. Янчанкі 'Паводле А. Блока, тэлеоперы «Ранак» Вагнера паводле А. Куляшова і Францыск Скарына" Дз. Смольскага, радыёопера «Барвовы золак» К. Цесакова паводле І. Мележа. Адкрыццё ў 1970 Дярж. тэатра муз. камедыі паўплывала на развіццё жанраў аперэты і мюзікла. Доўгае рэпертуарнае жыццё на яго сцэне атрымалі «Паўлінка» Ю. Семянякі паводле Я. Купалы, «Несцерка» Р. Суруса, «Дзяніс Давыдаў» А. Мдывані, «Міліянерша» Я. Глебава. У бел. камерна-вакальнай музыцы дамінуюць шматпланавыя вак. цыклы маральна-філасофскага зместу, у т. л. ямное прыцягненне" Э. Тырманд і «Закон захавання матэрыі» С. Картэса на вершы М. Танка; вак. цыклы А. Багатырова на вершы П. Броўкі, Дз. Смольскага на вершы Я. Палонскага, 2 сшыткі рамансаў Л. Абеліёвіча на вершы Ф. Цютчава. У галіне камерна-інстр. музыкі таксама пераважаюць цыклічныя формы: ансамблі для розных складаў, струнныя квартэты, сюіты, санаты для розных інструментаў, цыклы праграмных мініяцюр. Шырока прадстаўлены «школы» і разнастайныя зборнікі п’ес іструктыўнага характару (найб. папулярныя ў навучальным рэпертуары творы Г. Вагнера, В. Карэтнікава, Г. Гарэлавай, Л. Шлег, Л. Мурашкі). Аднаўленне песеннага стылю ў 1960—80-х г. звязана з сінтэзам рыс масавай, лірычнай, бытавой, фалькл. , эстраднай песні і раманса. Пашырылася кола стылявых арыенціраў, асіміляваліся эстэтычныя і муз. -тэхнічныя ідэі рок-музыкі, павысіліся патрабаванні да маст. якасцей паэтычнага тэксту. У канцэртнай практыцы 1970-х г. зарадзілася традыцыя цыклізацыі песень у буйныя кампазіцыі, аб’яднаныя агульнай ідэяй (паэма-легенда «Гусляр» І. Лучанка, паэма «Песня пра долю» на тэксты Я. Купалы і песенная праграма «Праз усю вайну» У. Мулявіна). На мяжы 1980—90-х г. створаны поп-опера «Максім» (на вершы М. Багдановіча) і опера-песня «Беларушчына» (на вершы Я. Купалы) І. Паліводы. У жанры песні працавалі І. Лучанок, Ю. Семяняка, Э. Ханок, У. Буднік, [[Алег Мікалаевіч Елісеенкаў|А. Елісеенкаў]], Э. Зарыцкі, Л. Захлеўны, В. Іваноў, У . Мулявін, В. Раінчык, А. Чыркун. Заслуга ў прапагандзе бел. песні за межамі Беларусі належала вакальна-інстр. ансамблям «Песняры», «Верасы», «Сябры». Актыўна прапагандавалі нац. музыку ў гэты перыяд філарманічныя калектывы, у т. л. Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі імя Р. Шырмы, эстрадна-сімф. аркестр і хор Бел. радыё, струнны квартэт Саюза кампазітараў Беларусі. Штогод праводзяцца фестывалі: міжнар. «Беларуская музычная восень» (з 1974) і рэсп. «Мінская вясна» (з 1984). Муз. выканаўчае мастацтва прадстаўлялі дырыжоры І. Абраміс, А. Анісімаў, Я. Вашчак, М. Казінец, Т. Каламійцава, В. Катаеў, У. Машэнскі, Б. Райскі, харавыя дырыжоры М. Дрынеўскі, В. Роўда, Ю. і Л. Яфімавы, спевакі З. Бабій, Л. Галушкіна, С. Данілюк, Т. Ніжнікава, Н. Руднева, A. Саўчанка, В. Чарнабаеў, І. Шыкунова, скрыпачы Л. Гарэлік, Р. Нодэль, піяністы І. Алоўнікаў, [[Валерый Шацкі|В. Шацкі]], І. Шуміліна і інш. === Музыка 1990 — пачатку 2000-х гадоў === У гэты перыяд абнаўляльную ролю адыгралі прадстаўнікі новай кампазітарскай генерацыі — В. Капыцько, У. Каральную В. Кузняцоў, А. Літвіноўскі, Дз. Лыбін, Я. Паплаўскі, Л. Сімаковіч, Агалоска і інш. Працягваецца пашырэнне вобразна-паэт. дыяпазону бел. музыкі. Яна ўзбагацілася літургічнымі жанрамі, муз. сімволікай знаменных спеваў, харала; традыцыі духоўнай музыкі пануюць у жанрах вак. -сімф. і харавой музыкі, літургічныя рысы выяўляюцца ў оперы, балеце, сімфоніі, камерна-інстр. музыцы; уплываюць на стыль кампазітараў А. Багатырова, А. Бандарэнкі, С. Бельцюкова, А. Залётнева, А. Хадоскі, Л. Шлег і інш. Ідэі нац. адраджэння стымулююць цікавасць да гіст. мінулага. У 1992 арганізавана тэатральнаканцэртнае аб’яднанне «Беларуская капэла», якая вядзе працу па збіранні і Увядзенні ў культурны ужытак муз. помнікаў. На іх аснове створаны арыгінальныя транскрыпцыі постмадэрнісцкага кірунку: опера «Апалон-заканадаўца» В. Бардовага—Дз. Смольскага, кантата «Куранты» В. Капыцько (па матэрыялах ананімнага зборніка 17 ст.). Неакласіцыстычная тэндэнцыя ў творах B. Кузняцова, А. Літвіноўскага, С. Янковіна набывае нац. афарбоўку, неафальклорная — выступае ў традыцыйных (Р. Сурус, К. Цесакоў) і арыгінальных (В. Капыцько, Дз. Лыбін, Я. Паплаўскі) формах. Новая хваля развіцця бел. музыкі звязана з радыкальным абнаўленнем кампазітарскай тэхнікі, калі авангардныя сродкі выразнасці успрымаюцца як развіццё традыцый сусв. музыкі 2-й пал. 20 ст. Новае ў фанасферы звязана з шырокім развіццём санорнай музыкі, з’яўленнем электраакустычных і электронных кампазіцый; на нац. стыль уплываюць муз. элементы нееўрап. культур. Павялічылася роля сінкрэтызму; постмадэрнісцкія тэндэнцыі выявіліся ў працэсе уплываў на акадэмічныя жанры поп-музыкі. У 1991 пры Саюзе кампазітараў Беларусі арганізавана Бел. асацыяцыя сучаснай музыкі, якая актывізавала міжнар. сувязі бел. музыкантаў. Найб. якасныя змены уласцівы муз. -тэатральнай творчасці бел. кампазітараў. Падзеяй у нац. культуры 1990-х г. сталі пастаноўкі оперы «Князь Наваградскі» А. Бандарэнкі і балета «Страсці» («Рагнеда») А. Мдывані. Трактаваная ў легендарным ключы нац. гісторыя прадстаўлена праз прызму духоўнай праблематыкі, драм. эпас адцяняецца лірыка-псіхалагічнай драмай, у муз. стылістыцы вял. роля належыць неаархаіцы. Філасофская і маральна-этычная праблематыка вызначае канцэпцыі оперы «Майстар і Маргарыта» Я. Глебава паводле М. Булгакава і «Візіт дамы» С. Картэса паводле Ф. Дзюрэнмата. Іх вылучае своеасаблівая паэтыка (спалучэнне трагедыі, сатыры, прытчы, элементаў містэрыі), вял. роля трагічнага гратэску, дынамічная мантажная драматургія на аснове скразнога сімф. развіцця. У 2-й пал. 1990-х г. Нац. тэатр оперы Беларусі паставіў камерную камічную оперу «Юбілей» С. Картэса паводле А. Чэхава, Нац. тэатр балета Беларусі — аднаактовую кампазіцыю «Крутаверць» A. Залётнева па матывах бел. нар. балад і камерны балет-сімвал «Макбет» B. Кузняцова паводле У. Шэкспіра. З’явіліся новыя тэатральныя формы: манаопера «Адзінокі птах» А. Залётнева (тэатр «Зніч»), муз. -пластычная містэрыя «Благаславі нас, Гасподзь» на аснове харавых кампазіцый С. Бельцюкова і А. Залётнева (Нац. рус. драм. тэатр Беларусі). Самабытнасцю вылучаюцца сінкрэтычныя муз. -пластычныя дзействы «Інтуіцыя міфу» і «Эўтаназія. Апошні рытуал» Л. Сімаковіч (фалькл. тэатр «Госціца» Нац. дзярж. тэлерадыёкампаніі Беларусі). Элементы рытуальнага дзейства закладзены і ў структуру шэрагу камерных твораў В. Капыцько, В. Кузняцова, не разлічаных на тэатральную сцэну. У жанрах аперэты і мюзікла ў 1990-я г. плённа працавалі У. Кацдрусевіч («Джулія» паводле С. Моэма і «Шклянка вады» паводле Э. Скрыба), А. Чыркун (нар. муз. камедыя «Калі заспявае певень»). У рэпертуары для дзяцей з’явіліся мюзікл «Пітэр Пэн» А. Буцько, опера «Вясновая песня» В. Войціка. Многія спектаклі драм. тэатраў набываюць статус муз. камедыі і мюзікла, музыку да якіх пішуць У. Кур’ян, В. Кандрасюк, У. Кандрусевіч. У вак. -сімфанічнай і харавой музыцы духоўнай змястоўнасцю вылучаюцца кантаты, усяночныя, харавыя канцэрты і мініяцюры А. Бандарэнкі, А. Безансон, А. Літвіноўскага, Я. Паплаўскага, Л. Шлег, А. Хадоскі (на літургічныя тэксты). Сучасную інтэрпрэтацыю набывае адроджаны жанр імшы («Грыгарыянская імша» А. Літвіноўскага, «Меса ў гонар святога Францыска Асізскага» В. Капыцько, «Нясвіжская імша» Ф. Шымкевіча—А. Залётнева). Фалькл. кірунак прадстаўлены араторыяй «Беларускае вяселле» К. Цесакова, «Каляднай сімфоніяй» для нар. хору Э. Наско, арыгінальнай фанічнай канцэпцыяй «Спевы даўнейшых ліцвінаў» В. Кузняцова (на тэксты Я. Чачота). Дасягнула росквіту камерная і сольная кантата: «Тысяча гадоў надзеі» Г. Гарэлавай, «Аб мудрасці, смутку і радасці» (на тэксты М. Кузанскага, Т. Мэлары, К. Чукоўскага), «Карнавальная ноч» (на тэкст Т. Мана), «Знакі» (на тэкст М. Рэрыха) В. Капыцько. Значную ролю ў муз. -выканаўчым працэсе адыгрывае Дзярж. камерны хор і капэла «Санорус». У бел. сімфанічнай музыцы 1990 — пач. 2000-х г. вырасла роля абагульненай праграмнасці. Філасофскае асэнсаванне рэчаіснасці набыло трагедыйную накіраванасць у 8-й і 10-й («10 адкрыццяў») сімфоніях Дз. Смольскага, 9-й і 10-й («Чорная быль») сімфоніях Ф. Пыталева, 8-й («Шлях зямны», паводле Дантэ) А. Мдывані, 2-й сімфоніі і канцэрце для трубы У. Дамарацкага, канцэрце-сімфоніі з саліруючым трамбонам У. Каральную; арыгінальная трактоўка жанру ў 9-й сімфоніі з саліруючай электрагітарай Дз. Смольскага. Укладам у бел. Скарыніяну сталі сімфоніі: 3-я «Францыск Скарына: жыццё і бессмяротнасць» У. Дарохіна і «Lux aeterna» Я. Паплаўскага. Жанр духоўнай музыкі прадстаўлены 2-й сімфоніяй А. Хадоскі; на санорнай аснове ў свабодных формах напісаны 3-я сімфонія і «Цэзій-134» B. Кузняцова, сімф. паэма «Гефсіманія» C. Бельцюкова, арыгінальная канцэпцыя камернай сімфоніі «Апбшняя восень паэта» В. Войціка (на вершы П. Верлена ў перакладзе М. Багдановіча). На высокім маст. узроўні застаюцца творы канцэртнага жанру; пашыраецца кола сола-інструментаў, індывідуалізуецца аркестравы склад. Рэпертуарнымі сталі канцэрты для гітары, для альта, для 2 труб «Троіцкія фрэскі» Г. Гарэлавай, фартэпіянны канцэрт Дз. Смольскага, для віяланчэлі Ф. Пыталева, для цымбал У. Кур’яна. Створаны канцэрты для домры, балалайкі (Г. Ермачэнкаў), для духавога аркестра (У. Прохараў). Сярод камерных жанраў лідзіруе інструментальны. Актыўныя пошукі ў галіне тэмбравых спалучэнняў, вытанчанасць эмацыянальна-вобразнага свету характэрны разнастайным камерным ансамблям, якія напісаны для ансамбля салістаў «Класік-авангард». Актыўна развіваюцца традыцыйныя камерна-інстр. жанры, якія трансфармуюцца знутры. Праводзяцца Міжнар. фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» (з 1992), нац. «Музыка і тэатр» (з 1996), муз. «Адраджэнне бел. капэлы» (з 1991), духоўнай песні «Магутны божа» (з 1992), «Міжнародны джаз-фестываль» (з 1994), Міжнар. фестываль сучаснай музыкі і інш. <!--=== Сярэднявечча === У эпоху [[Сярэднявечча]] атрымала пашырэнне царкоўная музыка. Асяродкамі царкоўнай і свецкай музычнай культуры 16 — 17 ст. былі брацкія школы, музычныя буры пры калегіумах і манастырах, якія мелі капэлы, тэатры, ставілі спектаклі. Пра высокі ўзровень развіцця музыкі на Беларусі ў гэты час сведчыць той факт, што абраны [[польскі кароль|польскім каралём]] [[Ягайла]] ўзяў з сабой у [[Кракаў]] некаторых музыкантаў з Беларусі. Напрыканцы ХV — на пачатку ХVI ст. прыдворнай [[капэла]]й вялікага князя літоўскага і караля Польшчы кіраваў вядомы спявак і музыкант [[Чурыла]], які спяваў на беларускай мове пад акампанемент [[лютня|лютні]]. З’яўляюцца новыя музычныя інструменты, так, пад час археалагічных раскопак старажытнага горада [[Друцк]]а ([[Талачынскі раён]]), быў знойдзены рэдкі музычны інструмент — [[варган]]. Аналагічныя музычныя інструменты знойдзены ў [[Полацк]]у і ў [[Лідскі замак|Лідскім замку]]<ref name="kimpress"></ref>. === Новы час === У 18 — пачатку 19 ст. значную ролю ў фарміраванні прафесійнага кампазітарскага і выканальніцкага мастацтва адыгралі магнацкія тэатры, капэлы, балетныя і музычныя школы, дзе пераважна працавалі запрошаныя з заходнееўрапейскіх краін кампазітары, дырыжоры, спевакі. Пры народных вучылішчах, прыходскіх школах ствараліся хары, у гарадах і мястэчках — музычна-драматычныя гурткі. === Наш час === У [[1920-я|1920]] — [[1930-я|30-я]] гады разгарнулі актыўную творчую дзейнасць кампазітары [[М. Чуркш]], [[М. Аладаў]], [[Я. Цікоцкі]], [[М. Анцаў]], [[Р. Пукст]], [[А. Туранкоў]], [[В. Яфімаў]] і інш. У другой палове [[20 ст.]] узрасла цікавасць кампазітараў да маральна-філасофскай праблематыкі, адбываліся якасныя змены, часам апазіцыйныя да традыцый і папярэдніх жанравых і стылявых нарматываў, што выявіліся, напрыклад, у творчасці [[Л. Абеліёвіч]]а, [[Я. Глебаў|Я. Глебава]], [[С. Картэс]]а, [[Д. Смольскі|Дз. Смольскага]], [[А. Янчанка|А. Янчанкі]] і інш. У жанры аперэты і [[мюзікл]]а актыўна працавалі [[Ю. Семяняка]], [[Р. Сурус]], [[Уладзімір Кандрусевіч|У. Кандрусевіч]], [[Я. Глебаў]], [[А. Мдывані]] і інш. Шмат увагі беларускія кампазітары надаюць тэатральнай музыцы і кінамузыцы. Праводзяцца шматлікія музычныя міжнародныя і рэспубліканскія фестывалі, у тым ліку «[[Беларуская музычная восень]]», [[«Мінская вясна]]", «[[Славянскі базар]]», [[Нацыянальны фестываль беларускай песні і паэзіі]], [[фестываль духоўнай музыкі «Магутны Божа»]], фестываль этнічнай і неафолькавай музыкі «[[Crivia Aeterna]]» і інш. З [[1980-я|1980-х]] гадоў пачала актыўна развівацца [[поп-музыка]] і [[Беларускі рок|рок-музыка]]. У галіне эстраднай музыкі адбываліся якасныя змены, выкліканыя зваротам да [[фальклор]]ных крыніц, асаблівасцямі сучаснай манеры выканання, узаемаўплывамі розных жанраў («[[Песняры]]», «[[Сябры]]», «[[Верасы]]» і інш.) Найбольш плённа ў жанры песні працуюць кампазітары [[І. Лучанок]], [[У. Буднік]], [[Э. Зарыцкі]], [[Л. Захлеўны]], [[Ю. Семяняка]], [[Э. Ханок]], [[І. Палівода]], [[А. Елісеенкаў]].--> З 2004 года Рэспубліка Беларусь прымае ўдзел у конкурсе [[Еўрабачанне]]. == Вядучыя музычныя калектывы == * [[Дзяржаўны аркестр сімфанічнай і эстраднай музыкі Рэспублікі Беларусь]] * [[Прэзідэнцкі аркестр Рэспублікі Беларусь]] * [[Дзяржаўны акадэмічны сімфанічны аркестр]] * [[Дзяржаўны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя І. Жыновіча]] * [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы]] * [[Народны хор імя Г. І. Цітовіча|Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча]] * вакальна-інструментальны ансамбль «[[Песняры]]» * этна-трыа «[[Троіца (гурт)|Троіца]]» * «[[Стары Ольса]]» — гурт сярэднявечнай беларускай музыкі * вакальна-інструментальны ансамбль «[[Сябры]]» == Навучальныя ўстановы == Адным з арганізатараў [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]] і [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай кансерваторыі]] з’яўляецца [[Мікалай Ільіч Аладаў]]. == Гл. таксама == * [[Беларускі рок]] * [[Дзяржаўны камерны аркестр Рэспублікі Беларусь]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Таццяна Герасімаўна Мдывані|Мдзівані, Т. Г.]]'' Кампазітары Беларусі / Т. Г. Мдзівані, Р. І. Сергіенка. — Мінск : Беларусь, 1997. — 400 с., іл. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Еўропа па тэмах|Музыка}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Музыка Беларусі| ]] qroqkr6iuv4y8drn5qf3l199f2j0937 0 69049 5131585 5061525 2026-04-24T13:48:37Z IP781584110 134977 пунктуацыя, афармленне 5131585 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Марыя''' або '''Ганна''', у гістарыяграфічнай традыцыі '''Марыя Яраслаўна''' (да {{ДН|||1306}} — {{ДС|||1346}}) — першая жонка вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а, вялікая княгіня літоўская (1345—1346). == Паходжанне == Імаверна, паходзіла з роду [[Князі віцебскія|віцебскіх князёў]] Васількавічаў, галіны [[Ізяславічы Полацкія|Ізяславічаў Полацкіх]]. Пэўны яе радавод і нават імя бацькі невядомы. Князь Яраслаў Васілевіч, як бацька альгердавай жонкі, названы толькі ў дадатку да «[[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]]» — «Радаводзе віцебскіх князёў», які неверагодны і выводзіць іх ад вялікага князя ўладзімірскага {{нп5|Андрэй Яраславіч|Андрэя Яраславіча|ru|Андрей Ярославич}}. == Імя == Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], маці ўсіх сыноў Альгерда была цвярская княжна, яе імя ён не называе. Пазней [[Марцін Кромер]] паўтараў за Длугашам, але дадаў, што цвярскую княжну звалі Марыяй, разам з тым Кромер пісаў пра атрыманне Альгердам [[Віцебск]]а праз шлюб. Потым [[Мацей Стрыйкоўскі]] даваў звесткі, што Альгерд меў дзвюх жонак — першую з Віцебска і другую з [[Цвер|Цвяры]]. Крыніца звестак Кромера (часткова) і Стрыйкоўскага стала вядома толькі ў XIX ст. — «рускі» летапіс узору «Хронікі Быхаўца», упершыню апублікаванай [[Тэадор Нарбут|Тэадорам Нарбутам]]. У «Хроніцы Быхаўца» віцебская княжна названа '''Ганнай'''<ref>{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/634|title=Ганна, мяркуемая вялікая княгіня літоўская, жонка Альгерда|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" -- vkl.by|access-date=2025-04-15}}</ref>, а збоку невядомай рукою папраўлена на '''Марыю'''. Няма пэўнасці — ці не зроблена праўка пад уплывам «Радаводу віцебскіх князёў», неверагоднага дадатку да хронікі. У «Хроніцы Быхаўца» храналогія шлюбаў Альгерда паблытаная — віцебская княжна ў ёй другая жонка, а не першая, што вядома з верагодных крыніц. Імя другой жонкі — цвярской княжны [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяны]] — вядома з яе дарчай граматы адной з віцебскіх цэркваў{{Sfn|Лицкевич|2024}}. Таксама блытаніны дадае і імя Ульяны ў інацтве — Марына. Даследчыкі адзначаюць, што познія крыніцы змешваюць імёны альгердавых жонак{{sfn|Улащик|1985|с=224}}. За імі, або побач, ідуць мясцовыя віцебскія паданні, паводле іх Ульяна вясной 1392 года прыняла схіму з імем Марыя, у некаторых варыянтах Марфа, у [[Свята-Духаў манастыр|Свята-Духавым манастыры]]{{sfn|Кулагін|2001|с=228—229}}. Аднак на праўдзе Ульяна свае апошнія месяцы жыла ў Кіеве, дзе перад смерцю прыняла схіму і пахавана ў [[Кіева-Пячорская лаўра|Кіева-Пячорскай лаўры]]. Такім чынам, зваць Марыяй віцебскую княжну, першую жонку Альгерда, прынята даволі ўмоўна. == Дзеці == Інфармацыя паводле Лявонція Вайтовіча<ref>''Войтович, Л. В.'' [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Князівські династії Східної Європи (кінець IX — початок XVI ст.): склад, суспільна і політична роль. Історико-генеалогічне дослідження.] — [[Львоў|Львів]]: [[Інстытут украіназнаўства імя І. Крыпякевіча НАН Украіны|Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України]], [[2000]]. — 649 с. ISBN 966-02-1683-1. {{ref-ua}}</ref>. * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй]] (каля 1328 — 12 жніўня 1399) — князь полацкі і пскоўскі. * [[Дзмітрый Альгердавіч|Дзмітрый]] (каля 1329 — 12 жніўня 1399) — князь бранскі. * [[Уладзімір Альгердавіч|Уладзімір]] (каля 1330 — пасля 1386) — князь кіеўскі. * {{нп5|Канстанцін Альгердавіч|Канстанцін|uk|Костянтин Ольгердович}} (каля 1331—1398) — князь чарнігаўскі. * {{нп5|Фёдар Альгердавіч|Фёдар|uk|Федір Ольгердович}} (каля 1332/1333 — каля 1394) — князь ратненскі і кобрынскі. * [[Агрыпіна Альгердаўна|Агрыпіна]] (каля 1334—1393) — жонка князя гарадзецка-суздальскага {{нп5|Барыс Канстанцінавіч|Барыса Канстанцінавіча|ru|Борис Константинович}} з 1354 года. == У мастацтве == <gallery> Віцебская княжна Марыя. Ігар Дураў.jpg|Віцебская княжна Марыя ва ўяўленні сучаснага мастака [[Ігар Дураў|Ігара Дурава]]. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Воронин, В.'' [http://ul.history.org.ua/index.php/arkhiv/tom-2-2013/9-arkhiv/195-tom-2-2013-2 Княжение Ольгерда в Витебске] // Ukraina Lithuanica. — Киев, 2013. — Т. ІІ. — C. 21—38. {{ref-ru}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)|ref=Кулагін}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/119933640/|ref=Лицкевич|аўтар=Лицкевич О. В.|загаловак=Грамота княгини Ульяны Александровны на темьянщину из рукописи Российской Национальной библиотеки, Q.п.I.2: новая трактовка|год=2024|выданне=Матэрыялы XX міжнародных кнігазнаўчых чытанняў. Мінск, 18-19 красавіка 2024 г.|старонкі=33-39}} * {{Крыніцы/Улашчык 1985}} * ''Dąbrowski, D.'' [https://www.academia.edu/37813196/Radosłowle_kniazey_Wytebskich_analiza_porównawcza_treści_Genealogia._Studia_i_materiały_historyczne_2002_druk_2003_t._14_s._31_69 Radosłowle kniazey Wytebskich — analiza porównawcza treści] // Genealogia. Studia i materiały historyczne. — T. 14, 2002 [druk 2003]. — S. 31—69. {{ref-pl}} * ''Stadnicki, K.'' Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza króla Polski, Wielkiego Xięcia Litwy. — Lwów, 1867. — S. 9—11. {{ref-pl}} * ''Tęgowski, J.'' [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/58434/43-Tengovskyi.pdf Kilka słów o małżeństwach Wielkiego Księcia Litewskiego Olgierda Giedyminowica] {{ref-pl}} // Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність: Зб. наук. пр. — Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, 2011. — Вип. 20. — С. 646—654. — Бібліогр.: 46 назв. {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці Віцебска]] [[Катэгорыя:Постаці Усвятаў]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] 1ko0fwxj72evyc3rhrz9s2oqun9kxir 0 70064 5131655 4766526 2026-04-24T16:52:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131655 wikitext text/x-wiki {{Ядзерная фізіка}} [[Выява:Nuclear fission.svg|thumb|Распад урана-235]] '''Дзяле́нне ядра́''' — працэс расшчаплення [[атамнае ядро|атамнага ядра]] на два (радзей тры) ядры з блізкімі масамі, якія называюцца асколкамі дзялення. У выніку дзялення могуць узнікаць і іншыя прадукты рэакцыі: лёгкія ядры (у асноўным [[альфа-часціца|альфа-часціцы]]), [[нейтрон]]ы і [[гама-квант]]ы. Дзяленне бывае спантанным (самаадвольным) і вымушаным (у выніку ўзаемадзеяння з іншымі часціцамі, найперш, з нейтронамі). Дзяленне цяжкіх ядраў — [[экзатэрмічная рэакцыя|экзатэрмічны працэс]], у выніку якога вызваляецца вялікая колькасць энергіі ў выглядзе кінетычнай энергіі прадуктаў рэакцыі, а таксама выпраменьвання. Дзяленне ядраў служыць крыніцай энергіі ў [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактарах]] і [[ядзерная зброя|ядзернай зброі]]. == Кароткая гісторыя адкрыцця == [[Выява:Otto Hahn und Lise Meitner.jpg|200px|left|thumb|Ота Ган і Ліза Майтнер ў лабараторыі, [[1925 год]].]] Амаль адразу пасля адкрыцця [[нейтрон]]а ў [[1932]] годзе [[Джэймс Чэдвік|Джэймсам Чэдвікам]] пачаліся даследаванні іх узаемадзеяння з ядрамі. У гэтым жа годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] [[Эрнест Арланда Лоўрэнс|Эрнест Лоўрэнс]] запусціў першы [[цыклатрон]], а ў [[Англія|Англіі]] [[Джон Дуглас Кокрафт|Джон Кокрафт]] і [[Эрнест Томас Сінтан Уолтан|Эрнест Уолтон]] пабудавалі першы [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнік пратонаў]], здольны расшчапляць ядры. У бліжэйшыя гады некалькімі навукоўцамі — [[Нільс Бор|Нільсам Борам]], [[Якаў Ільіч Фрэнкель|Якавам Фрэнкелем]] і [[Джон Арчыбальд Уілер|Джонам Уілерам]] былі распрацаваны найважнейшыя тэарэтычныя мадэлі — [[кропельная мадэль ядра]] і [[састаўное ядро]], якія ўшчыльную наблізілі іх да адкрыцця дзялення. У [[1934]] годзе [[Ірэн Жаліё-Кюры|Ірэн Кюры]] і [[Фрэдэрык Жаліё-Кюры|Фрэдэрыкам Жаліё]] была адкрыта штучная [[радыеактыўнасць]], якая стала сур'ёзным штуршком на шляху да адкрыцця. У гэты ж час [[Энрыка Фермі]] з супрацоўнікамі апраменьвалі розныя [[Хімічны элемент|элементы]] пучком нейтронаў. Сярод гэтых элементаў яны даследавалі і [[Уран (хімічны элемент)|уран]] — самы цяжкі з існуючых у прыродзе элементаў. Вывады, якія зрабіў Фермі са сваіх эксперыментаў, былі зведзены ім да адкрыцця [[Трансуранавыя элементы|трансуранавых элементаў]] і таксама не прывялі да разгадкі рэакцыі дзялення, бо далейшыя вынікі эксперыментаў для Фермі сталі незразумелымі і нечаканымі. Толькі праз 5 гадоў, у [[1939]] годзе [[Ота Ган]]ам і [[Фрыц Штрасман|Фрыцам Штрасманам]] быў адкрыты працэс дзялення ядраў. Гэтыя навукоўцы вырашылі праверыць невытлумачальныя вынікі вопытаў, якія ажыццявілі ў [[Парыж]]ы Ірэн Кюры і [[Павел Савіч]]<ref name='On the Nature of a Radioactive Element Joliot-Curie'>{{cite journal | author = [[Ірэн Жаліё-Кюры|Irene Joliot-Curie]], and [[Павел Савіч|Pavel Savitch]] | title =On the Nature of a Radioactive Element with 3.5-Hour Half-Life Produced in the Neutron Irradiation of Uranium | journal =Comptes Rendus | volume =208 | issue =906 | pages =1643 | publisher = | year =1938 | url = | doi = | id =}}</ref>. Пасля апрамянення ўрану [[Цеплавыя нейтроны|павольнымі нейтронамі]] нямецкія фізікі вылучылі радыеактыўны прадукт, які выпаў у асадак пры хімічнай рэакцыі на [[барый]]. Спачатку яны выказалі здагадку, што выдзелены элемент — [[ізатоп]] радыю, хімічна роднаснага з барыем, аднак далейшыя даследаванні прывялі іх да заключэння, што выдзелены прадукт з'яўляецца барыем, а не больш цяжкім элементам з аналагічнымі ўласцівасцямі. Гэтая гіпотэза, апублікаваная ў артыкуле «Аб доказе ўзнікнення шчолачназямельных металаў пры апрамяненні ўрану нейтронамі і іх уласцівасцях»<ref name="Hahn">{{артыкул |аўтар = O. Hahn, F. Strassmann |загаловак = Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle |спасылка = http://dx.doi.org/10.1007/BF01488241 |выданне = Naturwissenschaften |год = 1939 |том = 27 |нумар = 1 |старонкі = 11−15}}</ref>, утрымлівала рэвалюцыйнае заключэнне, што апрамяненне ядра ўрану ('''Z'''=92) нейтронамі можа прывесці да ўтварэння ядра з масай, прыкладна ў 2 разы меншай за першапачатковую (для барыю '''Z'''=56). Неўзабаве пасля гэтага [[Ота Роберт Фрыш|Ота Фрыш]] і [[Лізэ Майтнер]] далі фізічнае тлумачэнне працэсу дзялення ядра ўрану, пра што Фрыш неадкладна паведаміў Бору. У скора апублікаваным артыкуле<ref name="Meitner">{{артыкул |аўтар = Lise Meitner, O. R. Frisch |загаловак = Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction |спасылка = http://dx.doi.org/10.1038/143239a0 |выданне = [[Nature]] |год = 1939 |том = 143 |нумар = 3615 |старонкі = 239−240}}</ref> Фрыш і Майтнер упершыню ўжылі тэрмін «дзяленне» ({{lang-en|fission}}), падказаны Фрышу амерыканскім [[біёлаг]]ам [[Джэймс Арнальд|Арнальдам]]. Тым часам Бор на знакамітай канферэнцыі па тэарэтычнай фізіцы ў [[Вашынгтон]]е 26 студзеня 1939 г. абвясціў аб адкрыцці дзялення ўрану. Не чакаючы канца даклада, фізікі адзін за адным пачалі пакідаць пасяджэнне, каб праверыць паведамленне ў сваіх лабараторыях. Летам 1939 года Бор і Уілер прадставілі артыкул «Механізм дзялення ядзер»{{sfn|Bohr, Wheeler|1939}}, у якой было дадзена тлумачэнне механізму дзялення ядра на аснове кропельнай мадэлі ядра. Гэтая мадэль, якая магла б прадказаць дзяленне ядзер, пачала актыўна працаваць пры тлумачэнні яго механізму<ref name="УФН">{{артыкул |аўтар = [[Ота Роберт Фрыш|О. Фриш]], [[Джон Арчыбальд Уілер|Дж. Уилер]] |загаловак = Открытие деления ядер |спасылка = http://ufn.ru/ru/articles/1968/12/d/ |мова = ru |выданне = [[УФН]] |год = 1968 |том = 96 |старонкі = 700—707 }}</ref><ref name="Ку">{{кніга |аўтар =П.С.Кудрявцев |частка = |загаловак =Курс истории физики |спасылка =http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st073.shtml |месца =Москва |выдавецтва =Просвещение |год =1982 |старонкі =73 |isbn =}}</ref><ref name="Кеn">{{кніга |аўтар =I.R.Cameron, [[:en:University of New Brunswick|University of New Brunswick]] |частка = |загаловак =Nuclear fission reactors |спасылка = |месца =Canada, New Brunswick |выдавецтва =Plenum Press |год =1982 |старонкі = |isbn =}}</ref>{{sfn|Камерон|1987|с=43}}. == Асколкі дзялення == Пры дзяленні [[Уран-235|²³⁵U]] [[Цеплавыя нейтроны|цеплавымі нейтронамі]] ўтвараецца каля 30 розных пар асколкаў, пераважна няроўнай масы. Самы лёгкі з іх мае [[масавы лік]] 72, самы цяжкі — 161. Найбольш імаверна дзяленне на асколкі з адносінай мас 3/2. ''Выхад'' такіх асколкаў дасягае прыкладна 6 %, у той час як асколкаў з роўнымі масамі — прыкладна 10⁻²%. Такі характар размеркавання асколкаў па масах назіраецца для ўсіх нуклідаў, якія дзеляцца, як пры спантанным дзяленні, так і пры дзяленні ўзбуджаных састаўных ядзер незалежна ад віду часціц, якія бамбардзіруюць зыходныя ядры. Крывыя выхаду асколкаў дзялення слаба адрозніваюцца для розных ядзер, якія дзеляцца, гэта кажа пра тое, што асіметрыя ў размеркаванні асколкаў уласцівая самому механізму дзялення ядзер. Такая асіметрычнасць дзялення асколкаў супярэчыць прадказанням [[кропельная мадэль ядра|кропельнай мадэлі ядра]], бо бесструктурная кропля з найбольшай імавернасцю павінна дзяліцца якраз на дзве роўныя часткі. Дзяленне на няроўныя часткі тлумачыцца ў рамках [[Тэорыя абалоначнай будовы ядра|абалоначнай мадэлі ядра]] як вынік пераважнага ўтварэння ядзер з запоўненымі абалонкамі, якія змяшчаюць 50 і 82 нейтронаў ([[Магічныя лікі (фізіка)|магічныя лікі]]). Аднак асіметрыя дзялення памяншаецца пры павелічэнні энергіі ўзбуджэння дзялімага ядра і пры вялікіх яе значэннях знікае. Напрыклад, у выпадку дзялення ²³⁵U цеплавымі нейтронамі імавернасць сіметрычнага дзялення складае прыкладна 0,01 %, нейтронамі з энергіяй 14 МэВ каля 1 %, а пры энергіі нейтрона больш за 100 МэВ размеркаванне асколкаў дзялення па масах мае адзін максімум, адпаведны сіметрычнаму дзяленню ядра. Такая тэндэнцыя знаходзіцца ў згодзе з уяўленнямі аб прымянімасці ядзерных мадэлей{{sfn|Бать и др.|1982|с=70—71}}{{sfn|Климов|1985|с=114—118}}. == Прадукты дзялення == [[Масавы лік]] прадуктаў дзялення, як правіла, не змяняецца ў працэсе β - ператварэнняў, таму выхад асколка дзялення з вызначаным масавым лікам можна разглядаць і як выхад ўсіх [[Прадукты дзялення|прадуктаў дзялення]] з тым жа масавым лікам. Такім чынам, сярод прадуктаў дзялення знаходзяцца ў асноўным атамы з масавымі лікамі ядраў у інтэрвалах 90-105 і 130-145. Склад прадуктаў дзялення ў агульным выпадку пастаянна змяняецца, аднак калі працэс дзялення працягваецца досыць доўга з пастаяннай хуткасцю, то ў большасці ланцужкоў β - распаду дасягаецца раўнавагу і хімічны склад прадуктаў дзялення становіцца нязменным. Кожны элемент пры гэтым прадстаўлены шматлікімі ізатопамі з розных ланцужкоў. У стане раўнавагі з усіх прадуктаў дзялення прыкладна: 25% -[[рэдказямельныя элементы]], 15% - [[цырконій]], 12% - [[малібдэн]], 6,5% - [[цэзій]], 16% - [[Высакародны газ|высакародныя газы]] ([[ксенон]] і [[крыптон]]). Колькасць прадуктаў дзялення прыкладна ў 2 разы перавышае колькасць разделівшіхся ядраў. Бо памеры ўсіх атамаў прыблізна аднолькавыя, то прадукты дзялення займаюць большы аб'ём, чым атамы дзеліцца матэрыялу, што прыводзіць да радыяцыйнага распуханию ядзернага паліва, то ёсць адукацыю ў ім часу, запоўненых газападобнымі прадуктамі дзялення або рост яго аб'ёму{{sfn|Бать и др.|1982|}}{{sfn|Климов|1985|}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{БСЭ3|загаловак=Деление атомного ядра}} * {{З|ФЭ|http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0959.html|title=Деление ядер}} * {{кніга |аўтар =Бартоломей Г. Г., Байбаков В. Д., Алхутов М. С., Бать Г. А. |загаловак = Основы теории и методы расчета ядерных энергетических реакторов |месца = {{М.}} |выдавецтва = Энергоатомиздат |год = 1982 |старонак = 512 |ref = Бать и др. }} * {{кніга |аўтар =Камерон И. |загаловак =Ядерные реакторы |месца = {{М.}} |выдавецтва =Энергоатомиздат |год =1987 |старонак =320 |ref = Камерон }} * {{кніга |аўтар =Климов А.Н. |загаловак = Ядерная физика и ядерные реакторы |месца = {{М.}} |выдавецтва = Энергоатомиздат |год = 1985 |старонак = 352 |ref = Климов }} * {{кніга |аўтар = К. Н. Мухин |загаловак = Экспериментальная ядерная физика |выданне = 5-е изд |месца = {{М.}} |выдавецтва = Энергоатомиздат |год = 1993 |том = 1. Физика атомного ядра. Ч. I. Свойства нуклонов, ядер и радиоактивных излучений |старонак = 376 |isbn = 5-283-04080-1 |ref = Мухин, т.1 ч.I }} * {{кніга |аўтар = К. Н. Мухин |загаловак = Экспериментальная ядерная физика |выданне = 5-е изд |месца = {{М.}} |выдавецтва = Энергоатомиздат |год = 1993 |том = 1. Физика атомного ядра. Ч. II. Ядерные взаимодействия |старонак = 320 |isbn = 5-283-04081-X |ref = Мухин, т.1 ч.II }} * {{кніга |аўтар = Cyriel Wagemans |загаловак = The Nuclear Fission Process |выданне = 1-е изд |выдавецтва = CRC Press |год = 1991 |allpages = 608 |isbn = 978-0849354342 |ref = Wagemans }} * {{артыкул |аўтар = Niels Bohr, John Archibald Wheeler |загаловак = The Mechanism of Nuclear Fission |спасылка = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.56.426 |выданне = [[Physical Review]] |год = 1939 |volume = 56 |нумар = 5 |pages = 426—450 |ref = Bohr, Wheeler}} * {{артыкул |аўтар = S. Bjørnholm, J. E. Lynn |загаловак = The double-humped fission barrier |спасылка = http://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.52.725 |выданне = [[Reviews of Modern Physics]] |год = 1980 |volume = 52 |нумар = 4 |pages = 725−931 |ref = Bjørnholm, Lynn}} * {{артыкул |аўтар = Balraj Singh, Roy Zywina and Richard B. Firestone |загаловак = Table of Superdeformed Nuclear Bands and Fission Isomers: Third Edition (October 2002) |спасылка = http://dx.doi.org/10.1006/ndsh.2002.0018 |выданне = [[Nuclear Data Sheets]] |год = 2002 |volume = 97 |нумар = 2 |pages = 241—592 |ref = Singh et al.}} ([http://www.physics.mcmaster.ca/~balraj/sdbook/ свободный препринт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304064112/http://www.physics.mcmaster.ca/~balraj/sdbook/ |date=4 сакавіка 2016 }}) * {{артыкул |аўтар = André Michaudon |загаловак = From Alchemy to Atoms. The making of plutonium |спасылка = http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818012.pdf |мова = en |выданне = Los Alamos Science |год = 2000 |нумар = 26 |старонкі = 62—73 |archive-date = 24 верасня 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150924140648/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818012.pdf }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nuclear fission}} {{Ядзерная тэхналогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Ядзерныя рэакцыі]] qanwhyq70gcr1y8r4tkkgc9z6kctm7q 5 72311 5131956 671445 2026-04-25T09:56:24Z Цирковой медведь 167171 5131956 wikitext text/x-wiki Здаецца, Правілы правядзення выбараў адміністратараў трэба змясціць у нейкім "агульнавядомым" месцы --[[Удзельнік:Shekin|Shekin]] 15:07, 7 лютага 2011 (UTC) amkqqmdq0uok0q1ru1l3uxysml60js9 5131977 5131956 2026-04-25T10:41:00Z Plaga med 116903 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131956|5131956]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) вандалізм 5131977 wikitext text/x-wiki Здаецца, Правілы правядзення выбараў адміністратараў трэба змясціць у нейкім "агульнавядомым" месцы --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] 15:07, 7 лютага 2011 (UTC) lpbwtyf4xjb6lu41x3bxcimvkhw8uux 0 75839 5131583 5131448 2026-04-24T13:48:16Z M.L.Bot 261 5131583 wikitext text/x-wiki '''Ландвойт''', таксама ''лантвойт'', ''лентвойт''<ref name=pr>Варыянты напісання ў адпаведнасці з: {{Крыніцы/БелЭн|9|||119}}</ref>, ''лянтвойт''<ref>Литовская Метрика, изд. «Русская историческая библиотека», 1903 г. том 20 {{ref-ru}}</ref> (ад {{lang-pl|Landwójt}}, {{lang-de|Landvogt}}, {{lang-la|viceadvocatus}}; адпавядае [[камандор]]у ў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэне]], шэрыфа ў сярэднявечнай [[Англія|Англіі]]) — у XIII—XVI ст. у [[Польшча|Польшчы]] — першапачаткова княжы ўраднік, які меў шырокія судовыя паўнамоцтвы ў новаствораных адміністрацыйных адзінках, званых {{lang-la|districtus}} і заснаваных на [[Нямецкая мова|нямецкім]] праве «Weichbild». Пазней выбарны муніцыпальны ўраднік, намеснік [[войт]]а ці [[стараста|старасты]] паводле мясцовага прывілея, заснаванага на [[Магдэбургскае права|Магдэбургскім праве]]. Ландвойт ажыццяўляў уладу над усімі паселішчамі ({{lang-pl|osada}}) у краі (districtus), выконваў у іх паліцэйскія і адміністрацыйныя функцыі. У кампетэнцыі ландвойта было таксама старшыняванне ў «судзе [[лен]]скім» (саслоўным) у вёсках, што належалі гораду. Гэтыя суды кіравалі ў справах [[войт]]аў і [[солтыс]]аў (мэраў). У склад такога суда, акрамя ландвойта, уваходзілі яшчэ шэсць прысяжных-лаўнікаў у рангу, роўным суддзі. <!-- # непрафесіянальны члены суда, які яўляюцца сацыяльным аспектам справядлівасці; # які меў спадчыннае права на [[войтаўства]]<ref>стар. 530 том 17 «Акты Виленской Археографической Комиссии», г. Вильна, 1890 г. {{ref-ru}}</ref>; # члены праўлення горада або муніцыпалітэта ў старой [[Польшча|Польшчы]]. --> Паколькі муніцыпальныя выбары былі адной з кропак канфлікту ва ўзаемаадносінах паміж гарадскім мясцовым самакіраваннем і [[стараста]]м, [[Кароль|каралеўская]] ўлада ў сярэдзіне [[XVI]] ст. наказала старастам выбіраць ландвойта з ліку [[мяшчане|мяшчан]], кандыдатуры якіх былі прапанаваны [[гміна]]й (раней гэтыя кандыдатуры можна было адхіляць). У пачатку [[XVII]] ст. каралеўскія [[камісар]]ы зноў вызначылі паўнамоцтвы [[Стараста|стараст]] у муніцыпальных выбарах ландвойтаў. Цяпер стараста меў прызначыць ландвойтам аднаго з чатырох кандыдатаў, вылучаных [[мяшчане|мяшчанамі]]. Урад ландвойта знік у Польшчы ў трыццатых гадах [[XVIII]] стагоддзя, функцыя намесніка старасты перайшла да [[маркграф]]а (burgrabia) замка. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ландвойт выконваў абавязкі намесніка войта ў гарадах з магдэбургскім правам. Прызначаўся войтам або ўласнікам горада. У XVI—XVII стст. мяшчане шэрагу гарадоў, у тым ліку [[Магілёў|Магілёва]], [[Пінск]]а і [[Брэст]]а, патрабавалі зрабіць пасаду ландвойта выбарнай<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|2|Лантвойт|с=180}}</ref>. Іншае азначэнне даецца ў 25-м томе трудоў [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]] (1898): «Ландвойт — старэйшы ў маёнтку начальнік над [[войт]]амі, дзясятнікамі і інш.<ref>Акты издаваемые Виленскою археографическою комиссией для разбора древних актов (инвентари и разграничительные акты). — Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1898. — Т. 25. — С. 611. {{ref-ru}}</ref>». У [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]] ландвойт — высокапастаўлены паліцэйскі чыноўнік ([[суддзя]] земскі), адказны за парадак у горадзе і яго ваколіцах. Ён меў у падпарадкаванні некалькіх [[Варта начная|вартаўнікоў начных]] і земскіх. == Гл. таксама == * [[Ландграф]] * [[Войт]] * [[Бенефіцыі]] * [[Чынш]] * [[Чыншавік]] * [[Лен]] * [[Феод]] * [[Маркграф]] * [[Асада]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 гг., том I—XXXIX; * Zajda Aleksander, «Nazwy urzędników staropolskich (do roku 1600)», 1970 r., str. 43. [[Катэгорыя:Пасады]] [[Катэгорыя:Тытулы]] [[Катэгорыя:Арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім]] 30uevohvt4q0j29tzq6zgdnc8h4gkrc 5131586 5131583 2026-04-24T13:48:38Z M.L.Bot 261 5131586 wikitext text/x-wiki '''Ландвойт''', таксама ''лантвойт'', ''лентвойт''<ref name=pr>Варыянты напісання ў адпаведнасці з: {{Крыніцы/БелЭн|9|||119}}</ref>, ''лянтвойт''<ref>Литовская Метрика, изд. «Русская историческая библиотека», 1903 г. том 20 {{ref-ru}}</ref> (ад {{lang-pl|Landwójt}}, {{lang-de|Landvogt}}, {{lang-la|viceadvocatus}}; адпавядае [[камандор]]у ў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэне]], шэрыфа ў сярэднявечнай [[Англія|Англіі]]) — у XIII—XVI ст. у [[Польшча|Польшчы]] — першапачаткова княжы ўраднік, які меў шырокія судовыя паўнамоцтвы ў новаствораных адміністрацыйных адзінках, званых {{lang-la|districtus}} і заснаваных на [[Нямецкая мова|нямецкім]] праве «Weichbild». Пазней выбарны муніцыпальны ўраднік, намеснік [[войт]]а ці [[стараста|старасты]] паводле мясцовага прывілея, заснаванага на [[Магдэбургскае права|Магдэбургскім праве]]. Ландвойт ажыццяўляў уладу над усімі паселішчамі ({{lang-pl|osada}}) у краі (districtus), выконваў у іх паліцэйскія і адміністрацыйныя функцыі. У кампетэнцыі ландвойта было таксама старшыняванне ў «судзе [[лен]]скім» (саслоўным) у вёсках, што належалі гораду. Гэтыя суды кіравалі ў справах [[войт]]аў і [[солтыс]]аў (мэраў). У склад такога суда, акрамя ландвойта, уваходзілі яшчэ шэсць прысяжных-лаўнікаў у рангу, роўным суддзі. <!-- # непрафесіянальны члены суда, які яўляюцца сацыяльным аспектам справядлівасці; # які меў спадчыннае права на [[войтаўства]]<ref>стар. 530 том 17 «Акты Виленской Археографической Комиссии», г. Вильна, 1890 г. {{ref-ru}}</ref>; # члены праўлення горада або муніцыпалітэта ў старой [[Польшча|Польшчы]]. --> Паколькі муніцыпальныя выбары былі адной з кропак канфлікту ва ўзаемаадносінах паміж гарадскім мясцовым самакіраваннем і [[стараста]]м, [[Кароль|каралеўская]] ўлада ў сярэдзіне XVI ст. наказала старастам выбіраць ландвойта з ліку [[мяшчане|мяшчан]], кандыдатуры якіх былі прапанаваны [[гміна]]й (раней гэтыя кандыдатуры можна было адхіляць). У пачатку XVII ст. каралеўскія [[камісар]]ы зноў вызначылі паўнамоцтвы [[Стараста|стараст]] у муніцыпальных выбарах ландвойтаў. Цяпер стараста меў прызначыць ландвойтам аднаго з чатырох кандыдатаў, вылучаных [[мяшчане|мяшчанамі]]. Урад ландвойта знік у Польшчы ў трыццатых гадах [[XVIII]] стагоддзя, функцыя намесніка старасты перайшла да [[маркграф]]а (burgrabia) замка. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ландвойт выконваў абавязкі намесніка войта ў гарадах з магдэбургскім правам. Прызначаўся войтам або ўласнікам горада. У XVI—XVII стст. мяшчане шэрагу гарадоў, у тым ліку [[Магілёў|Магілёва]], [[Пінск]]а і [[Брэст]]а, патрабавалі зрабіць пасаду ландвойта выбарнай<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|2|Лантвойт|с=180}}</ref>. Іншае азначэнне даецца ў 25-м томе трудоў [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]] (1898): «Ландвойт — старэйшы ў маёнтку начальнік над [[войт]]амі, дзясятнікамі і інш.<ref>Акты издаваемые Виленскою археографическою комиссией для разбора древних актов (инвентари и разграничительные акты). — Вильна: Тип. А. Г. Сыркина, 1898. — Т. 25. — С. 611. {{ref-ru}}</ref>». У [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]] ландвойт — высокапастаўлены паліцэйскі чыноўнік ([[суддзя]] земскі), адказны за парадак у горадзе і яго ваколіцах. Ён меў у падпарадкаванні некалькіх [[Варта начная|вартаўнікоў начных]] і земскіх. == Гл. таксама == * [[Ландграф]] * [[Войт]] * [[Бенефіцыі]] * [[Чынш]] * [[Чыншавік]] * [[Лен]] * [[Феод]] * [[Маркграф]] * [[Асада]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 гг., том I—XXXIX; * Zajda Aleksander, «Nazwy urzędników staropolskich (do roku 1600)», 1970 r., str. 43. [[Катэгорыя:Пасады]] [[Катэгорыя:Тытулы]] [[Катэгорыя:Арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім]] mlqdjop7c3e5kcp5d6gbrl3xabj62vr 0 75847 5131513 4960423 2026-04-24T12:56:30Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131513 wikitext text/x-wiki '''Беларускі нацыянальны камітэт''' (БНК), Віленскі нацыянальны беларускі камітэт (Вільнацбелкам) — каардынацыйны прадстаўнічы орган беларускіх партый і арганізацый. Створаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1921]] годзе. У розны час аб’ядноўваў ад 19 да 40 прадстаўнікоў розных партый, арганізацый і таварыстваў. Вёў нацыянальную, культурна-асветную і кааператыўную работу. Да 1925 года канкурыраваў з [[Беларускі камітэт (Варшава)|Варшаўскім БНК]]. Стаяў у апазіцыі да польскага ўрада. Імкнуўся стаць кіруючым цэнтрам усіх беларускіх нацыянальна-дэмакратычных партый і арганізацый. Ставіў сабе за мэту стварыць Беларуска-Літоўскую дэмакратычную рэспубліку, напачатку дамагчыся культурна-нацыянальнай аўтаноміі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Пасля стварэння ў 1926 годзе [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) апынуўся пад яе ўплывам. У гэты час у БНК уваходзіў 31 прадстаўнік беларускіх палітычных партый і арганізацый: БСРГ, [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]] (БХД), [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]] і [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]], прэсы, кааператываў і інш. У 1926-27 вядучую ролю ў БНК адыгрывала левае крыло на чале з кіраўнікамі БСРГ [[Б. Тарашкевіч]]ам, [[С. Рак-Міхайлоўскі]]м, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. Мятлой]]. Пасля разгрому БСРГ і рэпрэсій польскіх улад супраць яе прадстаўнікоў дзейнасць БНК заняпала. У пачатку 1930-х гадоў БНК рэарганізаваны пад эгідай БХД. 3 яго дапамогай БХД дамагалася кансалідацыі пад сваім кіраўніцтвам на нацыянальна-дэмакратычнай аснове ўсіх беларускіх нацыянальных партый і арганізацый, хоць гэта ёй цалкам і не ўдалося. Прадстаўнікі ТБШ у БНК не ўдзельнічалі. Палітычная дзейнасць камітэта, як і БХД, была накіравана супраць [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]. У лютым 1931 БНК выступаў з пратэстам супраць праследавання беларускіх вучоных, дзеячаў культуры ў БССР, якія абвінавачваліся ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е. У 1934 палітычныя арганізацыі дэлегавалі ў БНК па 3 прадстаўнікі, культурна-асветныя, кааператыўныя і студэнцкія — па 2. Старшынёй БНК, які ў гэты час складаўся з 26 чал., быў [[Я. Пазняк]], намеснікамі — [[В. Багдановіч]] і М. Манцэвіч, сакратаром — [[У. Казлоўскі]], скарбнікам — [[А. Клімовіч]]. У чэрвені 1935 прыняты новы статут арганізацыі. Да новага статута БНК быў дададзены пункт, дзе падкрэслівалася, што камітэт з’яўляецца прадстаўніком арганізаванага беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі, якое дамагаецца ажыццяўлення «права беларускага народа, абвешчанага 25 сакавіка 1918 года». У адносінах да БССР кіраўніцтва БНК у 1930-я гады займала крытычныя пазіцыі. У 1935 годзе ў Жэневу была накіравана заява-пратэст БНК супраць прыняцця СССР у Лігу Нацый. У студзені [[1938]] дзейнасць БНК забаронена польскімі ўладамі. Напачатку ліпеня 1941 года, у выніку намаганняў беларускага нацыянал-сацыялістычнага дзеяча [[Уладзіслаў Казлоўскі|Уладзіслава Казлоўскага]], нямецкія ваенныя ўлады дазволілі аднавіць дзейнасць Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні. На ўстаноўчым сходзе, які адбыўся пры ўдзеле больш як 60 мясцовых дзеячаў, была абраная ўправа БНК. Старшынёй управы стаў [[Вацлаў Іваноўскі]], яго намеснікамі — [[Язэп Малецкі]] і [[Баляслаў Грабінскі]], сакратаром — [[Язэп Найдзюк]], скарбнікам — Уладзіслаў Казлоўскі і рэферэнтам па справах культуры — [[Усевалад Кароль]]. Камітэт прадстаўляў інтарэсы беларускага насельніцтва на тэрыторыі Літвы перад нямецкімі ўладамі і скіроўваў сваю дзейнасць на арганізацыю школьніцтва і нават ваенных адзінак. Хутка ён пачаў страчваць давер у нацыстаў, і тыя кінулі падтрымліваць беларусаў у гарадскіх органах улады. Увосень 1941 В. Іваноўскі выехаў у Мінск.<ref>[[Ю. Туронак]] (1992)</ref> Паводле Я. Малецкага, старшыні БНК у 1941—1942 гадах, галоўным заданнем камітэту была падборка кадраў для працы ў Беларусі, куды былі накіраваны некалькі сот чалавек.<ref>[[Я. Малецкі]] (1976)</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ладысеў У., Палуян У. Беларускі нацыянальны камітэт // ЭГБ у 6 т. Т. 1. — Мн., 1993. * Беларускі нацыянальны камітэт // БелЭн у 18 т. Т. 2. — Мн., 1996. {{Беларускія грамадскія арганізацыі ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:1921 год у Вільні]] mcd4oggm8k6uc34wtvpfgfo3za0srjs 0 76287 5131807 4642095 2026-04-25T05:24:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131807 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Друеўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Браслаўскі раён]] |Уключае = 74 населеныя пункты |Сталіца = [[Друя]] |Датаўтварэння = [[8 красавіка]] [[2004]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1532 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дру́еўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] [[Друя]]. Утвораны [[8 красавіка]] [[2004]] г. У склад сельсавета былі перададзеныя гарадскі пасёлак Друя, 44 населеныя пункты скасаванага [[Друеўскі пасялковы савет|Друеўскага пасялковага савета]] і 36 населеных пунктаў скасаванага [[Друйскі сельсавет|Друйскага сельсавета]] ([[Антанова (Друеўскі сельсавет)|Антанова]], [[Бандуры]], [[Баранаўшчына]], [[Безназванае]], [[Бернатоўшчына]], [[Вайты]], [[Гараўкі 1]], [[Глыбошчына (вёска)|Глыбошчына]], [[Далікатары]], [[Дамбравова]], [[Дзем’яны]], [[Дзеткаўцы]], [[Друйка (вёска)|Друйка]], [[Друйск]], [[Заполле (Браслаўскі раён)|Заполле]], [[Канавалаўшчына]], [[Качэргі (Друеўскі сельсавет)|Качэргі]], [[Кірыліна]], [[Клімпаўшчына]], [[Кокаўшчына]], [[Краснагорка (Друеўскі сельсавет)|Краснагорка]], [[Кропішкі]], [[Кяпсні (вёска)|Кяпсні]], [[Лугі (Браслаўскі раён)|Лугі]], [[Лук’янцы]], [[Опліса 1]], [[Опліса 2]], [[Пошта Абаб’е]], [[Рэпеншчына]], [[Смулькі]], [[Смятанаўшчына]], [[Струнеўшчына]], [[Таропаўка]], [[Турчылава]], [[Устронь (Браслаўскі раён)|Устронь]], [[Чэрнева (Браслаўскі раён)|Чэрнева]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 15 верасня 2005 года гарадскі пасёлак Друя аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў (пасёлак)<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-168/2005-168(003-032).pdf&oldDocPage=8 Решение Витебского областного Совета депутатов от 15 сентября 2005 г. № 148 Об отнесении городского поселка Друя к категории сельских населенных пунктов]</ref>. 13 снежня 2006 года скасаваны хутар [[Вальцінаўшчына]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28801.pdf Решение Браславского районного Совета депутатов от 13 декабря 2006 г. № 187 Об упразднении сельских населенных пунктов Браславского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518200137/https://pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28801.pdf |date=18 мая 2021 }}</ref>. 26 кастрычніка 2007 года скасавана вёска [[Рагалёва]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28702.pdf Решение Браславского районного Совета депутатов от 26 октября 2007 г. № 45 Об упразднении сельских населенных пунктов Браславского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211008173209/https://pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28702.pdf|date=8 кастрычніка 2021}}</ref>. 29 красавіка 2008 года скасавана вёска [[Гараўкі 1]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28704.pdf Решение Браславского районного Совета депутатов от 29 апреля 2008 г. № 91 Об упразднении сельских населенных пунктов Браславского района]</ref>. 24 чэрвеня 2011 года скасаваны вёска [[Безназванае]] і хутар [[Більдзюгі (Браслаўскі раён)|Більдзюгі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-81/2011_81_9_42319.pdf Решение Браславского районного Совета депутатов от 24 июня 2011 г. № 100 Об упразднении сельских населенных пунктов Браславского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919054416/https://pravo.by/pdf/2011-81/2011_81_9_42319.pdf|date=19 верасня 2020}}</ref>. 20 сакавіка 2013 года скасаваны хутар [[Целяшы (Браслаўскі раён)|Целяшы]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0057507&p1=1 Решение Браславского районного Совета депутатов от 20 марта 2013 г. № 232 Об упразднении хутора Телеши Друевского сельсовета Браславского района]</ref>. Хутар [[Лепаўка]] скасаваны да 2008 года. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2141 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 71,4 % — [[беларусы]], 14,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 11,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,4 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 студзеня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1532 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Друеўскі сельсавет}} {{Браслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Друеўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2004 годзе]] sk0jzb9f4u194m0x36o0mv104yupz1w 10 78786 5131644 4989060 2026-04-24T16:13:50Z DBatura 73587 5131644 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гарадоцкае гета|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янава|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калках|Калкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах (Гомельская вобласць)|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудке|Жалудак]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззі]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Марнаўцы|Марнаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расна|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> gp0jop8vs893dzgxhpri8z7tlsirqvo 5131874 5131644 2026-04-25T08:09:41Z JerzyKundrat 174 5131874 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гарадоцкае гета|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янава|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калках|Калкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах (Гомельская вобласць)|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудку|Жалудок]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззі]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Марнаўцы|Марнаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расна|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> imbd5fosql3g7oih0cecu2rqodm6dkx 0 86374 5131476 4903934 2026-04-24T12:35:27Z Jaŭhien 59102 /* Рашэнні з’езда */ вікіфікацыя 5131476 wikitext text/x-wiki '''Трына́ццаты з'езд КП(б)Б'''. Адбыўся [[30 мая]] — [[12 чэрвеня]] [[1930]] г. у [[Мінск]]у. Прысутнічала 356 дэлегатаў з рашаючым і 286 з дарадчым голасам ад 46 805 членаў і кандыдатаў у члены партыі (разам з вайсковымі арганізацыямі; 39 256 членаў і кандыдатаў у членаў КП(б)Б). == Парадак дня == * даклад аб рабоце ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] ([[Дзмітрый Захаравіч Мануільскі|Д. З. Мануільскі]]); * даклад ЦКК УКП(б) ([[М. А. Трылісер]]); * палітычная справаздача ЦК КП(б)Б ([[Канстанцін Веньямінавіч Гей|К. В. Гей]]); * арганізацыйная справаздача ЦК КП(б)Б ([[Іван Антонавіч Васілевіч|І. А. Васілевіч]]); * справаздача ЦКК КП(б)Б ([[Аўгуст Янавіч Калнін|А. Я. Калнін]]); * даклад аб ходзе выканання 5-гадовага плана развіцця прамысловасці ([[Казімір Францавіч Бенек|К. Ф. Бенек]]); * даклад аб калгасным руху і ўздыме сельскай гаспадаркі ([[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|М. М. Галадзед]]); * даклад аб задачах прафсаюзаў у рэканструкцыйны перыяд ([[Іван Паўлавіч Рыжоў|І. П. Рыжоў]]); * выбары кіруючых органаў партыі. == Рашэнні з’езда == З'езд прапанаваў ЦК і партыйным арганізацыям: працягваць курс на [[Індустрыялізацыя|індустрылізацыю]]; умацоўваць калгасы і няўхільна павялічваць іх колькасць; выпраўляць памылкі і скрыўленні, дапушчаныя ў калгасным будаўніцтве; аднавіць разбураную нізавую сетку сельскагаспадарчай кааперацыі; знайсці дадатковыя крыніцы забеспячэння працоўнага насельніцтва прадуктамі харчавання і рацыянальна выкарыстоўваць харчовыя рэсурсы. Умовамі паспяховага выканання намечанага курсу павінны былі стаць «бязлітасная барацьба» супраць правага апартунізму як галоўнай небяспекі на тым этапе развіцця, «левых» трацкісцкіх перагібаў, прымірэнства, усякіх ваганняў у нацыянальным пытанні. Асаблівы акцэнт з'езд зрабіў на вынікі ідэолага-палітычнай кампаніі супраць [[нацыянал-дэмакратызм]]у і правага ўхілу, якая разгарнулася пасля праверкі ў маі — чэрвені [[1929]] г. [[Камісія Затонскага|камісіяй ЦКК УКП(б)]] на чале з [[У. П. Затонскі]]м практыкі нацыянальнай работы ў БССР. Многія дэлегаты ў сваіх прамовах заяўлялі, што настаў час разглядаць беларускі нацыянал-дэмакратызм як галоўную небяспеку для партыі. З'езд выбраў ЦК КП(б)Б з 112 членаў і 62 кандыдатаў, ЦКК КП(б)Б з 89 членаў, [[Рэвізійная камісія КПБ|Цэнтральную рэвізійную камісію КП(б)Б]] з 9 членаў. == Літаратура == * XIII з’езд Камуністычнай партыі (б.) Беларусі: Стэнаграфічная справаздача, 30 мая — 12 чэрвеня 1930 г. — Мн., 1931. * Коммунистическая партия Белоруссии в резолюциях и решениях съездов и пленумов ЦК. Т. 2. 1928—1932. — Мн., 1984. {{З'езды КПБ}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’езды КПБ]] [[Катэгорыя:1930 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Май 1930 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1930 года]] h4syt7w7fkk7061rax20if0skneyig8 0 86397 5131477 4903924 2026-04-24T12:36:06Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131477 wikitext text/x-wiki '''Чатырнаццаты з'езд КП(б)Б'''. Адбыўся 23 — 29 студзеня [[1932]] г. у [[Мінск]]у. Прысутнічалі 494 дэлегаты з рашаючым і 185 з дарадчым голасам ад 75 238 членаў і кандыдатаў у члены партыі [разам з вайсковымі арганізацыямі; 54 392 члена і кандыдатаў у члены КП(б)Б]. Парадак дня: * справаздача ЦК КП(б)Б ([[В. Ф. Шаранговіч]]); * справаздача Рэвізійнай камісіі КП(б)Б ([[М. М. Клімковіч]]); * справаздача ЦКК КП(б)Б ([[А. Я. Калнін]]); * справаздача аб выніках работы прамысловсці за [[1931]] г. і перспектывах на [[1932]] г. ([[Р. П. Грысевіч]]); * выбары кіруючых органаў. З'езд адзначыў паспяховае выкананне ў БССР заданняў 1-га пяцігадовага плана. Удзельная вага прамысловасці ў народнай гаспадарцы вырасла з 38,7% у 1929/30 да 50% у 1931 г.; створаны новыя галіны прамысловасці: сельскагаспадарчага машынабудавання, штучнага шоўку, будаўнічых матэрыялаў і інш. Аднак нездавальняючымі заставаліся якасныя паказчыкі развіцця эканомікі. За час ад [[XIII (трынаццаты) з'езд КП(б)Б|XIII з'езда КП(б)Б]] ([[1930]] г.) колькасць калгасаў павялічылася на 50%, іх пасяўныя плошчы — у 3 разы. Першачарговымі задачамі з'езд вызначыў барацьбу за якасць вытворчасці, са стратамі і расхлябанасцю, укараненне гаспадарчага разліку ў цэхі і брыгады, ліквідацыю абязлічкі, арганізацыйна-гаспадарчае ўмацаванне калгасаў. У ліку дасягненняў адзначаны ліквідацыя ў рэспубліцы непісьменнасці, пераход Беларусі адной з першых у СССР да ўсеагульнага навучання, расшырэнне сеткі вышэйшых і сярэдніх навучальных устаноў, рабфакаў, разгортванне навукова-даследчай дзейнасці. Поспехі ў нацыянальнай палітыцы і культурным будаўніцтве тлумачыліся разгромам пад кіраўніцтвам КП(б)Б «беларускага контррэвалюцыйнага [[нацыянал-дэмакратызм]]у» і яго «агентуры» ў партыі — нацыянал-апартунізму. Ставілася задача яшчэ большага ўзмацнення барацьбы супраць скажэнняў ленінізму ў тэорыі і практыцы. З'езд ухваліў дырэктывы ЦК ВКП(б) па 2-м пяцігадовым плане развіцця народнай гаспадаркі СССР на [[1933]]—[[1937]] гг., даручыў ЦК КП(б)Б забяспечыць на іх аснове распрацоўку 2-га пяцігадовага плана развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР. З'езд выбраў ЦК КП(б)Б з 117 членаў і 56 кандыдатаў, Рэвізійную камісію КП(б)Б з 11 членаў, ЦКК КП(б)Б з 120 членаў. == Літаратура == * XIV з'езд Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі: Стэнаграфічная справаздача. — Мн., 1934. * Коммунистическая партия Белоруссии в резолюциях и решениях съездов и пленумов ЦК. Т. 2. 1928—1932. — Мн., 1984. {{З'езды КПБ}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’езды КПБ]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:1932 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Студзень 1932 года]] d2vmw6h4ofh3npisevgj2279oepdwpk 0 86430 5131516 4903919 2026-04-24T12:58:36Z Jaŭhien 59102 /* Праца з’езда */ вікіфікацыя 5131516 wikitext text/x-wiki '''Пятнаццаты з’езд КП(б)Б'''. Адбыўся 16 — 22 студзеня [[1934]] г. у [[Мінск]]у. Прысутнічалі 456 дэлегатаў з рашаючым і 271 з дарадчым голасам ад 65 119 членаў і кандыдатаў у члены партыі (разам з вайсковымі арганізацыямі; 37 909 членаў і кандыдатаў у члены [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]]). == Парадак дня == * справаздача [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] ([[М. Ф. Гікала]]); * справаздача [[Рэвізійная камісія КПБ|Рэвізійнай камісіі КП(б)Б]] ([[І. Ф. Кудзелька]]); * справаздача ЦКК КП(б)Б ([[І. А. Лычоў]]); * даклад аб 15-годдзі ўтварэння КП(б)Б і [[БССР]] ([[В. Ф. Шаранговіч]]); * даклад аб калгасным і саўгасным будаўніцтве ([[М. М. Галадзед]]); * выбары кіруючых органаў партыі і дэлегатаў на [[XVII з’езд УКП(б)]]. == Праца з’езда == З’езд прааналізаваў вынікі 1-й пяцігодкі, вызначыў задачы і кірункі дзейнасці КП(б)Б у 2-й пяцігодцы, разгледзеў праблемы індустрыялізацыі рэспублікі, далейшай перабудовы сельскай гаспадаркі і інш. З’езд падвёў вынікі чысткі партыі: за [[1933]] г. з КП(б)Б было выключана 9769 членаў і кандыдатаў у члены партыі (18,4 %), пераведзена з членаў у кандыдаты 4266 чалавек і з кандыдатаў у спачуваючыя 3108 чалавек. З’езд ухваліў дзейнасць ЦК КП(б)Б, прызнаў яго палітычную лінію правільнай, арганізацыйную работу здавальняючай; ухваліў тэзісы ЦК УКП(б) да XVII з’езда партыі па 2-му пяцігадоваму плану развіцця народнай гаспадаркі СССР. Даў ацэнку праведзенаму ачышчэнню Наркамзема, Наркамасветы, АН БССР, БДУ, іншых дзяржаўных, навуковых і асветных устаноў ад нацыяналістычных элементаў, выхадцаў з дробнабуржуазных партый, трацкістаў, правых і інш.; калгасаў і саўгасаў — ад антысавецкіх контррэвалюцыйных элементаў. З’езд прыняў зварот да працоўных рэспублікі і байцоў Беларускай ваеннай акругі, у якім заклікаў цясней згуртавацца вакол КП(б)Б, памножыць намаганні ў барацьбе за перамогу сацыялізму, супраць здраднікаў пралетарскай рэвалюцыі — трацкістаў, правых апартуністаў, контррэвалюцыйных беларускіх [[нацдэм]]аў. Выбраў ЦК КП(б)Б са 103 членаў і 43 кандыдатаў у члены, Рэвізійную камісію КП(б)Б з 11 членаў, 38 дэлегатаў на XVII з’езд УКП(б). == Літаратура == * Гікала, М. Ф. Адчотны даклад XV з’езду аб рабоце ЦК КП(б)Б. — Мн., 1934. * Резолюции XV съезда КП(б)Б. — Мн., 1934. {{З'езды КПБ}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’езды КПБ]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Студзень 1934 года]] 5jnhfwbsq0s9bjmylbihgv8xrgw13nq 0 86644 5131904 5127859 2026-04-25T08:55:23Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5131904 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Святога Уладзіслава |Арыгінальная назва = |Выява = Суботнікі, касьцёл сьв. Уладыслава 1.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = Суботнікі |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min =5 |lat_sec = 36 |lon_dir = E|lon_deg =25|lon_min = 45|lon_sec = 7 |region = BY |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = Гродзенская дыяцэзія |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = неаготыка |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1904 |Заканчэнне будаўніцтва = 1907 |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Church of Saint Vladislav in Subotniki }} '''Суботніцкі касцёл Святога Уладзіслава''' — помнік архітэктуры [[Неаготыка|неаготыкі]] ў аграгарадку [[Суботнікі]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Касцёл з вонкавай чырвонай цэглы ўзведзены ў цэнтры вёскі ў пачатку XX стагоддзя. Дзейнічае. == Гісторыя == Парафіяльны касцёл (з XVI стагоддзя ў складзе Радунскага дэканата) быў зафундаваны тут Войцехам Манівідам, віленскім ваяводам, яшчэ ў 1423 годзе. Новая драўляная святыня была пабудавана па фундацыі караля Жыгімонта I Старога 24 лістапада 1545, аднак у часы [[кальвінізм]]у драўляны касцёл стаяў спустошаны, не маючы ўласнага пробашча. У 1573 годзе князь [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]], першы ардынат клецкі, калі навярнуўся з кальвінізму ў каталіцызм, аднавіў касцёл у Суботніках і надзяліў святыню вялікім капіталам. Але і гэтая святыня не захавалася. У 1755 годзе апошняя драўляная святыня ў Суботніках была пабудавана на сродкі Юрыя Абрамовіча, тагачаснага ўладальніка мястэчка, і яго жонкі Марыі. Касцёл быў асвечаны пад тытулам св. Юрыя. Гэта быў храм з сасны на каменным падмурку падоўжанай формы. Галоўны фасад у выглядзе трохвугольнага франтона на дзвюх магутных калонах фланкавалі дзве трох’ярусныя чацверыковыя вежы. Касцёл быў накрыты двухсхільным гонтавым дахам, завершаным над алтаром стромкай барокавай сігнатуркай. У 1809 па фундацыі Ганны Умястоўскай да прэсбітэрыя справа была дабудавана мураваная капліца памерамі каля 5х4 м, у склепе якой быў пахаваны маршалак Якуб Умястоўскі, муж фундатаркі, а потым і іншыя прадстаўнікі роду. Побач з касцёлам стаяла таксама драўляная двух’ярусная вежа-званіца. На парафіяльных могілках знаходзіліся 4 драўляныя каплічкі. Пры парафіі дзейнічала школа. [[File:Subotniki, Kaścielnaja, Śviatoha Ŭładzisłava. Суботнікі, Касьцельная, Сьвятога Ўладзіслава (1900).jpg|thumb|злева|Касцёл Святога Уладзіслава]] Чарговы ўладальнік мястэчка граф [[Уладзіслаў Умястоўскі]] з жонкай [[Яніна Зоф'я Умястоўская|Янінай]] вырашылі пабудаваць тут ужо каменны касцёл. Падмурак заклалі ў 1900, а ў 1904 святыня ў неагатычным стылі ўзнеслася над наваколлем. Новазбудаваны касцёл быў кансэкраваны 1 чэрвеня 1928 года віленскім арцыбіскупам [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальдам Ялбжыкоўскім]] пад тытулам св. Уладзіслава, караля Венгерскага. Да суботніцкай парафіі, якая налічвала пад канец 1930-х гады каля 7000 вернікаў, у розныя часы належалі капліцы ў Даўгялаўшчыне, [[Жамыслаўль|Жамыслаўі]], Квяткоўцах і на суботніцкіх могілках. Апошняя пабудавана ў 1842 годзе, уяўляла сабой драўляную святыню памерамі каля 9,6 х 6,5 м, крытую гонтай і завершаную маленькай сігнатуркай. Алтар у капліцы быў двух’ярусны: у цэнтры размяшчалася Укрыжаванне, наверсе — абраз святога Антонія. Капліца знікла пасля Другой Сусветнай вайны. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] касцёл быў часткова разбураны. У [[1947]] годзе адноўлены, накрыты чарапіцай, у [[1972]] годзе перакрыты бляхай. Дзейнічаў у час савецкай улады, быў залічаны да помнікаў архітэктуры. == Архітэктура == [[File:Суботнікі, касьцёл сьв. Уладыслава 2.jpg|thumb|злева|Бакавы фасад касцёла]] Прамавугольны ў плане аб’ём накрыты 2-схільным дахам, 5-гранная [[апсіда]] — [[Вальмавы дах|вальмавым]], сіметрычныя [[Сакрысція|сакрысціі]] — 2-схільнымі дахамі. Масіўная 3-ярусная вежа на галоўным [[фасад]]зе завершана высокім [[Шацёр (архітэктура)|шатром]]. Сцены рытмічна расчлянёны ступеньчатымі [[контрфорс]]амі.ю аконныя праёмы маюць стральчатыя і [[Арка|арачныя]] завяршэнні. Па баках вежы — невялікія гранёныя аб’ёмы. Тэрыторыя касцёла ў 1897 годзе на сродкі парафіян была абнесена бутавай агароджай, галоўны ўваход пазначаны брамай у выглядзе чатырох неагатычных слупоў-пінакляў. У агароджу ўбудаваны пяць невялікіх каплічак Крыжовага шляху. === Інтэр’ер === Інтэр’ер касцёла, падзелены калонамі на тры [[неф]]ы, перакрыты крыжастымі спічастымі скляпеннямі на падпружных арках. У касцёле тры [[алтар]]ы: галоўны (тытульны) — св. Уладзіслава (калісьці было 54 воты), левы бакавы — Маці Божай Ружанцовай з абразом Маці Божай у другім ярусе, правы — святога Юрыя. Над уваходам зроблены [[хоры]], дзе ўсталяваны [[арган]] яшчэ са старога касцёла. Пад касцёлам знаходзіца [[крыпта]] з родавай пахавальняй [[Умястоўскія|Умястоўскіх]] і [[Дунін-Раецкія|Дунін-Раецкіх]], куды перанеслі ўсе пахаванні з папярэдняга касцёла. Тут усталяваны жалобны алтар, скляпенні багата дэкараваны паліхромнымі мазаікамі ў стылі [[мадэрн]], сцены аздоблены скандынаўскім [[граніт]]ам, над уваходам размешчаны надпіс на [[лацінская мова|лацінскай мове]]: «FRANGAS NON ELECTA». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} * {{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Church of Saint Vladislav in Subotniki}} * {{radzima|1567}} * {{ГБ|http://globustut.by/subotniki/index.htm#kostel}} * {{catholic.by|http://www.catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100634.html}} * [http://slowo.grodnensis.by/index.php?option=com_content&view=article&id=3497%3A3-414&catid=12%3Aparafii-i-swiatynie&Itemid=430&lang=by slowo.grodnensis.by] {{Іўеўскі дэканат}} [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Касцёлы Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Храмы Святога Уладзіслава]] [[Катэгорыя:Суботнікі]] 8v1r5xtla6r7suivi8avc0qk2w2puns 0 95071 5131507 5104554 2026-04-24T12:54:06Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131507 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мінін}} {{Мастак | імя = Яфім Сямёнавіч Мінін | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Jafim Minin.jpeg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =[[гравюра]], [[жывапіс]], афармленне кніг, [[экслібрыс]], [[дрэварыт]] | вучоба =[[Віцебская школа-майстэрня Іегуды Пэна]] | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на =[[Лазар Саулавіч Ран|Лазар Ран]], [[Уладзімір Фёдаравіч Сакалоў|Уладзімір Сакалоў]] | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Яфі́м Сямёнавіч Мі́нін''' ({{ДН|20|10|1896|8}}, [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] — {{ДС|29|12|1937}}<ref>[http://lists.memo.ru/d22/f459.htm Спісы ахвяр] Крыніца: Беларускі «Мемарыял»</ref>, [[Віцебск]], [[НКУС]]) — беларускі [[мастак]]. == Біяграфія == З мяшчанскай стараверскай сям’і. Выпускнік Віцебскага камерцыйнага вучылішча (1915). Вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны лесатэхнічны ўніверсітэт|Петраградскім Лясным інстытуце]]. У маі 1916 года прызваны ў войска, скончыў паскораны курс у Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы ў [[Петраград]]зе, прапаршчык лёгкай палявой артылерыі. Пасля вайны вярнуўся ў [[Віцебск]], вучыўся ў [[Школа жывапісу і малюнка Іегуды Пэна|Школе жывапісу і малюнка Іегуды Пэна]]. Выкладаў у [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім вучылішчы]] (1920—1937). У 1927 годзе жыў у Віцебску па адрасе: вул. Леніна, д. 32. Займаўся [[гравюра]]й, [[жывапіс]]ам, ілюстраваў кнігі. У 1933 годзе ў часопісе «Мастацтва і рэвалюцыя» і іншых выданнях з’явіўся артыкул «Аб рэцыдывах [[нацыянал-дэмакратызм]]у ў творчасці мастака Мініна»<ref>https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Viciebski_proletary.zip/1933-021.pdf</ref> аўтарства [[Віталь Вольскі|Віталя Зэйдэль-Вольскага]]. У тэксце даводзілася, што Мінін займаецца класавым шкодніцтвам. Віталь Зэйдэль-Вольскі пісаў:<blockquote>''«Экслібрыс, зроблены для [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Шлюбскага]], характэрны сваім голым этнаграфізмам. У цэнтры яго знаходзіцца курган. З левага боку кургана сядзіць стары селянін і грае на цымбалах. На кургане сядзіць таксама стары і грае ў дуду. Побач з ім яшчэ адзін стары ў саламяным капялюшы стаіць і грае на трубе. Нацдэм Шлюбскі з задавальненнем знаходзіў у гэтых экслібрысах работы Мініна яскравыя адбіткі беларускага „нацыянальнага адраджэння“»''.</blockquote>Арыштаваны 1 лістапада 1937 года ў Віцебску па адрасе: вуліца 1-я Ветэрынарная, д. 34. Асуджаны 19 лістапада 1937 года асобай нарадай пры НКУС СССР як «член [[Польская ваенная арганізацыя|ПАВ]]» да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны ў Віцебску. Рэабілітаваны ваенным трыбуналам БВА 19 мая 1958 года. Групавая справа Мініна і іншых № 4105-П захоўваецца ў архіве УКДБ Віцебскай вобласці. == Творы == [[File:Экслібрыс М. Каспяровіча (1925) мастака Я. Мініна..jpg|150px|left|thumb|Экслібрыс [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. Каспяровіча]] (1925)]] [[Выява:Экслібрыс Аляксандра Шлюбскага (1926) мастака Я. Мініна..jpg|150px|left|thumb|Экслібрыс [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Аляксандра Шлюбскага]] (1926)]] [[Выява:Jafim Minin Viciebsk1.jpg|thumb|Я. Мінін «Ільінская царква ў Віцебску», 1927 г.]] * «Стары Віцебск» (1926-28, серыя дрэварытаў) * «Помнікі драўлянага дойлідства Беларусі» (1927—1928, серыя дрэварытаў) * «Вайна» (1932) * «Цэх Віцебскай фабрыкі акуляраў» (1935, алей) * экслібрысы Творы захоўваюцца ў [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскім абласным краязнаўчым музеі]], [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]] ў [[Мінск]]у, [[ДМВМ]] у [[Масква|Маскве]]. Экслібрысы Мініна экспанаваліся на выстаўцы Міжнароднага таварыства кніжнага знака (1928, [[Лос-Анджэлес]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Шматаў В. Ф.]]'' Беларуская графіка 1917—1941 гг., Мн., 1975 * Ю. М. Пэн, Научно-популярное издание, Мн., 2006, С.173 * {{Крыніцы/ЭЛМБ|3}} * Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 5: Биографический справочник / Редкол. И. П. Шамякин (гл. редактор) и др. — Мн.: БелСэ им. П. Бровки, 1981. — Т. 5. — 740 с., ил. — 50 000 экз. == Спасылкі == * ''Баринов И.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/978329039982540/ Ефим Минин: уточнение биографии (по материалам личного дела)] // Запісы беларусаведа, 30.6.2023. * [http://www.ria1914.info/index.php/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ефим Минин] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27955 МІНІН Яўхім (Яфім) Сямёнавіч/ Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія i культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Леанід Маракоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013416/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=27955 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://evitebsk.com/wiki/Минин,_Ефим_Семёнович Минин, Ефим Семёнович // Віцебская энцыклапедыя] * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%98%D0%9D_%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 МИНИН Ефим Семенович] // Расійская Яўрэйская Энцыклапедыя {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мінін Яфім Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Вучні Юдаля Пэна]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі]] t01c4k8qfvqplq6btl0excko6xijtk1 0 96030 5131774 5099443 2026-04-24T22:40:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131774 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Добасна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 40|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Добасненскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243039370 }} {{Значэнні2|Добасна}} '''До́басна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Старо́е До́басна, н.. Даба́сна, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dobasna}}, {{lang-ru|Добосна}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Добасненскі сельсавет|Добасненскага сельсавета]]. Побач з вёскай цячэ рака [[Добасна (рака)|Добасна]]. Паблізу знаходзіцца [[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палацава-паркавы комплекс Булгакаў]], пабудаваны ў 1830-я гады. У 1839—1862 гадах у маёнтку Булгакаў працавала [[Дабаснянская цукровая мануфактура]]. == Гісторыя == У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Віталь Дзмітрыевіч Савіцкі]] (1935—2016) — беларускі пісьменнік. * [[Ядвігін Ш.]] (1869—1922) — беларускі празаік, публіцыст. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_kirovsk/map.shtml Добасна на карце раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200131042836/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_kirovsk/map.shtml |date=31 студзеня 2020 }} {{Добасненскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Добасненскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Добасна (аграгарадок)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 77uv3ox6ewmvuw59z558xmrtk18ogkc 10 96141 5131467 4949779 2026-04-24T12:19:20Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131467 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Нацыяналізм |загаловак = [[Нацыяналізм]] |клас_спісаў = hlist |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |загаловак1 = Разнавіднасці |спіс1 = * [[Этнічны нацыяналізм]] * [[Грамадзянскі нацыяналізм]] * [[Ліберальны нацыяналізм]] * [[Эканамічны нацыяналізм]] * [[Банальны нацыяналізм]] * [[Культурны нацыяналізм]] * [[Левы нацыяналізм]] * [[Карпаратыўны нацыяналізм]] * [[Постнацыяналізм]] * [[Барацьба з нацыяналізмам]] * [[Нацыянал-анархізм]] * [[Экспансіянісцкі нацыяналізм]] * [[Агульнаеўрапейскі нацыяналізм]] * [[Рамантычны нацыяналізм]] * [[Нацыянал-дэмакратызм|Нацыянал-дэмакратыя]] * [[Нацыянал-кансерватызм]] * [[Ірэдэнтызм]] * [[Нацыянал-бальшавізм]] * [[Нацыянал-сацыялізм]] * [[Нацыянал-сіндыкалізм]] * [[Рэваншызм]] * [[Рэлігійны нацыяналізм]] * [[Транснацыяналізм]] * [[Гей-нацыяналізм]] |загаловак2= Праявы |спіс2 = * [[Дзяржаўныя сімвалы]] * [[Нацыянальная мова]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка]] </noinclude> t2ci3j0a0uxwo9xc38fwzj64kkbp6au 0 96404 5131785 4644505 2026-04-24T23:28:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131785 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Докшыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Докшыцкі раён]] |Уключае = 26 населеных пунктаў |Сталіца = [[Докшыцы]] (не ўваходзяць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1507 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = 222,9 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́кшыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Докшыцы]] (не ўваходзіць у склад сельсавета). == Агульнае == Знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Докшыцкага раёна. Тэрыторыя сельсавета змяшчаецца на [[Докшыцкае ўзвышша|Докшыцкім узвышшы]], па ёй праходзіць [[водападзел]] басейнаў [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мораў]]. На заходняй ускраіне Докшыц бярэ свой выток рака [[Бярэзіна]], каля вёскі [[Барсукі (Докшыцкі раён)|Барсукі]] — рака [[Галядза]], каля вёскі [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]] — рака [[Зуйка]], абедзве з’яўляюцца прытокамі [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвачы]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Докшыцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Таргунскі сельсавет|Таргунскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 24 студзеня 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Порплішчанскі сельсавет|Порплішчанскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: [[Булашкі]], [[Зарэмбіна]], [[Карчаватка (Докшыцкі раён)|Карчаватка]], [[Кірціна]], [[Крукоўка]], [[Масловічы]], [[Пунішча (Докшыцкі раён)|Пунішча]], [[Тадэвушава]], [[Цімяшына]] і [[Шантары (Докшыцкі раён)|Шантары]]), таксама ў склад сельсавета з [[Параф’янаўскі сельсавет|Параф’янаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Брытаны]] і [[Харошая Ель I|Харошая Ель]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 2.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. 29 снежня 1961 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: [[Антоны]], [[Восава (Докшыцкі раён)|Восава]], [[Дубавое (Докшыцкі раён)|Дубавое]], [[Залессе (Докшыцкі раён)|Залессе]], [[Камайск]], [[Касцюкі (Докшыцкі раён)|Касцюкі]], [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]], [[Крыкуны]], [[Крыніца (Докшыцкі раён)|Крыніца]], [[Лаці]], [[Рашкаўка]], [[Цагельня (Докшыцкі сельсавет)|Цагельня]], [[Янкі]] і [[Янова (Докшыцкі сельсавет)|Янова]]), у склад адноўленага [[Порплішчанскі сельсавет|Порплішчанскага сельсавета]] перададзены 20 населеных пунктаў ([[Астраўлянка (Докшыцкі раён)|Астраўлянка]], [[Барсукі (Докшыцкі раён)|Барсукі]], [[Брытаны]], [[Булашкі]], [[Валасоўшчына]], [[Зарэмбіна]], [[Карчаватка (Докшыцкі раён)|Карчаватка]], [[Кірціна]], [[Крукоўка]], [[Масловічы]], [[Паваркі]], [[Пасекі (Докшыцкі раён)|Пасекі]], [[Пералоі]], [[Пунішча (Докшыцкі раён)|Пунішча]], [[Тадэвушава]], [[Харошая Ель I]], [[Харошая Ель|Харошая Ель II]], [[Цялешына]], [[Чабаданы]] і [[Шантары (Докшыцкі раён)|Шантары]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Докшыцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 21 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|47}}</ref>. 3 красавіка 1986 года ў склад [[Тумілавіцкі сельсавет|Тумілавіцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Вецяра]], [[Первамайск (Докшыцкі раён)|Первамайск]], [[Плітніца (Докшыцкі раён)|Плітніца]] і [[Таргуны]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 3 красавіка 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 15 (1857).</ref>. 21 верасня 1987 года ў склад сельсавета з Порплішчанскага сельсавета перададзены 15 населеных пунктаў ([[Барсукі (Докшыцкі раён)|Барсукі]], [[Брытаны]], [[Булашкі]], [[Валасоўшчына]], [[Зарэмбіна]], [[Карчаватка (Докшыцкі раён)|Карчаватка]], [[Крукоўка]], [[Масловічы]], [[Паваркі]], [[Пасекі (Докшыцкі раён)|Пасекі]], [[Пералоі]], [[Тадэвушава]], [[Харошая Ель|Харошая Ель II]], [[Чабаданы]] і [[Шантары (Докшыцкі раён)|Шантары]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1901 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 верасня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1507 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Докшыцкі сельсавет}} {{Докшыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Докшыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Докшыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Докшыцкі сельсавет у [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Глыбоцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Докшыцкі сельсавет у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Докшыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Докшыцкі сельсавет у [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] fleelbmwv8zhutz6ifn7ul5cq0mfdrm 0 100850 5131753 4417781 2026-04-24T21:04:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Славутасці */ 5131753 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вуйвічы |арыгінальная назва = Вуйвічы |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вуйвічы. Царква.jpg |подпіс = [[Свята-Ільінская царква (Вуйвічы)|Свята-Ільінская царква]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 02|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 30|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет = Барычавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1518 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 135 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 86 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 165 |паштовы індэкс = 225726 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242999460 }} '''Ву́йвічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ві́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vujvičy}}, {{lang-ru|Вуйвичи}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на беразе ракі [[Стыр]]. Уваходзіць у склад [[Барычавіцкі сельсавет|Барычавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Isaak Serbov 001.jpg|міні|злева|Здымак з Вуйвічаў аўтарства [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербава]]]] Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у вёсцы жыло 427 чалавек у 115 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/789 Вуйвичи] {{ref-ru}}</ref>. У верасні 1943 года гітлераўцамі было спалена 112 дамоў, забіта 9 чалавекі<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == * 2010 год — 86 жыхароў * 2005 год — 118 жыхароў, 68 двароў * 1999 год — 153 жыхары == Славутасці == [[Файл:Vujvičy, Viatrak. Вуйвічы, Вятрак (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|злева|міні|Вятрак у Вуйвічах. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] У вёсцы знаходзіцца драўляная [[Свята-Ільінская царква (Вуйвічы)|Свята-Ільінская царква]]<ref>{{radzima|964}}</ref> 1788 года будоўлі, абноўленая ў 1937<ref>{{ГБ|http://globustut.by/vujvichi/index.htm#church}}</ref>. == Вядомыя асобы == * {{нп5|Павел Лукіч Шаламіцкі||d|Q107155077}} (1895—1970) — пазаштатны протаіерэй. * [[Аляксандр Іванавіч Баброўнік]] (нар. 1944) — беларускі спецыяліст у галіне механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, эксплуатацыі, аднаўлення і рамонту сельскагаспадарчай тэхнікі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|964}} * {{ГБ|http://globustut.by/vujvichi/index.htm}} * [http://wikimapia.org/20717717/ru/%D0%92%D1%83%D0%B9%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 Вуйвічы на Wikimapia.org] {{ref-ru}} {{Барычавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Барычавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вуйвічы| ]] n0ttl7boucwdv44p2zhd535e02z9nj8 0 105412 5131646 4423736 2026-04-24T16:23:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131646 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Эдвард Кэнедзі («Дзюк») Элінгтан''' ({{lang-en|Edward Kennedy "Duke" Ellington}}, [[29 красавіка]] [[1899]], [[Вашынгтон]] — {{ДС|24|5|1974}}, [[Нью-Ёрк]]) — {{піяніст|ЗША|XX стагоддзя}}, аранжыроўшчык, {{кампазітар|ЗША|XX стагоддзя}}, кіраўнік аркестра, прадстаўнік [[джаз]]авага мастацтва. Пасмяротна ўзнагароджаны Пуліцэраўскай прэміяй. == Канцэрты ў Мінску == У 1971 годзе {{нп3|біг–бэнд||ru|Биг-бенд}} Дзюка Элінгтана паспяхова гастраляваў па гарадах СССР. З 20 па 27 верасня ён з аншлагам выступаў у [[Мінскі палац спорту|Мінскім палацы спорту]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Коллиер, Д. Л .|частка = |загаловак =Дюк Эллингтон: пер. с англ.|арыгінал = |спасылка = |адказны = вступ. ст. А. Медведева |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Радуга|год =1991|том = |старонкі = |старонак =349|серыя = |isbn =5-05-002580-Х|тыраж =25000}} == Спасылкі == {{Commons|Duke Ellington}} * [http://fakepixies.hiblogger.net/250438.html/ Дзюк Элінгтан на fakepixies.hiblogger.net] * [http://www.jazzpla.net/biografy/DukeEllington.htm Дзюк Элінгтан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080214200820/http://www.jazzpla.net/biografy/DukeEllington.htm |date=14 лютага 2008 }} на Планеце Джаза * [http://disc.dp.ua/info/music/duke_ellington/description/132/ Пра Дзюка Элінгтана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080602045313/http://disc.dp.ua/info/music/duke_ellington/description/132/ |date=2 чэрвеня 2008 }} * [http://www.rollingstone.com/artists/dukeellington/discography Дыскаграфія Дзюка Элінгтана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080417113552/http://www.rollingstone.com/artists/dukeellington/discography |date=17 красавіка 2008 }} * [http://www.cduniverse.com/search/xx/music/artist/Ellington,+Duke/a/Duke+Ellington.htm Duke Ellington Discography of CDs] * [http://jazz-jazz.ru/?category=about_artists&altname=duke_ellington Музыка Дзюка Элінгтана] * [http://www.duke-ellington.com/ Duke Ellington] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080526010912/http://www.duke-ellington.com/ |date=26 мая 2008 }} * [http://www.scaruffi.com/jazz/ellingto.html Ellington's website] [[File:Duke Ellington at the Minsk Sports Palace 01.jpg|thumb|450px|злева|За фартэпіяна Дзюк Элінгтан. Канцэрт у Мінскім палацы спорту. 20 верасня 1971 г.]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Элінгтан Дзюк}} [[Катэгорыя:Джазмены ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Пулітцэраўскай прэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] d9tnp12bm1zisi6azkv77hnh9xtsild 0 109137 5131518 4678754 2026-04-24T12:59:57Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131518 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Весткі з СССР»''' — газета, орган [[ЦК КПЗБ]]. Выдавалася ў студзені [[1933]] — студзені [[1936]] гг. у [[Мінск]]у на [[Беларуская мова|беларускай мове]] раз у 2 месяцы. Першы нумар выйшаў у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Ставіла сабе галоўнай мэтай прапаганду «ўсіх старонак жыцця людзей у СССР і БССР». Большасць матэрыялаў газеты прысвечаны калектывізацыі, жыццю калгаснікаў і рабочых саўгасаў. Пісала пра будаўніцтва прамысловых прадпрыемстваў, культурных устаноў, дзейнасць вышэйшай і сярэдняй школы, культурна-асветніцкіх устаноў у [[БССР]]. Крытыкавала заходнебеларускія перыядычныя выданні, якія, на думку рэдакцыі, неаб’ектыўна асвятлялі падзеі ў Савецкай Беларусі. На старонках газеты апублікаваны артыкулы, якія паклепнічалі на дзеячаў беларускай навукі і культуры, т.зв. «[[нацдэм]]аў» (арт. «Вораг выкрыт і разгромлены», 1934, № 7, і інш.). Перадрукоўвала матэрыялы з перыядычных выданняў [[БССР]] і [[СССР]]. Выйшла 17 нумароў. == Літаратура == * Зялінскі, П. І. «Весткі з СССР» / П. І. Зялінскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2. Беліцк — Гімн / БелЭн; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. — С. 251. — ISBN 5-85700-142-0. * {{крыніцы/ЭКБ|2|«Весткі з СССР»}} == Спасылкі == * {{elibrary.mab.lt|2326}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]] opwlwoycfv2d3hawvfbnwx2kkt4miwh 0 110783 5131526 4812060 2026-04-24T13:09:04Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131526 wikitext text/x-wiki Пад сепаратызмам у СССР у гэтым артыкуле разумеюцца захады розных арганізацый і структур па стварэнню нацыянальных дзяржаў на тэрыторыі Савецкага саюза, незалежных ад савецкай улады ў Маскве. Слова «сепаратызм» выкарыстоўваецца ў навуковым, а не ў палітычным сэнсе, і можа ў пэўнай ступені лічыцца сінонімам тэрміну «барацьба за незалежнасць». == Нацыянальнае пытанне напярэдадні стварэння СССР == Пасля прыходу да ўлады ў Расіі ў лістападзе 1917 г. бальшавікі прынялі Дэкларацыю правоў народаў Расіі, якая дазваляла народам былой Расійскай імперыі ствараць свае нацыянальныя дзяржавы, незалежныя ад Савецкай Расіі<ref>Декларация прав народов России http://historiapure.narod2.ru/dakumenti__materiyali/deklaratsiya_prav_narodov_rossii_1917/</ref>. Аднак дэ-факта спробы стварэння нацыянальных дзяржаў на тэрыторыі былой Расійскай імперыі не заўжды мелі прызнанне з боку Савецкай улады. Абвяшчэнне ССРБ (пазней ЛітБел і БССР) на Беларусі і УССР ва Украіне фактычна адбывалася па ініцыятыве «зверху» ад кіраўніцтва кампартыі бальшавікоў Расіі і суправаджалася агрэсіяй супраць усіх альтэрнатыўных форм дзяржаўнасці на гэтых тэрыторыях (напрыклад, баявымі дзеяннямі супраць войскаў Петлюры ва Украіне). Сярод актаў барацьбы народаў былой Расійскай імперыі за незалежнасць ад Савецкай Расіі былі абвяшчэнне Беларускай народнай рэспублікі ў 1918 г., Слуцкае паўстанне 1921 г. і джыхад мусульманскіх народаў на Каўказе і ў Сярэдняй Азіі ў 1919-22 гг. (рух басмачэй, аб якім гаворка пойдзе далей) == Нацыянальнае пытанне і нацыянальны сепаратызм у СССР у 1920-х-1950-х гг == 31 снежня 1922 г. было аб’яўленна аб стварэнні новай дзяржавы — Саюза савецкіх сацыялістычных рэспублік. У розны час колькасць саюзных рэспублік СССР мянялася, але да восені 1939 г. Савецкі саюз займаў большую частку тэрыторыі былой Расійскай імперыі за выключэннем краін Прыбалтыцы, Польшчы і Фінляндыі, а таксама часткі Малдовы (Бесарабія) і Арменіі. Назва новай дзяржавы адлюстроўвала пэўную спробу вырашэння нацыянальнага пытання: усе народы Савецкага саюза фармальна мелі роўныя правы на развіцце нацыянальнай мовы, культуры і г. д. Тым не менш, не ўсе, што грамадзянін СССР меў дэ-юрэ, было яму даступна дэ-факта. І гэта стварала глебу для развіцця ідэй нацыянальнага сепаратызму ў розных рэспубліках краіны. === Басмачы ў Сярэдняй Азіі (1923-32 гг.) === У Сярэдняй Азіі ішоў фактычны працяг грамадзянскай вайны. Не ўсе былі задаволены новай уладай і яе палітыкай ваяўнічага атэізму; таксама многія спадзяваліся адрадзіць незалежнасць ад Расіі пасля распаду Расійскай імперыі і стварыць сваю дзяржаву паводле законаў шарыята. Мясцовыя жыхары туркменскага, узбекскага, казахскага паходжання стваралі ўзброеныя атрады, якія рабілі налеты на гарнізоны Чырвонай арміі. Базы такіх атрадаў размяшчаліся як у цяжкадаступных сельскіх мясцовасцях так і па-за межамі СССР, напрыклад у Іране. Рэлігійна-палітычная арганізацыя «Шура-і-іслам» і некакцёрыя асобныя лідары ісламскага насельніцтва Сярэдняй Азіі (такія як Джунаід-хан, Ібрагім-бек і інш.) каардынавалі дзейнасць гэтых узброеных груп Таксама ў шэрагу гарадоў адбываліся ўзброеныя паўстанні супраць савецкай улады (напрыклад у 1923 г. ў Харэзме). Паўстанцы і партызаны называлі сябе маджахедамі (тымі, хто вядзе свяшчэнную вайну), але ў гісторыю яны ўвайшлі як басмачы (налеччыкі). Савецкая ўлада змагалася з басмачамі як метадамі карных аперацый і рэпрэсій, так і дыпламатыяй. Некаторыя атрады дабраахвотна складалі зброю ці пераходзілі на бок Чырвонай арміі. Барацьба з рухам басмачэй у асноўным завяршылася ў 1932-34 гг. Некаторыя даследчыкі лічаць, што баявыя дзеянні асобных партызанскіх груп працягваліся да 1942 г<ref>Зевелев, А. И.; Поляков, Ю. А.; Чугунов, А. И. Басмачество: возникновение, сущность, крах. М. Наука 1981</ref>. У савецкай кінематаграфіі тэма вайны з басмачамі адлюстрвана ў фільмах «Белае сонца пустыні», «Афіцэры» і інш. Вобраз басмача ў савецкай гістарыяграфіі і мастацтве — гэта вобраз злачынца. Але шэраг сучасных даследчыкаў імкнецца паказаць басмачэй, як змагароў за веру і незалежнасць народаў Сярэдняй Азіі<ref>Узбеки Турции (часть III). «Басмачи» или участники национально-освободительного движения? http://www.fergananews.com/article.php?id=5725</ref>. === Сепаратызм у Прыбалтыцы, Беларусі, Украіне ў 1939-сяр. 1950-х гг. === Новы віток нацыянальна афарбаванай барацьбы супраць савецкай улады пачаўся пасля ўваходу ў СССР Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны, Бесарабіі, Літвы, Латвіі і Эстоніі ў 1939-40 гг. Шэраг жыхароў краін Прыбалтыкі ўспрыняў працэсы далучэння Літвы, Латвіі і Эстоніі да Савецкага саюза як аннексію. Лідар эстонскага руху ветэранаў ВАВ Арнольд Мэры пракаментаваў стасунак насельніцтва прыбалтыйскіх краін да савецкай улады наступным чынам: «Ніякай масавай варожасці да рускіх ні ў 1939, ні ў 1940 г. не было… Была частка эстонскага насельніцтва, якая насуперак канонам геапалітыкі цікавілася лёсам сваіх фабрык, дамоў, капіталаў і бягучых рахункаў. Таму як толькі пачаўся працэс саветызацыі і жыцце супрацьпаставіла векавую нянавісць да немцаў-прыгнятальнікаў і любоў да свайго рахунку ў банку, абстаноўка пачала змяняцца»<ref>Сапожникова Г. М. Арнольд Мери: последний эстонский герой. Судьба человека как путеводитель по новейшей истории. — Таллин: Impressum, 2009. с.120-121</ref>. Адбыліся выпадкі ўзброеных нападаў на чырвонаармейцаў, але яны яшчэ не носілі характару партызанскай вайны. У Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне савецкія войскі сутыкнуліся са спробамі ўзброеннага супраціўлення з боку польскіх ваенных, паліцейскіх і асаднікаў толькі падчас вераснеўскага паходу 1939 г. на гэтыя тэрыторыі. Адразу савецкая ўлада нанесла прэвентыўны ўдар па паляках, якія маглі б распачаць партызанскую барацьбу: пачаліся масавыя арышты патэнцыяльна небяспечных элементаў, дзясяткі тысяч былі тайна расстраляны ў [[Курапаты|Курапатах]], [[Катынскі расстрэл|Катыні]] і іншых мясцінах. Многіх іншых адправілі ў высылку. Гэта прывяло да таго, што да пачатку ВАВ ніякіх баявых дзеянняў супраць новай улады на Беларусі і Украіне не вялося. Трэба зазначыць, што да пачатку Другой сусветнай вайны польскія ўлады самі змагаліся з сепаратызмам у Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне, прычым на Беларусі барацьба насіла значна менш крывавы характар і праводзілася пераважна прыхільнікамі савецкай улады, а не стварэння незалежнай беларускай дзяржавы, у той жа час на Украіне ішла актыўная барацьба за незалежнасць мясцовых нацыяналістаў. Нярэдка гэта барацьба прыводзіла да актаў фізічнай расправы з асобамі польскага ці яўрэйскага паходжання. Аднак прыход савецкай улады спыніў гэта супрацьстаянне на пэўны час. Сітуацыя кардынальна змянілася 22 чэрвеня 1941 г. Напад гітлераўскай Германіі на СССР вымусіў Чырвоную армію адступіць на ўсход. У прыбалтыйскіх рэспубліках пачаліся масавыя ўзброеныя напады мясцовых сепаратыстаў на чырвонаармейцаў і прадстаўнікоў савецкай улады. У Заходняй Украіне салдаты нярэдка дэзертыравалі, а насельніцтва вітала наступаючыя нямецкія войскі. На акупаваных тэрыторыях немцы стваралі ўзброеныя арганізацыі і цывільныя структуры мясцовых сепаратыстаў. Сярод іх легіены войск СС Прыбалтыцы, украінскія нацыянальныя фарміраванні, [[Беларуская краёвая абарона|Беларуская краевая абарона]] і іншыя. Тым не менш, не ўсе змагары за незалежнасць таго ці іншага народа ад СССР масава пераходзілі на бок гітлераўскай Германіі. Некаторыя ўкраінскія нацыяналісты і партызанскія фарміраванні польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] да 1944 г. ваявалі пераважна супраць немцаў, а пасля 1944 г. распачалі барацьбу з наступаючымі часткамі Чырвонай арміі. Тыя, хто ваяваў на баку гітлераўцаў дзеля стварэння ці адраджэння незалежнасці сваёй краіны, не толькі не дасягнулі сваёй мэты, але і сталі «пушачным мясам» для Германіі. Многія загінулі ў баях з Чырвонай арміяй, савецкімі партызанамі, войскамі Арміі Краевай і г.д. Былі выпадкі калі салдаты Беларускай краевай абароны пераходзілі ў атрады савецкіх партызан ці нават на бок амерыканскай арміі<ref>Беларуская краевая абарона//Беларуская энцыклапедыя, т. 2, Мн: «Беларуская энцыклапедыя», 1996 с. 413</ref>. Некаторыя трапілі ў савецкі палон і былі пакараны смерцю як здраднікі. Частка такіх калабарацыянстаў збегла ў Заходнюю Еўропу ці Амерыку. У другой палове 1944 г. войскі Чырвонай Арміі ізноў занялі землі, якія ўвайшлі ў склад Савецкага саюза ў 1939—1940 гг. З гэтага моманту пачалася маштабная партызанская вайна [[Украінская паўстанчая армія|Украінскай паўстанчай арміі]] (УПА), не раззброіўшыхся атрадаў польскай Арміі Краевай і атрадаў літоўскіх, латышскіх і эстонскіх сепаратыстаў супраць савецкай улады. Атрады партызан нападалі на невялікія злучэнні савецкіх войскаў і дробныя населеныя пункты. Былі выпадкі, калі ахвярамі такой партызанскай вайны рабіліся жыхары суцэльных весак Украіны і Беларусі. Але асноўнымі ахвярамі былі прадстаўнікі савецкай улады, актывісты кампартыі і камсамолу, міліцыянеры і ваенныя. У гэтай партызанскай вайне за незалежнасць асобае месца займае супрацьстаянне паміж польскімі і ўкраінскімі партызанамі, якое было адраджэннем канфлікту 1920-1930-х гг. На Украіне польскія партызаны забівалі этнічных украінцаў, а ўкраінцы — палякаў, нават калі гэтыя людзі не мелі ніякага дачынення да савецкай улады ці палітычнай барацьбы навогул. Трэба таксама звярнуць увагу і на той факт, што ніякай узброеннай барацьбы за незалежнасць Беларусі не вялося пасля вяртання савецкай улады. Аднак у чэрвені-жніўні 1947 г. на Беларусі былі арыштаваны члены падпольных арганізацый, аб’яднаных вакол «Цэнтра беларускага вызваленчага руху». Іх абвінавацілі ў тым, што яны «праводзілі антысавецкую нацыяналістычную прапаганду, рыхтавалі кадры для правядзення тэрарыстычных актаў, збіралі зброю, распаўсюджвалі нацыяналістычную літаратуру»<ref>НА РБ. Ф. 4, воп. 20, спр. 244, арк. 218 цыт. па: Касцюк М. П. і нш. Нарысы гісторыі Беларусі, ч. 2, Мн: «Беларусь», 1995, с. 337</ref>. Паколькі яшчэ ў 1930-я гг. многія беларускія палітычныя і культурныя дзеячы былі зняволены ці пакараны смерцю па сфабрыкаваных справах, звязанных з ліквідацыяй «[[нацдэм]]аўшчыны» (г. зн. беларускага нацыяналізму), цяжка судзіць чым на самой справе займаліся абвінавачаныя. Таксама ў лютым 1947 г. шэраг маладых навучэнцаў Пастаўскага і Глыбоцкага педвучылішчаў былі арыштаваны як члены падпольнай арганізацыі «Саюз беларускіх патрыетаў», а ў жніўні-кастрычніку таго ж года былі арыштаваны яшчэ некалькі чалавек, абвінавачанных ва ўдзеле ў арганізацыі «Свабодная Беларусь»<ref>НА РБ. Ф. 4, воп. 20, спр. 244, арк. 216, 261 цыт. па: Касцюк М. П. і нш. Нарысы гісторыі Беларусі, ч. 2, Мн: «Беларусь», 1995, с. 337</ref>. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што супраць савецкай улады вяла ўзброенную барацьбу і падпольная арганізацыя беларускіх нацыяналістаў «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]», але фактаў, якія падцвяджаюць яе існаванне і дзейнасць недастаткова [http://www.istpravda.ru/digest/1050/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619201139/http://www.istpravda.ru/digest/1050/ |date=19 чэрвеня 2013 }}. Урад Сталіна адказаў на барацьбу сепаратыстаў палітыкай масавых рэпрэсій і перасяленняў. У сібірскія лагеры і спецпасяленні пачалі адпраўляць не толькі непрасрэдных удзельнікаў партызанскіх фарміраванняў, але і ўсіх, хто іх падтрымліваў ці падазраваўся ў падтрымцы. Сярод такіх недарбранадзейных элементаў былі заможныя сяляне, асобы непралетарскага паходжання, рэлігійныя дзеячы. Таксама разам з урадам камуністычнай Польшчы былі праведзены аперацыі па перасяленню 800 тыс. этнічных палякаў з Украіны ў Польшчу і 500 тыс. асоб украінскага паходжання з Польшчы на Украіну<ref>Jehovah's Witnesses Yearbook 2002, p. 156</ref>. Яшчэ войскі МУС даволі эфектыўна праводзілі карныя аперацыі. Так да лета 1946 г. на тэрыторыі Беларусі яны арыштавалі 19051 удзельніка партызанскіх фарміраванняў і 3766 забілі ў баях і канфіскавалі 3588 куляметаў, 6947 аўтаматаў, 61430 вінтовак і 47 рацый<ref>Очерки по истории милиции Белорусской ССР. 1917—1987. Мн. 1987, с. 258, 260 цыт. па: Касцюк М. П. і нш. Нарысы гісторыі Беларусі, ч. 2, Мн: «Беларусь», 1995, с. 342</ref>. Масавыя рэпрэсіі і карныя аперацыі прывялі да ліквідацыі ўсіх узброеных груп сепаратыстаў у першай палове 1950-х гг. ва ўсей заходняй частцы СССР. Некаторыя дробныя групы і асобныя партызаны перайшлі ад палітычнага тэрору да крымінальнай дзейнасці (рабаўніцтва магазінаў і г.д.) і былі арыштаваны не пазней пачатку 1960-х гг. Партызанская дзейнасць супраць савецкай улады ў заходняй частцы Савецкага саюза адлюстравана ў шэрагу савецкіх фільмаў: «Доўгая дарога ў дзюнах», «Прыступіць да ліквідацыі» і інш. == Гл. таксама == * [[Армія Краёва|Армія Краева]] * [[Беларуская краевая абарона]] * [[Беларуская цэнтральная рада]] * [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну, 1939]] * [[УПА]] === Узброеныя выступленні ў Чэчэна-інгушскай АССР падчас Вялікай Айчыннай вайны === У пачатку 1940-х гг. на тэрыторыі Чэчэна-інгушскай АССР дзейнічала некалькі невялікіх груп, да якіх у гісторыі ставяцца і як да барацьбітоў з савецкай уладай, і як да крымінальных злачынцаў, бо асноўным відам іх дзейнасці было рабаўніцтва магазінаў. Калі ішла вайна з Германіяй, урад Сталіна прыняў рашэнне аб перасяленні чэчэнскага і інгушскага насельніцтва ў Кіргізію і аб ліквідацыі аўтаномнай рэспублікі. 23 лютага — 9 сакавіка 1944 г. падчас аперацыі «Пантера» было пераселена практычна ўсе насельніцтва рэ.спублікі. Пры гэтым войскі НКУС забілі 780 чалавек, арыштавалі 2016 "антысавецкіх элементаў, канфіскавалі 4868 вінтовак, 479 куляметаў і аўтаматаў<ref>Артем Кречетников. Операция «Чечевица»: 65 лет депортации вайнахов http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_7906000/7906059.stm</ref>. Цяжка казаць ці існавала на самой справе праблема чэчэнскага сепаратызма ў 1940-х гг., але ліквідацыя Чэчэна-інгушскай АССР і дэпартацыя мясцовага насельніцтва ўклалі значную лепту ў сепаратысцкі рух чэчэнцаў 1990-х гг. == Падпольная барацьба сепаратыстаў у 1960—1985 гг == Калі ў 1930-1940-х гг. арыштам і рэпрэсіям з боку савецкай улады падвяргаліся не толькі тыя, каго сапраўды можна было аднесці да сепаратыстаў, але і тыя, каго толькі ў гэтым падазравалі, то пасля смерці Сталіна ў 1953 г. масавыя рэпрэсіі паступова спыніліся. Многім рэпрэсаваным сепаратыстам дазволілі вярнуцца жыць на радзіму і працаваць пад наглядам КДБ. Савецкая ўлада змагалася з нацыянальным сепаратызмам наступным чынам: тых, хто распаўсюджваў антысавецкія ідэі, праводзіў агітацыю, расклеіваў лістоўкі і г. д. судзілі і адпраўлялі ў турму. Таксама ішла палітыка паступовай русіфікацыі саюзных рэспублік. З другога боку ўрад СССР штучна падтрымліваў адносна высокі ўзровень жыцця ў большасці саюзных рэспублік. У той час калі ў Расіі панаваў дэфіцыт многіх гаспадарчых тавараў, а слова «купіць» замянілася словам «дастаць», пра багацце грузінаў і армян хадзілі анекдоты. А. Мэры, словы якога ўзгадваліся вышэй, успамінаў: «Пры Касыгіне матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне Прыбалтыцы было непараўнальна з забеспячэннем расійскай глушы»<ref>Сапожникова Г. М. Арнольд Мери: последний эстонский герой. Судьба человека как путеводитель по новейшей истории. — Таллин: Impressum, 2009. с.123-124</ref>. Усе вышэй пералічаныя меры не спынілі дзейнасці сепаратысцкіх груповак і асобных дзеячаў, але прымусілі іх весці больш асцярожную барацьбу з савецкай уладай. Некаторыя ветэраны савецкай арміі ўзгадваюць, што падчас Карыбскага крызісу восені 1962 г. у Львове (Украіна) украінскія нацыяналісты расклеілі лістоўкі з пагрозамі ў адрас савецкіх ваенных. Падчас сумеснай аперацыі МУС і арміі некалькі дзясяткаў асоб былі затрыманы па падазрэнню ва ўдзеле ў гэтай акцыі. 8 студзеня 1977 года ў Маскве была ажыццёўлена серыя тэрарыстычных актаў: выбухі ў метро, ля магазіна і на вуліцы 25 год Кастрычніка. Афіцыйная версія КДБ СССР і думка многіх даследчыкаў супадае ў тым, што гэтыя тэракты былі справай рук армянскіх нацыяналістаў Акопа Сцяпаняна, Завена Багдасар'яна і Сцяпана Зацікяна. Іх арыштавалі, судзілі і расстралялі. Дарэчы Сцяпан Зацікян займаўся падпольнай агітацыяй за незалежнасць Арменіі ад СССР яшчэ задоўга да падрыхтоўкі выбухаў у Маскве<ref>«Мы собирали и плавили снег». Независимая газета, 2004-02-09 http://www.ng.ru/events/2004-02-09/7_yrovoi.html</ref>. Расследаванню гэтай серыі тэрактаў быў прысвечан адзін з выпускаў парадачы «Следства вялі» з Леанідам Канеўскім. == Сепаратызм у час Перабудовы == === Хваляванні 1986 г. === У сакавіку-красавіку 1986 г. ў Якуцку адбыўся шэраг студэнцкіх хваляванняў, ажыццяўленных якуцкімі студэнтамі<ref>Амелин В. Этнополитические конфликты: типы и формы проявления, региональные особености http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/Amelin_Konflikt.php</ref><ref>Далан. Жизнь и судьба моя : Роман-эссе // Якутск : Бичик, 2003. — 334 с. : портр. с320-26 http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=12029</ref>. Пасля тэрактаў 1977 г. гэтыя хваляванні былі «першай ластаўкай» крызісу савецкай нацыянальнай палітыцы, у аснове якой ляжала русіфікацыя нацыянальных рэспублік. Другой «ластаўкай» сталі хваляванні ў Казахстане ў снежні 1986 г. з нагоды прызначэння 1-м сакратаром кампартыі Казахстана Г. Колбіна, які дагэтуль не жыў і не працываў у Казахскай ССР. У Алма-Аце адбыліся сутыкненні з міліцыяй і вайскоўцамі падчас якіх некалькі чалавек загінула, 1700 атрымалі цялесныя пашкоджанні і 8500 былі арыштаваны (потым 2 з арыштаваных прыгаварылі да смяротнага пакарання астатніх — да турэмнага зняволення, адміністрацыйнай адказнасці і г.д.)<ref>http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090910095006/http://libertykz.narod.ru/press_confer1.html |date=10 верасня 2009 }}</ref>. Падобныя акцыі пратэсту прайшлі ў гэты жа час у Карагандзе, аднак яны абышліся без вострых сутыкненняў з міліцыяй. І ў Алма-Аце, і ў Карагандзе мітынгуючыя патрабавалі пашырэння паўнамоцтв нацыянальных рэспублік у вырашэнні ўнутраных спраў. Хваляванні ў Якуціі і Казахстане былі спынены жорсткімі рэпрэсіямі з боку савецкага ўрада на чале з М. Гарбачовым: студэнтаў выключалі з вну, рабочых і служачых звальнялі з работы, актывістаў судзілі. Трэба памятаць, што ў 1986 г. яшчэ не праводзілася палітыка Галоснасці, і дзейнасць савецкага ўрада ні чым не кантралявалася «знізу». === Галоснасць і сепаратызм === Сітуацыя радыкальна змянілася пасля абвяшчэння палітыкі Галоснасці ў 1988 г. Тады крытыка мінулых дзеянняў савецкай улады і тагачаснай рэчаіснасці больш не кантралявалася цэнзурнымі структурамі. Пачаўся працэс дэмакратызацыі савецкага грамадства, які фатальна аслабіў савецкую ўладу. Гэты працэс закрануў і нацыянальнае пытанне. У нацыянальных рэспубліках пачалося стварэнне народных франтоў, якія мелі першапачатковай мэтай павялічэнне ролі нацыянальнай мовы і культуры ў саюзных рэспубліках. Неўзабаве ад культурных мерапрыемств народныя франты перайшлі да палітычных акцый, што прывяло іх да поўнай канфрантацыі з савецкай уладай. 30 кастрычніка 1988 г. пад Мінскам ва ўрочышчы Курапаты Беларускі народны фронт "Адраджэннне правеў акцыю ўшанавання памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій. Супраць маніфестантаў улады БССР прымянілі сілу: міліцыянеры разагналі мітынг і шэсце з дапамогай газу «Чаромуха»<ref>Хартия97 30.10.2008 http://www.charter97.org/ru/news/2008/10/30/11594</ref>. У гэтым жа годзе армянскае насельніцтва Нагорнага Карабаху паставіла пытанне аб пераходзе Карабаху ў склад Армянскай ССР. Гэта стала пачаткам армяна-азербайджанскага канфлікту, які цягнуўся да распаду СССР, а потым перарос у вайну паміж Арменіяй і Азербайджанам. Пасля таго, як у Абхазскай АССР мясцовае насельніцтва запатрабавала надання Абхазіі статуса саюзнай рэспублікі СССР, у Грузіі актывізавалася дзейнасць Грузінскага народнага фронту. Хваляванні ў Тбілісі дасягнулі свайго піку, калі 9 красавіка 1989 г. ля Дома Ураду падчас сутыкнення з савецкімі вайскоўцамі загінулі 19 чалавек і некалькі сот былі паранены<ref>Заключение Комиссии Съезда народных депутатов СССР по расследованию событий, имевших место в г. Тбилиси 9 апреля 1989 года http://sobchak.org/rus/docs/zakluchenie.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180819114114/http://sobchak.org/rus/docs/zakluchenie.htm |date=19 жніўня 2018 }}</ref>. На гэту рэпрэсіўную акцыю многія грузіны адказалі забастоўкай і працягам пратэстных акцый. У канцы снежня 1989 — студзені 1990 г. Народны фронт Азербайджана ажыццявіў шэраг сілавых акцый па захопу ўлады ў некаторых гарадах рэспублікі і разбурэнню мяжы з Іранам. Найбольш радыкальныя дзеячы пачалі армянскія пагромы ў Баку і некаторых іншых гарадах. У адказ у ноч на 20 студзеня 1990 г. савецкая армія пачала штурм Баку і праз некалькі дзён авалодала ўсімі гарадамі рэспублікі. Гэта аперацыя па спыненню грамадзянскіх хваляванняў фактычна параўтварылася ў маштабную карную аперацыю, якая настроіла значную частку азербайджанцаў супраць савецкай улады. Падчас аперацыі загінула больш за сотню жыхароў Баку, сярод якіх шмат мірных жыхароў. Падзеі гэтага перыяду ўвайшлі ў гісторыю як Чорны Студзень. === Парад суверэнітэтаў і распад СССР === У 1988—1990 гг. кіраўніцтва саюзных рэспублік СССР і аўтаномных рэспублік Расіі пачало аб’яўляць пра нацыянальны суверенітэт. Гэты перыяд увайшоў у гісторыю пад назвай «парад суверэнітэтаў». Гэты парад адбыўся ў наступнай паслядоўнасці. 16 лістапада 1988 г. Эстонская ССР 18 красавіка 1989 г. Літоўская ССР 28 ліпеня 1989 г. Латвійская ССР 23 верасня 1989 г. Азербайджанская ССР 26 мая 1990 г. Грузінская ССР 12 чэрвеня 1990 г. РСФСР 20 чэрвеня 1990 г. Узбекская ССР 23 чэрвеня 1990 г. Малдаўская ССР 16 ліпеня 1990 г. Украінская ССР 27 ліпеня 1990 г. Беларуская ССР 9 жніўня 1990 г. Карэльская АССР 22 жніўня 1990 г. Туркменская ССР 24 жніўня 1990 г. Арменія і Таджыкістан 31 жніўня 1990 г. Татарская АССР 27 верасня 1990 г. Удмурція і Якуція 7 кастрычніка 1990 г. Чукотка, Бурація і Адыгея 11 кастрычніка 1990 г. Комі АССР і Башкірская АССР 17 кастрычніка 1990 г. Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга 19 кастрычніка 1990 г. Калмыцкая АССР 22 кастрычніка 1990 г. Марыйская АССР 24 кастрычніка 1990 г. Чувашская АССР 25 кастрычніка 1990 г. Казахская ССР і Горна-Алтайская аўтаномная акруга 25 кастрычніка 1990 г. Іркуцкі рэгіен 15 снежня 1990 г. Кіргізія За аб’яўленнямі дзяржаўнага суверэнітэту з цягам часу следвалі заяўленні аб выхадзе той ці іншай рэспублікі са складу СССР. Фактычна дзейнічаўшы ўрад СССР на чале з М. Гарбачовым спрабаваў супрацьпаставіць сепаратысцкім тэндэнцыям і дыпламатыю і сілу. Дыпламатычным крокам быў шэраг намаганняў 1991 г. па выпрацоўцы новага саюзнага дагавора і стварэння новага дзяржаўнага ўтварэння — Саюза сувярэнных дзяржаў. Спробы ўтрымаць сілай саюзныя рэспублікі ў складзе СССР яшчэ прыймаліся ў Літве і Латвіі. У студзені 1991 г. пачаліся акцыі пратэсту рускамоўнага насельніцтва Літвы супраць выхаду рэспублікі са складу Савецкага саюза. Урад СССР увеў войскі спецыяльнага прызначэння ў Вільнюс. Ноччу 13 студзеня 1991 года падчас штурму тэлецэнтра літоўскай сталіцы савецкімі вайскамі загінулі 15 чалавек (у тым ліку адзін з афіцэраў групы «Альфа») і 600 былі паранены. 20 студзеня 1991 г. ў Рызе падчас перастрэлак паміж рыжскім АМАПам і мясцовымі дружыннікамі сіл нацыянальнай самаабароны загінулі 5 чалавек і былі паранены 8. 31 ліпеня 1991 г. былі забіты 7 мытнікаў і паліцэйскіх у мытным пункце Мядзінінкае; афіцыйная Рыга абвінаваціла ў гэтым супрацоўнікаў рыжскага і вільнюскага АМАПа, але яны сваю віну не прызналі<ref>Ирина ХАЛИП. Кошмар в летнюю ночь. // Белорусская деловая газета, 11/06/2003</ref>. Пасля спробы змяніць палітычны курс у СССР 18-21 жніўня 1991 г. савецкая ўлада канчаткова страціла сваю сілу, як цэнтральнай улады ў СССР. Аднак смерць Савецкага саюза наступіла пазней: 8 снежня 1991 г. С. Шушкевіч ад Беларусі, Б. Ельцін ад Расіі і Л. Кучма ад Украіны падпісалі ў Віскулях пагадненні аб скасаванні СССР і стварэнні новага канфедэратыўнага ўтварэння — Садружнасці незалежных дзяржаў, а 25 снежня таго ж года М. Гарбачоў склаў з сябе паўнамоцтвы прэзідэнта СССР. Пасля гэтага праблемы нацыянальнага сепаратызму і барацьбы за незалежнасць перайшлі на новы ўзровень і выразіліся ў вайне паміж Арменіяй і Азербайджанам, грузіна-абхазскім і грузіна-асецінскім канфліктам, вайне ў Чэчне і канфлікце ў Прыднестроўі і г.д. == Гл. таксама == * [[Перабудова]] * [[СССР]] {{зноскі}} {{Сепаратызм}} [[Катэгорыя:Гісторыя СССР]] [[Катэгорыя:Сепаратызм паводле краін|СССР]] o6eknmig0jhel6htqgt2gzyb5xuafn2 0 111562 5131759 5111595 2026-04-24T21:17:59Z Pabojnia 135280 афармленне 5131759 wikitext text/x-wiki {{Традыцыйныя рэлігіі}} '''Славянская міфалогія''' — сукупнасць міфалагічных поглядаў, вераванняў і культаў [[старажытныя славяне|славянскіх народаў]]. У дадзеным артыкуле разглядаецца славянская [[міфалогія]] да прыняцця славянскімі народамі хрысціянства, гэта значыць прыкладна да [[9 стагоддзе|IX]] — [[12 стагоддзе|XII]] стагоддзяў з прыцягненнем этнаграфічных апісанняў славянскіх святаў і абрадаў пазнейшых часоў, аж да [[21 стагоддзе|XXI]] стагоддзя. Інфармацыю аб славянскім пантэоне з кароткімі характарыстыкамі бостваў глядзі ў артыкуле «[[Спіс славянскіх багоў]]». == Крыніцы звестак == Навукоўцы рэканструююць славянскую міфалогію па розных крыніцах. Па-першае, гэта пісьмовыя крыніцы. Тэксты [[Візантыя|візантыйскіх]] аўтараў [[6 стагоддзе|VI]] — [[10 стагоддзе|X]] стагоддзяў [[Пракопій Кесарыйскі]], [[Феафілакт Сімаката]], {{нп3|Канстанцін VII Барвянародны|Канстанцін VII Барвянародны|ru|Константин VII Багрянородный}}, {{нп3|Леў Дыякан|Леў Дыякан|ru|Лев Диакон}} і іншыя. [[Заходняя Еўропа|Заходнееўрапейскія]] аўтары [[9 стагоддзе|IX]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзяў [[Баварскі географ]], [[Цітмар Мерзебургскі]], [[Гельмольд з Басау|Гельмольд]], [[Саксон Граматык]] і іншыя. [[Арабскі халіфат|Арабскія]] аўтары [[9 стагоддзе|IX]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзяў {{нп3|Аль-Масудзі|Аль-Масудзі|ru|Аль-Масуди}}, [[Ібн-Фадлан]], [[Ібн-Руста]] і іншыя. У скандынаўскіх [[сага]]х [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзя, у [[Старэйшая Эда|Старэйшай]] і [[Малодшая Эда|Малодшай]] Эдах маюцца звесткі, якія могуць быць выкарыстаны для рэканструкцыі славянскага паганства. [[Кіеўская Русь|Старажытнарускія]], заходнеславянскія ([[Казьма Пражскі]] з яго «[[Чэшская хроніка|Чэшскай хронікай]]») і паўднёваславянскія крыніцы [[11 стагоддзе|XI]] — [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзяў: [[летапіс]]ы, павучанні і навучанні супраць паганцаў ([[Кірыла Тураўскі]], {{нп3|Кірык Ноўгарадзец|Кірык Ноўгарадзец|ru|Кирик Новгородец}} і іншыя) і ўстаўкі ў перакладную літаратуру, у тым ліку ў [[апокрыф]]ы. Асаблівае месца займае «[[Слова пра паход Ігараў]]», у якім адбіўся значны пласт паганскіх міфаў, згадваных спадчыннікам і носьбітам паганскай культуры — ананімным песнятворцам. Усе гэтыя тэксты не ўтрымоўваюць якіх-небудзь цэласных пераказаў міфалогіі або асобных [[міф]]аў. У любым выпадку варта памятаць, што гэта не выклад саміх міфаў, а пераказ іх разумення сучаснікамі-іншаверцамі. Па-другое, пісьмовыя крыніцы [[15 стагоддзе|XV]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзяў і [[фальклор]]ныя крыніцы [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзяў, якія менш набліжаны да паганства, але ўтрымліваюць у сабе шэраг звестак больш ранніх крыніц, якія не дайшлі да нас, а таксама разгорнутыя запісы [[легенда|легенд]], [[казка|казак]], [[замова|замоў]], [[быліна|былін]] і [[паданне|паданняў]], [[прыказка|прыказак]] і [[прымаўка|прымавак]], па якіх магчыма рэканструяваць старажытныя [[міф]]ы. Асаблівую ролю адыгрываюць звесткі польскіх, чэшскіх і нямецкіх аўтараў і гісторыкаў, запісаўшых мясцовыя легенды заходніх славян, якія захавалі звесткі старажытнарускіх крыніц. У Расіі XVI—XVII стагоддзяў некаторыя звесткі запісалі заходнія дыпламаты, ваенныя і вандроўцы ([[Сігізмунд Герберштэйн]], [[Адам Алеарый|Алеарый]] і іншыя). Сярод фальклорных сюжэтаў да паганства звычайна адносяць быліны пра {{нп3|Святагор|Святагора|ru|Святогор}}, {{нп3|Міхайла Патык|Патыка|ru|Михайло Потык}}, {{нп3|Вольх Святаславіч|Вольха|ru|Вольга Святославич}}, {{нп3|Мікула Селянінавіч|Мікулу|ru|Микула Селянинович}}; казкі пра [[Кашч|Кашчэя Несмяротнага]], {{нп3|Змей Гарыныч|Змея Гарыныча|ru|Змей Горыныч}}, [[Баба-Яга|Бабу-Ягу]], Алёнушку і Iванку. Цяжкасць інтэрпрэтацыі гэтых крыніц складаецца ў тым, што на старажытныя ўяўленні напластоўваюцца больш познія пласты, выдумкі аўтараў, расказчыкаў, збіральнікаў фальклору. Сярод аўтарытэтных даследчыкаў фальклору [[Іван Пятровіч Сахараў|І. П. Сахараў]], {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў|ru|Афанасьев, Александр Николаевич}}, [[Дзмітрый Канстанцінавіч Зяленін|Д. К. Зяленін]], [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|У. Я. Проп]] і іншыя. Характэрна, што ўсе пералічаныя творы, у тым ліку запісаныя ўжо на рубяжы ХХ стагоддзя, нясуць у сабе дваяверства, гэта значыць сумесь паганства і праваслаўя. Больш дакладныя, але і больш складаначытаемыя [[археалогія|археалагічныя]] крыніцы: звесткі раскопак культавых месцаў, знаходкі [[ідал]]аў, рытуальных прадметаў, упрыгожванняў, паганскіх [[сімвал]]аў, надпісаў са згадваннем пра паганскіх багоў або язычнікаў, рэшткі ахвярапрынашэнняў і рытуальных дзействаў. Значны ўклад у вывучэнне паганскіх старажытнасцей унеслі [[Любар Нідэрле|Л. Нідэрле]], [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|А. М. Ляўданскі]], [[Пётр Мікалаевіч Траццякоў|П. М. Траццякоў]], {{нп3|Вілья Іаханес Мансіка|В. І. Мансіка|ru|Мансикка, Вильо Йоханнес}}, [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Сядоў]], [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакоў]], {{нп3|Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка|ru|Толочко, Пётр Петрович}}, [[Мікіта Ільіч Талстой|М. І. Талстой]], [[Леў Самуілавіч Клейн|Л. С. Клейн]] і іншыя. Важнымі аказваюцца звесткі мовазнаўства, параўнальнага рэлігіязнаўства і вывучэння міфалагічных сюжэтаў у іншых народаў. Акрамя сусветнага аўтарытэту ў гэтай галіне [[Джэймс Джордж Фрэзер|Д. Д. Фрэзера]], можна назваць {{нп3| Сяргей Аляксандравіч Токараў|С. А. Токарава|ru|Токарев, Сергей Александрович}}, [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]] і [[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|В. У. Іванова]]. == Фармаванне славянскага паганства == Славянская [[міфалогія]] і [[рэлігія]] фармаваліся на працягу доўгага перыяду ў працэсе вылучэння [[старажытныя славяне|старажытных славян]] з [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскай агульнасці]] народаў у II—I тысячагоддзі да н.э. і ва ўзаемадзеянні з міфалогіяй і рэлігіяй суседніх народаў. Таму, натуральна, у славянскай міфалогіі ёсць значны {{нп3|праіндаеўрапейская рэлігія|індаеўрапейскі пласт|ru|Праиндоевропейская религия}}. Мяркуецца, што да яго належаць вобразы бога навальніцы і баявой дружыны ([[Пярун]]), бога жывёлы і іншасвету ([[Вялес]]), элементы вобразаў двайнятнага боства ([[Ярыла|Ярыла і Ярыліха]], [[Іван ды Мар'я]]) і бажаства Неба-Айца ([[Стрыбог]]). Таксама індаеўрапейскімі па сутнасці з’яўляюцца такія вобразы, як {{нп3|Маці Сыра-Зямля||ru|Мать Сыра-Земля}}, звязаная з ёй багіня ткацтва і прадзення ([[Мокаш]]), сонечнае боства ([[Даждзьбог]]), і некаторыя іншыя<ref>Пра індаеўрапейскія вытокі славянскай міфалогіі глядзі: ''[[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|В. И. Иванов]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|В. Н. Топоров]]'' Исследования в области славянских древностей. М.: Наука, 1974.</ref>. У першай палове [[1 тысячагоддзе да н.э|першага тысячагоддзя н.э.]] на рэлігію славян зрабілі значны ўплыў [[кельты]] і стэпавае іранамоўнае насельніцтва ([[скіфы]], [[сарматы]] і [[аланы]]). Пад уздзеяннем кельтаў знаходзілася паганства [[Палабскія славяне|заходніх (лужыцкіх) славян]], у прыватнасці фармавалася архітэктура [[храм|культавых пабудоў]]<ref>{{кніга |аўтар = {{нп3|Апалон Рыгоравіч Кузьмін|Кузьмин А. Г.|ru|Кузьмин, Аполлон Григорьевич}} |частка = |загаловак = Падение Перуна: Становление христианства на Руси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 1988 |том = |старонкі = 181—182 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць кельцка-славянскія паралелі паміж боствамі {{нп3|Дагда (міфалогія)||ru|Дагда}} і [[Даждзьбог]], а таксама [[Маха (ірландская міфалогія)|Маха]] і [[Мокаш]]<ref>{{кніга |аўтар = Иванов С. В. |частка = |загаловак = Рец. на: Parallels between Celtic and Slavic. Proceedings of the First International Colloquium of Societas Celto-Slavica held at the University of Ulster |арыгінал = |спасылка = http://www.celtologica.com/csp-r-russian.html |адказны = |выданне = |месца = Coleraine |выдавецтва = |год = 19-21 June 2005 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У іранамоўнага насельніцтва славяне, мабыць, запазычылі само слова «бог» (якое таксама мела семантыку «доля», пар. «'''Баг'''ацтва», «у'''бог'''і»), якое змяніла агульнаеўрапейскае абазначэнне для боства *''divъ''{{efn|Аднак магчыма, што слова «бог» з’яўляецца спрадвечна-славянскім, развіццём {{lang-x-ie|*bhag-}} «доля».}}. Усходнія славяне мелі ў сваім [[пантэон]]е бостваў меркавана іранскага паходжання — {{нп3|Хорс||ru|Хорс}}, {{нп3|Сімаргл||ru|Симаргл}} і інш<ref>[http://www.blagoverie.org/world/heritage/Russia/Russians/Iranian%20Gods.phtml Иранские боги в киевском пантеоне] {{ref-ru}}</ref>. Вельмі блізкія былі вераванні славян і [[балты|балтаў]]. Гэта датычыць імёнаў такіх бостваў, як Пярун ([[Пяркунас]]), Вялес ({{нп3|Вяльнас||ru|Вяльнас}}) і, магчыма, іншых. Нямала агульнага таксама з [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіяй]]: матыў {{нп3|Сусветнае дрэва|Сусветнага дрэва|ru|Мировое древо}}, наяўнасць [[цмок]]аў і іншае. Пры падзеле {{нп3|Праславяне|праславянскай|ru|Праславяне}} супольнасці сталі фарміравацца [[племя]]нныя вераванні славян, якія мелі значныя рэгіянальныя адрозненні. У прыватнасці, рэлігія заходніх славян перад пачаткам хрысціянізацыі, відавочна, значна адрознівалася ад усіх іншых. Пры рассяленні ўсходнеславянскіх плямёнаў у [[6 стагоддзе|VI]] — [[9 стагоддзе|IX]] стагоддзях (а [[рускія|рускіх]] — аж да [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзя) міфалогіі іх асобных груп маглі адчуваць уплыў міфалогій [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх]], [[балты|балцкіх]] і [[цюркі|цюркскіх]] народаў. == Сусвет старажытных славян == Аб поглядах старажытных славян на Сусвет і навакольны свет нам мала што вядома з прычыны практычнага адсутнасці пісьмовых крыніц. Таму атрымаць нейкае ўяўленне аб гэтай частцы светапогляду старажытных славян мы можам толькі па ўскосных крыніцах — па дадзеных археалогіі, этнаграфіі, ускосным звесткам пісьмовых крыніц. [[Файл:Стороны збручского идола.jpg|thumb|250px|right|Бакі Збруцкага ідалу]] Шмат дадзеных аб Сусвету старажытных славян можа даць так званы «[[Збруцкі ідал]]», які з-за гэтага часам называюць нават «энцыклапедыяй славянскага паганства». Дадзеная чатырохгранняя каменная статуя арыентавана па [[Бакі свету|баках свету]]. Кожны яго бок падзелены на тры ўзроўня — мяркуючы па ўсім, нябесны, зямны і падземны. На нябесным узроўні намаляваныя бажаствы, на зямным — людзі (двое мужчын і дзве жанчыны, як і бажаствы), а ў падземным — нейкая хтанічная істота, якая трымае на сабе зямлю. Адрывістыя звесткі пра светаадчуванне старажытных славян можна атрымаць з старажытнарускай літаратуры. У прыватнасці, у «{{нп3|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні Уладзіміра Манамаха|ru|Поучение Владимира Мономаха}}» гаворыцца аб [[Вырай|выраі]] — далёкай паўднёвай краіне, у якую ляцяць на зіму птушкі. Пры дапамозе этнаграфічных матэрыялаў мы можам даведацца, што вырай у народнай памяці ўтоесняецца пазней з раем і ўвасабляе сабой «краіну блажэнных», той свет. Далей, сёе-тое пра паданнях славян нам можа расказаць старажытнаруская летапісная клятва: {| |{{пачатак цытаты}} А калі вышэй сказанага не выканаем … дык няхай будзем жоўтыя, як гэта золата. {{oq|orv|Аще ли тѣхъ самѣхъ преже реченыхъ не съхранимъ... да будем злати, якоже злато се...<ref name=autogenerated1>Цыт. паводле: Мансикка 2005, с. 73-74.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Дадзеная клятва тлумачыцца тым, што нябожчыкі славянамі бачыліся, як правіла, жоўтымі, таму ў дадзеным выпадку слова «будзем жоўтыя» маюць прамое значэнне «няхай памром». У сувязі з гэтым варта адзначыць, што залаты колер часта маюць падземны свет ці трыдзесятае царства ў рускіх чароўных казках, а таксама жыхары гэтага тагасветнага свету<ref>{{кніга |аўтар = Пропп |частка = |загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1986 |том = |старонкі = 281 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{efn|Варта заўважыць, што трыдзесятае царства можа мець таксама і срэбны, і медны колер.}}. Дадзеная міфалагема сустракаецца, верагодна, і ў іншых індаеўрапейскіх народаў (пар. залаты палац [[Одзін]]а). Нарэшце, на думку некаторых даследчыкаў, звесткі пра Сусвет старажытных славян можна запазычыць са «Слова пра паход Ігараў». У прыватнасці, увагу прыцягвае дадзены ўрывак: {| |{{пачатак цытаты}} Прарочы Боян, калі аб кім праспяваць задумаў, то разлятаецца думкай-вавёркаю па дрэву, шэрым ваўком па зямлі, шызым арлом пад воблакам (Пераклад на беларускую праз рускі варыянт {{нп3|Аляксей Кузьміч Югаў|А. К. Югава|ru|}}) {{oq|orv|Боянъ бо вещій, аще кому хотяще пѣснь творити, то растѣкашеться мыслію по древу, сѣрымъ вълкомъ по земли, шизымъ орломъ подъ облакы.{{efn|«Слова пра паход Ігараў» паўсюль цытуецца па Мусін-Пушкінскаму выданню [[1800]] года.}}}} {{канец цытаты}} |} Некаторыя даследчыкі ў дадзеным урыўку знаходзяць трохчасткавае дзяленне свету (неба, паветра, зямля) і [[архетып]]ічны вобраз {{нп3|Сусветнае дрэва|Сусветнага дрэва|ru|Мировое древо}}, а вавёрку, якая бегае па гэтым дрэве, параўноўваюць з вавёркай {{нп3|Рататоск|Рататоск|ru|Рататоск}} з [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]]. У дадзеным выпадку атрымліваецца, што {{нп3|Боян|Боян|ru|Боян}}, падобна старажытнагерманскім {{нп3|Скальдычная паэзія|скальдам|ru|Скальдическая поэзия}}, падарожнічаў па Сусветным дрэве (у германцаў — [[Ігдрасіль|Сусветны Ясень]]), злучаючы такім чынам сусветы і атрымліваючы боскае веданне і натхненне з вышэйшага свету<ref>{{кніга |аўтар = Мороз Е. Л. |частка = Следы шаманских представлений в эпической традиции Древней Руси |загаловак = Фольклор и этнография: Связи фольклора с древними представлениями и обрядами |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Наука |год = 1977 |том = |старонкі = 64-72 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> Акрамя таго, паданні аб Сусветным дрэве захаваліся ў найпозняй традыцыйнай культуры славянскіх народаў — у казках, замовах, роспісах калаўротаў і т. п. Напрыклад, у пачатковай частцы [[замова|замовы]] замаўляючы лакалізуе сябе ў цэнтры [[сакральнае|сакральнага]] свету: <blockquote>На моры-Акіяне, на востраве стаіць дуб Каркаліст, на тым дубе сядзіць сокал, пад тым дубам змяя… (пераклад з рускай)</blockquote> Такім чынам, можна ўбачыць, якім чынам славяне (у дадзеным выпадку, [[рускія]]) ўяўлялі сабе Сусвет: у цэнтры Сусветнага Акіяна размяшчаецца востраў ([[Буян]]), на якім, у Цэнтры Свету, ляжыць камень ({{нп3|Алатыр-камень|Алатыр|ru|Алатырь-камень}}) або расце [[Сусветнае дрэва]] (як правіла, дуб). На гэтым дрэве, як відаць з замовы, сядзіць {{нп3|Гагана|птушка|ru|Гагана}}, а пад дрэвам знаходзіцца {{нп3|Гарафена|Гарафена|ru|змяя}}<ref>Гл. {{кніга |аўтар = Юдин А. В. |частка = |загаловак = Ономастикон русских заговоров: имена собственные в русском магическом фольклоре |арыгінал = |спасылка = http://www.ruthenia.ru/folklore/judin1.htm |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1997 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Такая карціна вельмі падобная з германа-скандынаўскай і з прадстаўленай у «Слове пра паход Ігараў». == Рэлігія старажытных славян == Аб рэлігіі старажытных славян нам амаль нічога не вядома, бо праславянская агульнасць размяшчалася ўдалечыні ад цэнтраў цывілізацыі. Даведацца нейкія факты аб міфалогіі і рэлігіі старажытных славян мы можам толькі пры дапамозе міфолага-лінгвістычных рэканструкцый. Адзіным пераканаўча рэканструяваны агульнаславянскім бажаством з'яўляецца *''Perunъ'', бог грому і маланкі. Мяркуючы па ўсім, менавіта яго меў на ўвазе Пракопій пад «творцай маланак, уладаром над усімі». Гэта бажаство захавалася лепш за ўсё ва ўсходніх славян як [[Пярун]] і набыло, акрамя названых, яшчэ і рысы бога-заступніка князя і дружыны. [[Выява:Steinrelief Pfarrkirche Altenkirchen.jpg|thumb|left|150px|Жрэц [[Святавіт]]а, намаляваны на святым камені з [[Мыс Аркона|Арконы]]]] Як паказаў у сваім даследаванні {{нп3|Лешак Машынскі|Л. Машынскі|ru|Мошинский, Лешек}}, праславянскімі з'яўляюцца такія паняцці, як ''дух, душа, навь'' («набожчык»), ''рай'' («той свет»), ''[[ваўкалак]]'' («пярэварацень»), ''[[трэба]]'' («ахвярапрынашэнне»)<ref>{{кніга |аўтар = Moszyński Leszek |частка = |загаловак = Die vorchristische Religion der Slaven im Lichte der Slavishen Sprachwissen schaft. Böhlau Verlag |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Köln-Weimar-Wien |выдавецтва = |год = 1992 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Пры гэтым паганскае разуменне душы не варта змешваць з [[хрысціянства|хрысціянскім]]. Душа была не нейкай абстрактнай нематэрыяльнай сутнасцю, душой была сама асоба чалавека, якая пасля смерці станавілася навью, перайшоўшы ў іншы свет, рай. Наогул у распараджэнні вучоных вельмі мала звестак аб міфалогіі старажытных славян, асабліва ж гэта тычыцца часоў агульнаславянскага адзінства. Гэта тлумачыцца многімі фактарамі, і перш за ўсё — адсутнасцю развітай пісьменнасці і аддаленасць ад асноўных цэнтраў цывілізацыі. Адным з першых пісьмовых апісанняў рэлігіі старажытных славян з'яўляецца апісанне [[Візантыя|візантыйскага]] гісторыка [[Пракопій Кесарыйскі|Пракопія Кесарыйскага]] ([[6 стагоддзе|VI стагоддзе]]): {{пачатак цытаты}}Гэтыя плямёны, [[славяне]] і [[анты]], не кіруюцца адным чалавекам, але спрадвеку жывуць у народапраўстве (дэмакратыі), і таму ў іх шчасце і няшчасце ў жыцці лічыцца справай агульнай. І ва ўсім астатнім у абодвух гэтых варварскіх плямёнаў усё жыццё і законы аднолькавыя. Яны лічаць, што адзін з багоў{{efn|Памылковы пераклад «адзін толькі бог» даў падставу для шматлікіх спекуляцый пра «монатэізм» у старажытных славян (напрыклад: {{кніга |аўтар = Климов Е. В. |частка = Монотеизм восточных славян |загаловак = Вопросы истории № 12. |арыгінал = |спасылка = http://annals.xlegio.ru/rus/small/monoteizm.htm |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111012064819/http://annals.xlegio.ru/rus/small/monoteizm.htm |archivedate = 12 кастрычніка 2011 }}) Правільны пераклад — «адзін з багоў» (у арыгінале не θεόν, а θεῶν).}}, творца маланкі, з'яўляецца ўладаром над усімі, і яму прыносяць у ахвяру быкоў і здзяйсняюць іншыя святыя абрады. Лёсу яны не ведаюць і наогул не прызнаюць, што ён у адносінах да людзей мае якую-небудзь сілу, і калі ім вось-вось пагражае смерць, ахопленыя ці хваробай, або на вайне, трапіўшы ў небяспечнае становішча, то яны даюць абяцанне, калі выратуюцца, адразу ж прынесці богу ахвяру за сваю душу; пазбегнуўшы смерці, яны прыносяць у ахвяру тое, што абяцалі, і думаюць, што выратаванне імі куплена цаной гэтай ахвяры. Яны шануюць рэкі, і [[німфы|німфаў]], і ўсякія іншыя бажаствы, прыносяць ахвяры ўсім ім і пры дапамозе гэтых ахвяр вырабляюць і варажбы.{{канец цытаты|крыніца= {{кніга |аўтар = Прокопий Кесарийский |частка = |загаловак = Война с готами. Книга VII (книга III Войны с готами) |арыгінал = |спасылка = http://www.hrono.ru/libris/lib_p/prkp3goty14.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}}} === Дамовы з візантыйцамі === Самыя раннія звесткі пра божастваў старажытнарускага паганства нам могуць даць матэрыялы дагавораў [[Старажытная Русь|Русі]] з [[Візантыя|візантыйцамі]], заключаных пасля паходаў у {{нп3|Руска-візантыйская вайна, 941-944|945|ru|Русско-византийская война 941—944 годов}} і {{нп3|Руска-візантыйская вайна, 970-71|971|ru|Русско-византийская война 941—944 годов}}гадах. Заключэнне гэтых дагавораў апісана ў старажытнарускіх летапісах, і там нам цікавыя перш за ўсё клятвы, якія давалі русічы. Вось фрагмент дамовы [[945]] года: {| |{{пачатак цытаты}}І калі хто з рускага боку падумае разбурыць такую любоў… то нехрышчоныя ды не атрымаюць дапамогі ні ад Бога, ні ад Перуна{{efn|1=У гэтай дамове, адзінай з трох, не згадваецца Волас — Клейн звязвае гэта з тым, што паход Ігара, у адрозненне ад двух іншых, праходзіў не па [[Балканы|Балканам]], а культ Св. {{нп3|Уласій Севасційскі|Уласія|ru|Власий Севастийский}} (=Воласа) быў распаўсюджаны сярод балканскіх славян<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 142—147 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}, ды не абароняцца шчытамі сваімі, і хай загінуць яны ад мячоў сваіх, ад стрэл і ад іншай сваёй зброі, і хай будуць рабамі ў гэтым жыцці і ў замагільным. {{oq|orv|И иже помыслять отъ страны Русьскыя раздрушити таку любъвь... елико ихъ есть не крьщено, да не имуть помощи отъ Бога, ни отъ Перуна, да не ущитяться щиты своими, и да посѣчени будуть мечи своими и отъ стрѣлъ и отъ иного оружия своего, и да будуть раби въ сь вѣкъ и въ будущии.<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 72 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>}} {{канец цытаты}} |} Далей апісваецца, як пры заключэнні дагавора русічы-язычнікі клянуцца, паклаўшы свае шчыты, аголеныя мячы, абручы і іншую зброю. Пазней князь [[Ігар Рурыкавіч|Ігар]] быў прыведзены да прысягі грэчаскімі пасламі — ён прыйшоў са сваімі мужамі-язычнікамі на ўзгорак, дзе стаяў Пярун, і яны склалі сваю зброю, шчыты і золата, і прысягнулі. Мяркуючы па клятве, у русічаў мелася ўяўленне пра замагільнага жыцця і аб магчымасці рабскага стану ў ёй{{efn|На думку Мансікі, гэта, а таксама клятва над зброяй, можа казаць аб некаторым скандынаўскім уплыве<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 76 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. З дамовы [[971]] года мы даведаемся наступнае: {| |{{пачатак цытаты}} А калі вышэй сказанага не выканаем…, ды будзем праклятыя Богам, у якога верым, Перуном і Воласам{{efn|Мансіка адзначае, што ў многіх спісках летапісу тут стаіць імя не Воласа, а {{нп3|Уласій Севасційскі|Уласія|ru|Власий Севастийский}}, што яшчэ раз паказвае тоеснасць у разуменні перапісчыкаў гэтых імёнаў і вобразаў<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 74 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гэта пацвярджаецца яшчэ і тымі фактамі, што Волас ні разу не згаданы ў павучаннях супраць паганства і не ўваходзіць у пантэон Уладзіміра.}}, богам хатняй жывёлы, і будзем жоўтыя, як золата, і хай будзем пасечаны сваёй зброяй. {{oq|orv|Аще ли тѣхъ самѣхъ преже реченыхъ не съхранимъ... да имѣемъ клятву отъ Бога, в ньже вѣруемъ, отъ Перуна и отъ Волоса, скотия бога, и да будем злати, якоже злато се, и своимь оружиемь да исѣчени будемъ.<ref name=autogenerated1 />}} {{канец цытаты}} |} Сумесная згадка Перуна і Воласа ў гэтай клятве дала глебу для шматлікіх спекуляцый<ref>Гл. нарыс гістарыяграфіі: {{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 142—146 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> — некаторыя Перуна супастаўляюць са зброяй і вайной, а Воласа — з золатам і гандлем, хтосьці звязвае Перуна з кіруючай верхавінай (або варагамі-Руссю), а Воласа — з простым народам (славянамі і нават фінамі)<ref>{{кніга |аўтар = Бернштам Т. А. |частка = «Слово» об оппозиции Перун — Велес/Волос и скотьих богах Руси |загаловак = Полярность в культуре (Альманах «Канун». Вып. 2) |арыгінал = |спасылка = http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 93-120 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013195751/http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |archivedate = 13 кастрычніка 2007 }}.</ref>, іншыя наогул супрацьпастаўляюць Воласа Пяруну<ref>{{кніга |аўтар = Иванов В. В., Топоров В. Н. |частка = |загаловак = Исследования в области славянских древностей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1974 |том = |старонкі = 45 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У астатнім жа дадзеныя гэтай клятвы не даюць нічога новага, за выключэннем пасажу аб золаце, які ўжо быў разгледжаны вышэй, у раздзеле «[[Славянская міфалогія#Сусвет старажытных славян|Сусвет старажытных славян]]». === Пантэон князя Уладзіміра === Адна з найважнейшых крыніц па славянскай (дакладней старажытнарускай) паганскай міфалогіі — гэта летапісны аповяд аб так званай «паганскай рэформе» князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]], калі ён усталяваў у Кіеве ідалы шасці найважнейшых божастваў: {| |{{пачатак цытаты}} І пачаў княжыць Уладзімір у Кіеве адзін, і паставіў ідалы на ўзгорку, па-за церамным дваром: драўлянага [[Пярун]]а са срэбнай галавой і залатымі вусамі, [[Хорс]]а (і) [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, [[Сімаргл]]а і [[Мокаш]].{{efn|Мансіка лічыць, што ў першапачатковым варыянце летапісе згадваўся толькі Пярун, а імёны астатніх багоў былі найпозняй устаўкай, выпадковым наборам вядомых перапісчыку імёнаў паганскіх божастваў. [[Хенрык Лаўмяньскі|Х. Лаўмяньскі]] як і Мансіка мяркуе, што ў летапісе першапачаткова было імя толькі Перуна, а астатніх божастваў у летапіс прыпісаў Нікан, паколькі ўяўляў сабе Уладзіміра ідалапаклоннікам-[[політэізм|політэістам]]. Да таго Нікан жыў у [[Тмутаракань|Тмутаракані]], на поўдні, таму ў пантэоне Уладзіміра так шмат божастваў іранскага паходжання<ref>{{кніга |аўтар = Łowmiański H. |частка = |загаловак = Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa: |выдавецтва = Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год = 1986 |том = |старонкі = 113—118 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Клейн лічыць, што сутнасць рэформы заключалася ва ўсталяванні дзяржаўнага культу вярхоўнага бажаства, Перуна<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 147—151 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} {{oq|orv|И нача къняжити Володимеръ въ Кыевѣ единъ, и постави кумиры на хълмѣ вънѣ двора теремьнаго, Перуна древяна, а главу его сьребряну, а ўсъ златъ, и Хърса и Дажьбога и Стрибога и Сѣмарьгла и Мокошь<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 76 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} {{канец цытаты}} |} Існуе велізарная колькасць інтэрпрэтацый дадзенага фрагмента «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» — пачынаючы ад функцый божастваў і заканчваючы іх колькасцю. Найбольш пераканаўча наступнае. Пярун размешчаны ў спісе на першым месцы, ён пачынае спіс багоў, таму лагічна лічыць яго галоўным і важнейшым з божастваў (па крайняй меры для князя і дружыны). Імёны Хорс і Даждзьбог у спісе стаяць побач, а ў некаторых варыянтах летапісу не падзяляюцца, як іншыя бажаства, саюзам «і». Таму можна выказаць здагадку пэўнае падабенства, сувязь (або нават тоеснасць) паміж гэтымі бажаствамі, бо абодва яны з’яўляюцца салярнымі, звязанымі з сонцам. Стрыбог і Сімаргл, мабыць, былі не такія значныя, як Пярун і Хорс з Даждзьбогам, раз згадваюцца пасля іх. Мокаш, мяркуючы па ўсім, гэта [[багіня|жаночае бажаство]]{{efn|Некаторыя даследчыкі ў гэтым сумняваюцца<ref>{{кніга |аўтар = Бернштам Т. А. |частка = «Слово» об оппозиции Перун — Велес/Волос и скотьих богах Руси |загаловак = Полярность в культуре (Альманах «Канун». Вып. 2) |арыгінал = |спасылка = http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = |год = 1996 |том = |старонкі = 93-120 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013195751/http://ec-dejavu.ru/v/Veles.html |archivedate = 13 кастрычніка 2007 }}</ref>.}}, таму і замыкае спіс. З шасці божастваў спісу двое маюць іранскія карані — гэта Хорс і Сімаргл{{efn|Некаторыя даследчыкі ставяць пад сумнеў іранскае паходжанне [[Сімаргл]]а і падзяляюць гэтае імя на дзве часткі, атрымліваючы, такім чынам, альбо бажаство з эпітэтам, альбо пару божастваў.}} Гэта тлумачыцца тым, што пантэон быў усталяваны ў Кіеве, а на ўсходніх славян Паўднёвай Русі вялікі ўплыў аказалі растварыўшыся ў іх [[сарматы|сармацкія]] і [[аланы|аланскія]] плямёны. Сутнасцю паганскай рэформы Уладзіміра даследчыкі лічаць усталяванне агульнадзяржаўнага для ўсёй Русі пантэона божастваў на чале з [[Пярун]]ом — богам князя і дружыны. Рабілася гэта, мабыць, для папярэджання сепаратысцкіх тэндэнцый, паколькі старажытнаруская народнасць тады яшчэ не да канца кансалідаваліся, і местачковыя племянныя культы цалкам маглі справакаваць [[сепаратызм]]<ref>{{кніга |аўтар = Васильев М. А. |частка = Вел. кн. Владимир Святославич: от языческой реформы к крещению Руси |загаловак = Славяноведение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = 38-55 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Неўзабаве стала відавочная палітычная бесперспектыўнасць і тупіковасць гэтага шляху, «паганскай перспектывы», і Уладзімір ад яе адмовіўся, {{нп3|Вадохрышча Русі|хрысціўшы Русь|ru|Крещение Руси}}<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 150—151 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Пантэон «Слова пра паход Ігараў» === «[[Слова пра паход Ігараў]]» з'яўляецца ўнікальным помнікам старажытнарускай эпічнай традыцыі. Яно змяшчае нямала міфалагічных дадзеных, перш за ўсё шэраг імёнаў паганскіх багоў, хоць і было створана ўжо ў [[12 стагоддзе|XII]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзях{{efn|Мансіка, аднак, лічыць падбор імёнаў божастваў у «Слове» чыста выпадковым<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 211—215 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] тлумачыць гэта так званым «Адраджэннем паганства» — з'явай агульнаеўрапейскага маштабу, якое мела месца і на Русі. Прычыны яго заключаліся ў тым, што паганства ўжо амаль знікла і больш не ўяўляла пагрозы для хрысціянства, таму яго перасталі «баяцца». Яно, наадварот, стала гуляць зусім іншую ролю ў культуры — эстэтычную, архаічную, нацыянальна-ідэалагічную<ref>{{кніга |аўтар = Лихачёв Д. С. |частка = |загаловак = «Слово о полку Игореве» и культура его времени |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Худож. лит. |год = 1985 |том = |старонкі = 25-28 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. У «Слове» згадваюцца, як правіла, «унукі» розных божастваў — мастацкія словазлучэнні-метафары для сінанімічныя замены або эпітэта. На думку Д. С. Ліхачова, «унук у дадзеным выпадку несумненна мае значэнне „нашчадка“», бо ў «Слове» наогул вельмі прыкметныя «перажыткі рэлігіі яшчэ радавога ладу»<ref>{{кніга |аўтар = Лихачёв Д. С. |частка = |загаловак = «Слово о полку Игореве» и культура его времени |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Л. |выдавецтва = Худож. лит. |год = 1985 |том = |старонкі = 26-27 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. З іншага боку, пазначэнне народаў сынамі герояў і ўнукамі багоў уласціва выключна хрысціянскай кніжнасці. Кожны хрысціянскі народ, згодна з гэтай традыцыі, павінен быў мець біблейскую генеалогію. Як піша {{нп3|Уладзімір Якаўлевіч Пятрухін|У. Я. Пятрухін|ru|Петрухин, Владимир Яковлевич}}, русічы з ганарыстасці ўступілі на нехрысціянскіх зямлю [[полаўцы|полаўцаў]], «дзяцей дэманаў», і таму апынуліся да іх прыраўнаныя як унукі паганскага бога («Даждзьбожжы ўнукі»). Прыраўнаванне, вядома, было няпоўным, паколькі ў «Слове» дэманы і паганскія багі цалкам не атаясамляюцца. Тым не менш, русічы, такім чынам, сталі адным з паганскіх народаў, пазбавіўшыся біблейскай генеалогіі і Божай дапамогі<ref>{{кніга |аўтар = Петрухин В. Я. |частка = Были ли «русичи» Дажьбожьими внуками? |загаловак = «Русь и вси языци»: аспекты исторических взаимосвязей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Языки славянских культур |год = 2011 |том = |старонкі = 182—191 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Казачнік [[Баян]] у «Слове» завецца ўнукам бога [[Вялес]]а{{efn|Варта адзначыць, што згадка Велеса (не Воласа!) У «Слове» з'яўляецца практычна адзіным згадваннем гэтага імя ў старажытнарускай літаратуры (калі не лічыць найпозняга жыцця {{нп3|Аўрамій Растоўскі|Аўрамія Растоўскага|ru|Авраамий Ростовский}}, куды імя Велеса магло патрапіць чыста выпадкова).}}: {| |{{пачатак цытаты}} Ці б так апеў ты, прарочы Баян, Велесаў унук… {{oq|orv|Чили въспѣти было вѣщей Бояне, Велесовь внуче!}} {{канец цытаты}} |} Зыходзячы з гэтага ўрыўка [[Велес]]а лічаць старажытнарускім паганскім заступнікам паэзіі і спевакоў-казачнікаў. Вятры ў «Слове» называюцца ўнукамі [[Стрыбог]]а: {| |{{пачатак цытаты}} Гэта вятры, Стрыбожжы ўнукі, веюць з мора стрэламі на адважныя палкі Ігаравы! {{oq|orv|Се вѣтри, Стрибожи внуци, вѣють съ моря стрѣлами на храбрыи плъкы Игоревы!}} {{канец цытаты}} |} На падставе дадзенага ўрыўка [[Стрыбог]]а лічаць богам-уладаром вятроў{{efn|Такую выснову можна зрабіць толькі з дадзеных «Слова». Іншыя крыніцы наогул ніяк не растлумачваюць функцыі Стрыбога.}}. {{нп3|Русь, народ|Рускі народ|ru|Русь (народ)}}, ад князя да земляроба{{efn|Па іншай версіі, унукамі Даждзьбога ў «Слове» называюцца толькі князі.}}, в «Слове» называется внуками [[Даждзьбог]]а: {| |{{пачатак цытаты}} Тады, пры Алегу Гарыславічу, руйнавала, раздзірала ўсобіца, загубляла дабро Даждзьбогава ўнука. У княжых крамолах век чалавечы скараціўся. Тады па рускай зямлі рэдка аратыя пакрыквалі… {{oq|orv|Тогда при Олзѣ Гориславличи сѣяшеться и растяшеть усобицами, погибашеть жизнь Даждь-Божа внука, въ Княжихъ крамолахъ вѣци человѣкомъ скратишась. Тогда по Руской земли рѣтко ратаевѣ кикахуть...}} {{канец цытаты}} |} {| |{{пачатак цытаты}} Згубіла ўсобіца сілу Даждзьбогава ўнука… {{oq|orv|Въстала обида въ силахъ Дажь-Божа внука...}} {{канец цытаты}} |} На падставе гэтых двух урыўкаў можна сказаць, што [[Даждзьбог]] наогул быў даволі значным бажаством у Старажытнай Русі, якое ўвасабляла дабрабыт, мір і адзінства Рускай зямлі. Згадваецца ў «Слове» і іншае салярнае бажаство: {| |{{пачатак цытаты}} З Кіева, да пеўняў, дабягаў да [[Тмутаракань|Тмутараканя]], вялікаму Хорсу ваўком шлях перабягаў! {{oq|orv|Изъ Кыева дорискаше до куръ Тмутороканя, великому Хърсови влъком путь прерыскаше.}} |} Князь [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Полацкі]], падарожнічаючы на поўдзень, перасякае шлях бачнага дзённага руху сонца, якое тут атаясамліваецца з [[Хорс]]ам. На падставе гэтага можна казаць аб тым, што Хорс быў увасабленнем сонца ў старажытнарускім паганстве. Акрамя таго, у «Слове» сустракаецца эпічны вобраз князя [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава]], нададзенага рознымі звышнатуральнымі здольнасцямі<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = Образ князя-волшебника и некоторые спорные места в «Слове о полку Игореве» |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 239—249 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гэта даволі архаічны міфалагічны вобраз шамана-воіна, уласцівы для пераходнага перыяду ад {{нп3|першабытна-абшчынны лад|першабытна-абшчыннага ладу|ru|Первобытный коммунизм}} да {{нп3|ваенная дэмакратыя|ваеннай дэмакратыі|ru|Военная демократия}}<ref>{{кніга |аўтар = [[Васіль Іванавіч Абаеў|Абаев В. И.]] |частка = «Шаман сильнее воина» |загаловак = Историко-этнографические исследования по фольклору |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = 11-19 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> Вобраз князя Усяслава роднасны вобразу быліннага {{нп3|Вольха Святаслававіч|Вольхі Святаслававіча|ru|Вольга Святославич}}. Акрамя вышэйпералічаных божастваў, некаторыя даследчыкі выяўляюць у «Слове» іншых шматлікіх міфалагічных персанажаў, такіх як «{{нп3|Дзівы|Дзіў|ru|Дивы}}», «{{нп3|Карна|Карна|ru|Карна}} і {{нп3|Жэля|Жля|ru|Желя}}», «{{нп3|Траян, міфалогія|Траян|ru|Троян (мифология)}}» і некаторыя іншыя. З іншага боку, цалкам магчыма, што ''дивъ'' — гэта кароткі прыметнік, якія адносяцца да [[полаўцы|полаўцаў]] са значэннем «дзікі»<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = Перев., комм. и статьи А. К. Югова |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Московский рабочий |год = 1970 |том = |старонкі = 135—140 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}. Тым не менш, большасць даследчыкаў лічаць «Дзіва» міфічнай рэчаў птушкай, мяркуючы, што гэты погляд пацвярджаецца быццам бы этнаграфічнымі запісамі, гл.: {{кніга |аўтар = [[Ельпідзіфор Васільевіч Барсаў|Барсов Е. В.]] |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве как художественный памятник киевской дружинной Руси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1887 |том = 1 |старонкі = 370 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}; спробу атаяснення «Дзіва» з [[Сімаргл]]ам гл.: {{кніга |аўтар = Борт Д. |частка = Див-Simurg |загаловак = Восточнославянское и общее языкознание |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1978 |том = |старонкі = 127—132 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, Карна і Жля — усяго толькі імёны палавецкіх [[Хан (тытул)|ханаў]]{{efn|Так лічыць значная частка даследчыкаў, у тым ліку А. К. Югаў<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 157—161 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> і першыя выдаўцы «Слова».}}, а Траян — следства памылковага ўспрымання тэксту, бо напісанне лігатуры «тр» і літар «б» і «з» супадала ў начырку пратаграфа «Слова». Таму ў «Слове» гаворка ідзе хутчэй за ўсё не пра Траяна ці Заяна{{efn|Так у Екацярынінскай копіі «Слова».}}, а пра таго ж Баяна<ref>{{кніга |аўтар = Югов А. [К.] |частка = Троянова земля или — Боянова? |загаловак = Слово о полку Игореве |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 1970 |том = |старонкі = 217—225 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{efn|Аднак гэта не значыць, што такога персанажа, як [[Траян, міфалогія|Траян]], не было ў славянскай міфалогіі зусім. Акрамя таго, многія сур’ёзныя даследчыкі «Слова» да гэтага часу лічаць, што гаворка там ідзе менавіта пра Траяна.}}. Як бы там ні было, варта памятаць, што «Слова пра паход Ігараў» — гэта рэалістычны, патрыятычны і гераічны эпас, у якім хутчэй не месца шматлікім містычным сутнасцямі тыпу «багінь» Карны і Жлі, Траяна і «Панны-Крыўды», якія знаходзяць у ім некаторыя даследчыкі. === Пераклад Хронікі Іаана Малалы === Фрагмент [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад [[1114]] годам, які з’яўляецца ўстаўкай са славянскага перакладу «[[Хроніка Іаана Малалы|Хронікі]]» візантыйскага гісторыка [[Іаан Малала|Іаана Малалы]], характэрны перш за ўсё згадваннем імёнаў [[Сварог]]а і [[Даждзьбог]]а. Славянскі перакладчык пераклаў такім чынам адпаведна імёны [[Гефест]]а і [[Геліяс]]а, таму можна казаць пра нейкую сувязь з агнём і, магчыма, кавальскім рамяством Сварога, і пра [[салярныя міфы|салярны]] характар Даждзьбога. Сам жа сюжэт міфалагічнай устаўкі з «Хронікі» ў летапіс расказаць пра менавіта славянскую міфалогію, на жаль, абсалютна нічога не можа. На тое ёсць дзве прычыны — па-першае гэты тэкст з’яўляецца амаль даслоўным перакладам з грэчаскай<ref>[http://community.livejournal.com/slav_drevnosti/44563.html Славянские вставки в переводе Иоанна Малалы и мифотворчество] {{ref-ru}}</ref>, f па-другое ён быў пераведзены толькі ў [[13 стагоддзе|XIII]] стагоддзі, калі пра паганскіх багоў і міфы захаваліся толькі адрывістыя ўспаміны{{efn|Мансіка, як звычайна вынікаючы са свайго крытычнага падыходу, адзначае, што дадзеныя міфалагічныя глосы (Сварог і Даждзьбог) з’яўляюцца тут наогул выпадковымі і позна ўнесенымі, таму не прызнае іх надзейным для міфалагічнай рэканструкцыі матэрыялам<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 89-94 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Іншай характэрнай рысай дадзенай крыніцы з’яўляецца той факт, што ў ім змяшчаецца адзінае згадванне [[Сварог]]а наогул у крыніцах. Выключная папулярнасць дадзенага бажаства ў сучасным {{нп3|Раднавер'е|неапаганстве|ru|Родноверие}} тлумачыцца тым, што яно было ўзведзена на нябачаныя вышыні неабгрунтаванымі вучонымі спекуляцыямі. Н. І. Зубаў у процівагу ім лічыць, што дадзенае бажаство наогул з’яўляецца плёнам фантазіі перакладчыка «Хронікі» — ён аднавіў Сварога, як бацькі [[Сварожыч]]а, хоць імя ''Сварожыч'' на справе можа зусім і не быць імем па бацьку<ref>{{кніга |аўтар = Зубов Н. И. |частка = Научные фантомы славянского Олимпа |загаловак = Живая старина |арыгінал = |спасылка = http://kapija.narod.ru/Ethnoslavistics/zub_fantomy.htm |адказны = |выданне = № 3 (7) |месца = М. |выдавецтва = |год = 1995 |том = |старонкі = 46-48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110523182206/http://kapija.narod.ru/Ethnoslavistics/zub_fantomy.htm |archivedate = 23 мая 2011 }}.</ref>. === Павучанні супраць паганства === Старажытнарускія павучанні супраць паганства цікавыя перш за ўсё тым, што яны адлюстроўваюць вераванні не толькі кіруючай вярхушкі, але і простага народа, бо адрасаваныя менавіта яму. У гэтых павучаннях, як правіла, пералічваюцца асноўныя язычніцкія бажаствы, дробныя міфалагічныя персанажы, а таксама некаторыя народныя абрады і святы, якія захоўваюць сваю паганскую сутнасць. Са «Слова нейкага хрыстолюбца і рупліўца правай веры» [[14 стагоддзе|XIV]] — [[15 стагоддзе|XV]] стагоддзяў вядома наступнае: {| |{{пачатак цытаты}} …Так і гэты хрысціянін не мог трываць хрысціян, {{нп3|Дваяверства|дваяверна|ru|Двоеверие}} жывуць, якія вераць у [[Пярун]]а, [[Хорс]]а, [[Мокаш]] і [[Сімаргл]]а, у [[Віла|Вілы]], якіх, як кажуць невуцкія, трыдзевяць сястрыц, лічаць іх багінямі і прыносяць ім ахвяры і рэжуць курэй, моляцца агню, называючы яго [[Сварожыч]]ам, абагаўляюць часнок{{efn|На думку Мансікі<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 138 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, абагаўленне ўсходнімі славянамі часнаку — літаратурная ўстаўка. Аднак прыпісванне славянамі магічных уласцівасцей цыбулі і часнаку — факт.}}, і калі ў каго будзе баль, тады кладуць яго ў вёдры і чары, і так п’юць, весяляцца пра сваіх ідалаў. {{oq|orv|…Тако и се крестьянинъ, не мога терпѣти крестьянъ, двовѣрно живущих, вѣрующе в Перуна и Хорса и въ Мокошь и в Сима и въ Рьгла{{efn|Пісцы даволі хутка перасталі разумець сутнасць запазычанага імя гэтага бажаства, таму нярэдка дзялілі яго на дзве часткі.}} і ў вілы{{efn|Згадванне вілаў сведчыць аб [[Паўднёвыя славяне|паўднёваславянскай]] літаратурнай традыцыі, бо ўсходнім славянам яны невядомыя (аналаг — [[русалка|русалкі]], [[Берагіня|берагіні]]).}}, их же числом тридевять сестрѣниць, глаголють бо невѣгласни, то все мнять богынямі, и тако покладывають им требы и куры им рѣжуть, огневи ся молять, зовущи его Сварожицемь, и чесновитокъ богомъ творять, егда у кого пиръ будеть, тогда же и кладуть въ ведра и въ чаши, и тако пьють, веселящеся о идолѣхъ своих.<ref>Цыт. паводле: {{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 137 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>}} {{канец цытаты}} |} і далей: {| |{{пачатак цытаты}} …Таму не належыць хрысціянам наведваць дэманскія ігрышчы, якія складаюцца са скокаў, гудзення, спеваў д’ябальскіх песень і прынясення ахвяр ідалам, калі моляцца пад [[восець|восеццю]] агню, вілам, Мокашы, Сімарглу, Пяруну і [[Велес]]у, богу жывёлы, {{нп3|Род, бог|Роду|ru|Род (божество)}} і {{нп3|Ражаніцы|Ражаніцам|ru|Рожаницы}} і ўсім тым, якія ім падобныя. {{oq|orv|...Того ради не подобает крестьяномъ игръ бѣсовскых играти, иже есть плясание, гудба, пѣсни бѣсовскыя и жертва идольская, иже моляться под овиномъ огневи и виламъ и Мокоши, Симу, Реглу и Перуну и Волосу, скотью богу, роду и рожаницамъ и всѣмъ тѣмъ, иже суть имъ подобни.<ref>Цит. по: Мансикка 2005, с. 137-138.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Акрамя таго, мяркуючы па павучанням, старажытныя ўсходнія славяне пакланяліся грому і маланцы, дрэвам, камяням, рэкам і крыніцам, {{нп3|Упыр|упырам|ru|Упырь}}, [[берагіня]]м і {{нп3|Заложныя нябожчыкі|нябожчыкам|ru|Заложные покойники}}. Згадваюцца народныя абрады з элементамі паганства ў {{нп3|Святкі|Святкі|ru|Святки}}, [[Вялікі чацвер]], [[Сёмуха|Сёмуху]], [[Купалле]] і іншыя святы. Гэтыя ж «забабонныя» абрады асуджаюцца і пастановай {{нп3|Стогаловы сабор|стогаловага сабору|ru|Стоглавый собор}} [[1551]] года<ref>[http://krotov.info/acts/16/2/pravo_04.htm Стоглав] {{ref-ru}}</ref>, дадзеныя якога па сутнасці практычна не адрозніваюцца ад этнаграфічных матэрыялаў 2 паловы [[19 стагоддзе|XIX]] — пач. [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзяў. === Ідалы і капішчы === Дадзеныя як археалогіі, так і пісьмовых крыніц сведчаць аб тым, што ў славян існавалі скульптурныя выявы бостваў ([[ідал]]ы). Яны маглі быць як драўлянымі, так і каменнымі. Ідалы ўсходніх славян адрознівае прастата і вядомая грубасць выканання, тады як у заходніх славян ідалы былі больш майстэрскімі і складанымі{{efn|Магчыма, гэта вынік уплыву [[кельты|кельцкай]] або [[антычная скульптура|антычнай традыцыі]].}}. Акрамя таго, адметнай рысай заходнеславянскіх ідалаў з’яўляецца палікефалія (шматгаловасць){{efn|Палікефалія ў сваім першапачатковым выглядзе звязваецца даследчыкамі з грамадскай арганізацыяй<ref>{{кніга |аўтар = Трубачев О. Н. |частка = |загаловак = История славянских терминов родства и некоторых древнейших терминов общественного строя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Изд-во АН СССР |год = 1959 |том = |старонкі = 8-9 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Пра знешні выгляд славянскіх ідалаў можна меркаваць па шырока вядомаму так званаму «[[Збруцкі ідал|Збруцкаму ідалу]]»{{efn|Прыналежнасць гэтага ідала менавіта ўсходнім славянам застаецца спрэчнай. Больш верагодная заходнеславянская прыналежнасць Збруцкага ідала, пры гэтым выказваюцца нават думкі аб яго прыналежнасці стэпавым качавым народам<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 196—212 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}, а таксама па апісаннях у пісьмовых крыніцах: вядома, напрыклад, што ідал [[Пярун]]а, пастаўлены ў Кіеве князем Уладзімірам, быў драўляным, са срэбнай галавой і залатымі вусамі{{efn|Малюнак як мяркуецца, ідала Перуна (які мае вусы і стаіць на воблаку) выгравіравана на касцяным [[варажба|варажбовай]] [[жэрабя|жэрабі]] са [[Старая Ладага|Старой Ладагі]]<ref>{{кніга |аўтар = Чернов А. |частка = |загаловак = Перун и Один: Три языческих жребия из Старой Ладоги |арыгінал = |спасылка = http://chernov-trezin.narod.ru/Perun.htm |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Акрамя гэтага вядомыя шматлікія апісання шматгаловы ідалаў [[Палабскія славяне|балтыйскіх славян]]. Славяне пакланяліся ідалам у адкрытых свяцілішчах ([[капішча]]х). Наяўнасць [[храм]]авых памяшканняў у славян (за выключэннем заходніх) не зафіксавана, аднак яны цалкам маглі мець месца, не пакінуўшы пасля сябе слядоў, будучы драўлянымі{{efn|Некаторыя даследчыкі знаходзяць выявы дахрысціянскіх храмаў і ідалаў на рускіх вышыўках<ref>{{кніга |аўтар = Динцес Л. А. |частка = Дохристианские храмы Руси в свете памятников народного искусства |загаловак = [[Советская этнография]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o833 |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1947 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Денисова И.М. |частка = Образ древнеславянского храма в русском народном искусстве |загаловак = [[Этнографическое обозрение]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o839 |адказны = |выданне = № 5 |месца = |выдавецтва = |год = 1992 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Магчыма, рэлікты паганства захаваліся ў найпозняй традыцыі пабудовы «штодзённых» (за 1 дзень) храмаў і капліц<ref>{{кніга |аўтар = [[Дзмітрый Канстанцінавіч Зяленін|Зеленин Д. К.]] |частка = «Обыденные» полотенца и «обыденные» храмы |загаловак = [[Живая старина]] |арыгінал = |спасылка = http://www.bolesmir.ru/index.php?content=text&name=o344 |адказны = |выданне = XX |месца = |выдавецтва = |год = 1911 |том = |старонкі = 1-20 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. На капішчы праводзіліся абрады глыбокай пашаны ідалам божастваў. Капішчы маглі быць агароджаны, іх звычайным атрыбутам былі вогнішча, часовае або пастаяннае. Відавочна, капішча было пабудавана князем Уладзімірам для яго пантэона, аднак яно да гэтага часу не выяўлена археолагамі. Развагі [[Барыс Аляксандравіч Рыбакоў|Б. А. Рыбакова]] ў гэтых адносінах<ref>{{кніга |аўтар = Рыбаков Б. А. |частка = |загаловак = Язычество Древней Руси. Глава 9. Языческая реформа Владимира |арыгінал = |спасылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000030/st009.shtml |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> падтрымаўшага археолагаў {{нп3|Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочку|ru|Толочко, Пётр Петрович}} і [[Яраслаў Яўгеньевіч Бароўскі|Я. Я. Бароўскага]], «адкрыўшых» капішча Уладзіміра<ref>{{кніга |аўтар = Толочко П. П., Боровский Я. Е. |частка = Язичницько капище в «городі» Володимира |загаловак = Археологія Київа. Дослідження і матеріали |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Київ |выдавецтва = |год = 1979 |том = |старонкі = 3-10 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> у апошні час справядліва аспрэчваюцца<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 160—164 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Мяркуючы па дадзеных летапісаў, капішча Перуна было і ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], на {{нп3|Пярынь|Пярыні|ru|Перынь}}. Яно было як мяркуецца, выяўлена савецкім археолагам [[Валянцін Васілевіч Сядоў|В. В. Сядовым]]<ref>{{кніга |аўтар = Седов В. В. |частка = Древнерусское языческое святилище в Перыни |загаловак = Краткие сообщения Института истории материальной культуры |арыгінал = |спасылка = http://www.russiancity.ru/hbooks/h011.htm |адказны = |выданне = Вып. 50 |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = 92-103 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, аднак і яго рэканструкцыі на сённяшні дзень выклікаюць вялікія сумненні{{efn|Няма ніякіх падстаў лічыць знаходкі В. В. Сядова капішчамі Перуна — гэта, хутчэй за ўсё, проста група сопак<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 152—157 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} Са славянскіх свяцілішчаў, выяўленых археолагамі, асабліва вылучаюць таксама {{нп3|Збруцкі культавы цэнтр|Збруцкі культавы цэнтр|ru|Збручский культовый центр}}<ref>{{кніга |аўтар = Русанова И. П., Тимощук Б. А. |частка = Збручское святилище (предварительное сообщение) |загаловак = Советская археология |арыгінал = |спасылка = http://www.russiancity.ru/hbooks/h036.htm |адказны = |выданне = № 4 |месца = |выдавецтва = |год = 1986 |том = |старонкі = 90-99 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. У апошні час выказваюцца здагадкі аб тым, што функцыю свяцілішчаў на Паўночна-Захадзе Русі маглі выконваць {{нп3|Культура наўгародскіх сопак|сопкі|ru|Культура новгородских сопок}} — сакральныя помнікі ў выглядзе насыпаў над пахаваннямі. Па вельмі меры, сама насып часцей за ўсё гуляла больш рытуальную функцыю, чым пахавальную. Рэшткі менавіта такога святыні маглі быць знойдзены на Пярыні<ref>{{кніга |аўтар = Свирин К. М. |частка = Языческие святилища Северо-Запада Древней Руси в VIII — начале XI вв. |загаловак = История и археология Новгорода |арыгінал = |спасылка = http://bibliotekar.ru/rusNovgorod/148.htm |адказны = |выданне = Вып. 2 |месца = |выдавецтва = |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Акрамя ідалаў, славяне, відавочна, пакланяліся і {{нп3|святыя камяні|святым камяням|ru|Священные камни}}-валунам. У выпадку з усходняй ускраінай славянскай прасторы, праўда, не заўсёды ясна, хто пакланяўся кожнаму канкрэтнаму каменю — славяне, або [[фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскія плямёны]]. Цалкам магчыма, што пакланяліся і тыя, і іншыя (да асіміляцыі). Гэта верагодна тым больш, што шанаванне святых камянёў сустракаецца ў [[рускія|рускіх]] аж да апошняга часу (праўда, у гарадской культуры яно напоўнена зусім іншым сэнсам і зместам, чым у {{нп3|традыцыйная культура|традыцыйнай|ru|Традиционная культура}})<ref>{{кніга |аўтар = Виноградов В. В., Громов Д. В. |частка = Представления о камнях-валунах в традиционной культуре русских |загаловак = [[Этнографическое обозрение]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 6 |месца = |выдавецтва = |год = 2006 |том = |старонкі = 125—143 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}; {{кніга |аўтар = Алексашин С. С., Алексашин М. С. |частка = |загаловак = Культовые памятники Верхнего Полужья |арыгінал = |спасылка = http://www.archaeology.ru/ONLINE/Alexsashin/cult_pam.html |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111019154440/http://archaeology.ru/ONLINE/Alexsashin/cult_pam.html |archivedate = 19 кастрычніка 2011 }}</ref>. {{clear}} <gallery> Выява:Kraków_-_Światowid_ze_Zbrucza_01.JPG|Копія Збруцкага ідала ў [[Кракаў|Кракав]]е Выява:Swietowit_wolinski.jpg|Ідал («[[Святавіт]]»), знойдзены ў 1974 годзе на {{нп3|Востраў Валін|Валіне|ru|Волин (остров)}} (Польшча) Выява:BlueRock.jpg|«{{нп3|Сіні камень|Сіні камень|ru|Синий камень}}» паблізу [[Пляшчэева возера]]</gallery> === Жрэцтва === Славяне ў параўнанні з іншымі народамі Еўропы валодалі меншай хуткасцю грамадска-эканамічнага развіцця, таму развітога і ўплывовай жрэцкага [[саслоўе|саслоўя]] ў іх не існавала. Як лічыць [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В. В. Сядоў]], правадыр ([[князь]]) у старажытных славян сумяшчаў у сабе адміністрацыйныя, ваенныя і рэлігійныя функцыі<ref>{{кніга |аўтар = Седов В. В. |частка = |загаловак = Восточные славяне в VI—XIII вв. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1982 |том = |старонкі = 268 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, што наогул характэрна для перыяду {{нп3|ваенная дэмакратыя|ваеннай дэмакратыі|ru|Военная демократия}}. Яркі прыклад таму — [[быліны|былінны]] [[Вольга Усяслававіч]], князь-чараўнік, які, разам з ваеннай доблесцю, карыстаецца і чараўніцтвам (у прыватнасці — [[Пярэварацень|пярэваратніцтвам]]). Іншы прыклад — [[Алег|Вешчы Алег]], мянушку якому далі таксама за нейкія звышнатуральныя здольнасці. Да сярэдзіны I тыс. н.э. славянскія плямёны рассяліліся на даволі вялікай плошчы, таму ўзроўні грамадскага развіцця ў іх адрозніваліся. [[Паўднёвыя славяне]] вельмі рана патрапілі пад моцны ўплыў [[Візантыя|Візантыі]] і, такім чынам, хрысціянства, таму казаць пра жрэцтва ў іх не ўяўляецца магчымым. Заходнія славяне па ўзроўні грамадскага развіцця абганялі ўсходніх, таму, як відаць па крыніцах, жрэцтва ў балтыйскіх славян дасягнула значнага ўплыву, а часам засяроджваецца ў сваіх руках і палітычную ўладу. Мяркуючы па ўсім, жрэцтва як саслоўе ва ўсходніх славян знаходзілася толькі ў працэсе фарміравання<ref>Гл. спробу рэканструкцыі на археалагічным матэрыяле: {{кніга |аўтар = Тимощук Б. А. |частка = Языческое жречество Древней Руси (по материалам городищ-святилищ) |загаловак = [[Российская археология]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 4 |месца = |выдавецтва = |год = 1993 |том = |старонкі = 110—121 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>, які быў перапынены [[Вадохрышча Русі|увядзеннем хрысціянства]]. Тым не менш, жрацы паганскіх божастваў ва ўсходніх славян у дахрысціянскія часы хутчэй за ўсё былі. Аднак іх, відаць, было не так шмат — значна больш было варажбітоў, ведзьмакоў і знахароў. Старажытнарускія крыніцы называюць іх наступным чынам: ''[[Валхвы|волхвы]], ведуны, обавники, зелейники, наузники, чародеи, кудесники, ворожеи, «бабы богомерзкие»'' і г. д<ref name="МВ">{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 197—210 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Як правіла, асноўнымі іх функцыямі былі знахарства — лячэнне [[замова]]мі, рытуаламі і натуральнымі лекавымі сродкамі; бытавая магія — любоўная і ахоўная (з дапамогай рытуалаў, зелляў, [[амулет]]аў, [[талісман|абярэгаў]] і т. п.); прадказанні і варажбы — па крыку птушак і жывёл, застывання волава і воску і т. п.; дапамога пры родах і гэтак далей<ref name="МВ" />. {{clear}} <gallery> Выява:Баба_Яга.jpg|«Баба-Яга». [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. Васняцоў]], 1871 Выява:1899. Russian konung Oleg by Vasnetsov-2.jpg|«Алег ля касцей каня». [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. Васняцоў]], 1899 Выява:Maximov Sorcerer Wedding.jpg|«Прыход ведзьмака на сялянскае вяселле». [[Васіль Максімавіч Максімаў|В. Максімаў]], 1875 Выява:Mikhail_Nesterov_005.jpeg|«За нагаворным зеллем». [[Міхаіл Васільевіч Несцераў|М. Несцераў]], 1888 </gallery> == Святы і абрады == === Каляндарныя святы і абрады === Каляндарныя святы і абрады славян былі цесна звязаны з гаспадарчымі (і таму жыццёва-важнымі) інтарэсамі селяніна, таму іх даты шмат у чым абумоўлены сельскагаспадарчымі сезонамі. Акрамя таго, гадавы святочны цыкл не мог не вызначацца найважнейшымі астранамічнымі датамі, звязанымі, як правіла, з рухам сонца. Значная частка агульнаславянскія святаў была звязана з [[Культ продкаў|культам продкаў]] (пра гэта гл. ніжэй). З найстаражытных часоў і да сённяшніх дзён (у прыватнасці, у [[усходнія славяне|ўсходнеславянскіх народаў]]) захаваўся звычай наведваць могілкі і магілы бацькоў у [[Радаўніца|Радаўніцу]], [[Сёмуха|Сёмуху]] (перад [[Пяцідзесятніца]]й) і {{нп3|Дзмітрыеўская субота|Дзмітрыеўскай бацькоўскай суботай|ru|Дмитриевская суббота}}. Такімі ж старажытнымі з’яўляюцца звычаі трапезы на магіле, памінання алкаголем і пакідання на магіле ежы для нябожчыка. Да нядаўняга часу захоўваліся перажыткі паганскіх памінальных звычаяў і ў іншыя хрысціянскія святы, напрыклад [[Каляды]], [[Масленіца|Масленіцу]] і [[Вялікі чацвер]]. У Каляды, у сувязі з зімовым часам, могілкі не наведвалі, а паміналі продкаў дома. У Вялікі чацвер для продкаў тапілі лазні (каб яны памыліся){{efn|Дадзены звычай, разам са звычаем накрываць для душ продкаў святочны стол, упершыню пісьмова зафіксаваны ў «Слове св. отца нашего Иоанна Златоустаго» (≈ [[19 стагоддзе|XIV стагоддзе]]), накіраваным на барацьбу з падобнымі «забабонамі»<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 149—155 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}} і палілі вогнішчы каля брамы (каб яны пагрэліся). Як правіла, памінальныя святы прымяркоўваліся да рубежных перыядаў года — [[сонцастаянне|сонцастаяння]] і [[раўнадзенства]]. Мабыць, у гэты памежны час адчынялася (зачынялася) брама паміж светам жывых і светам мёртвых, праз якія ў свет прыходзілі душы памерлых. Яны наведвалі сваіх нашчадкаў, а тыя павінны былі іх належным чынам сустрэць — сагрэць, вымыць, напаіць і накарміць. Душы продкаў маглі дабраславіць, а маглі і наслаць няшчасці — усё залежала ад таго, як іх сустрэнуць, таму так важна было пачытаць продкаў<ref name="ПАП">{{кніга |аўтар = Пропп В. Я. |частка = |загаловак = Русские аграрные праздники: (Опыт историко-этнографического исследования) |арыгінал = |спасылка = http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Culture/propp2/index.php |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Памерлыя продкі, як тыя, што спачываюць у зямлі, у замагільным свеце, звязваліся ў свядомасці чалавека з зямлёй, таму менавіта ад блаславення продкаў шмат у чым залежаў будучы ўраджай. Напрыклад, Масленіца звязана і з ідэяй урадлівасці, і з культам продкаў — менавіта ім прысвячаліся спаборніцтвы (бягі, кулачныя баі, {{нп3|узяцце снежнага гарадка|узяцце снежнага гарадка|ru|Взятие снежного городка}}) і галоўная ежа на Масленіцы, пры гэтым памінальная — [[бліны]]{{efn|Насуперак вельмі распаўсюджанай сёння здагадцы, Масленіца зусім не з’яўляецца непасрэдна {{нп3|салярныя міфы|салярным|ru|Солярные мифы}} святам, а бліны ніколі не звязваліся ў народнай свядомасці з сонцам, яны заўсёды ўспрымаліся выключна як памінальная ежа.}}. Урадлівасці зямлі і пладавітасці жывёлы, як асноўным гаспадарчым інтарэсам селяніна, было нададзена асаблівая ўвага ў яго святах і абрадах. У [[Шчодры вечар]] (напярэдадні Новага года) гатавалася рытуальная ежа — парася, авечыя ножкі, смажанае і печанае печыва ў выглядзе жывёлы («Казулька») — мэтай усяго гэтага было прыцягненне пладавітасці і дабрабыту для жывёлы. Гэтай жа мэце, а таксама забеспячэнню бяспекі скаціны, служылі шматлікія рытуалы [[Юр’я|Юр’ева дня]] вясновага, калі здзяйсняўся першы выган быдла<ref name="ПАП" />. [[Выява:Funeral of Kostroma.jpg|thumb|270px|Пахаванне Кастрамы. [[Лубок]]. XIX стагоддзе]] Урадлівасці зямлі спрыялі шматлікія рытуалы з пудзіламі, якія адлюстроўвалі розных рытуальных персанажаў — гэта [[Масленіца]], [[Ярыла]], {{нп3|Кастрама, міфалогія|Кастрама|ru|Кострома (мифология)}}, {{нп3|Каструбонька|Каструбонька|ru|Кострубонька}}. Рытуал уключаў у сябе, як правіла, ушаноўванне і шанаванне пудзіла, хаджэнне з ім па вуліцах, якое суправаджалася весялосцю, а затым праводзіны — пахаванне, спаленне або разарванне. Мабыць, пудзіла ўяўляла сабой цэнтр урадлівасці і пладавітасці, і рытуалы яго провадаў павінны былі паведаміць гэту ўрадлівасць зямлі — тым больш, што праводзіліся падобныя рытуалы амаль заўсёды вясной або ў пачатку лета<ref name="ПАП" />{{efn|У рамках сваёй тэорыі пра «Перуна, які ўваскрасае» Клейн трактуе ўсё рытуалы, звязаныя з провадамі рытуальных персанажаў у выглядзе пудзіла, з Перуном<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 332 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У рэчаіснасці ж, рытуалы ўшаноўвання і провадаў трэба прызнаць даволі ўніверсальнымі для паганскай славянскай рэлігіі. М. А. Васільеў мяркуе, што менавіта яны апісаны яшчэ ў летапісным аповядзе аб звяржэнні ідалаў Уладзімірам<ref>{{кніга |аўтар = Васильев М. А. |частка = Великий князь Владимир Святославич: от языческой реформы к Крещению Руси |загаловак = Славяноведение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = № 2 |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Гл. таксама: [http://community.livejournal.com/slav_drevnosti/37079.html Проводы Перуна] {{ref-ru}}}}. [[Выява:Semik.jpg|thumb|left|«[[Семік]]». [[Лубок]]. XIX стагоддзе.]] У [[Сёмуха|Сёмуху]] і Траецкі тыдзень ролю пудзіла выконвала траецкая бярозка, з якой праводзілі практычна тыя ж абрады — упрыгожвалі яе, пакланяліся і ўшаноўвалі, елі пад бярозкай рытуальную ежу, спявалі песні і вадзілі карагоды, завівалі ёй галінкі, праводзілі абрад «{{нп3|Кумленне|кумлення|ru|Кумление}}», насілі па вёсцы і, нарэшце, ламалі і раскідвалі галінкі па полі — мэтай усіх гэтых абрадаў было прыцягненне ўрадлівасці і добрага ўраджаю, а таксама пладавітасці і ўдалага мацярынства, як у выпадку з кумлением. Ва ўсіх рытуалах на Сёмуху, якія праводзіліся з бярозкай, удзельнічалі толькі дзяўчыны і жанчыны<ref name="ПАП" />{{efn|Мабыць, гэта звязана са значнай архаічнасць дадзенага абраду, у сувязі з чым тут захаваўся рэлікт [[матрыярхат]]у — прыярытэт {{нп3|Матрылінейнасць|мацярынскага роду|ru|Матрилинейность}}. Наогул, шанаванне бярозы ўсходнімі славянамі — гэта, мяркуючы па ўсім, спадчына старажытнага [[татэм]]ічнага культу бярозы, як выключна важнага для жыхароў лясной зоны дрэва.}}. Акрамя таго, забеспячэнню ўрадлівасці і ўраджаю павінны былі спрыяць рытуалы выклікання дажджу (пры засусе, у выпадку ж зацяжных дажджоў рытуал быў накіраваны на дасягненне добрага надвор’я). У рытуале ўдзельнічала дзяўчынка, як правіла, сірата, якую называлі {{нп3|Дадола|Дадола|ru|Додола}} або Пепяруда. Як лічаць навукоўцы, яе імя і сам вобраз, мабыць, звязаны з Грамавержцам-[[Пярун]]ом (магчыма, Дадола ўяўляла жонку Грамавержца). Яе вадзілі па вёсцы, упрыгожвалі кветкамі і палівалі вадой, пры гэтым спяваліся песні з просьбамі пра дараванне дажджу<ref>{{кніга |аўтар = [[Вячаслаў Усеваладавіч Іваноў|Иванов В. В.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]] |частка = |загаловак = Исследования в области славянских древностей |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1974 |том = |старонкі = 104—116 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. [[Выява:Ivankupala.jpg|thumb|right|300px|[[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрых Семірадскі]]. Ноч на Івана Купалу]] Адным з найважнейшых славянскіх святаў была ноч на [[Купалле|Івана Купала]]. У гэту ноч уладкоўваліся агульнанародныя гулянні — песні і танцы. З купальскіх абрадаў варта адзначыць распальванне і скачкі праз вогнішчы, купанне ў рэках і катанне са схілаў падпаленых колаў. Нярэдка свята прымала разгульны характар. Акрамя таго, у гэту ноч збіралі лячэбныя і магічныя расліны{{efn|Адна з першых пісьмовых фіксацый святкавання ночы Івана Купала на Русі — гэта пасланне Памфіла, ігумена Елеазарава манастыра кн. Дзмітрыю Растоўскаму (1505), якое апісвае дадзенае свята ў [[Пскоў|Пскове]]<ref>{{кніга |аўтар = Мансикка В. Й. |частка = |загаловак = Религия восточных славян |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = ИМЛИ им. А. М. Горького РАН |год = 2005 |том = |старонкі = 175—177, 182 і 184 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У рамках сваёй тэорыі Клейн неапраўдана звязвае ўсю купальскую абраднасць з Перуном<ref>{{кніга |аўтар = [[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]] |частка = |загаловак = Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2004 |том = |старонкі = 315—323 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>.}}. Згодна з рэканструкцыя, у славян існавалі святы, прысвечаныя самім бажаствам. У прыватнасці, мог існаваць [[Пярун]]аў дзень і дзень, прысвечаны [[Вялес]]у, якія пасля былі замененыя адпаведна {{нп3|Ільін дзень|Ільіным днём|ru|Ильин день}} і {{нп3|Уласаў дзень|Уласавым днём|ru|Власьев день}} або Міколавым днём ({{нп3|Мікола зімовы|зімовым|ru|Никола зимний}} і {{нп3|Мікола вясновы|вясновым|ru|Никола вешний}}). Аднак прамых дадзеных аб гэтых паганскіх святах у нашым распараджэнні няма, таму іх даты і ўтрыманне застаюцца толькі рэканструкцыямі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славянскія багі]] [[Катэгорыя:Славянская міфалогія| ]] 83s6c2s36fx0bbhfpxccsl6uiy2196i 0 112484 5131509 5117388 2026-04-24T12:54:40Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131509 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі''' ({{ДН|16|6|1897}}, [[Межава (Расонскі раён)|Межава]], цяпер [[Расонскі раён]] [[Віцебская вобласць]] — пасля 26 жніўня {{ДС|||1942}}; псеўданімы: ''Алеся Гаротная'', ''А. Зніч'', ''Альгерд Шлюбскі'', ''Звястун'', ''Казальнік'', ''Этнограф''; крыптанімы: ''А.'', ''А. Г.'', ''А. Ш.'', ''Ал. Ш.'', ''Ал. Ш-скі.'') — беларускі этнограф, фалькларыст, бібліёграф, літаратуразнавец. == Біяграфія == У 1922 годзе скончыў [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. У 1918—1923 гадах удзельнічаў у арганізацыі архіваў у [[Веліж]]ы, [[Віцебск]]у, Оршы, Полацку. 3 1923 года працаваў у [[Інбелкульт|Інбелкульце,]] у 1929—1930 гадах — у [[Інстытут гісторыі АН БССР|Інстытуце гісторыі АН БССР]]. Сябра і паплечнік [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Баринов|2021|}}. Пра жыццё Шлюбскага ў 1930-я гады звесткі супярэчлівыя{{sfn|Баринов|2021|}}. Паводле [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леаніда Маракова]], навуковец арыштаваны [[ДПУ БССР]] 3 красавіка 1930 года па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», паводле пастановы Калегіі АДПУ ад 10 красавіка 1931 года высланы тэрмінам на 5 гадоў у [[Ніжні Ноўгарад]] (па гэтай справе рэабілітаваны 19.9.1960). Пра знаходжанне ў Ніжнім Ноўгарадзе сведчыць яго артыкул «Библиография Омутнинского края: материалы к полной библиографии» (1932). У 1932 годзе ў зборніку артыкулаў «Этнография на службе у классового врага» (Ленінград), Шлюбскага характарызавалі горай за Ластоўскага, бо да яго прыезду «падрыхтаваў глебу» для «нацыянал-дэмакратычнага наступу» на савецкую навуку.{{sfn|Баринов|2021|}} [[Файл:Экслібрыс Аляксандра Шлюбскага (1926) мастака Я. Мініна..jpg|thumb|[[Беларускі экслібрыс|Экслібрыс]] Аляксандра Шлюбскага работы [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфіма Мініна]]]] У 1933 годзе ў часопісе «Мастацтва і рэвалюцыя» з’явіўся артыкул [[Віталь Вольскі|Віталя Зэйдэль-Вольскага]] «Пра рэцыдывы [[нацыянал-дэмакратызм]]у ў творчасці мастака [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Мініна]]», дзе даводзілася «класавае шкодніцтва» мастака і адзначалася, што ''«экслібрыс, зроблены для Шлюбскага, характэрны сваім голым этнографізмам. … Нацдэм Шлюбскі з задавальненнем знаходзіў у гэтых экслібрысах … яскравыя адбіткі беларускага „нацыянальнага адраджэння“»''.<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Viciebski_proletary.zip/1933-021.pdf Перадрукоўка артыкула Віталя Зэйдэля-Вольскага «Пра рэцыдывы нацыянал-дэмакратызму ў творчасці мастака Мініна» у газеце «Віцебскі пралетары» № 21 за 1933 год.]</ref> Аднак, паміж 1934 і 1936 гадамі Шлюбскі працаваў ужо бібліёграфам у Кіраўскай абласной навуковай бібліятэцы{{sfn|Баринов|2021|}}. Затым працаваў у Ленінградзе, пра што сведчыць яго артыкул «Архивные материалы о книге Ф . Энгельса „Происхождение семьи, частной собственности и государства“» (Советская этнография, 1934, № 6), на думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], для яго напісання навуковец безумоўна карыстаўся фондам Галоўнага ўпраўлення па справах друку ў Цэнтральным гістарычным архіве СССР (цяпер РДГА у Санкт-Пецярбургу){{sfn|Баринов|2021|}}. У чэрвені 1935 года Шлюбскі паўторна арыштаваны УНКУС па Ленінградскай вобласці, асобай нарадай пры [[НКУС СССР]] 16.11.1935 года прыгавораны да 3 гадоў пазбаўлення волі (па гэтай справе ў 1990 годзе пракуратура Ленінграда адмовіла ў рэабілітацыі). Напэўна, пасля адбыцця гэтага тэрміна, у 1939—1940 годзе звяртаўся да [[ЦАУ БССР]] з просьбай працаўладкавання{{Крыніца?}}. У 1940 годзе зноў у Ленінградзе выйшла праца Шлюбскага пра цэнзурную гісторыю вядомага зборніка [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|Аляксандра Афанасьева]] «Народные русские сказки»{{sfn|Баринов|2021|}}. Відавочна, са зразумелых прычын, у 1930-я гады Шлюбскі адмовіўся ад беларускай тэматыкі і займаўся гісторыяй царскай цэнзуры, рэвалюцыйным рухам 1905—1907 гадоў і рускай этнаграфіяй{{sfn|Баринов|2021|}}. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны, на думку Барынава, разам з сям’ёй Шлюбскі мог быць эвакуіраваны з Ленінграда ў Татарскую АССР, прынамсі ў 1941 годзе разам з жонкай ён жыве ў сяле Ключы паблізу Бугульмы{{sfn|Баринов|2021|}}. Мабілізаваны 10 ліпеня 1942 года з сяла Патапава-Тумбарла<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat12723366/</ref> Баўлінскім РВК Татарскай АССР, як сяржант адпраўлены ў 18-ю запасную стралковую брыгаду<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat13154839/</ref>. Далейшы лёс невядомы, лічыцца зніклым без вестак з 26 жніўня 1942 года<ref name=":0">https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55454634/</ref>. Быў жанаты, жонка — Алена Львоўна Крывая, станам на снежань 1943 года, жыла ў сяле Ключ(….) каля станцыі Ютаза Баўлінскага раёна Татарскай АССР<ref name=":0" />. Сужэнцы выхоўвалі дваіх дзяцей. Групавая справа Аляксандра Шлюбскага і іншых № 20951-с захоў­ваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. == Дзейнасць == Склаў разгорнутую інструкцыю «Звесткі па збіранні вуснай народнай творчасці ў Беларусі» (1919). У 1920-я гады быў актыўным супрацоўнікам Інстытута беларускай культуры, затым Інстытута гісторыі БССР. У гэты час падрыхтаваў том «Этнаграфія» з серыі «Матэрыялаў да беларускае бібліяграфіі», выпусканай Інбелкультам. Яшчэ да публікацыі Ластоўскім сваёй «Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі» (Коўна), выйшла праца Шлюбскага «Матэрыялы да крыўскай гісторапісі» (Коўна).{{sfn|Баринов|2021|}} Друкаваўся ў часопісах «[[Наш край (1925)|Наш край]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «Маладняк», у газеце «Савецкая Беларусь». Выступаў з артыкуламі пра культурна-асветнае жыццё Віцебшчыны, Мінска, пра падзеі грамадзянскай вайны на Беларусі, пра гісторыю беларускай літаратуры, перыядычнага друку: «Канфіскацыя твораў Дуніна-Марцінкевіча» (1923), «Да гісторыі канфіскацыі „Нашай нівы“» (1925), «„Мужыцкая праўда“ К. Каліноўскага» (1926). Даследаваў старажытныя вераванні, матэрыяльную культуру беларусаў. Аўтар нарысаў-партрэтаў [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалая Нікіфароўскага]], [[Змітрок Бядуля|3мітрака Бядулі]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Уладзіміра Дабравольскага]]. У навуковай спадчыне Аляксандра Шлюбскага дзве фундаментальныя працы, якія не страцілі значэння да цяперашняга часу. Першая — бібліяграфічны даведнік «Матэрыялы да беларускае бібліяграфіі» (Т. 4. Этнаграфія. 1927), дзе сістэматызавана значная колькасць з таго, што пісалася і публікавалася пра духоўную і матэрыяльную культуру беларусаў у рускай і польскай навуковай і навукова-папулярнай літаратуры, перыядычных выданнях, захоўвалася ў архівах. Працягнуць гэту працу Шлюбскага, нягледзячы на пазнейшыя неаднаразовыя спробы навукоўцаў, пакуль не ўдалося. Другая, больш ацэненая фалькларыстамі — «Матэрыялы да вывучэння фальклору і мовы Віцебшчыны» (ч. 1-2, 1927—1928), пад першай аўтарскай назвай «Крывічы», змяшчае збор каляндарнай і сямейна-абрадавай творчасці Віцебшчыны як этнаграфічнага рэгіёна. Да кожнага цыкла Шлюбскі зрабіў бібліяграфію раней сабраных народна-паэтычных твораў, прадмову, дзе ўлічаны абрадавыя аспекты рэгіянальнага фальклору. Запісы зроблены і пададзены з улікам дыялектных асаблівасцей мовы ўсяго Падзвіння. == Асноўныя творы == * Сведения по собиранию устного народного творчества в Белоруссии. — Велиж, 1919; * О собирании материалов по этнографии // Известия Велижского уездного совета. 1919. № 1381 (131); * Паны i сяляне ў першай палове XIX стагоддзя. — Менск, 1924. — 23 с. * Бядуля як этнограф. — Мн., 1925; * [[:s:Матэр'ялы да крыўскае гісторапісі|Матэрыялы да крыўскай гісторапісі: Доля кнігасховаў і архіваў зямель крыўскіх і былога Вялікага княства Літоўскага]]. — Коўна, 1925; * Крашаніна (набіванка). Віцебск: выданне Віцебскага акруговага таварыства краязнаўства, 1926. — 32 с. * Конфіскацыя «Пана Тадэуша» Д.-Марцінкевіча // Узвышша. № 2 (1927). С. 199—202. * Гісторыка-этнаграфічныя нататкі. — Мн., 1928; * Exlibris’ы А. Тычыны. — Мн., 1928; * Этнографічная дзейнасьць Дабравольскага // Запіскі Аддзелу гуманітарных навук. Працы катэдры этнографіі. Т. 1, сш. 1. Мн., 1928. С. 117—126. * Аб беларуйскай набойцы // Там жа. С. 187—192. * Матэрыялы да вывучэння фальклору і мовы Віцебшчыны. Ч. 1-2. — Мн., 1927—1928; * [https://issuu.com/valerishisn/docs/shljubski_adnosiny_rasijskaga_urada Адносіны расійскага ўраду да беларускае мовы ў ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230226103940/https://issuu.com/valerishisn/docs/shljubski_adnosiny_rasijskaga_urada |date=26 лютага 2023 }} // Запіскі Аддзелу гуманітарных навук. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. — Т. 1. — Менск, 1928. — С. 303—337. * Этнаграфічная дзейнасць Е. Р. Раманава // Там жа. С. 338—371. * Библиография Омутнинского края: материалы к полной библиографии // Омутнинская проблема: Материалы к разработке перспективного плана. — [Н. Новгород]: Огиз; Нижег. краев. изд-во, 1932. — С. 278—325. * Архивные материалы о книге Ф. Энгельса «Происхождение семьи, частной собственности и государства» // Советская этнография. № 6 (1934). — С. 62-69. * Библиография русских переводов труда Ф. Энгельса «Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staates» // Советская этнография. № 6 (1934). — С. 180—185. * К истории русской этнографии. Цензурные мытарства А. Н. Афанасьева // Советская этнография. Сб. статей. Вып. 4 (1940). С. 128—141. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{Вікікрыніцы|Катэгорыя:Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі}} * {{Крыніцы/БелЭн|том=15}} * {{кніга|загаловак=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т., Т. 5. Скамарохі — Яшчур|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ ім. П. Броўкі|год=1987|том=5|старонак=703|тыраж=10&nbsp;000}} * Шлюбскі Аляксандр Ануфрыевіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. / рэдкал.: П. У. Броўка і інш. — Мн., 1974. — Т. 11. — С. 339. * Этнограф, фалькларыст, бібліёграф // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Расонскага раёна / гал. рэд. Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн. — Віцебск, 1994. — С. 84-85. * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19897 ШЛЮБСКІ Аляксандр Ануфрыевіч]{{Недаступная спасылка}} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28055 ШЛЮБСКІ Аляксандр Ануфрыевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305020353/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28055 |date=5 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2021|''Баринов И.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/421208965694553 Александр Шлюбский (16 июня 1897 — август/сентябрь 1942)] // Запісы беларусаведа, 8.1.2021.}} * [https://bis.nlb.by/by/documents/136120 Шлюбскі Аляксандр Ануфрыевіч] // Беларусь у асобах і падзеях: анлайн-энцыклапедыя. — Мн.: Нацыянальная бібліятэка Беларусі, 2006—2023. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Шлюбскі Аляксандр Ануфрыевіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Расонскім раёне]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Бібліёграфы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] 235hfpabq7t6wtr9iqz9d43ugu0fslg 0 112705 5131566 4959128 2026-04-24T13:20:19Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131566 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Філіповіч}} {{Мастак}} '''Міхаі́л Мацве́евіч Філіпо́віч''' або '''Міха́сь Філіпо́віч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[жывапіс]]ец, [[Графіка (мастацтва)|графік]], [[этнограф]], [[педагог]]{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. Адзін з першых беларускіх мастакоў, хто звярнуўся да нацыянальнай тэматыкі<ref>Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976. с. 256</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|200px|thumb|злева|[[Міхаіл Пятровіч Станюта|Міхаіл Станюта]]. Партрэт мастака М. Філіповіча. [[1925]]]] [[Файл:1928. Жанчына ў намітцы.jpg|250px|thumb|Жанчына ў намітцы. 1928]] Нарадзіўся 8 чэрвеня (27 мая паводле старога стылю) 1896 года ў Мінску ў сям’і служачага чыгункі, паводле паходжання селяніна Барысаўскага павета{{Sfn|Крэпак Б.|2010}}, адстаўнога унтэр-афіцэра Мацвея Касмавіча Філіповіча і яго жонкі Алены Фадзееўны. Бацькі памерлі, калі Міхасю было чатыры гады{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. Спачатку з братам і сёстрамі ён жыў у старэйшай замужняй сястры, затым выхоўваўся ў сям’і дзядзькі, каваля Фадзея Фадзеевіча Гурскага, які жыў на [[Вуліца Змітрака Бядулі (Мінск)|Маркаўскім завулку]] ў Мінску{{Sfn|Крэпак Б.|2010}}. Вучыўся ў царкоўнапрыходскай школе{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У 1910—1917 гадах вучыўся ў [[Мінскае рэальнае вучылішча|Мінскім рэальным вучылішчы]] ў К. Я. Ермакова, [[Дзмітрый Мікалаевіч Полазаў|Дзмітрыя Полазава]]. У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] вучылішча было эвакуіравана ў [[Гагарын (Смаленская вобласць)|Гжацк]], затым — у [[Масква|Маскву]], а потым — у [[Яраслаўль]], дзе Філіповіч і скончыў навучанне{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У 1917 годзе вярнуўся ў Мінск, у дом па Маркаўскім завулку. Малюе вуліцы Мінска і [[Верхні Горад|Стары горад]], гэтыя працы не захаваліся{{Sfn|Крэпак Б.|2010}}. Едзе дзеля мастацкай адукацыі ў Маскву. Спачатку паступіць на вучобу па мастацкай спецыяльнасці не атрымліваецца, таму ў 1918—1919 гадах вучыўся ў Маскоўскім Межавым інстытуце, адначасова ў прыватнай студыі [[Анікіта Пятровіч Хатулёў|Анікіта Хатулёва]]{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У 1919 годзе быў залічаны ў Дзяржаўныя вольныя мастацкія майстэрні, але ў той жа год пайшоў, як сам напісаў у аўтабіяграфіі, ''«добраахвотнікам у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную гвардыю]]»''<ref name="Аўтабіяграфія">Аўтабіяграфія // Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва. — Ф. 82. — Воп. 1. — Спр. 1. — С. 65-66.</ref>. У 1919—1920 гадах служыў санітарам цягніка на [[Антон Іванавіч Дзянікін|дзянікінскім]] фронце, аднак праз слабае здароўе быў адкамандзіраваны з фронту ў Маскву, у Вышэйшую школу ваеннай маскіроўкі, дзе вучыўся адзінаццаць месяцаў{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У канцы 1920 года Камісія па таленавітасці накіравала яго ў Маскву ў [[Дзяржаўныя вольныя мастацкія майстэрні]], дзе вучыўся ў [[Канстанцін Аляксеевіч Каровін|Канстанціна Каровіна]]. [[Файл:1921. На Купалле.jpg|250px|thumb|На Купалле. 1921]] У канцы 1921 года праз адсутнасць сродкаў на жыццё вярнуўся ў Менск{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У верасні 1921 года займаўся арганізацыяй і сам удзельнічаў у першай савецкай выстаўцы ў Менску па вуліцы [[Вуліца Леніна (Мінск)|Губернатарскай]], 13{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. Экспанаваліся 13 твораў мастака{{Sfn|Крэпак Б.|2010}}, у тым ліку супрэматычныя («Супрэматызм (канструкцыя плоскасцяў)», «Максімальнае выяўленне колеру» і інш.), з якіх ніводны не дайшоў да сённяшняга часу. Першая персанальная выстаўка Міхася Філіповіча адбылася ў Менску ў жніўні [[1922 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1922]] года. У паказаных на ёй творах быў бачны паварот да фальклорнай беларускай спадчыны («На Купалле», «Карагод (Ляльнік)», «Казачны сюжэт»). У 1922—1923 гадах быў мастацкім інструктарам аддзела выяўленчага мастацтва пры Галоўпалітасвеце ў Менску<ref name="ІДВ" />. У 1923 годзе загадваў афармленнем Беларускага павільёна на Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўцы ў Маскве<ref name="ІДВ" />, у 1923—1925 гадах працаваў загадчыкам мастацкага аддзела ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускім дзяржаўным музеі]]. У 1924 годзе Цэнтральным праўленнем Саюза работнікаў мастацтва быў камандзіраваны ў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут|Вышэйшыя тэхнічныя майстрэрні]], дзе вучыўся ў {{нп3|Аляксандр Давыдавіч Дрэвін|Аляксандра Дрэвіна|ru|Древин, Александр Давыдович}} і [[Роберт Рафаілавіч Фальк|Роберта Фалька]] (1925—1930)<ref name="ІДВ">{{cite web|url = https://www.artmuseum.by/by/vyst/mnulyiya-vyistak/arh_2011/%E2%80%9Ci-dolshe-veka...%E2%80%9D.html|title = Выстаўка твораў мастакоў-юбіляраў|publisher = artmuseum.by|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191223190850/https://www.artmuseum.by/by/vyst/mnulyiya-vyistak/arh_2011/%E2%80%9Ci-dolshe-veka...%E2%80%9D.html|archivedate = 23 снежня 2019|url-status = }}</ref>. Летні адпачынак праводзіў у Менску і этнаграфічных экспедыцыях па [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]]{{Sfn|Крэпак Б. (2)|2010}}. [[Файл:1922. Бітва на Нямізе.jpg|250px|thumb|Бітва на Нямізе. 1922]] У 1927 годзе ўступіў ва [[Усебеларускае аб’яднанне мастакоў]], дзе выставіў 40 палотнаў{{Sfn|Крэпак Б. (2)|2010}}. У тым жа годзе прымаў удзел у беларускім раздзеле савецкага павільёна міжнароднай выстаўкі «Мастацтва кнігі» ў [[Лейпцыг]]у<ref>[[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|Баразна М. Р.]] Мастацтва кнігі Беларусі XX стагоддзя. Мінск, «Беларусь», 2007. с. 52</ref>. У 1929 годзе прымаў удзел у III Усебеларускай мастацкай выстаўцы (карціна «Бітва на Нямізе» і яшчэ каля 40 карцін). Яшчэ да заканчэння вучобы ў Маскве яго творчасць пачала падвяргацца крытыцы ў савецкай Беларусі, творы пачалі здымацца з экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея. У 1930 годзе прыязджае ў Менск, дзе абвінавачваецца ў «[[нацдэм]]аўшчыне» і «фармалізме», адыходзе ад разумення сутнасці класавай барацьбы{{Sfn|Крэпак Б. (2)|2010}}. Разам з жонкай Ксеніяй Весялоўскай з’язджае ў Маскву. На думку мастацтвазнаўцы [[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Барыса Крэпака]], гэта было зроблена дзеля таго каб пазбегнуць [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]]{{Sfn|Крэпак Б. (2)|2010}}. Уступіў у [[Асацыяцыя мастакоў рэвалюцыйнай Расіі|Асацыяцыю мастакоў рэвалюцыйнай Расіі (АХРР)]]. У 1930-х гадах быў у працяглай творчай камандзіроўцы ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]<ref>Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976.</ref>. У 1939—1941 гадах Міхась Філіповіч працаваў у Мінску, удзельнічаў у выстаўках, у пастаноўцы оперы «Кветка шчасця», пісаў карціны для [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|гістарычнага музея]]. Перадваенныя творы мастака не захаваліся, аднак паводле назваў вядома, што яны насілі савецкі ідэалагічны характар<ref>{{cite web|url = https://www.kp.by/daily/26347.3/3228357/|title = Белорусский Гоген ушел на передовую|date = 25-2-2015|publisher = kp.by|language = ru|archiveurl = https://archive.today/20191223185355/https://www.kp.by/daily/26347.3/3228357/|archivedate = 23 снежня 2019|accessdate = 23-12-2019|url-status = live}}</ref>. У Мінску даведаўся пра пачатак вайны Германіі з СССР і на трэці дзень з’ехаў у Маскву, дзе працаваў як мастак для сатырычнага часопіса «[[Партызанская дубінка]]». У 1942—1944 гадах служыў у арміі франтавым мастаком. У 1944—1945 гадах працаваў загадчыкам мастацкага аддзела Дзяржаўнага выдавецтва ў Мінску<ref name="ІДВ"/>. Супрацоўнічаў з [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|музеем Вялікай Айчыннай вайны]] і Домам народнай творчасці ў Мінску, для якога на аснове сваіх малюнкаў аформіў 10 альбомаў, прысвечаных матэрыяльнай народнай культуры<ref name="ВВМФ">''Вайцахоўская В.'' Міхась Філіповіч. Лёс мастака // Беларускі гістарычны часопіс. 2021. № 2. С. 38-39</ref>. Вядома, што апошнія гады жыцця Міхась Філіповіч правёў у Маскве, дзе і памёр у 1947 годзе{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. Дагэтуль біяграфія мастака слаба вывучаная{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. == Творчасць == [[Файл:Босыя на вогнішчы.jpg|215px|thumb|left|Ілюстрацыя да паэмы «[[Босыя на вогнішчы]]» [[Міхась Чарот|М. Чарота]]]] Працаваў у тэхніцы алейнага жывапісу і акварэлі, працаваў у кніжнай графіцы. Вялікую значнасць маюць замалёўкі народнай вопраткі, зробленыя Філіповічам на Міншчыне, Случчыне, Магілёўшчыне, [[Усходняе Палессе|Палессі]]<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. Творы Міхася Філіповіча вызначаюцца яркім нацыянальным каларытам, самабытнасцю<ref name="БС"/>. Прыхільнасць да акадэмічнага [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізму]] ў часе навучання ў Маскве змяняецца захапленнем [[імпрэсіянізм]]ам. Пасля знаёмства з творчасцю і тэорыяй [[Казімір Севярынавіч Малевіч|Казіміра Малевіча]] пачынаецца [[супрэматызм|супрэматычны]] перыяд. У верасні 1921 года ў Менску Філіповіч выстаўляе творы «Супрэматызм», «Максімальнае выяўленне колеру», «Канструкцыя плоскасцей». [[Файл:Mikhail Filippovich. Illustration for the Belarussian fairy tale.JPG|250px|thumb|Ілюстрацыя да беларускай народнай казкі «Паляшук і чорт»]] Яшчэ ў 1910 годзе пачаў рабіць альбом замалёвак «Беларускія ткацкія ўзоры»{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. Па вяртанні ў Беларусь працягнуў вывучаць узоры беларускага народнага мастацтва. У выніку яго вандровак па Беларусі для [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] было складзена 10 альбомаў з замалёўкамі тканін, разьбы, народных строяў, сялянскіх забудоў і прадметаў побыту<ref name="ReferenceA">Харэўскі С. В. Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі. Вільня, Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2007, с. 182</ref>. Праца яго і сёння ўяўляе цікавасць для знаўцаў славянскіх культур<ref name="ЛН">[http://knihi.com/storage/kastounasci/01/22.html Людміла Налівайка. Рыцары аховы помнікаў]</ref>. М. Лебедзевай, Міхасём Філіповічам, [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Анатолем Тычынам]] быў складзены альбом [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]], дзеля чаго яны працавалі з архівамі музеяў [[Масква|Масквы]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]], [[Смаленск]]а і інш<ref name="ЛН" />. У 1924 годзе альбом «Слуцкія паясы» быў выдадзены [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкультам]]<ref name="ЛН" />. Самабытнае мастацтва Міхася Філіповіча ўвогуле ёсць этнаграфічным<ref name="ЛН" />. Былі створаны партрэты беларуса, у якіх мастаку ўдалося паказаць характар свайго народа. Найбольш удалыя жывапісныя палотны — «Група на кірмашы», «Беларусы ў старажытным адзенні», «Дудар» і інш<ref name="ЛН" />. Адна з першых карцін на народную тэматыку — «Казка» («Казачны сюжэт»). У 1921—1922 гадах стварае шэраг карцін на этнаграфічныя матывы: «На Купалле», «Вясна», «Скокі праз вогнішча», «Карагод», «Народнае гулянне»<ref name="ReferenceA" />. У кампазіцыі «На Купалле» мастак зафіксаваў многія нацыянальныя віды мастацтва — танец-карагод, адзенне, упрыгожванне свята кветкамі і зелянінай<ref name="ЛН" />. Адначасова працуе як ілюстратар. У 1922 годзе ілюструе «Босых на вогнішчы» [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]]<ref name="ReferenceA" />. У тым жа годзе адбылася яго першая персанальная выстаўка{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}, сярод іншых, там выстаўляліся такія карціны, як «На Купалле», «Карагод (Ляльнік)» і «Казачны сюжэт» (1921—22){{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. [[Змітрок Бядуля]] апісаў уражанні ад выстаўкі ў сваім артыкуле<ref>[[Змітрок Бядуля|Бядуля З.]] Выстаўка карцін маляра М. Філіповіча (Памяшканьне Інстытуту Беларускага Пэдагагічнага Тэхнікуму) // [[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]. — 1922. — № 187.</ref>. Вось як ён кажа пра нацюрморт «Бэз і купальніца» наступным чынам<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593&mode=print |title=«Мітусяцца фарбы, ажно слепяць вочы…» |access-date=8 красавіка 2012 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310055002/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593&mode=print |url-status=dead }}</ref>: {{Цытата|…Букет бэзу — у розных пералівах, такая свежасць колераў, ажно здаецца: чуеш пах бэзу, чуеш вясну. А гэта ўсё — у невялічкім букеце… Праўда, ёсць часцяком незавершанасць. Адразу бачым, што мастак пэўнай дарогі ў сваёй творчасці яшчэ не знайшоў. Кожны вобраз як бы кажа: «Дамалёўвай сам!» — і будзіць фантазію гледача}} У 1924 годзе стварае графічны цыкл ілюстрацый да беларускіх народных казак «Сучкін сын», «Іванка-дурачок», «Паляшук і чорт»<ref>Баразна М. Р. Мастацтва кнігі Беларусі XX стагоддзя. Мінск, «Беларусь», 2007., с. 52</ref>. У аўтабіяграфіі мастак напіша, што за 1921—1928 гады ім створана ''«да 150 прац алеем і да 400 малюнкаў тушшу, гуашшу, акварэллю, да 150 работ па ілюстрацыі беларускіх народных казак»''<ref name="Аўтабіяграфія"/>, ілюстрацыі да вершаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]], эскізы дэкарацый для Беларускага першага дзяржаўнага тэатра і іншае{{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. [[Файл:Peasant boy, Peasant women, Women in the national Belarusian costume.jpg|250px|thumb|left|''М. Філіповіч.'' Мелкая пластыка. 1920—1930 гг.)]] У 1930-х гадах ствараў творы на сярэднеазіяцкія матывы. У часы вайны прымаў удзел у афармленні перыядычных выданняў, у тым ліку ў часопісе «[[Партизанская дубинка]]», стварыў серыю антыфашысцкіх карыкатур. У апошнія гады жыцця працаваў у жанры лірычнага пейзажу<ref>Художники советской Белоруссии. Союз художников БССР. Минск, изд. «Беларусь», 1976., с. 357</ref>. Акрамя іншага, працаваў у партрэтным жанры, у тым ліку намаляваў партрэты Міхася Станюты, мастачкі [[Пальміра Любаміраўна Мрачкоўская|Пальміры Мрачкоўскай]], [[Генрых Юр’евіч Грыгоніс|Генрыха Грыгоніса]], [[Фаціма Мамедава|Фацімы Мамедавай]] і партрэты-тыпы, напрыклад, карціны «Стары беларус з люлькай» (сярэдзіна 1920-х) і «Жанчына ў намітцы» (магчымы партрэт яго жонкі Ксеніі Весялоўскай){{sfn|Вайцэхоўская|2013}}. У 1930-х гадах стварыў таксама серыю лялек, маленькіх скульптур «Лявоніха», «Цымбаліст», «Дудар», «Жанчына ў нацыянальнай вопратцы», «Жалейка», «Стары», «Вясковы хлопец» і іншыя. Гэта былі апошнія работы Міхася Філіповіча<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=8 красавіка 2012 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310055002/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593&mode=print |url-status=dead }}</ref>. == Ацэнка і значнасць творчасці == ''«…Гэта наогул амаль адзіны мастак на выстаўцы, у працах якога зусім няма не беларускіх матываў, творчасць якога наскрозь прасякнута ўважлівай цікавасцю і шчырым каханнем да роднае краіны. Гэта — адно з найбольш цікавых і каштоўных з’явішчаў у нашым сучасным нацыянальным мастацтве, што дазваляе спадзявацца на пышны яго далейшы росквіт»'', — пісаў [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікола Шчакаціхін]], ацэньваючы творы Філіповіча, прадстаўленыя на [[Першая Усебеларуская выстаўка|I-й Усебеларускай выстаўцы]] (1925 г.)<ref>«Полымя», 1927, № 2</ref>. Артыстка [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]] пакінула пра яго наступны ўспамін: «''Ён выглядаў значна старэйшым, чым быў на самой справе…, быццам даўно ўжо махнуў рукой на ўсё і на сябе самога. І раптам — як зусім іншы чалавек перад табой: ён пачынаў працаваць. …Вочы жывыя, маладыя, позірк пранізлівы, цэпкі, а рукі лёгкія, бюстрыя! …Ён рабіўся проста прыгожым. Калі б хто мяне спытаў, як можа выглядаць натхненне, я, напэўна, адразу б убачыла ў памяці Міхаіла Філіповіча за працай''»<ref name="ВВМФ" />. == Цікавыя факты == * Намаляваў першую вокладку часопіса [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. == У мастацтве == [[Файл:Меер Айзенштат. Партрэт мастака Міхаіла Філіповіча.jpg|175px|міні|Меер Айзенштат. «Партрэт мастака Міхаіла Філіповіча»]] * Скульптар [[Меер Бенцыянавіч Айзенштат|Меер Айзенштат]] у 1939 годзе стварыў бюст мастака. == У філатэліі == * [[Белпошта|Пошта Беларусі]] ў 2002 годзе выпусціла паштовую марку з выявай карціны Міхася Філіповіча «Бітва на Нямізе». * У [[2021 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2021 годзе]], да 125-годдзя з дня нараджэння мастака, быў выпушчаны [[канверт з арыгінальнай маркай]] ''«Жывапіс. Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч. 1896—1947»''. Дызайн канверта і спецштэмпеля [[Алена Мядзведзь]]. * З 4 лютага па 4 красавіка 2021 года ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь адбылася выстава, прысвечаная 125-годдзю Міхася Філіповіча. <center><gallery mode="packed" heights="130"> File:Mikhail Filipovich 125 Anniversary Cover of Belarusan Post 2021.jpg File:2002. Stamp of Belarus 0492.jpg </gallery></center> {{зноскі|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} — С. 40. * [[Змітрок Бядуля|Бядуля З.]] Выстаўка карцін маляра М. Філіповіча (Памяшканьне Інстытуту Беларускага Пэдагагічнага Тэхнікуму) // [[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]. — 1922. — № 187 * {{артыкул|аўтар= [[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Крэпак Б]].|загаловак= Міхась Філіповіч. Рэльефы і штрыхі лёсу|арыгінал= |спасылка= http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4553|аўтар выдання= |выданне= Культура|тып= газета|месца= |выдавецтва= |год= 2010|выпуск= |том= |нумар= 35 (955)|ref= Крэпак Б.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20191223180613/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4553|archivedate=23-12-2019}} * {{артыкул|аўтар= [[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Крэпак Б]].|загаловак= Міхась Філіповіч. Рэльефы і штрыхі лёсу. Працяг|арыгінал= |спасылка= http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593|аўтар выдання= |выданне= Культура|тып= газета|год= 2010|нумар= 36 (956)|ref= Крэпак Б. (2)|archiveurl= https://web.archive.org/web/20191223182815/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4593|archivedate=32-12-2019}} * {{артыкул|аўтар=[[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Крэпак Б]].|загаловак=Бліснуць краскай непаблеклай...|арыгінал=|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17818&DomainName=cult|аўтар выдання=|выданне=Культура|тып=газета|год=2021|нумар=6 (1497)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415084143/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17818&DomainName=cult|archivedate=15 красавіка 2021}} * [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] На шляхох да новага беларускага мастацтва (Нарыс творчасці Міхася Філіповіча) // Полымя. — 1927. — № 2. — С. 163—179. * ''[[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Шматаў В.]]'' Міхась Філіповіч. — Мінск, 1971 * [[Аляксандр Генадзевіч Лісаў|А. Г. Лисов]], [[Андрэй Дзмітрыевіч Сараб’янаў|А. Д. Сарабьянов]], «Михаил Матвеевич Филиппович» // Энциклопедия русского авангарда. * {{кніга|аўтар = В. У. Вайцэхоўская|загаловак = Міхаіл Філіповіч [Выяўленчы матэрыял] |месца = Мн. |выдавецтва = Беларусь |год = 2013 |старонак = 78 |isbn = 978-985-01-0949-1 |тыраж = 1000 |ref = Вайцэхоўская}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філіповіч Міхаіл Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДМІ імя Сурыкава]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва ў філатэліі]] f1ukb5ckjloaz8kixel29327e965lpw 0 112817 5131790 4424137 2026-04-25T01:35:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131790 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнік архітэктуры |Беларуская назва = Дом кампаніі «Зінгер» |Арыгінальная назва = |Выява = Singer House SPB 01.jpg |Подпіс выявы = Дом кампаніі «Зінгер» |Шырыня выявы = |Статус = {{Культурная спадчына РФ 4|7810609000}} |Краіна = Расія |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = Санкт-Пецярбург |lat_dir = N|lat_deg = 59|lat_min = 56|lat_sec = 9 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 19|lon_sec = 32 |region = RU-SPE |CoordScale = 4000 |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып манастыра = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Архітэктура мадэрну|Мадэрн]] |Аўтар праекта = [[Павел Юльевіч Сюзор|Павел Сюзор]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Singer House }} '''Дом кампаніі «Зінгер»''' (вядомы таксама як «Ленінградскі Дом кнігі») — будынак у [[Санкт-Пецярбург]]у, размешчанае па адрасе: [[Неўскі праспект]], дом 28, помнік архітэктуры федэральнага значэння, знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці. == Гісторыя == Шасціпавярховы з [[мансарда]]й будынак у стылі мадэрн, плошчай каля 7000 м ² быў пабудаваны ў [[1902]]-[[1904]] па праекце архітэктара Паўла Сюзора для «Акцыянернай кампаніі Зінгер ў Расіі». Праект быў наватарскім і па тэхнічным выкананні, і па стылі, і па прызначэнні. Першапачаткова кіраўніцтва кампаніі "Зінгер", якая вырабляла швейныя машыны, хацела пабудаваць [[небаскроб]], падобны да таго, што ў гэты час будаваўся кампаніяй у [[Нью-Ёрк]]у: шматпавярховы будынак з мноствам офісаў. Аднак будынак у цэнтры Санкт-Пецярбурга не мог перавышаць 23,5 метраў да карніза. Архітэктар бліскуча вырашыў супярэчнасць: над шасцю паверхамі з мансардай ён узвёў вежу, увянчаную шкляным глобусам, дыяметр якога — 2,8 м. Менавіта гэтая, накіраваная ўвысь вежа, і стварае ўражанне вышыннасці, але пры гэтым, дзякуючы сваёй лёгкасці, не засланяе купалаў [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскага Сабору]] і [[Спас на Крыві|Спаса на крыві]], якія ўзвышаюцца над Неўскім праспектам. == Фатаграфіі == <gallery> Выява:Building in Petersburg 2.JPG Image:Zinger house spb.jpg Image:Zingers Tower.JPG Image:Zinger table.JPG Image:Eath-ball.JPG </gallery> == Спасылкі == * [http://spbdk.ru/ Сайт Санкт-Пецярбургскага Дому Кнігі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120920075530/http://spbdk.ru/ |date=20 верасня 2012 }} * [http://www.citywalls.ru/house228.html Дом кампаніі «Зінгер» на сайце пецярбургскай архітэктуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120414181113/http://www.citywalls.ru/house228.html |date=14 красавіка 2012 }}. [[Катэгорыя:Збудаванні ў стылі мадэрн]] [[Катэгорыя:Неўскі праспект]] [[Катэгорыя:Помнікі архітэктуры Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Кнігарні]] bv3033tjfxskca4kkpknyxlgmj1o38m 0 115209 5131604 5073175 2026-04-24T14:27:57Z IP781584110 134977 афармленне, дэвікіфікацыя 5131604 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Віктар Іванавіч Анікін |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = [[Літоўская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса|Рэспубліканская бібліятэка]] |горадабудаўнічыя праекты = Праект рэканструкцыі цэнтра [[Брэст]]а ([[1968]]) |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Віктар Іванавіч Анікін''' ({{ДН|14|1|1918}}, [[Алатыр]], [[Сімбірская губерня]] — {{ДС|23|9|1997}}) — беларускі архітэктар і [[педагог]], у канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў працаваў у [[Літоўская ССР|Літве]]. [[Заслужаны архітэктар Рэспублікі Беларусь|Заслужаны архітэктар Беларусі]] (1980), член-карэспандэнт [[Беларуская акадэмія архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]]. [[Кандыдат архітэктуры]] (1970), [[прафесар]] (1984). Муж архітэктара [[Лідзія Іосіфаўна Анікіна|Лідзіі Анікінай]]. == Біяграфія == Скончыў у 1940 годзе архітэктурны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Ленінградскага інстытута інжынераў камунальнай будаўніцтва]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Аникин Виктор Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref> па спецыяльнасці «архітэктар-праекціроўшчык жылых і грамадскіх будынкаў». Быў прызваны ў армію. Удзельнічаў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1946 года<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникин Виктор Иванович}}</ref>. З 1946 года працаваў у [[Вільня|Вільні]] раённым архітэктарам, затым — творчым кіраўніком у праектных арганізацыях. За гады працы ў [[Літва|Літве]] стварыў шэраг праектаў буйных грамадскіх будынкаў: стадыён «Спартак» (пасля — [[Стадыён Жальгірыс|стадыён «Жальгірыс»]]), адміністрацыйныя будынкі міністэрстваў лясной прамысловасці і прамысловасці будаўнічых матэрыялаў; прымаў удзел у праектаванні будынка Педагагічнага інстытута (цяпер — [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]]). Удзельнічаў у праектаванні набярэжнай К. Пожалас у Вільні. Анікін таксама распрацаваў у суаўтарстве з іншымі архітэктарамі шэраг серый тыпавых праектаў жылых дамоў, якія атрымалі распаўсюджанне ў будаўніцтве Літвы. У 1958 годзе пераехаў у [[Мінск]], кіраўнік майстэрні, галоўны архітэктар у інстытуце «[[Белдзяржпраект]]». З 1964 года выкладаў у Беларускім політэхнічным інстытуце (цяпер [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]); дацэнт кафедры архітэктуры, загадчык кафедраў архітэктуры прамысловых будынкаў і горадабудаўніцтва (1977), з 1984 года — прафесар кафедры горадабудаўніцтва. Кандыдат архітэктуры (1970). Памёр 23 верасня 1997 года ў Мінску. == Асноўныя працы == [[Файл:Žalgirio stadionas.JPG|left|thumb|Стадыён «Спартак»]] [[Файл:MazvydoBiblioteka.jpg|міні|злева|[[Літоўская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса|Рэспубліканская бібліятэка]]]] [[Файл:Vokieciu5 and 7.JPG|thumb|Шматкватэрны жылы дом ([[Нямецкая вуліца (Вільня)|Вокечу]])]] [[Файл:Žaliasis tiltas, Vilnius - panoramio.jpg|міні|злева|[[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны мост]] у Вільні]] Асноўныя працы ў Вільні: [[Жальгірыс (стадыён)|рэспубліканскі стадыён «Спартак»]] (1950), [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёны мост]] (1952, з інжынерам [[Г. М. Папоў|Г. М. Паповым]]), будынкі міністэрстваў лясной прамысловасці (1953) і прамысловасці будматэрыялаў (1954), электрамеханічны тэхнікум (1956), [[Літоўская нацыянальная бібліятэка імя Марцінаса Мажвідаса|Дзяржаўная бібліятэка Літоўскай ССР]] (1969), шматкватэрныя жылыя дамы па вул. Пожалас<ref name="АСБ"/>. Асноўныя працы ў Беларусі (у аўтарскім калектыве): генплан (1961) і праекты забудовы мікрараёнаў [[Светлагорск]]а (1961)<ref name="БС"/>, генплан [[Пінск]]а (1963), праект рэканструкцыі [[Цэнтральны батанічны сад АН БССР|Цэнтральнага батанічнага саду АН БССР]] (1962), ПДП жылых раёнаў і забудовы мікрараёнаў [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]] (1965—1978), [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] (1968—1979), па [[Чкалаўскі (мікрараён)|вул. Чкалава]] (1962), [[Вяснянка (жылы раён)|Вяснянка]] (1986), [[15-ы корпус БНТУ|комплекс архітэктурна-будаўнічага інстытута і навучальна-лабараторны корпус будаўнічых факультэтаў Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1976—1983, сумесна з [[І. Есьман]]ам<ref name="БС"/>) у Мінску<ref name="АСБ"/>, генплан (1965) і праект рэканструкцыі цэнтра (1968) [[Брэст]]а (сумесна з [[Г. Трушнікава]]й)<ref name="БС"/>, [[ПДП]] [[Усход (жылы раён, Брэст)|Усходняга раёна]] і праекты забудовы мікрараёнаў-1, 2 у [[Брэст|Брэсце]] (1967)<ref name="АСБ"/>, праект добраўпарадкавання [[Плошча Леніна (Мінск)|плошчы Леніна]] (цяпер [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]]) у Мінску. == Працы == Больш за 120 публікацый, у тым ліку [[манаграфія|манаграфіі]]: «Мікрараёны Беларусі» (Мінск, 1963), «Архітэктура Савецкай Беларусі» (Масква. 1973, 1986, у аўтарскім калектыве), «Горад-герой Мінск» (Масква, 1976, з [[Ю. П. Грыгор’еў|Ю. П. Грыгор’евым]]), «Брэсцкая крэпасць-герой» (Масква, 1981, 1985), «Архітэктурнае праектаванне жылых раёнаў» (Масква, 1987), «Горадабудаўніцтва Беларусі» (Мінск, 1988, у аўтарскім калектыве)<ref name="АСБ"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені (1985), медалямі, ганаровымі граматамі прэзідыумаў Вярхоўнага Савета ЛітССР (1949) і [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|БССР]] (1989)<ref name="АСБ"/>. == Бібліяграфія == * Брестская крепость — герой. Москва: Стройиздат, 1981. 181 с. ([[Архитектура городов-героев]]) * Жилой район крупного города: Опыт Белоруссии. Москва: Стройиздат, 1987. 190 с. == Памяць == * Імя заслужанага архітэктара Беларусі (1980) Віктара Анікіна ў 2025 годзе нададзена [[Вуліца Віктара Анікіна|адной з вуліц]] у [[Мінск]]у ({{Lang-be|вуліца Віктара Анікіна}}; {{Lang-ru|улица Ви́ктора Ани́кина}})<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925o0138807|title=Рашэнне Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў ад 28 сакавіка 2025 года № 136 "Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска"|website=pravo.by}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Республика Беларусь: Энциклопедия|2|Аникин Виктор Иванович}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникин Виктор Иванович}} * {{Крыніцы/Белдзяржпраект|артыкул=Аникин Виктор Иванович}} == Спасылкі == * [http://bsa.by/publikatsii/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-zodchego-anikina.html К 90-летию со дня рождения зодчего Аникина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110612233941/http://bsa.by/publikatsii/k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-zodchego-anikina.html |date=12 чэрвеня 2011 }} * Партрэт аўтарства І. В. Мядзведзева — [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/10012/%D0%A1.%2082-85.pdf?sequence=1 НАЦИОНАЛЬНОЕ СВОЕОБРАЗИЕ В ТВОРЧЕСТВЕ АРХИТЕКТОРА-ХУДОЖНИКА И. В. МЕДВЕДЕВА. С. 85] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анікін Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Беларускай акадэміі архітэктуры]] sgh2ukyrh4ftux764jnog18aw13nf5y 0 115425 5131650 4841067 2026-04-24T16:45:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5131650 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} [[Выява:NN Trade Fair 08-2016 img3.jpg|thumb|200px|Акно — від знадворку]] '''Акно́''' (''аконны праём'') ці [[вітраж]] — адмыслова задуманая ў канструкцыі будынка [[архітэктура|архітэктурная]] дэталь [[будаўніцтва]]: праём у сцяне, як служыць для паступлення святла ў памяшканне і [[вентыляцыя|вентыляцыі]]. Размяшчэнне, колькасць і памеры вокнаў адыгрываюць важную ролю ў [[праект|праектаванні]] будынка. Вокны з'яўляюцца галоўнай (да 50%) крыніцай [[цеплаправоднасць|цепластрат]] у будынках. == Гісторыя == [[Файл:Лічыцы. Свята-Троіцкая царква (05).jpg|thumb|Акно ў руініраванай [[Свята-Троіцкая царква (Лічыцы)|Свята-Троіцкай царкв]]е ў [[Лічыцы|Лічыцах]]]] Паводле археалагічных даследаванняў, на тэрыторыі Беларусі найбольш архаічнае акно мела форму адтуліны ў 2 сумежных вянках зруба, звычайна ў верхняй або сярэдняй яго частцы. Вядома і валаковае акно, якое зачынялася звонку спецыяльнай засаўкай — «волакам» (выяўлена ў [[Археалагічны музей «Бярэсце»|пабудовах Бярэсця]] [[XII]] — [[XIII]] стст., захавалася ў сялянскіх хатах да пачатку XX ст.). У каменным дойлідстве часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўжываліся ў асноўным 2 тыпы [[Аконны праём|аконных праёмаў]]. Адзін — проосты арачны праём з паралельнымі шчокамі (вядомы з [[IX]] ст.), часам заглыблены з боку фасада ў дэкаратыўную нішу. Такія праёмы часам групаваліся па 2,3 і больш. З сярэдзіны [[XVI]] ст. пашырыўся другі праём з раструбам і вонкавымі адкосамі, перакрыты 2 канічнымі арачнымі перамычкамі, злучанымі вузкім бокам. У храмах сустракаюцца маленькія аконныя праёмы ў выглядзе круглых або крыжападобных адтулін, што асвятляюць храм, унутрысценавыя [[Лесвіца|лесвіцы]], праходы. У [[XI]] — [[XII]] стст. акно мела драўляныя (дашчаныя) аканіцы з радамі круглых адтулін дыяметрам 15—20 см, у якія ўстаўляліся шыбкі. Паміж круглымі часам праразалі трохвугольныя, ромбападобныя ці квадратныя адтуліны. У 2-й палове [[XIII]] — 1-й палове [[XVI]] стст. пашыраны арачнае акно (выкарыстоўвалася як [[байніца]]) і са спічастым завяршэннем. У [[XVI]] — [[XVII]]ст. акно ў замкавых палацах мела вапнавае абрамленне. Прамавугольныя, лучковыя, арачныя, паўцыркулярныя, крыжовыя праёмы закрываліся зашклёнымі рамамі з драўлянымі і алавянымі пераплётамі. У іх устаўлялі шкляныя круглыя, прама-, трох- ці шматвугольныя шыбкі або вітражы. У дамах невялікіх сядзіб замест шкла выкарыстоўвалі слюду, насычаную спецыяльнай смалой паперу, пергамент або палатно. == Гл. таксама == * [[Ліштва]] * [[Скразняк]] * [[Будынак]] * [[Перапланоўка]] * [[Архітэктура]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * Подъяпольский, С. С., Бессонов, Г. Б., Беляев, Л. А., Постникова, Т. М. Реставрация памятников архитектуры: Учеб. пособие для архитектурных спец. высших учебных заведений / С. С. Подъяпольский, Г. Б. Бессонов, Л. А. Беляев, Т. М. Постникова; Под общ. ред. С. С. Подъяпольского. — М.: Стройиздат, 1988. — 264 с. - (Специальность «Архитектура»). — ISBN 5-274-00009-6. * Трусаў, А. А. Акно / А. А. Трусаў // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: В. В. Гетаў і інш. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1993. — 702 с. — С. 31. — ISBN 5-85700-077-7. == Спасылкі == {{commons|Window}} [[Катэгорыя:Акно| ]] 330co7s9zf29k6cf4wrn76x1zp4js94 0 115710 5131903 4419793 2026-04-25T08:51:40Z MoniczFrancisak 96628 Выдалены пусты раздзел 5131903 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Галіна Пятроўна Крываблоцкая | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = Галіна Пятроўна Маркавец | партрэт =Galina Kryvablotska-Markavets - exhibition of Leonid Shchemelyov 28.12.2013.jpg | шырыня = | загаловак =''На адкрыцці юбілейнай выставы [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] ў Галерэі Савіцкага, Мінск, 28 снежня 2013'' | дата нараджэння =26.07.1953 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства ={{USSR}} → {{BLR}} | жанр = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі =Віктар Маркавец | уплыў =[[Павел Васілевіч Масленікаў|Павел Масленікаў]], [[Анатоль Васільевіч Бараноўскі|Анатоль Бараноўскагі]], [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Міхась Раманюк]] | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Галіна Пятроўна Крываблоцкая''' ({{ДН|26|7|1953}}, в. [[Янкі]], [[Докшыцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі мастак. == Біяграфія == Скончыла [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1976). Вучылася ў [[Павел Васілевіч Масленікаў|П. Масленікава]], [[Анатоль Васільевіч Бараноўскі|А. Бараноўскага]], [[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|М. Раманюка]]. 3 1976 г. працавала на Барысаўскім камбінаце прыкладнога мастацтва, з 1993 г. выкладчык [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Беларускага каледжа мастацтваў]]. Працуе ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Удзельніца мастацкіх выставак з 1976 г. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] (1985). Творы Г. П. Крываблоцкай знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, Літаратурным музеі Я. Купалы (Мінск), Музеі беларускай культуры ў г. Гайнаўка (Польшча), Палацы культуры г. Бярдзічаў (Украіна), у прыватных зборах у ЗША, Індыі, Германіі і інш. == Літаратура == * БЭ ў 18 тамах. Т.8, Мн., 1999, С.492 * Крываблоцкая Галіна Пятроўна // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Докшыцкага раёна / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004. — С. 625—626. == Спасылкі == {{Commonscat|Galina Kryvablotska-Markavets}} {{DEFAULTSORT:Крываблоцкая}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] hi9jkkjqeoe67c594jomkoj2qc3efp7 0 116675 5131489 5127737 2026-04-24T12:45:43Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131489 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Лявон Савёнак | Арыгінал імя | Фота = [[Файл:Лявон Савёнак.jpg|250пкс]] | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = Лявон Крывічанін<br/>Леанід Свэн | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br/>{{Сцягафікацыя|СССР}}<br/>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = [[Беларуская мова|беларуская]] | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Lib = | Сайт = }} {{цёзкі2|Савёнак}} '''Лявон Савёнак''' (пс. ''Лявон Крывічанін'', ''Леанід Свэн''; {{ДН|26|6|1897}}, в. [[Вялец (Глыбоцкі раён)|Вялец]], цяпер {{МН|Глыбоцкі раён|у Глыбоцкім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|21|2|1974}}, Памона, штат [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]) — беларускі {{празаік|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|}}, {{журналіст|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|}}, {{перакладчык|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|}} і [[грамадскі дзеяч]]. Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]].<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[26 чэрвеня]] [[1897]] года ў в. [[Вялец (Глыбоцкі раён)|Вялец]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (цяпер [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) у сям’і Вікенція (1865—1898) і Вольгі (1869—1962) Савёнкаў. Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Глыбокае|Глыбокім]], куды пераехаў разам з маці і старэйшымі сёстрамі, Анютай і Ксеняй. Пасля смерці бацькі ў [[1898]] г. паступіў ў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, дзе вучыўся разам з [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Рак-Міхайлоўскім]], [[Пятро Мятла|Пятром Мятлом]], [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]] і іншымі, і якую скончыў у [[1917]] годзе. Пасля семінарыі два гады вучыўся ў кадэцкім корпусе ў [[Пецярбург]]у. У [[1922]] годзе разам з групай глыбоцкіх настаўнікаў пераехаў у [[Мінск]], дзе пазнаёміўся і ажаніўся ў з настаўніцай [[Апалонія Радкевіч|Апалоніяй Радкевіч]]. У тым жа годзе нарадзіўся сын Лёдзік. У [[1927]] годзе нарадзілася дачка — будучая вядомая беларуская даследчыца [[Зора Кіпель]]. У хуткім часе пачаў працаваць у тады яшчэ беларускамоўнай газеце «[[Советская Белоруссия|Савецкая Беларусь]]», куды быў пакліканы [[Усевалад Ігнатоўскі|Усеваладам Ігнатоўскім]]. Лявон Савёнак многа ездзіў па Беларусі, пісаў рэпартажы і фельетоны. [[Алесь Дудар]] расказваў пра атмасферу ў газеце так: «мала падобна была да атмасферы савецкай газеты. Адчувалася, што большасць супрацоўнікаў аддае сваю працоўную сілу і гэтым абмяжоўваецца: погляды ж свае разглядае як нешта асобнае, незалежнае ад той справы і ад тых прынцыпаў, якія праводзіла газета. Праўда, ніякіх антыпартыйных і антысавецкіх гутарак не было, але адчувалася і само сабой разумелася, што партыя сама па сабе, а „Савецкая Беларусь“ сама па сабе». [[27 чэрвеня]] [[1929]] года на пасяджэнні бюро [[ЦК КП(б)Б]] У. Затонскі, які ўзначальваў камісію па праверцы нацыянальнай работы ў [[БССР]], абвінаваціў газету «[[Советская Белоруссия|Савецкая Беларусь]]» ў [[нацыянал-дэмакратызм]]е. У лютым [[1929]] года Лявон Савёнак быў вымушаны сысці з працы і працаваць на будоўлі, на заводзе «Ударнік». У той самы год пад псеўданімам Леаніда Свэна выдаў збор фельетонаў «Чароўная іголка». У бібліятэках напачатку каталагізавалі тую кнігу як пераклад шведскага аўтара. Але аўтарства хутка высветлілі і 3000 асобнікаў тыражу было знішчана. З ліпеня [[1932]] года — стыльрэдактар навукова-тэхнічнага выдавецтва. [[Файл:Савёнак Лявон.jpg|міні|злева|Лявон Савёнак]] У [[1933]] годзе Савёнак арыштаваны па [[Справа «Беларускага нацыянальнага цэнтра»|справе «Беларускага нацыянальнага цэнтра»]]: рэпрэсіі па гэтай справе пачаліся ў 1930—1931 гадах і да 1 лістапада па справе БНЦ было арыштавана 9700 чалавек. [[15 студзеня]] [[1934]] года Калегія ГПУ вынесла прысуд: 5 гадоў турмы. Лявон Савёнак сваёй віны не прызнаў. Тэрмін адбываў спачатку ў Паўднёвай [[Сібір]]ы, а потым у [[Алтайскі край|Алтайскім краі]]. Там працаваў на будоўлях, цесна сышоўся з мінскімі [[сіянізм|сіяністамі]], моцна згрупаванымі і якіх было даволі шмат: яны добра паставіліся да беларускага нацыяналіста, прапанавалі свае сувязі і дапамогу. Ён пачаў аб’ядноўваць вакол сябе беларусаў, але нехта данёс і ў выніку Лявона Савёнка перавялі ў штрафныя калоны, а сіяністаў раскідалі па розных лагерах. Па вызваленні ў [[1939]] годзе вярнуўся ў [[Беларусь]]. Не меў дазволу жыць у [[Мінск]]у. Працаваў настаўнікам у ваколіцах [[Крычаў|Крычава]] і Мінска. З пачаткам нямецкай акупацыі летам [[1941]] разам з іншымі мужчынамі Мінска быў інтэрнаваны. Некалькі тыдняў адседзеў на Камароўскіх балотах пад Мінскам. Падчас другой беларусізацыі пачаў працаваць журналістам у «[[Беларуская газета (1941)|Беларускай газеце]]», дзе друкаваўся найбольш вядомы твор — сатырычнае адлюстраванне жыцця шараговага беларуса пад акупацыяй — «Дзённік Ів. Ів. Чужанінава». Далучыўся да мінскай суполкі падполля [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], удзельнічаў у арганізацыйным сходзе мінскай групы БНП у верасні [[1941]] года. Пад канец сакавіка [[1944]] года [[Янка Ліманоўскі]], кіраўнік рэпертуарнай секцыі Беларускага культурнага згуртавання, запрасіў Лявона Савёнка напісаць лібрэта і ажыццявіць пастаноўку камічнай оперы «Тарас на Парнасе». Але часу не хапіла, таму не ўдалося аднавіць ні часопіс «Узвышша», ні оперу «Тарас на Парнасе» — апошні запіс у сшытку напрацовак быў такі: «Калі на „Узвышша“ ўсходзілі 5 месяцаў, дык на Парнас пры такіх тэмпах можна залезці за тры гады». Пра сваё жыццё пад нямецкай акупацыяй Лявон Савёнак застаўляў рэдкія запісы ў сшытку: <blockquote>«''28.06. Ноч у БЦР. На Паўночным вакзале. Ноч на таварнай.''<br /> ''29.06. Бамбардавалі. Правадыры ў кусты. „Герой“, які напачатку хадзіў з аўтаматам, паваліўся зь перапугу ў яму з глінай. Выйшаў пад раніцу, як зэбра.''<br /> ''— Навесілі!''<br /> ''— На нас?''<br /> ''— На нас.''<br /> ''30.06. Стоўбцы. Трывога. Паэта (або пісьменьнік) ліе горкія сьлёзы (ладна выпіўшы) — толькі паэта можа зразумець гэта. Можа глядзімо на гэта апошні раз''».</blockquote> Выехаў у Германію. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] знаходзіўся ў беларускім лагеры для перамешчаных асоб у Міхельсдорфе. Зімой [[1947]] г. быў заснаваны лагер ДП Остэрхофен, дзе пасяліліся больш за 400 беларусаў, сярод якіх быў і Лявон Савёнак. Там разам са [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіславам Станкевічам]], [[Антон Адамовіч|Антонам Адамовічам]], [[Мікола Равенскі|Міколай Равенскім]] ды Апалоніяй Савёнак стварыў беларускі цэнтр. У [[1947]] годзе стаў адным з заснавальнікаў і першым рэдактарам газеты «[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]», першы нумар якой выйшаў [[31 кастрычніка]] [[1947]] года. Дапамагаў у выданні першага нумару часопіса «Сакавік»: ідэя новага часопіса паўстала калі [[Антон Адамовіч]] даведаўся, што ў Лявона Савёнка захаваўся поўны варыянт гістарычнай драмы [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]] «Сын Даніла» — у адрозненне ад выдрукаванага [[Язэп Лёсік|Язэпам Лёсікам]] у [[1920]] годзе ў газеце «Беларусь». У тым жа часопісе быў змешчаны і пачатак «Дзённіка Чужанінава», які атрымаў новую назву — «Запіскі эмігранта». З [[24 лютага]] [[1947]] г. працаваў дырэктарам Беларускай гімназіі ў лагеры Остэргофен. Выкладаў таксама на адукацыйных курсах для дарослых. У тым жа годзе стаў сябрам [[Рада БНР|Рады БНР]]. З лагеру Остэргофен разам з сям’ёй пераехаў у [[Розенгайм]]. Там разам з жонкай працягваў выкладаць у гімназіі. Часта ездзіў у [[Мюнхен]], дзе інтэнсіфікавалася палітычнае жыццё антыкамуністычнай эміграцыі з [[СССР]]. Цесна супрацоўнічаў з украінскай газетай «Украіньскі Вісті» і рэдактарам Іванам Баграным. Прыклаў немалыя намаганні да правядзення [[4 чэрвеня|4]]-[[5 чэрвеня]] [[1948]] года ў Французскай зоне акупацыі ў горадзе Канстанцы з’езда праваслаўных беларусаў. З’езд праваслаўных беларусаў, у якім удзельнічаў і Лявон Савёнак, стаўся вырашальным у адраджэнні [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]]. Быў адным з лідараў партыі «Аб’яднаньне беларускіх нацыянал-дэмакратаў», якая дзейнічала ў [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і [[ЗША]] з другой паловы 1940-х да 1950-х гадоў. Пераехаў у [[ЗША]] ў [[1950]] г. У ЗША працягваў займацца грамадскай дзейнасцю беларускай эміграцыі. У [[1952]]—[[1954]] гадах у [[Рада БНР|Радзе БНР]] адбыўся раскол, у выніку якога Лявон Савёнак разам з іншымі стварыў фракцыю «Асцярожнага супрацоўніцтва з Амерыканскім камітэтам», якая заявіла, што незалежнасць Беларусі была абвешчана яшчэ ў [[1918]] годзе, і на пазіцыях непрадрашэнства Рада БНР з «Амерыканскім камітэтам вызвалення ад бальшавізму» супрацоўнічаць не можа. Быў створаны механізм для перавыбараў Прэзідыуму і прэзідэнта, Лявон Савёнак быў абраны старшынёй камісіі па падрыхтоўцы рэферэндуму, але ў выніку перамагла група [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]]. Лявон Савёнак рэдагаваў газету «[[Беларус (1950—2015)|Беларус]]», уваходзіў у камісію для перакладу на беларускую мову [[Біблія|Бібліі]], даваў шмат інфармацыі ў заходнія даведнікі аб падсавецкім друку на Беларусі (La Presse Derrièrele Ridean de Fer. Paris, 1948; The Free Press of the Supressed Nations. Augusburg, 1950), апрацоўваў манаграфію аб прэсе [[БССР]], якая не захавалася. Сведчыў перад Камісіяй Керстана аб Савецкіх канцлагерах. [[16 жніўня]] [[1956]] г. рэабілітаваны [[КДБ СССР]]. Адышоў ад дзейнасці [[Рада БНР|Рады БНР]], стаў адным з ініцыятараў стварэння Камітэта незалежнай Беларусі, стаў сябрам Цэнтральнага камітэту Аб’яднання беларускіх нацыянал-дэмакратаў. У 1960-я гады адышоў ад палітычнай і грамадскай дзейнасці, жыў на сваёй ферме. Памёр [[21 лютага]] [[1974]] года. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках]] у {{нп3|Іст-Брансуік, Нью-Джэрсі|Іст-Брансуіку|en|East Brunswick, New Jersey}}, [[Нью-Джэрсі]]. == Творы == * ''Чароўная іголка'', 1929, Менск (пс. ''Леанід Свэн'') * ''Беларусізацыя пад №…'', ''1998'', Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва ў Нью-Ёрку, (пс. ''Лявон Крывічанін'') {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} * ''Акуліч Аляксандар.'' [https://web.archive.org/web/20240125164456/https://bellit.info/wp-content/uploads/2024/01/litbel-1-2024.pdf Лявон САВЁНАК: не свой сярод чужанінавых] // Літаратурная Беларусь. — 2024. — № 1 (209). — С. 10—11. * ''Міхнюк, У.'' Савёнак Леанід Вікенцьевіч / Уладзімір Міхнюк // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. — С. 199. — ISBN 985-11-0214-8. == Спасылкі == * [https://novychas.by/asoba/ljavon_savionak_psieudanim_kry Новы Час. Лявон Савёнак — псеўданiм Крывiчанiн] * [http://www.svaboda.org/content/article/772495.html Імёны Свабоды] * [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/litaratura/emihranty/kryviczanin/bielarusizacyja/01.htm Рэцэнзія Лявона Юрэвіча на кнігу] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/kalesaenak/%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%8F%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D1%91%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Журналістыка Лявона Савёнка] // Спадчына. — 1997. — № 5. — С. 72—89. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Савёнак Лявон}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] 88jqco1fs7bxul55f1q19caa2tg23zx 100 121975 5131638 5131021 2026-04-24T15:51:03Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5131638 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Lumen|2026-04-24T06:41:17Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Вядомыя асобы Чачэрска|2026-04-23T14:24:40Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Крэйг Дэвiд|2026-04-23T14:19:28Z|Following My Intuition}} {{Новы артыкул|Вадзім Котаў|2026-04-23T14:18:00Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Стэфанія Міхайлаўна Шабатура|2026-04-23T12:17:55Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая»|2026-04-23T09:10:11Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сафія Аляксандраўна Налепінска-Бойчук|2026-04-23T08:02:08Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пігань|2026-04-23T07:53:59Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Дзін Раск|2026-04-23T07:01:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Валянцін Кашавой|2026-04-22T18:28:40Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сэмюэл Кунард|2026-04-22T10:48:20Z|Jalinovskiy}} {{Новы артыкул|Аліса Вячаславаўна Ложкіна|2026-04-22T08:13:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|My Beautiful Dark Twisted Fantasy|2026-04-22T07:57:29Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Сідні Суіні|2026-04-22T05:20:43Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Перажыць Джэфры Эпштэйна|2026-04-22T03:58:03Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Зміцер Шапавалаў|2026-04-21T13:28:33Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уладзімір Сямёнавіч Падаляка|2026-04-20T18:52:04Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Дэвід Лэмі|2026-04-20T08:50:40Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9djzkzfdlggduxi3x4t0xjcmq1igi78 0 122424 5131529 4938531 2026-04-24T13:11:01Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131529 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Аляксандр Iванавiч Якшэвіч''' ({{lang-lt|Aleksandras Jakševičius}}, {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі і літоўскі дзеяч камуністычнай партыі, рэвалюцыянер, беларускі літаратар, перакладчык, адзін са стваральнікаў [[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 студзеня 1886 года ў г. [[Шаўлі]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Вучыўся ў чыгуначнай школе ў [[Кашадары|Кашадарах]]. У 1900—1906 гадах працаваў слесарам у чыгуначных майстэрнях [[Гомель|Гомеля]]. Пасля заканчэння настаўніцкіх курсаў з 1907 года настаўнічаў у пачатковых школах [[Празарышкі|Празарышках]] (Кашадарскі павет) і [[Баршчы|Баршчаў]] (Езяроскі павет), а ў 1915 годзе — у школе ў [[Мінск]]у. У 1919 годзе — Народны камісар камунікацыі ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]]. У 1920 годзе выехаў у [[Масква|Маскву]], у 1922 годзе пераехаў у [[Мінск|Менск]]. У 1922—1923 гадах — настаўнік у працоўнай школе ў в. [[Сафійск]] ([[Магілёўская губерня]]). У 1923—1924 гадах — намеснік загадчыка Менскага гарадскога аддзела асветы, загадчык партыйнай школы пры ЦК [[КП(б)Б]]. У 1931—1932 гадах — рэдактар літоўскамоўнай камуністычнай газеты «Raudonasis artojas» ({{lang-be|Чырвоны араты}}) у [[Мінск|Менск]]у. Пераклаў на літоўскую мову аповесць «[[ТВТ]]» [[Янка Маўр|Янкі Маўра]] (выдадзена ў 1935 годзе)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_marc?a001=BY-SEK-284129 Сводный электронный каталог библиотек Беларуси]</ref>. Трапіў пад [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]]. На момант арышту (26 лістапада 1936 года) працаваў загадчыкам вучэбнай часткі ў сярэдняй школы № 1 г. Менска. Асуджаны 5 кастрычніка 1937 года пазасудовым органам [[НКУС БССР]] па справе беларускіх літаратараў як «член контррэвалюцыйнай [[нацдэм]]аўскай арганізацыі» і за «антысавецкую дзейнасць» па артыкулах 72, 76, 145 Крымінальнага кодэкса БССР да 10 гадоў ППК<ref>[http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28065]</ref>. Пакаранне адбываў у лагеры і ссылцы ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] [[РСФСР]] разам з беларускім паэтам [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіславам Шушкевічам]]<ref name="sam">[http://samlib.ru/m/rasskaztretijfarc/d99.shtml Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. У 3 т. — Том 3. Кн. 2. Лабадаеў-Яцына. Мн., 2005.]</ref>. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] жыў у [[Вільня|Вільні]]. Рэабілітаваны прэзідыумам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] 29 снежня 1954 года<ref name="sam"/>. Быў жанаты, меў дзіця. Памёр 16 красавіка 1971 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Шармайтис Л. Ветеран революционного движения в Литве // Советская Литва. 1966, 14 января; * Маракоў Л. Вынiшчэнне, або Пяць хваляў арыштаў беларускiх лiтаратараў // ЛiМ. 1999, 10 снежня. {{DEFAULTSORT:Якшэвіч Аляксандр Iванавiч}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Беларусі]] q8zq64rcn3hlbmsq30vbv80y9mdjvpb 0 131447 5131929 5100799 2026-04-25T09:22:36Z JerzyKundrat 174 5131929 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лаздуны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Лаздуны 1 |выява = Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (04).jpg |подпіс = [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)]] |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лаздунскі }} '''Лазду́ны 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazduny 1}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"}}</ref> ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. Знаходзяцца за 14 км на ўсход ад [[Іўе|Іўя]], за 12 км ад чыг. ст. [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішак]] на лініі Ліда—Маладзечна. == Гісторыя == Упершыню Лаздуны згадваюцца ў XVI ст. як валоданне [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія цягам стагоддзяў перадавалі іх у заклад іншым асобам. Ад свайго заснавання паселішча ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1591 годзе Лаздуны згадваюцца як маёнтак, што знаходзіўся ў закладзе ў Бруханскіх, пазней у Магільніцкіх, з 1614 г. у віленскага купца Вендана. Цягам 1645—1699 гг. Лаздунамі валодаў стольнік браслаўскі М. Більдзюкевіч. Станам на 1690 год у паселішчы было 15 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. У пачатку XVIII ст. Лаздуны перайшлі ў валоданне [[Ромеры|Ромераў]], пазней [[Панорскія|Панорскіх]]. Станам на 1735 годзе тут было 45 дымоў. У 1744 годзе ў Лаздунах збудавалі касцёл, які належаў да [[Суботнікі|Суботніцкай]] парафіі. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Лаздуны апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Апошні ардынат [[Дамінік Геранім Радзівіл]] у 1806 годзе падараваў мястэчка [[Валадковічы|Валадковічам]]. За Корвін-Мілеўскімі ў 1859 годзе ў Лаздунах нанава адбудавалі касцёл. У 1861 года тут адбыліся сялянскія выступленні. Паводле вынікаў перапісу (1897) у ''мястэчку Лаздуны'' быў 91 двор, працавалі хлебазапасны магазін, школа граматы; у ''маёнтку Лаздуны'' з фальваркамі — 8 двароў, дзейнічалі касцёл, вінакурня, карчма. На 1909 год у мястэчку было 122 двары. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] з 1915 да 1918 года Лаздуны займалі нямецкія войскі. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лугамавіцкай гміне Валожынскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час у ''мястэчку Лаздуны'' было 156 двароў, у ''фальварку Лаздуны'' — 14 двароў. Цягам 1920—1930 гг. тут дзейнічала сельскагаспадарчая школа. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> У 1939 годзе Лаздуны ўвайшлі ў [[БССР]]. Статус ''мястэчка Лаздуны'' панізілі да вёскі. У колішнім ''маёнтку Лаздуны'' дзейнічалі сыраварня, школа, крама. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. З 16 ліпеня 1954 года цэнтр новаўтворанага [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. 3 20 студзеня 1960 г. Лаздуны ўваходзяць у склад Іўеўскага раёна.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Мястэчка на старых фотаздымках"> Выява:Łazduny. Лаздуны (1915).jpg|Агульны выгляд Выява:Łazduny-kaścioł.jpg|Касцёл Выява:Korvin-Mileŭski Manor in Łazduny.jpg|Сядзіба Выява:Łazduny-siadziba.jpg|Сядзіба, палац </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 456 чал.<ref>Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617].</ref>; 1897 год — 838 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 111 чал. у ''маёнтку Лаздуны'' * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 797 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 213 чал. у ''маёнтку Лаздуны''; 1909 год — 870 чал.; 1921 год — 700 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 118 чал. у ''фальварку Лаздуны''; 1970 год — 714 чал.; 1999 год — 923 чал.; 2009 год — 840 чал. == Інфраструктура == У Лаздунах працуюць [[сярэдняя школа]], дашкольная ўстанова, [[бальніца]], [[бібліятэка]], дом культуры. == Эканоміка == Сельская гаспадарка. == Славутасці == [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (05).jpg|міні|злева|Брама касцёла|289x289пкс]] * [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)|Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша]] ([[1904]]—[[1910]]) * Парк пры колішняй сядзібе (XIX ст.) === Страчаная спадчына === [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (07).jpg|thumb|Падмурак сядзібнага дома]] * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Корвін-Мілеўскіх (Лаздуны)|Сядзіба Корвін-Мілеўскіх (XIX ст.)]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617]—618. * {{Крыніцы/Памяць/Іўеўскі раён}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} * [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Корвін-Мілеўскі Гіпаліт. Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. Ridero, — 2025. — 276 с. == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/lazduny/index.htm|Лаздуны}} {{Лаздунскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лаздунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаздуны 1| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] smb57aejl13ljnd33ca8hj7i4ce1h6b 5131938 5131929 2026-04-25T09:34:44Z JerzyKundrat 174 5131938 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лаздуны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Лаздуны 1 |выява = Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (04).jpg |подпіс = [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)]] |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лаздунскі }} '''Лазду́ны 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lazduny 1}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0029127&q_id=4797297|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"}}</ref> ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзяцца за 14 км на ўсход ад [[Іўе|Іўя]], за 12 км ад чыг. ст. [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішак]] на лініі Ліда—Маладзечна. За 1 км на ўсход ад вёскі ўпадае ў [[Чапунька|Чапуньку]] рака [[Гарача]], створана [[Лаздунскае вадасховішча]] (плошча 0,6 км²). == Гісторыя == Упершыню Лаздуны згадваюцца ў XVI ст. як валоданне [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія цягам стагоддзяў перадавалі іх у заклад іншым асобам. Ад свайго заснавання паселішча ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1591 годзе Лаздуны згадваюцца як маёнтак, што знаходзіўся ў закладзе ў Бруханскіх, пазней у Магільніцкіх, з 1614 г. у віленскага купца Вендана. Цягам 1645—1699 гг. Лаздунамі валодаў стольнік браслаўскі М. Більдзюкевіч. Станам на 1690 год у паселішчы было 15 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. У пачатку XVIII ст. Лаздуны перайшлі ў валоданне [[Ромеры|Ромераў]], пазней [[Панорскія|Панорскіх]]. Станам на 1735 годзе тут было 45 дымоў. У 1744 годзе ў Лаздунах збудавалі касцёл, які належаў да [[Суботнікі|Суботніцкай]] парафіі. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Лаздуны апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Апошні ардынат [[Дамінік Геранім Радзівіл]] у 1806 годзе падараваў мястэчка [[Валадковічы|Валадковічам]]. За Корвін-Мілеўскімі ў 1859 годзе ў Лаздунах нанава адбудавалі касцёл. У 1861 года тут адбыліся сялянскія выступленні. Паводле вынікаў перапісу (1897) у ''мястэчку Лаздуны'' быў 91 двор, працавалі хлебазапасны магазін, школа граматы; у ''маёнтку Лаздуны'' з фальваркамі — 8 двароў, дзейнічалі касцёл, вінакурня, карчма. На 1909 год у мястэчку было 122 двары. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] з 1915 да 1918 года Лаздуны займалі нямецкія войскі. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лугамавіцкай гміне Валожынскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час у ''мястэчку Лаздуны'' было 156 двароў, у ''фальварку Лаздуны'' — 14 двароў. Цягам 1920—1930 гг. тут дзейнічала сельскагаспадарчая школа. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> У 1939 годзе Лаздуны ўвайшлі ў [[БССР]]. Статус ''мястэчка Лаздуны'' панізілі да вёскі. У колішнім ''маёнтку Лаздуны'' дзейнічалі сыраварня, школа, крама. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 да 7 ліпеня 1944 вёска знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. З 16 ліпеня 1954 года цэнтр новаўтворанага [[Лаздунскі сельсавет|Лаздунскага сельсавета]]. 3 20 студзеня 1960 г. Лаздуны ўваходзяць у склад Іўеўскага раёна.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Мястэчка на старых фотаздымках"> Выява:Łazduny. Лаздуны (1915).jpg|Агульны выгляд Выява:Łazduny-kaścioł.jpg|Касцёл Выява:Korvin-Mileŭski Manor in Łazduny.jpg|Сядзіба Выява:Łazduny-siadziba.jpg|Сядзіба, палац </gallery> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 456 чал.<ref>Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617].</ref>; 1897 год — 838 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 111 чал. у ''маёнтку Лаздуны'' * '''XX стагоддзе''': 1905 год — 797 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 213 чал. у ''маёнтку Лаздуны''; 1909 год — 870 чал.; 1921 год — 700 чал. у ''мястэчку Лаздуны'' і 118 чал. у ''фальварку Лаздуны''; 1970 год — 714 чал.; 1999 год — 923 чал.; 2009 год — 840 чал. == Інфраструктура == У Лаздунах працуюць [[сярэдняя школа]], дашкольная ўстанова, [[бальніца]], [[бібліятэка]], дом культуры. == Эканоміка == Сельская гаспадарка. == Славутасці == [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (05).jpg|міні|злева|Брама касцёла|289x289пкс]] * [[Касцёл Святых Сымона і Іуды Тадэвуша (Лаздуны)|Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша]] ([[1904]]—[[1910]]) * Парк пры колішняй сядзібе (XIX ст.) === Страчаная спадчына === [[Файл:Лаздуны 1. Касцёл Святых Сымона і Тадэвуша (07).jpg|thumb|Падмурак сядзібнага дома]] * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Корвін-Мілеўскіх (Лаздуны)|Сядзіба Корвін-Мілеўскіх (XIX ст.)]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Łazduny // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/617 617]—618. * {{Крыніцы/Памяць/Іўеўскі раён}} * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} * [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Корвін-Мілеўскі Гіпаліт. Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. Ridero, — 2025. — 276 с. == Спасылкі == * {{ГБ|http://globustut.by/lazduny/index.htm|Лаздуны}} {{Лаздунскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лаздунскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаздуны 1| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] g65n9acr7yqtydlen1p6kysp7z7t7cf 0 135409 5131486 4824194 2026-04-24T12:44:45Z Jaŭhien 59102 /* Творчасць */ вікіфікацыя 5131486 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гурскі}} {{Пісьменнік}} '''Ілья́ Гу́рскі''', поўнае імя '''Ілья́ Дані́лавіч Гу́рскі''' ([[26 красавіка]] [[1899]], в. [[Замосце (Уздзенскі раён)|Замосце]], цяпер [[Уздзенскі раён]], [[Мінская вобласць]] — [[11 жніўня]] [[1972]]) — беларускі пісьменнік, драматург. У 1927—1930-х гадах як загадчык [[Галоўліт БССР|Галоўліта БССР]] адказваў за [[Цэнзура ў СССР|цэнзуру]] ў беларускай літаратуры{{Sfn|Гужалоўскі А.|2012|с=110}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў вёсцы [[Замосце (Уздзенскі раён)|Замосце]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер [[Уздзенскі раён]] Мінскай вобласці). Скончыў [[Магільна (Уздзенскі раён)|Магілянскую]] народную школу. У 1914 годзе ў пошуках працы накіраваўся ў [[Санкт-Пецярбург|Петраград]]. [[Батрак|Батрачыў]] у маёнтку непадалёк ад станцыі [[Любань (Ленінградская вобласць)|Любань]] [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункі]] ([[Наўгародская губерня]]). У 1915—1916 гадах працаваў падсобным рабочым на пякарні ў Петраградзе, потым качагарам на паравозе ([[Абухаўскі сталеліцейны завод]]){{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=285}}. У 1917 годзе ўдзельнічаў у рэвалюцыйных падзеях у Петраградзе. У 1919 годзе ўступіў ў [[РКП (б)|партыю бальшавікоў]] і паводле партыйнай мабілізацыі трапіў у [[Чырвоную Армію]]. Ваяваў па [[Паўднёвы фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Паўднёвым фронце]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]], пазней удзельнік [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]]. Быў паранены пад [[Растоў-на-Доне|Растовам-на-Доне]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=285}}. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў Беларусь ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]). З 1924 года працаваў у [[Галоўліт БССР|Галоўліце БССР]], [[Галоўрэперткам БССР|Галоўрэперткаме]], [[Галоўмастацтва БССР|Галоўмастацтве БССР]]. Уваходзіў у Рэспубліканскую камісію па праверцы ўцалелых прыватных бібліятэк, гімназій і іншых навучальных устаноў{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=285}}. У сакавіку 1927 года стаў загадчыкам Галоўліта БССР{{Sfn|Гужалоўскі А.|2012|с=310}}, на гэтай пасадзе адказваў за цэнзуру ў беларускай літаратуры{{Sfn|Гужалоўскі А.|2012|с=110}}. Таксама адказваў за цэнзуру тэатральнага рэпертуару на пасадзе старшыні Галоўрэперткама. У лістападзе 1929 года Гурскі дакладаў, што Галоўрэперткам выкрасліў з рэпертуару беларускіх тэатраў такія п’есы, як: «Дзядзька Якуб» [[Францішак Аляхновіч|Ф. Аляхновіча]], «Нажыўся» [[І. Бэн]]а, «Астап» [[А. Глоба|А. Глобы]], «Фанатык» [[Уладзіслаў Галубок|У. Галубка]], «Скарынін сын з Полацку» [[Міхайла Грамыка|М. Грамыкі]], «Айцец Мікола» і «Снягурачка» [[М. Ільінскі|М. Ільінскага]], «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]], «Слуцкая варона» М. Кудзелькі ([[Міхась Чарот|М. Чарота]]), «Чаму змоўк гармонік над Дзвіной» [[Яўген Сцяпанавіч Рамановіч|Я. Рамановіча]], «Апраметная» [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|В. Шашалевіча]], «Каля тэрасы» [[Міхайла Грамыка|М. Грамыкі]]{{Sfn|Гужалоўскі А.|2012|с=198}}. У 1932 годзе скончыў [[Літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта БДУ|літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], у 1935 годзе аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры і мастацтва Беларускай акадэміі навук|Інстытуце літаратуры і мастацтва Беларускай акадэміі навук]]. У 1935—1941 гадах — рэдактар газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». Удзельнік [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] у верасні 1939 года, адказны сакратар газеты «[[Беларуская звязда]]» — органа Палітычнага ўпраўлення Заходняга фронту{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=285}}. З 22 чэрвеня 1941 года па лістапад 1942 года служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Затым разам з групай беларускіх пісьменнікаў быў дэмабілізаваны. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Ілья Гурскі быў адказным сакратаром франтавой газеты «[[За Савецкую Беларусь]]», рэдактарам газеты «[[За свабодную Беларусь]]» і сатырычнага часопіса «[[Партызанская дубінка]]». Пасля вайны, з 1944 па 1960 год узначальваў часопіс «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». Быў членам [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] (з 1934), на працягу многіх гадоў быў членам прэзідыума саюза. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/hauruk-zhaljaznjak.html|title=Гаўрук — Жалязняк – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-20}}</ref>. == Творчасць == У пачатку творчай дзейнасці Ілья Гурскі пісаў у асноўным драматургічныя творы. Аўтар п’ес «Дрыгва» (1928), «Качагары» (1930; пастаўлена ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]] у 1931 г.), «Новы горад» (1932), «Маці» (1934), «Сваты» (1935; пастаўлена ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1936 г.), «Патрыёты» (1939), «Хлеб» (1949), «Свае людзі» (1950; пастаўлена ў [[Палескі драматычны тэатр|Пінскім абласным драматычным тэатры]] ў 1950 г.) і інш. Напісаў п’есу для дзяцей «Сварка» (1929), радыёп’есу «На крэсах усходніх» (1933), аднаактовыя п’есы «На варце» (1938) і «Клад» (1941). Многія з твораў аўтара былі пастаўлены аматарскімі драматычнымі гурткамі. Апавяданні Гурскі пачаў пісаць з 1934 года. Для іх, як і для п’ес аўтара, характэрна актуальная для таго часу тэматыка: [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыя і калектывізацыя]], [[калгас]]нае жыццё. Аўтар нярэдка выкарыстоўваў фальклор: казкі, прыказкі, прымаўкі, што надавала тэкстам большую метафарычнасць. Публікацыі 1930-х гадоў Ілья Гурскі пісаў у стылі вульгарнага сацыялагізму{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=286}}. Займаўся цкаваннем і выкрыццём [[нацыянал-дэмакратызм]]у ў час [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]]<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/lych/06/%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B5_%D1%9E%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%96.html#_ftn80|title=Pawet: Міжваенная беларусізацыя і яе ўрокі|author=[[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леанід Лыч]]|website=pawet.net|access-date=2024-01-08|quote=Красу беларускай гістарычнай навукі У. Ігнатоўскага Ілья Гурскі назваў "дэфензіўшчыкам… здраднікам, лютым ворагам дыктатуры пролетарыята".}}</ref>. У 1951 годзе выйшлі «Выбраныя творы» Ільі Гурскага. Аўтар кніг апавяданняў «Над Нёманам» (1945), «На родных гонях» (1948), «Зары насустрач» (1949), «Неспакойныя характары» (1955), «У вялікай дарозе» (1958), «Родная дарога» (1961); аповесці «Лясныя салдаты» (1945). Асноўная тэма пасляваеннай творчасці пісьменніка — барацьба з нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Гэтаму прысвечаны многія творы Гурскага, у тым ліку аповесць «Лясныя салдаты» і раман «У агні» (1952; новая рэдакцыя 1959 г.). Пра падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] расказваецца ў рамане-хроніцы «Вецер веку» (1966, складаецца з чатырох кніг). У кнігах аўтара вельмі часта сюжэт пабудаваны на фактычным матэрыяле. У 1971 годзе напісаны раман-[[памфлет]] «Чужы хлеб». Перакладаў на беларускую мову [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антона Чэхава]], [[Марк Твэн|Марка Твэна]]. == Ацэнкі творчасці == Літаратуразнавец [[Іван Пятровіч Чыгрын|Іван Чыгрын]] адзначае вульгарны сацыялагізм у публікацыях Гурскага 1930-х гадоў{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=286}}. [[Сымон Кандыбовіч]] піша пра ўклад Ільі Гурскага ў разгром нацыянальнага руху ў Беларусі ў 1930-х гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Symon_Kandybovic/Razhrom_nacyjanalnaha_ruchu_u_Bielarusi.html|title=Сымон Кандыбовіч. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі|website=knihi.com|access-date=2024-01-09}}</ref>: {{цытата|Каб канчаткова скампраметаваць нацдэмаў ды іх дзейнасць, новы загадчык аддзела мастацтва Наркамасветы БССР І.Гурскі атрымаў замову напісаць п’есу адпаведнага зместу. Гурскі вырашыў напісаць п’есу сам і такім чынам зрабіць сабе кар'еру. Не валодаючы здольнасцямі драматурга, ён напісаў не п’есу, а бяздарны пасквіль на людзей, што ўжо апынуліся ў скляпеннях ДПУ. Выкарыстаўшы сваё службовае становішча, Гурскі абавязаў першы тэатр прыняць да пастаноўкі сваю бяздарную працу. Былі выкарыстаныя вялізныя матэрыяльныя рэсурсы на шкоду іншым тэатрам. Тэма была «актуальная» і ніхто не асмеліўся паказаць бяздарнасці п’есы. Аднак ні матэрыяльныя выдаткі, ні старанні рэжысёра не маглі хоць крыху дапамагчы гэтаму твору. Гурскі намаляваў нацыянальных дзеячаў Беларусі п’яніцамі, разбэшчаным элементам. Спроба самагубства паважанага ўсімі таленавітага паэта Янкі Купалы паказана як неразумны ўчынак у п’яным выглядзе. Пасля дзвюх-трох пастановак п’еса Гурскага як відавочна бяздарная, надуманая, фальшывая без звычайных шуміхі, крытыкі, пакаянных выступленняў і прызнання памылак аўтарам была знятая з сцэны тэатра.}} == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], «[[Знак Пашаны]]» і медалямі. [[Заслужаны дзеяч культуры БССР]] (1969). == Ушанаванне памяці == Імем Ільі Гурскага названа [[Вуліца Гурскага (Мінск)|вуліца]] ў [[Мінск]]у, на будынку, дзе жыў пісьменнік, устаноўлена мемарыяльная дошка. Яго імем названа Нёманская сярэдняя школа ([[Магільна (Уздзенскі раён)|в. Магільна, Уздзенскі раён]]). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|2|Гурскі Ілья||285—290}} * {{Кніга|ref=Гужалоўскі А.|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі (нар. 1934)|Аляксандр Гужалоўскі]]|загаловак=Чырвоны аловак: нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР; у дзвюх кнігах. Кн. 1: 1919—1941 гг.|год=2012|месца=Мінск|выдавецтва=Рэдакцыя газеты «Звязда»|старонак=301|isbn=978-985-90303-1-4, 978-985-90303-2-1}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурскі Ілья Данілавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ва Уздзенскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] 2bl8hmbmmbi04uzer8dnq5rvcjabnbk 0 136063 5131472 5059325 2026-04-24T12:24:52Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131472 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Марат Жылінскі | тытул = дэпутат [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу РБ]] [[Спіс дэпутатаў НС РБ 5-га склікання|5-га склікання]] | перыядпачатак = [[2012]] | тытул_2 = намеснік дырэктара Інстытута гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] па навуковай працы | перыядпачатак_2 = [[красавік]] [[2011]] | перыядканец_2 = [[2012]] | тытул_3 = рэктар [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак_3 = [[15 снежня]] [[2014]] | перыядканец_3 = [[22 мая]] [[2018]] | папярэднік_3 = [[Анатоль Мікалаевіч Маразевіч]] | пераемнік_3 = [[Генадзь Уладзіміравіч Пальчык]] | узнагароды ={{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} }} {{Цёзкі2|Жылінскі}} '''Мара́т Гена́дзьевіч Жылі́нскі''' (нар. {{ДН|23|3|1976}}, в. [[Ухвала]], {{МН|Крупскі раён|ў Крупскім раёне|}}) — кандыдат гістарычных навук, дацэнт, рэктар [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2014—2018), дэпутат [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў НС РБ 5-га склікання|5-га склікання]]. == Біяграфія == У [[1994]] годзе паступіў у [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М. Горкага]] на гістарычны факультэт па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». У [[1998]] годзе паступіў у аспірантуру [[БДПУ|БДПУ імя М. Танка]] і паспяхова скончыў яе ў [[2001]] годзе. Абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму: «Адукацыя на акупаванай тэрыторыі Беларусі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (чэрвень 1941 — ліпень 1944 гг.)» ([[2002]]), мае званне дацэнта (2006). Марат Жылінскі займаў наступныя пасады: асістэнт кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі БДПУ імя М. Танка (2001—2003), намеснік дэкана па навучальнай працы БДПУ імя М. Танка (2003—2004), дацэнт кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі БДПУ імя М. Танка (2004—2006), навуковы сакратар Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2006—2011). У красавіку [[2011]] года Жылінскі прызначаны на пасаду намесніка дырэктара Інстытута гісторыі НАН Беларусі па навуковай працы. 24 верасня 2012 года абраны дэпутатам [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага Сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў НС РБ 5-га склікання|5-га склікання]] па Каліноўскай выбарчай акрузе № 108 горада Мінска<ref name="kkhv">{{cite web | date = 28 верасня 2012 | url = http://www.history.by/rus/personal/zhilinsky.html | title = Марат Геннадьевич Жилинский | work = Сайт Інстытута гісторыі Нацыянальнай Акадэміі Навук Беларусі | language = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 2022 года рэктар [[Універсітэт НАН Беларусі|Універсітэта НАН Беларусі]]. == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць Марата Жылінскага накіравана на вывучэнне гісторыі Беларусі ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] войнаў. За падрыхтоўку ў складзе аўтарскага калектыву навучальнага дапаможніка для агульнаадукацыйнай і вышэйшай школы «Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны)» стаў лаўрэатам стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2006). У 2009 годзе ўзнагароджаны Граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь. Узнагароджаны юбілейным медалём «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» (2011). Марат Жылінскі — аўтар 86 навуковых публікацый, у тым ліку 7 манаграфіяў (з іх 6 у сааўтарстве), 2 зборнікаў дакументаў, 7 падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў (у сааўтарстве)<ref name="kkhv"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, [[юбілейны медаль «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941 — 1945 гг.»|юбілейным медалём «65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]. == Асабістае жыццё == Жанаты, мае сына і дачку. == Цікавыя факты == Падчас выбарчай кампаніі ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палату прадстаўнікоў]] Марат Жылінскі знаходзіўся на шостай пазіцыі сярод самых багатых кандыдатаў, яго гадавы даход склаў 152 мільёны рублёў. Ён з’яўляўся акцыянерам домабудаўнічага камбіната (150 акцый) і «Белінвестбанка» (880 акцый)<ref>{{cite web | author = Ягор Марціновіч | url = http://nashaniva.by/?c=ar&i=79837 | title = Намеснік Сяргея Гайдукевіча за год атрымаў даход больш за $500 тысяч | work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] | date = 10 верасня 2012 | language = be }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Рэктары Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жылінскі Марат Генадзьевіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэктары Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] g5da3kum02ii37gsagborzv7wg4osl5 0 147742 5131627 4994985 2026-04-24T15:25:41Z StachLysy 62453 вікіфікацыя, афармленне 5131627 wikitext text/x-wiki {{Опера}} '''Кастусь Каліноўскі''' — беларуская опера гісторыка-гераічнай тэматыкі кампазітара [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. А. Лукаса]]. == Гісторыя стварэння == Опера была напісаная і ўпершыню пастаўленая ў 1947{{sfn|Сергиенко|2011}} рэжысёрамі [[Барыс Аркадзевіч Мардвінаў|Б. Мардвінавым]] і {{нп3|Уладзімір Мацвеевіч Шахрай|У. М. Шахраем|ru|Шахрай, Владимир Матвеевич}} у [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўным тэатры оперы і балета Беларусі]]<ref name="ВКК">[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1357&Itemid=556&limitstart=2 Вобраз Кастуся Каліноўскага ў літаратуры і мастацтве]</ref>. Опера ставілася пад кіраўніцтвам дырыжора [[Ілья Аляксандравіч Гітгарц|І. Гітгарца]]. Дэкарацыі былі створаны мастаком [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С. Нікалаевым]]<ref name="ВКК"/>. Новая рэдакцыя ўбачыла свет у 1949 годзе, а ў 1950 годзе выйшла ў свет апошняя аркестравая рэдакцыя{{sfn|Сергиенко|2011}}. == Сюжэт == Лібрэта да оперы напісаў [[Міхась Мікалаевіч Клімковіч|М. Клімковіч]]<ref name="ВКК"/>. == Акцёры == * [[Вінцэнт-Канстанцін Каліноўскі|Кастусь Каліноўскі]] — [[Мікалай Мікалаевіч Сярдобаў|М. Сярдобаў]]<ref name="ВКК"/><ref name="БСС">{{кніга |аўтар = |частка = Сердобов Николай Николаевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 568 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]]<ref name="Вор">{{кніга |аўтар = |частка = Ворвулев Николай Дмитриевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 125 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> * Марыя Грагатовіч — [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўская]], [[Валянціна Фёдараўна Валчанецкая|В. Валчанецкая]]<ref name="Валч">{{кніга |аўтар = |частка = Волчанецкая Валентина Фёдоровна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 123 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> * Вольга — [[Вера Міхайлаўна Малькова|В. М. Малькова]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. Мураўёў]] — А. Бялоў == Цікавыя факты == 7 лістапада 1947 прэм'ера оперы адчыняла першы сезон опернага тэатра, які адбыўся ў рэканструяваным пасля Другой сусветна вайны будынку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{артыкул |аўтар=Сергиенко, Р. И. |загаловак=Историческая белорусская опера. Лукас Д. "Кастусь Каліноўскі" (к 100-летию со дня рождения композитора) |спасылка=https://rep.bgam.by/items/ee50cd4f-f5cb-4875-a211-5880ca5b6dd9 |мова=ru |выданне=Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі : навукова-тэарэтычны часопіс |выдавецтва=Белорусская государственная академия музыки |год=2011 |нумар=19 |старонкі=23—26 |ref=Сергиенко}} == Спасылкі == * {{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=174762 |title=Л. Александроўская ў ролі Марыі Грагатовіч у оперы «Кастусь Каліноўскі» |url-status=dead |accessdate=2025-02-25 |archive-date=9 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909183311/http://archives.gov.by/index.php?id=174762 }} * {{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=234994 |title=Сцэна з оперы «Кастусь Каліноўскі» кампазітара Д. Лукаса ў Дзяржаўным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета БССР з удзелам М. Сярдобава (у ролі К. Каліноўскага) і А. Бялова (у ролі М. Мураўёва) |url-status=dead |accessdate=2025-02-25 |archive-date=9 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909183328/http://archives.gov.by/index.php?id=234994 }} * [http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s01/e0001113/pic/000019.jpg Тэатр оперы і балета: Сцэна з оперы «Кастусь Каліноўскі» Лукаса. 1947] {{Оперныя і балетныя пастаноўкі, упершыню пастаўленыя на сцэне Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета}} [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатр Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Кастусь Каліноўскі]] eah8qb3rqtlv4k4seu1lv9kx4e6kmbh 0 150537 5131915 4250854 2026-04-25T09:09:54Z JerzyKundrat 174 5131915 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Веска |беларуская назва = Лежневічы |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лелюкінскі |від главы = старшыня |глава = Леанід Вітольдавіч Расейна |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 140 |насельніцтва = 332 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = палякі, беларусы |канфесійны склад = католікі }} '''Ле́жневічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liežnievičy}}, {{lang-ru|Лежневичи}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лелюкінскі сельсавет|Лелюкінскага сельсавета]]. Каля вёскі ўпадае ў [[Чапунька|Чапуньку]] рака [[Вярэнка]]. Ёсць сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, лясніцтва, магазін, пошта, дом быту. Праз вёску з 1969 года праходзіць аўтатраса «Мінск-Гродна»<ref>[http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192440/http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 |date=4 сакавіка 2016 }} аварыя на трасе каля Лежневіч</ref>. Могілкі знаходзяцца амаль у цэнтры вёскі. На могілках ёсць надмагіллі канца 19-га стагоддзя. == Гісторыя == Час заснавання вёскі Лежневічы невядомы. У сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] сяло ў Дудскім старостве Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. У 1665 г. уласнасць Гарбачэўскага, стольніка рэчыцкага, затым Валовіча, Замойскіх, Пацаў і інш. уладальнікаў. У 1789 г. належала Зяньковічам, 15 аселых гаспадарак, каля 6 валок зямлі. У сярэдзіне XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска ў Лугамавіцкай воласці Ашмянскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. 61 рэвізская душа, у складзе маёнтка Лугамавічы памешчыцы Мілеўскай. Калі ў вёсцы ў 1960-х праводзілі электрычнае святло, то пры капанні находзілі манеты 19-га стагоддзя расійскія і [[Злоты|польскія грошы]]. Праз вёску праходзіў руска-нямецкі фронт у першай сусветнай вайне (1914-17). Да цяперашняга часу недалёка ад вёскі засталіся траншэі і акопы. У 1921 — 1939 гг. вёска ў Лугамавіцкай гміне Валожынскага павета Навагрудскага ваяводства Польшчы. У 1921 г. 56 двароў, 265 жыхароў. Падчас знаходжання пад Польшчай дзеці з вёскі навучаліся ў польскай школе пры касцёле. Калі ў 1939-м прышлі саветы, то праз вёску адступалі войскі Арміі Польскай. Шмат зброі было выкінута з моста праз раку каля Лежневіч. 3 12.10.1940 г. вёска (89 двароў, 389 жыхароў) у [[Лаздунскі сельсавет (Юрацішкаўскі раён, 1940—1954)|Лаздунскім сельсавеце]], з 16.7.1954 г. цэнтр [[Лежневіцкі сельсавет|Лежневіцкага сельсавета]] Юрацішкаўскага, з 20.1.1960 г. [[Іўеўскі раён|Іўеўскага]] раёнаў. Дзейнічаў смалакурны завод. У другой сусветнай вайне ў партызанах афіцыйна быў толькі адзін жыхар вёскі. Але шмат хто ўдзельнічаў у партызанскіх атрадах Арміі Краёвай. Дарэчы адна хата ў вёсцы спалена менавіта партызанамі. На франтах Вялікай Айчыннай вайны змагаліся 16 жыхароў, трое з іх загінулі. Пасля вайны савецкай урадзе было адкрытае супраціўленне жыхароў, якія пайшлі ва ўзброеныя атрады Арміі Краёвай. Частка жыхароў была асуджана на вялікія прысуды. Адзін з іх Францішак Буяк, асуджаны быў у 1950-м на 25 гадоў. Калектывізацыя ў пасляваенныя гады была праведзена каля 1952 года. У Лежневічах калгас назвалі «17 верасня»<ref>[http://leznevichy.land.ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120202948/http://leznevichy.land.ru/ |date=20 студзеня 2009 }} Лежневічы, гісторыя</ref>. 22 снежня 1986 года пасля скасавання Лежневіцкага сельсавета вёска ў складзе Лелюкінскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. <center><gallery caption="Старыя фотаздымкі" widths=150 heights=150> File:Franc Bujak.jpg|Здымак з няволі, Францішак Буяк [[1954]] год Файл:Zwiano.JPG| звяно льняводаў з Лежневічаў [[1960]] год Файл:ShkolaL.JPG|адзін з класаў школы ў Лежневічах, канец 1960-х гадоў </gallery></center> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Валерый Францавіч Буяк]] — нарадзіўся ў Лежневічах, скончыў тут 8 класаў. Вядомы экстрасенс i варажбіт, насчадак сваяго бацькі Францішка, каторы некась варажыў у весцы ўсім жадаючым. Удзельнік Бітвы экстрасенсаў на [[ТНТ]]. Таксама журналіст, бізнесмен i пісьменнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ivyenews.by/lyudi/lezhnevichy-gistoryya-kalekty%D1%9Enaj-gaspadarki.html Лежневічы. Гісторыя калектыўнай гаспадаркі]{{Недаступная спасылка}} * [http://foto-planeta.com/np/174940/lezhnevichi.html Лежневічы. Сучасныя фотаздымкі] * [http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 Аўтамабіль вылецеў з трасы і прабіў сцяну дома ў Лежневічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192440/http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://news.21.by/other-news/2014/02/21/884190.html Пажар дома ў Лежневічах] * [http://www.youtube.com/watch?v=mZ3jwuPNtgc&feature=youtu.be Цяпер дом у Лежневічах выглядае так. Юцюб] * [http://valex.moy.su/blog/valex_elf/2014-04-26-52#heading1 Пра арышт НКУС у 1950 годзе жыхара вёскі, які дапамагаў Арміі Краёвай] * [https://zen.yandex.ru/media/zyw/kladbisce-moego-detstva-derevnia-lejnevichi-5dcac7c3f91fc7585e530f8a Старыя могiлкi ў Лежневічах] {{Лелюкінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] bhdyz2uqubee6rejz4e1vbzw31b13w8 5131916 5131915 2026-04-25T09:11:35Z JerzyKundrat 174 5131916 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Веска |беларуская назва = Лежневічы |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лелюкінскі }} '''Ле́жневічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liežnievičy}}, {{lang-ru|Лежневичи}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лелюкінскі сельсавет|Лелюкінскага сельсавета]]. Каля вёскі ўпадае ў [[Чапунька|Чапуньку]] рака [[Вярэнка]]. Ёсць сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, лясніцтва, магазін, пошта, дом быту. Праз вёску з 1969 года праходзіць аўтатраса «Мінск-Гродна»<ref>[http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192440/http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 |date=4 сакавіка 2016 }} аварыя на трасе каля Лежневіч</ref>. Могілкі знаходзяцца амаль у цэнтры вёскі. На могілках ёсць надмагіллі канца 19-га стагоддзя. == Гісторыя == Час заснавання вёскі Лежневічы невядомы. У сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] сяло ў Дудскім старостве Ашмянскага павета Віленскага ваяводства. У 1665 г. уласнасць Гарбачэўскага, стольніка рэчыцкага, затым Валовіча, Замойскіх, Пацаў і інш. уладальнікаў. У 1789 г. належала Зяньковічам, 15 аселых гаспадарак, каля 6 валок зямлі. У сярэдзіне XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] вёска ў Лугамавіцкай воласці Ашмянскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. 61 рэвізская душа, у складзе маёнтка Лугамавічы памешчыцы Мілеўскай. Калі ў вёсцы ў 1960-х праводзілі электрычнае святло, то пры капанні находзілі манеты 19-га стагоддзя расійскія і [[Злоты|польскія грошы]]. Праз вёску праходзіў руска-нямецкі фронт у першай сусветнай вайне (1914-17). Да цяперашняга часу недалёка ад вёскі засталіся траншэі і акопы. У 1921 — 1939 гг. вёска ў Лугамавіцкай гміне Валожынскага павета Навагрудскага ваяводства Польшчы. У 1921 г. 56 двароў, 265 жыхароў. Падчас знаходжання пад Польшчай дзеці з вёскі навучаліся ў польскай школе пры касцёле. Калі ў 1939-м прышлі саветы, то праз вёску адступалі войскі Арміі Польскай. Шмат зброі было выкінута з моста праз раку каля Лежневіч. 3 12.10.1940 г. вёска (89 двароў, 389 жыхароў) у [[Лаздунскі сельсавет (Юрацішкаўскі раён, 1940—1954)|Лаздунскім сельсавеце]], з 16.7.1954 г. цэнтр [[Лежневіцкі сельсавет|Лежневіцкага сельсавета]] Юрацішкаўскага, з 20.1.1960 г. [[Іўеўскі раён|Іўеўскага]] раёнаў. Дзейнічаў смалакурны завод. У другой сусветнай вайне ў партызанах афіцыйна быў толькі адзін жыхар вёскі. Але шмат хто ўдзельнічаў у партызанскіх атрадах Арміі Краёвай. Дарэчы адна хата ў вёсцы спалена менавіта партызанамі. На франтах Вялікай Айчыннай вайны змагаліся 16 жыхароў, трое з іх загінулі. Пасля вайны савецкай урадзе было адкрытае супраціўленне жыхароў, якія пайшлі ва ўзброеныя атрады Арміі Краёвай. Частка жыхароў была асуджана на вялікія прысуды. Адзін з іх Францішак Буяк, асуджаны быў у 1950-м на 25 гадоў. Калектывізацыя ў пасляваенныя гады была праведзена каля 1952 года. У Лежневічах калгас назвалі «17 верасня»<ref>[http://leznevichy.land.ru/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120202948/http://leznevichy.land.ru/ |date=20 студзеня 2009 }} Лежневічы, гісторыя</ref>. 22 снежня 1986 года пасля скасавання Лежневіцкага сельсавета вёска ў складзе Лелюкінскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. У 1999 годзе 140 двароў. <center><gallery caption="Старыя фотаздымкі" widths=150 heights=150> File:Franc Bujak.jpg|Здымак з няволі, Францішак Буяк [[1954]] год Файл:Zwiano.JPG| звяно льняводаў з Лежневічаў [[1960]] год Файл:ShkolaL.JPG|адзін з класаў школы ў Лежневічах, канец 1960-х гадоў </gallery></center> == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Валерый Францавіч Буяк]] — нарадзіўся ў Лежневічах, скончыў тут 8 класаў. Вядомы экстрасенс i варажбіт, насчадак сваяго бацькі Францішка, каторы некась варажыў у весцы ўсім жадаючым. Удзельнік Бітвы экстрасенсаў на [[ТНТ]]. Таксама журналіст, бізнесмен i пісьменнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://ivyenews.by/lyudi/lezhnevichy-gistoryya-kalekty%D1%9Enaj-gaspadarki.html Лежневічы. Гісторыя калектыўнай гаспадаркі]{{Недаступная спасылка}} * [http://foto-planeta.com/np/174940/lezhnevichi.html Лежневічы. Сучасныя фотаздымкі] * [http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 Аўтамабіль вылецеў з трасы і прабіў сцяну дома ў Лежневічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192440/http://www.gazetaby.com/index_o.php?&sn_nid=46827&sn_cat=33 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://news.21.by/other-news/2014/02/21/884190.html Пажар дома ў Лежневічах] * [http://www.youtube.com/watch?v=mZ3jwuPNtgc&feature=youtu.be Цяпер дом у Лежневічах выглядае так. Юцюб] * [http://valex.moy.su/blog/valex_elf/2014-04-26-52#heading1 Пра арышт НКУС у 1950 годзе жыхара вёскі, які дапамагаў Арміі Краёвай] * [https://zen.yandex.ru/media/zyw/kladbisce-moego-detstva-derevnia-lejnevichi-5dcac7c3f91fc7585e530f8a Старыя могiлкi ў Лежневічах] {{Лелюкінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] hb97nch6rw1a94r41nhpjxafjn637oc 0 150895 5131520 4966886 2026-04-24T13:01:25Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131520 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Андрэй Ігнатавіч Зюзькоў''' ({{ДН|26|9|1904}}, [[Шклоў]], Магілёўскі павет, цяпер [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|28|6|1938}}, [[Мінск]]) — беларускі гісторык–марксіст. == Біяграфія == У 1927 скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]]. Працаваў у партыйных арганізацыях у [[Барысаў|Барысаве]] і [[Жыткавічы|Жыткавічах]]. У кастрычніку 1929 увайшоў у склад [[Таварыства гісторыкаў-марксістаў БССР]]. З 1930 у [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б]]: навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела, намеснік дырэктара. Адначасова загадчык кафедры гісторыі партыі ў Беларускім інстытуце масавага завочнага навучання. У 1932—37 член сакратарыята рэдкалегіі гісторыі Грамадзянскай вайны на Беларусі. Быў навуковым і палітычным рэдактарам зборніка дакументаў «КП(б)Б у рэзалюцыях» (Ч. 1, 1934). Аўтар прац па гісторыі КП(б)Б, рэвалюцыйнага руху пачатку ХХ ст., Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны ў Беларусі. Усе гэтыя працы напісаны з выкарастаннем прынцыпу партыйнасці і марксісцка-ленінска-сталінскай метадалогіі. Для іх характэрны жорсткі класавы падыход, абсалютызацыя пралетарскага паходжання, бескампраміснасць, непрыняцце самых нязначных адхіленняў ад замацаванага ў партыйных дакументах курсу, непрыняцце і барацьба з праявамі нацыянальнага развіцця. Іграў істотную ролю ў ідэалагічнай падрыхтоўцы і абгрунтаванні [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] у дачыненні да носьбітаў беларускай нацыянальнай культуры, так званых «[[Нацыянал-дэмакратызм|нацыянал-дэмакратаў]]». Творы Зюзькова былі падставай для ўзбуджэння фальсіфікаваных палітычна–крымінальных спраў супраць прадстаўнікоў беларускай навуковай і творчай інтэлігенцыі. У манаграфіі «Крывавы шлях беларускай нацдэмакратыі» (1931) змясціў дакументы з архіва [[БНР]]<ref>[http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/akty-belaruskay-narodnay-respubliki/treytsyaya-usta-naya-gramata-rady-beloruskay-narodnay-respubliki/ Трэйцяя Устаўная грамата Рады Белорускай Народнай Рэспублікі]</ref><ref>[http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/akty-belaruskay-narodnay-respubliki/predsedatelyu-rady-belorusskoy-narodnoy-respubliki-perevod-s-nemetskogo/ Председателю Рады Белорусской Народной Рэспублики (перевод с немецкого)]</ref>. 26 лістапада 1937 г. арыштаваны [[НКУС БССР]]. Уключаны ў {{нп3|сталінскі расстрэльны спіс||ru|Сталинские расстрельные списки}} ад 19 красавіка 1938 г. па «1 категории»<ref>[http://stalin.memo.ru/regions/regi4.htm Сталинские расстрельные списки: Белорусская ССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200128204038/http://stalin.memo.ru/regions/regi4.htm |date=28 студзеня 2020 }}</ref>. 28 чэрвеня 1938 года Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прыгавораны да расстрэлу. Рэабілітаваны 10 лістапада 1959 года. == Творы == * Крывавы шлях беларускай нацдэмакратыі. - Мн. : Белдзяржвыд, 1931. - 86 с. * Бальшавікі — арганізатары Кастрычніка ў Беларусі. Мн.: 1934. - 88 с. * Беларускія нацдэмы — ворагі народа // Бальшавік Беларусі. 1937, № 5. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зюзькоў Андрэй Ігнатавіч}} 3n9my21cpxit0kys85fr4qmw60mhzlu 0 153951 5131522 4505702 2026-04-24T13:03:48Z Jaŭhien 59102 /* Творчасць */ вікіфікацыя 5131522 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Янка (Іван Міхайлавіч) Ліманоўскі''' ({{ДН|9|9|1896}}, каля [[Дзісна|Дзісны]] — {{ДС|3|5|1989}}, [[Рычтан-Парк]], [[Ілінойс]], [[ЗША]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[літаратурны крытык]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў рэальнае вучылішча. Вучыўся на агранамічных курсах. У час [[1СВ|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе мабілізаваны ў расійскую армію. У сакавіку 1918 года ўступіў у [[РСДРП(б)]]. У 1919—1920 гадах служыў у [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], ваенны камісар дывізіі, удзельнік [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]]. У 1920—1930 гадах на розных ваенных і савецкіх наменклатурных пасадах. Працаваў у [[Наркамат земляробства БССР|Наркамаце земляробства БССР]]. Быў членам прэзідыума секцыі беларускай мовы і літаратуры [[Інбелкульт]]а, Цэнтральнага бюро [[Літаб'яднанне Маладняк|«Маладняка»]], адным з арганізатараў і кіраўнікоў (членам сакратарыята) [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў|БелАПП]]. Актыўна ўдзельнічаў у літаратурна-грамадскім жыцці, выступаў з прамовай на I з’ездзе БелАПП («Маладняк» № 1, 1929), на Х з’ездзе Саветаў («Маладняк» № 3, 1931), уваходзіў у аргбюро літаб’яднання Чырвонай Арміі і Флоту і г. д. Працаваў намеснікам дырэктара [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры і мастацтва АН БССР]], дырэктарам [[БДТ-2]] у Віцебску. Рэдагаваў газету «Камуніст» (Бабруйск), член рэдкалегіі часопісаў «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]». У час [[2СВ|2-й сусветнай вайны]], на акупаванай тэрыторыі — загадчык літаратурнай часткі [[Менскі гарадскі тэатр|Менскага гарадскога тэатра]]. Летам 1944 года з адступленнем немцаў выехаў Германію. Затым эмігрыраваў у ЗША. У 1951—1955 гадах дырэктар управы [[БІНіМ]]а. Некаторы час сябра [[Рада БНР|Рады БНР]], але затым выйшаў з яе. У сярэдзіне 1950-х гадоў Ліманоўскі спрабаваў заняць пасаду кіраўніка беларускай рэдакцыі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Вызваленьне»]]. Без узгоды з Радай БНР, ён пачаў самастойна дамаўляцца з заснавальнікамі радыёстанцыі і атрымаў дазвол. Гэта выклікала гучны водгук і кепскую рэакцыю ў асяроддзі беларускай эміграцыі, і таму яго прызначэнне не адбылося<ref>{{кніга|аўтар =[[Янка Запруднік]]|частка = |загаловак =Па гарачых слядах мінуўшчыны. Мае лісты, 1952 - 1959 гг.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Лiмарыус|год =2015|том = |старонкі = |старонак =570|серыя =Бібліятэка Бацькаўшчыны. Кн. 26|isbn =978-985-6968-47-4|тыраж = }}</ref>. Некалькі разоў наведваў СССР, у т. л. [[Мінск]] у 1969 годзе. Падчас быцця ў Мінску жніўнем 1969 года яму наладзілі сустрэчу ў Саюзе пісьменнікаў, у кабінеце адсутнага М. Танка, у ёй бралі ўдзел П. Глебка, А. Бачыла, А. Бажко, А. Кулакоўскі, Л. Прокша, У. Карпаў, У. Гніламёдаў і іншыя. Паводле ўспамінаў У. Гніламёдава, удзельнікі пыталіся пра лёс даваенных пісьменнікаў, эмігрантаў [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]], [[Рыгор Казак|Казака]], [[Алесь Салавей|Алеся Салаўя]], а сам Ліманоўскі адчувальна цярпеў настальгію, захапляўся Мінскам, казаў, што ён прыгажэйшы нават за Вашынгтон, хваліўся, што накупіў два чамаданы школьных падручнікаў беларускай мовы і літаратуры і павязе ў ЗША, агулам паводзінамі і рысамі быў падобны да «савецкага чалавека».<ref name=":0">1969, 15 жніўня // ''Гніламёдаў У. В.'' Сем гадоў у ЦК: раман-дзённік // Полымя.— 2011. — № 5-11.</ref> == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады вядомы як празаік, публіцыст, крытык, перакладчык. Першае апавяданне «Адшуканы скарб» (часопіс «Полымя», 1925). Аўтар аповесцяў «Два шляхі» (часопіс «Полымя», 1926), «Вецер з усходу» (1929), зборніка апавяданняў «Над абрывам» (1929). Тэматыка твораў — станаўленне савецкай улады, першыя сацыялістычныя пераўтварэнні ў Беларусі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — с. 368.</ref>. На думку [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]], у аповесці «Над абрывам» праявілася невысокая моўная культура тэкстаў Ліманоўскага, навязванне неўласцівай беларускай мове фразеалогіі, а таксама спрошчаны, схематычны паказ падзей<ref>''Чорны К.'' [https://knihi.com/Kuzma_Corny/Niebielaruskaja_mova_u_bielaruskaj_litaratury.html Небеларуская мова ў беларускай літаратуры] // Гісторыя беларускага мовазнаўства, 1918—1941 : хрэстаматыя для студэнтаў філалагічнага факультэта. У 2 ч. Ч. 2 / аўтары-ўкладальнікі : С. М. Запрудскі, Г. І. Кулеш. — Мн.: БДУ, 2008. — ISBN 978-985-485-881-4 — С. 48-52.</ref><ref>{{кніга|аўтар =Кузьма Чорны|частка = |загаловак =Выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва =Беллітфонд|год =2000|том = |старонкі =563-576|старонак =605|серыя =Беларускі кнігазбор. Серыя 1, Мастацкая літаратура|isbn =985-6576-09-1|тыраж =5000}}</ref>. Творчасць, аднак, мела папулярнасць, станоўча ацэньвалася літаратурнымі крытыкамі [[БелАПП]] (аповесць «Вецер з усходу», 1929; зборнік апавяданняў «Над абрывам», 1929)<ref name=":0" />. Друкаваў крытычныя артыкулы і рэцэнзіі ў перыядычным друку, некаторыя заслугоўваюць увагі («„Маладняк“ перад з’ездам», «Аб культурнай арыентацыі» і інш.). У пачатку 1930-х гадоў далучыўся да вульгарна-сацыялагічнай, [[Лукаш Бэндэ|«бэндаўскай»]] крытыкі, пісаў разносныя артыкулы і рэцэнзіі на так званых «[[нацыянал-дэмакрат]]аў». У артыкуле Ліманоўскага «Аб культурнай арыентацыі» («Маладняк», 1930, № 5) фактычна зроблены данос на паэта Язэпа Пушчу: ''«Возьмем для прыкладу твор Язэпа Пушчы „Лісты да сабакі“, які быў крытыкай расцэнены як кулацкі нова-буржуазны твор. (…) Вось авеяны сімволікай (досыць празрыстай) твор буржуазнага неарамантызму. Тут (…) і індывідуалізм звышчалавечы і „натоўп з душою неуклюжай“, і пагарда да савецкай рэчаіснасці і ніцшэанская бунтарнасць, скіраваная супраць удзелу ў соцбудаўніцтве, і вымаганне абсалютнай волі. Усё як належыць, паводле канонаў буржуазнай неарамантыкі»''. Згадваючы нямецкага філосафа Ф. [[Ніцшэ]], яго ідэі абсалютнай волі і звышчалавечага індывідуалізму, Ліманоўскі прыпісваў Пушчы рысы нацдэмаўства, што ў той час звычайна атаясамлівалася з паняццем «нацыянал-фашызм». Язэп Пушча быў арыштаваны органам [[ДПУ БССР|дзяржбяспекі]] 25 ліпеня 1930 года; 10 красавіка 1931 года прыгавораны да высылкі з Беларусі ў аддаленыя раёны РСФСР. І зноў Ліманоўскі скарыстаўся магчымасцю наўздагон абвінаваціць Я. Пушчу ў артыкуле «За два гады класавай барацьбы ў літаратуры» («Маладняк» № 6—7, 1931), дзе пісаў, што ўжо рэпрэсаваны [[Язэп Пушча]] праз свае творы праводзіў тэорыю «асаблівай месіянскай ролі інтэлігенцыі, якая супрацьстаўляецца ролі кампартыі, ролі пралетарыяту»<ref>''Ліманоўскі Я.'' За два гады класавай барацьбы ў літаратуры // Маладняк № 6-7, 1931. — С. 86.</ref>. У 1933 годзе апублікаваў артыкулы «Аб творчасці Кузьмы Чорнага» («ЛіМ», 1933, 13 чэрвеня), «Аб творчасці М. Зарэцкага» («ЛіМ», 1933, 9 ліпеня), таксама напісаныя з пазіцый ваяўнічага вульгарнага сацыялагізму. Урэшце сам Я. Ліманоўскі стаў ахвярай такой крытыкі, у 1937 годзе выключаны з Саюза пісьменнікаў БССР (артыкул [[Міхась Клімковіч|М. Клімковіча]] «Нацдэмаўскае і трацкісцкае ахвосце», «ЛіМ», 1937, 23 ліпеня)<ref name=":0" />. У аддзеле рэдкай кнігі бібліятэкі [[БДПУ]] захоўваецца фонд дакументаў, звязаных з Янкам Ліманоўскім<ref>''Кажамякін Г. В.'' Фонд Янкі Ліманоўскага ў аддзеле рэдкай кнігі бібліятэкі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка // Здабыткі : дакументальныя помнікі на Беларусі / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. — Вып. 15. — Мн.: — 2013.— С. 271―276.</ref>. == Ацэнкі сучаснікаў == З ліста [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]] да [[Янка Саламевіч|Янкі Саламевіча]] ад 14 снежня 1975 года<ref>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Дубоўка. |загаловак=«Я казаў Вам шчырую праўду пра той час»|спасылка= |мова= |аўтар выдання= |выданне=Тэрмапілы, 2007, № 11|тып=|месца=Беласток|выдавецтва=Беларускае Літаратурнае Аб'яднанне Белавежа|год= |том=|старонкі=238|isbn= |issn=|doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}}</ref> : {{цытата|Чамусьці ніхто не хоча ўголас сказаць, што старшынёй БЕЛАППА, так сказаць – на чале БЕЛАППА і галоўным рэдактарам «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», – калі ў апошнім друкаваўся самы бруд, – стаяў Янка Ліманоўскі. (...) Ды – ад’ютанты ягоныя сталі б перад вачыма сучаснікаў, чытачоў у належным святле. Замоўчыванне гэтага ганебнага факту з’яўляецца вялікім мінусам для беларускага літаратуразнаўства. Толькі тады, калі ўсе дзеючыя асобы (Ліманоўскія, [[Алесь Гародня|Функі-Гародні]] і г.д.) будуць пастаўлены на “свае” месцы, пытанне<ref>Гаворка ідзе пра «цьмяные месцы» ў кнізе ''[[Міхась Мушынскі|М. Мушынскага]]'' «Беларуская крытыка і літаратуразнаўства. 20-30-я гады», Мінск, 1975.</ref> стане ясным.}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||260}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} — С. 368. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ліманоўскі Янка}} — Т. 4. — С. 41. * {{крыніцы/БП 1917-90|Ліманоўскі Янка}} * Гісторыя беларускага мовазнаўства, 1918—1941 : хрэстаматыя для студэнтаў філалагічнага факультэта. У 2 ч. Ч. 2 / аўтары-ўкладальнікі : С. М. Запрудскі, Г. І. Кулеш. — Мн.: БДУ, 2008. — ISBN 978-985-485-881-4 * ''Гніламёдаў У. В.'' Сем гадоў у ЦК: раман-дзённік // Полымя.— 2011. — № 5-11 (№ 11, С. 8-31). * ''[[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Юрэвіч Л]].'' Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн: БГА, 2002. * ''Юрэвіч Л.'' На скрыжыванні вятроў: (Янка Ліманоўскі): [пра беларускага пісьменніка ў эміграцыі] // Запісы = Zapisy. — Нью-Ёрк-Мінск: БІНІМ, 2010. — Кн. 33. — С. 498—503. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} — C. 611. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліманоўскі Янка}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Беларусі]] 5tliqx0i0whyhkg6mpm93u58cpyp9ds 0 155803 5131504 4661264 2026-04-24T12:52:17Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131504 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Пётр Вікенцьевіч Ільючонак''' ({{ДН|12|2|1891|31|1}}, вёска [[Русцягі]], Нова-Аляксандраўскі павет, [[Ковенская губерня]], цяпер [[Браслаўскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|27|6|1945}}, Тайшэтлаг) — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == У 1910—12 рабочы ў [[Пецярбург]]у; у 1912—17 у арміі. Займаўся распаўсюджаннем нелегальнай літаратуры. З лета 1917 у [[Адэса|Адэсе]], намеснік старшыні Беларускага бежанскага камітэта, член культурніцкай арганізацыі «Беларускі гай». З 1920 у [[Мінск]]у, потым накіраваны на падпольную работу ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. Пасля перапынку зноў накіраваны туды ў 1923 годзе. У 1921—22 працаваў у Мінску ў наркаматах сацзабеспячэння і асветы. У 1924—25 і 1926—28 тэхнічны рэдактар, нам. старшыні Белдзяржвыдавецтва. У 1925—26 супрацоўнік паўпрэдства ў [[Варшава|Варшаве]]. У снежні 1929 года выключаны з ВКП(б) у рамках кампаніі барацьбы з [[нацыянал-дэмакратызм]]ам. Арыштаваны 16.2.1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]»; 18.3.1931 асуджаны на 10 гадоў лагераў. Накіраваны ў Тагіл. Паўторна арыштаваны 4.07.1937 і 16.11.1937 прыгавораны дадаткова да 5 гадоў лагераў. Вызвалены 4.10.1942. Зноў арыштаваны і асуджаны ў студзені 1943 Іркуцкім абласным судом на 10 гадоў лагераў. Памёр у Тайшэтлагу. Рэабілітаваны 10.6.1988. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 {{DEFAULTSORT:Ілючонак Пётр Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] dx4a9acim90nmihhoatok1yj6ugnk6k 0 163918 5131468 4825189 2026-04-24T12:19:42Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131468 wikitext text/x-wiki {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы |скарачэнне = |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1931]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = 2007, 2015 |тып = |найменне пасады = Дырэктар |піб пасады = [[Іван Васільевіч Саверчанка]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |адрас = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, 220072 [[Мінск]],<br />[[вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]], 1, корп. 2 |сайт = https://ilit.basnet.by/ |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы''' — [[навукова-даследчы інстытут]] у складзе [[НАН РБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Быў заснаваны [[29 сакавіка]] [[1931]] года ў сістэме [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]] у якасці ''Інстытута літаратуры'' на базе былой кафедры літаратуры Акадэміі. Пастановай Прэзідыума НАН Беларусі 9.11.2007 быў аб’яднаны з [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства імя Якуба Коласа]] ў адзіны [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі]], пазней утвораны наноў як філіял дзяржаўнай навуковай установы «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]». == Гісторыя == === Інстытут літаратуры і мастацтва Беларускай акадэміі навук (1931—1935) === У пачатку [[1931]] года склалася агульная структура Інстытута як навуковай установы акадэмічнага профілю ў сістэме Акадэміі, вызначаліся асноўныя напрамкі яго дзейнасці. У тым жа годзе была ўдакладнена назва — ''Інстытут літаратуры і мастацтва''. Былі працягнуты даследаванні, пачатыя на кафедрах [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] і кафедры літаратуры Акадэміі. === Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы АН БССР (1935—1941) === У ліпені [[1935]] года ў сувязі са змяненнем структуры АН БССР была прынята пастанова [[ЦК КП(б)Б]], у якой, у прыватнасці, адзначалася, што ''«з мэтай канцэнтрацыі і павышэння якасці навукова-даследчай работы, а таксама ўмацавання кіраўніцтва і ўкамплектавання кадрамі навукова-даследчых устаноў лічыць неабходным правесці рэарганізацыю наступных навукова-даследчых устаноў: па Беларускай акадэміі навук: 1. Стварыць на базе інстытутаў літаратуры, мастацтва і мовы адзін інстытут — літаратуры, мастацтва і мовы. 2. Зацвердзіць часова выконваючым абавязкі дырэктара інстытута т. [[Віталь Вольскі|Вольскага]]. 3. Паставіць перад інстытутам у якасці бліжэйшай і асноўнай задачы — падрыхтоўку высокакваліфікаваных кадраў і хутчэйшы выпуск падручніка беларускай мовы, слоўнікаў і кіраўніцтва па гісторыі беларускай літаратуры і мастацтва».'' У [[1936]]—[[1937]] гг. Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы ўзначальваў [[А. Александровіч]]. У [[1937]] годзе некаторы час абавязкі дырэктара інстытута выконваў Р. В. Краснеўскі, а з 1937 г. па [[1941]] г. дырэктарам быў [[В. В. Барысенка]]. У перадваенныя гады ў Інстытуце былі выдадзены «Беларуская граматыка. Марфалогія» (1936), «Сінтаксіс беларускай мовы» (1939), «Курс сучаснай беларускай мовы» (1940), «Руска-беларускі слоўнік» пад рэдакцыяй А. А. Александровіча (1937). З канца 30-х гадоў у друку сталі з’яўляцца артыкулы літаратуразнаўцаў В. Барысенкі, М. Ларчанкі, Ю. Пшыркова, Н. Перкіна, С. Майхровіча, В. Івашына, прысвечаныя розным праблемам гісторыі беларускай літаратуры ХІХ — пачатку ХХ ст., жыццю і творчасці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Янка Лучына|Я. Лучыны]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]]. У [[1940]] годзе ў складзе аб’яднанага інстытута было 20 чалавек. У іх ліку 1 акадэмік, 2 члены-карэспандэнты, 1 прафесар, 10 старшых навуковых супрацоўнікаў, 2 работнікі навукова-тэхнічнага персаналу. Дзевяць супрацоўнікаў мелі вучоныя ступені кандыдатаў навук. Інстытут складаўся з дзвюх секцый (літаратуры і мовы) і працаваў над 5 навуковымі тэмамі, з якіх тры былі мовазнаўчага профілю: 1) беларуска-рускі слоўнік; 2) вывучэнне беларускіх народных гаворак; 3) удасканаленне беларускага правапісу. === Інстытут літаратуры, мовы і мастацтва АН БССР (1944—1952) === Інстытут літаратуры, мовы і мастацтва быў адноўлены ў ліпені 1944 года (да 1946 года яго часова ўзначальваў член-карэспандэнт [[Міхась Лынькоў|М. Ц. Лынькоў]]) у складзе трох сектараў: беларускай літаратуры, беларускай мовы і мастацтва. У [[1945]] г. у яго складзе налічвалася 26 супрацоўнікаў. Асноўнымі навуковымі напрамкамі, над якімі працаваў Інстытут у гэты перыяд, былі пытанні гісторыі беларускай літаратуры, беларускай лексікаграфіі, беларускага выяўленчага мастацтва ў дні Вялікай Айчыннай вайны. З 1946 г. па [[1952]] г. дырэктарам Інстытута зноў быў [[В. В. Барысенка]]. У 1952 годзе ў Інстытуце літаратуры і мастацтва замест аднаго літаратуразнаўчага сектара было ўтворана два: сектар савецкай літаратуры і сектар дарэвалюцыйнай літаратуры. Адбыўся своеасаблівы падзел супрацоўнікаў па асноўных напрамках даследаванняў, па навуковых інтарэсах. Пашырылася тэматыка і паглыбіўся характар навуковых распрацовак, працягвалася далейшая спецыялізацыя навукоўцаў, у літаратуразнаўства прыйшлі свежыя сілы, якія былі накіраваны на даследаванне новых, яшчэ не вывучаных праблем і пытанняў гісторыі, тэорыі і тэксталогіі беларускай літаратуры; аднавілася вывучэнне і выданне даўняй пісьмовай спадчыны беларускага народа. У [[1952]] годзе адбылося вылучэнне [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства]] ў асобную арганізацыю, і таму Інстытут літаратуры, мовы і мастацтва быў пераўтвораны ў Інстытут літаратуры і мастацтва. === Інстытут літаратуры і мастацтва АН БССР (1952—1957) === У сярэдзіне [[1954]] года на базе сектара беларускай дарэвалюцыйнай літаратуры ў Інстытуце літаратуры і мастацтва быў створаны сектар рукапісаў і выданняў, што было выклікана патрэбамі больш інтэнсіўнай і шырокай падрыхтоўкі збораў твораў беларускіх пісьменнікаў. Папоўнены новымі сіламі (у [[1960]] годзе ў ім працавала 14 чалавек, у тым ліку А. Коршунаў, Э. Гурэвіч, [[Міхась Мушынскі|М. Мушынскі]]), сектар атрымаў магчымасць разгарнуць больш актыўную працу па зборы, вывучэнні і выданні беларускай літаратурнай спадчыны. Пачалася падрыхтоўка, а затым і выданне новых шматтомных збораў твораў Янкі Купалы ([[1961]]—[[1964]]) і Якуба Коласа (1961—1964), былі выдадзеныя выбраныя творы М. Багдановіча ([[1957]]) і В. Дуніна-Марцінкевіча ([[1958]]), зборнік «Беларускія пісьменнікі другой палавіны ХІХ ст.» (1956). Гэтая праца стала своеасаблівай навуковай школай падрыхтоўкі нацыянальных кадраў тэкстолагаў, а яе практычныя вынікі мелі важнае навукова-асветніцкае і агульнакультурнае значэнне. У [[1957]] на базе аддзелаў мастацвазнаўства [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры і мастацтва]] і аддзелаў этнаграфіі і фальклору [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] быў створаны [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]]. === Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы (1957—2007) === Вянцом даследчыцкіх намаганняў супрацоўнікаў Інстытута літаратуры было стварэнне першай навуковай «Гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры» ў 2-х тамах ([[1968]], [[1969]]). Яна была высока ацэнена ў Беларусі і за яе межамі, з’явілася важкім дасягненнем не толькі калектыву Інстытута літаратуры, але і ўсяго беларускага літаратуразнаўства, засведчыла іх навуковую сталасць. У гэтай «Гісторыі…» на вялікім фактычным матэрыяле ўпершыню шырока, грунтоўна і аб’ектыўна быў прасочаны шматвяковы, вельмі складаны шлях развіцця літаратуры на беларускіх землях, неадлучны ад лёсу народа, раскрыта вялікае ідэйна-мастацкае багацце яе здабыткаў, высокі, сапраўдны еўрапейскі ўзровень творчай спадчыны найбольш выдатных яе прадстаўнікоў. На грунце беларускамоўнай «Гісторыі…» была напісана і апублікавана аднатомная «История белорусской дооктябрьской литературы» ([[1977]]). Яна шмат у чым была арыгінальнай працай, месцамі значна пераўзыходзіла папярэднюю і адыграла важную навукова-асветніцкую ролю ў азнаямленні больш шырокага кола чытачоў з багатай гісторыяй літаратуры беларускага народа. Асноўнымі аўтарамі раздзелаў пра літаратуру ХІ — пачатку ХХ ст. былі [[А. Коршунаў]], [[Адам Мальдзіс|А. Мальдзіс]], [[Міхась Мушынскі|М. Мушынскі]], [[Ю. Пшыркоў]], [[П. Дзюбайла]], [[В. Каваленка]], [[В. В. Барысенка]], [[Н. Перкін]], [[М. Ярош]], за што ўсе яны былі адзначаны ў 1980 г. [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміяй БССР імя Якуба Коласа]]. Сапраўднай падзеяй у навуковым жыцці рэспублікі сталі манаграфіі [[Алесь Адамовіч|А. М. Адамовіча]] «Маштабнасць прозы» ([[1972]]), «Здалёк і зблізку» (1976), [[Н. С. Перкін]]а «Нацыянальнае і інтэрнацыянальнае ў літаратуры» ([[1971]]), «Человек в советском романе» ([[1975]]), [[М. І. Мушынскі|М. І. Мушынскага]] «Беларуская крытыка і літаратуразнаўства: 20-30-я гг.» ([[1975]]), [[І. Д. Ралько]] «Вершаскладанне» ([[1977]]), «Верш і мова» ([[1986]]), [[Уладзімір Гніламёдаў|У. В. Гніламёдава]] «Традыцыі і наватарства» ([[1972]]), «Сучасная беларуская паэзія» (1983), [[В. П. Жураўлёў|В. П. Жураўлёва]] «Структура твора: Рух сюжэтна-кампазіцыйных форм» ([[1978]]), [[А. П. Матрунёнак|А. П. Матрунёнка]] «Псіхалагічны аналіз у сучасным беларускім рамане» (1972), «Псіхалагічная проза: Традыцыі і час» ([[1988]]), [[А. С. Яскевіч]]а «Грані майстэрства» (1974), «У свеце мастацкага твора» (1977), «Становление белорусской художественной традиции» ([[1987]]), [[І. С. Шпакоўскі|І. С. Шпакоўскага]] «Структура вершаванага вобраза» (1972), [[А. К. Кабаковіч]] «Беларускі свабодны верш» ([[1984]]), «Фальклорныя і анталагічныя традыцыі ў беларускай паэзіі» ([[1989]]), [[Л. Я. Гаранін]]а «Праблемы мемуарнага жанра» ([[1981]]), «Философские искания в белорусской литературе» (1984) і інш. Шмат увагі ў аддзеле аддавалі даследчыкі праблемам паэтыкі і творчага стылю: У. В. Гніламёдаў «[[Іван Мележ]]» (1984), «Янка Купала: Новы погляд» (1995), В. П. Жураўлёў «Якуб Колас і паэтыка беларускага рамана» (1991), А. К. Кабаковіч «Максім Багдановіч: Дыялектыка рацыянальнага і эмацыянальнага» (1978), Э. М. Мартынава «Мастацкая дэталь у літаратурным творы» (1977), І. С. Шпакоўскі «Тыпізацыя ў лірыцы» (1980), Т. К. Чабан «Крылы рамантыкі» (1982), [[Т. К. Чабан]], [[Я. А. Гарадніцкі]] «Сучасная паэзія і фальклор» (1988), А. С. Яскевіч «Ритмическая организация художественного текста» ([[1991]]). У [[1981]] годзе Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы першым у краіне сярод навуковых устаноў падобнага профілю быў узнагароджаны [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]]. У [[1989]] годзе [[Аспірантура|аспірантуру]] інстытута закончыў [[Алесь Бяляцкі|А. В. Бяляцкі]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] [[2022]] г. === Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы (з 2016) === Па стане на 1 студзеня 2024 года ў склад Інстытута ўваходзяць: * аддзел тэорыі і гісторыі беларускай літаратуры * аддзел беларускай літаратуры ХХ і ХХІ ст. * аддзел узаемасувязей літаратур * аддзел выданняў і тэксталогіі * сектар гісторыі беларускай літаратуры == Кіраўнікі Інстытута == Інстытут літаратуры з [[1952]] па сакавік [[1973]] года ўзначальваў акадэмік [[В. В. Барысенка]], з красавіка [[1973]] па кастрычнік [[1982]] — акадэмік [[Іван Якаўлевіч Навуменка|I. Я. Навуменка]], з [[1982]] па [[1997]] — акадэмік [[Віктар Антонавіч Каваленка|В. А. Каваленка]]. 3 красавіка [[1997]] па студзень [[2006]] года дырэктарам Інстытута літаратуры з’яўляўся акадэмік НАН Беларусі [[Уладзімір Гніламёдаў|У. В. Гніламёдаў]]. Са студзеня [[2006]] па сакавік [[2008]] года абавязкі дырэктара інстытута выконваў доктар філалагічных навук [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|В. А. Максімовіч]]. З 2016 года Інстытутам кіруе доктар філалагічных навук, прафесар [[Іван Васільевіч Саверчанка|I. В. Саверчанка]]. == Спасылкі == * [https://ilit.basnet.by/ Сайт Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы] * [https://web.archive.org/web/20110818113800/http://iml.basnet.by/be/historyja-instytuta Гісторыя інстытута | Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы (2011)] {{Інстытуты НАНБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Інстытут літаратуразнаўства НАНБ}} [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Акадэмія навук БССР]] [[Катэгорыя:Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАНБ| ]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] 83phqafxox4bxgvm385ra6klpykbu1a 0 166615 5131624 3754355 2026-04-24T15:21:56Z Алесандр Бусел 136752 5131624 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Джон Мільтан |Арыгінал імя = John Milton |Выява = John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg |Гады актыўнасці = |Напрамак = |Жанр = |Язык произведений = |Вікісклад = |Вікітэка = }} '''Джон Мільтан''', таксама '''Джон Мілтан''' ({{lang-en|John Milton}}; [[9 снежня]] [[1608]], [[Лондан]] — [[8 лістапада]] [[1674]], [[Лондан]]) — англійскі [[паэт]], палітычны дзеяч і мысляр; аўтар палітычных [[памфлет]]аў і рэлігійных трактатаў. == Біяграфія == Скончыў [[Кембрыджскі ўніверсітэт]] (1632). Пісаў на [[англійская мова|англійскай]], [[італьянская мова|італьянскай]] і [[лацінская мова|лацінскай мовах]]. Раннія творы (цыклы вершаў, санетаў, п'еса-маска «Комус», 1634; элегія «Лісідас», 1638 і інш.) адзначаны эстэтыкай пераходнай ад [[Рэнесанс]]у да Новага часу, у цэнтры — праблема выбару шляху, прызначэння чалавека. У абарону рэспубліканскіх ідэалаў, свабоды слова і сумлення стварыў шматлікія трактаты і памфлеты «Арэапагітыка» (1644), «Іканаборца» (1649), «Абарона англійскага народа» (1650). Вяршыня яго творчасці — эпічныя паэмы на біблейскія сюжэты «Страчаны рай» (1667) і «Вернуты рай» (1671), у якіх узняты праблемы пазнання Дабра і Зла, іх процістаяння і дыялектычнага адзінства, сэнсу жыцця і гістарычнага лёсу чалавецтва. Паэмы з рысамі [[барока]] і [[класіцызм]]у адзначаны маштабнасцю вобразаў, складанай метафарычнасцю, сімволікай і алегарычнасцю. Аўтар трагедыі «Самсон-змагар» (1671), гістарычнай працы «Гісторыя Брытаніі» (1670), «Кароткія гісторыі Масковіі» (1682). == Беларускія пераклады == Паасобныя вершы на беларускую мову пераклалі [[Наталля Уладзіміраўна Ламека|Наталля Ламека]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>, [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]<ref>І боль, і прыгажосць…: выбраныя творы паэтаў Еўропы і Амерыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 452, [1] с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; вып. 73).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=374-375|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мільтан Джон}} [[Катэгорыя:Эсэісты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Сляпыя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кембрыджскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Антытрынітарыі]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія багасловы]] [[Катэгорыя:Паэты XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] 9asoi2uezrimotqdgt33d2qr0ycomwy 0 172438 5131899 5100356 2026-04-25T08:31:28Z MoniczFrancisak 96628 /* Назва */ Насельны пункт заснаваны ў перыяд перавагі славянскага этнічнага элементу. Прыклад, прыведзены папярэднім рэрактарам раздзела - суб'ектыўны (папярэднік выкарыстоўваў як прыклад прозвішча з іншага рэгіёна не ўлічваючы гістарычны кантэкст рэгіёна, у якім знаходзіцца вёска Янкі). 5131899 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. На закінутых могілках захаваўся склеп з пахаваннем Ганны Арскай ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы расійскага часу, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У 1980-х гадах узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (на дадзены момант - зачынена), стары знаходзіўся ў фальварку Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]]. Прыкладна гэтым жа часам пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны, цяпер на яго месцы будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчы цэх. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам цяпер закінутым. * На тэрыторыі калоніі знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам Арскіх, разрабаваным ў 1990-я гады, цяпер захаваўся фундамент помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў 1960-я гады, захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы. * Была расійская і польская школа разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля вайны. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] raj5kgpw5l3vnhoftehoam690pomngu 5131906 5131899 2026-04-25T08:55:37Z MoniczFrancisak 96628 /* 1921—1939 */ удакладненне 5131906 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/|title=Учреждение "Зональный государственный архив в г. Молодечно" .: Поиск по архивам .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы расійскага часу, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. Яна ўзгадваецца ў адным з мастацкіх твораў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]] ў апавяданні "Подзвіг ці не?" <ref>{{Кніга|аўтар=Іван Стадольнік|загаловак=Улюбёныя ў Беларусь|год=2016|месца=Мінск|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне|старонак=112}}</ref>. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку <ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dokshitsy.by/2025/05/v-derevne-yanki-sostoyalos-otkrytie-obnovlennoj-skulptury/|title=В деревне Янки состоялось открытие обновленной скульптуры в память о погибших в годы Великой Отечественной войны земляках в деревне Янки|website=Родныя Вытокі|date=2025}}</ref>. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У 1980-х гадах узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (зачынена). Старыя будынкі школы знаходзяцца на тэрыторыі даваеннага фальварка Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]] (адміністрацыйна - вул. Школьная, в. Янкі). У 1971 г. быў пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны. На 2026 г. на яго месцы знаходзяцца будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам, які цяпер закінуты. * Каля былога маёнтка знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам, у якім была пахавана прадстаўніца рода Арскіх Ганна ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. На момант 2026 г., захаваўся падмурак помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў перыяд кіравання [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]], захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы ў 2020-х гг. * Цагляны будынак школы, які быў пабудаванны напярэдні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], дзейнічала як польская школа. Разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] qxxe8uiq87q3flul7lx6q0buamq0hjo 5131908 5131906 2026-04-25T08:58:46Z MoniczFrancisak 96628 /* 1945 — цяперашні час */ 5131908 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/|title=Учреждение "Зональный государственный архив в г. Молодечно" .: Поиск по архивам .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы расійскага часу, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. Яна ўзгадваецца ў адным з мастацкіх твораў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]] ў апавяданні "Подзвіг ці не?" <ref>{{Кніга|аўтар=Іван Стадольнік|загаловак=Улюбёныя ў Беларусь|год=2016|месца=Мінск|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне|старонак=112}}</ref>. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку <ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dokshitsy.by/2025/05/v-derevne-yanki-sostoyalos-otkrytie-obnovlennoj-skulptury/|title=В деревне Янки состоялось открытие обновленной скульптуры в память о погибших в годы Великой Отечественной войны земляках в деревне Янки|website=Родныя Вытокі|date=2025}}</ref>. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У гэты ж час была адчынена школа ў будынках даваеннага фальварка Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]] (адміністрацыйна - вул. Школьная, в. Янкі). У 1971 г. быў пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. У 1980-х гадах быў узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (зачынена). Ў 2010-х гг., выкарыстоўваўся як інтэрнат (зачынены). == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны. На 2026 г. на яго месцы знаходзяцца будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам, які цяпер закінуты. * Каля былога маёнтка знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам, у якім была пахавана прадстаўніца рода Арскіх Ганна ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. На момант 2026 г., захаваўся падмурак помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў перыяд кіравання [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]], захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы ў 2020-х гг. * Цагляны будынак школы, які быў пабудаванны напярэдні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], дзейнічала як польская школа. Разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] 63yltndrd3w48w9r7375m58awr68jzd 5131909 5131908 2026-04-25T09:00:38Z MoniczFrancisak 96628 /* 1945 — цяперашні час */ 5131909 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/|title=Учреждение "Зональный государственный архив в г. Молодечно" .: Поиск по архивам .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы расійскага часу, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. Яна ўзгадваецца ў адным з мастацкіх твораў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]] ў апавяданні "Подзвіг ці не?" <ref>{{Кніга|аўтар=Іван Стадольнік|загаловак=Улюбёныя ў Беларусь|год=2016|месца=Мінск|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне|старонак=112}}</ref>. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку <ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dokshitsy.by/2025/05/v-derevne-yanki-sostoyalos-otkrytie-obnovlennoj-skulptury/|title=В деревне Янки состоялось открытие обновленной скульптуры в память о погибших в годы Великой Отечественной войны земляках в деревне Янки|website=Родныя Вытокі|date=2025}}</ref>. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У гэты ж час была адчынена школа ў будынках даваеннага фальварка Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]] (адміністрацыйна - вул. Школьная, в. Янкі). У 1971 г. быў пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. У 1980-х гадах быў узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (зачынена). Ў 2010-х гг., выкарыстоўваўся як інтэрнат для дзяцей (зачынены). == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны. На 2026 г. на яго месцы знаходзяцца будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам, які цяпер закінуты. * Каля былога маёнтка знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам, у якім была пахавана прадстаўніца рода Арскіх Ганна ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. На момант 2026 г., захаваўся падмурак помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў перыяд кіравання [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]], захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы ў 2020-х гг. * Цагляны будынак школы, які быў пабудаванны напярэдні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], дзейнічала як польская школа. Разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] a752q4fno3u263ufhz9rh9r5ujxx664 5131911 5131909 2026-04-25T09:01:34Z MoniczFrancisak 96628 /* Страчаная спадчына */ 5131911 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/|title=Учреждение "Зональный государственный архив в г. Молодечно" .: Поиск по архивам .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы расійскага часу, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. Яна ўзгадваецца ў адным з мастацкіх твораў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]] ў апавяданні "Подзвіг ці не?" <ref>{{Кніга|аўтар=Іван Стадольнік|загаловак=Улюбёныя ў Беларусь|год=2016|месца=Мінск|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне|старонак=112}}</ref>. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку <ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dokshitsy.by/2025/05/v-derevne-yanki-sostoyalos-otkrytie-obnovlennoj-skulptury/|title=В деревне Янки состоялось открытие обновленной скульптуры в память о погибших в годы Великой Отечественной войны земляках в деревне Янки|website=Родныя Вытокі|date=2025}}</ref>. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У гэты ж час была адчынена школа ў будынках даваеннага фальварка Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]] (адміністрацыйна - вул. Школьная, в. Янкі). У 1971 г. быў пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. У 1980-х гадах быў узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (зачынена). Ў 2010-х гг., выкарыстоўваўся як інтэрнат для дзяцей (зачынены). == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны. На 2026 г. на яго месцы знаходзяцца будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам, які цяпер закінуты. * Каля былога маёнтка знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам, у якім была пахавана прадстаўніца рода Арскіх Ганна ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. На момант 2026 г., захаваўся падмурак помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў перыяд кіравання [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]], захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы ў 2020-х гг. * Цагляны будынак школы, які быў пабудаванны напярэдні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] дзейнічала як польская школа. Разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] fazsmjxj4mldc8k06f4lxnlrg3sba6t 5131912 5131911 2026-04-25T09:02:43Z MoniczFrancisak 96628 /* 1921—1939 */ 5131912 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Янкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 29 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1615 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018924 }} '''Янкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Janki}}, {{lang-ru|Янки}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўднёвы ўсход ад горада [[Докшыцы]], 197 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, 15 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янава]], на аўтадарозе Докшыцы — Бягомль. == Назва == Беларускім савецкім географам В. Жучкевічам назвы тыпу Янкі, Янішкі без ваганняў былі звязаны з іменем Ян<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 419.</ref>. == Гісторыя == === 1615—1921 === Упершыню згаданы каля 1615 года як маёнтак. У 1640 годзе [[Іосіф Львовіч Корсак|Юзаф Корсак]] перадаў Янкі [[Кармеліты|кармелітам босым]] з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глыбокае)|Глыбокага]]. У маёнткавай гаспадарцы быў бровар і вытворчасць попелу—калійна-фосфарнага ўгнаення, праз спаленне драўніны. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, у 1793—1797 гадах у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]] Мінскай губерні. У 1795—1916 гадах вёска ў складзе [[Докшыцкі дэканат|Докшыцкай парафіі]]. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] маёнтак канфіскаваны ў кармелітаў (1842), а іх [[Глыбокае|глыбоцкі кляштар]] закрыты пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. У 1870 годзе «за заслугі перад дзяржавай расійскай» маёнтак нададзены роду Арскіх. === 1921—1939 === Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле Рыжскага мірнага дагавора, вёска ў складзе [[Польшча|Польскай Рэспублікі]] ў [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміне]]. Вёска належала да рыма-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у Докшыцах. Падпарадкоўвалася Гарадскому суду ў Докшыцах Акруговага суда ў Вільні. Знаходзілася ў зоне абслугоўвання пошты ў Докшыцах<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych'', Przemyśl, Warszawa 1933, s. 587.</ref>. Адзін з апошніх гаспадароў маёнтка Янкі паблізу вёскі — Ян Арскі ({{lang-pl|Jan Orski}}), які ў 1922 годзе спрабаваў пацвердзіць свае правы ў Магістраце Докшыц<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/catalogue/50/|title=Учреждение "Зональный государственный архив в г. Молодечно" .: Поиск по архивам .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней на тэрыторыі маёнтка месцілася Калонія Янкі ({{lang-pl|Kol. Janki}}), у якой станам на 1939 год было 18 гаспадарак, пераважна [[Асаднікі|асаднікаў]]. Пры калоніі была адзінка Саюза Стральцоў (СГ «Стралец»). Паводле успамінаў, побач маёнтка быў цагляны будынак школы перыяду Расійскай імперыі, які выкарыстоўвала мясцовая польская школа. Яна ўзгадваецца ў адным з мастацкіх твораў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]] ў апавяданні "Подзвіг ці не?" <ref>{{Кніга|аўтар=Іван Стадольнік|загаловак=Улюбёныя ў Беларусь|год=2016|месца=Мінск|выдавецтва=Адукацыя і выхаванне|старонак=112}}</ref>. У 1927 годзе ў вёсцы быў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. === 1939—1945 === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу РСЧА ў Заходнія Беларусь і Украіну]] ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] (з 1940 года). З 12 кастрычніка 1940 года па 29 снежня 1961 года цэнтр [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (1941—1945) у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]. Падчас адступлення нямецкіх войскаў частка дамоў згарэла. Вызвалены 2 ліпеня 1944 года. Пасля вызвалення частка мужчын была мабілізавана ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], значная частка іх загінула ў баях за [[Кёнігсберг]], гэты сюжэт лёг у аснову некаторых апавяданняў [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік|Івана Стадольніка]]. Імёны загінулых зафіксаваны на помніку ў вясковым парку <ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.dokshitsy.by/2025/05/v-derevne-yanki-sostoyalos-otkrytie-obnovlennoj-skulptury/|title=В деревне Янки состоялось открытие обновленной скульптуры в память о погибших в годы Великой Отечественной войны земляках в деревне Янки|website=Родныя Вытокі|date=2025}}</ref>. === 1945 — цяперашні час === У 1949 годзе створаны калгас імя Суворава. У гэты ж час была адчынена школа ў будынках даваеннага фальварка Гарна, каля вёскі [[Козікі (Докшыцкі раён)|Козікі]] (адміністрацыйна - вул. Школьная, в. Янкі). У 1971 г. быў пастаўлены помнік вяскоўцам, палеглым пад Кёнігсбергам у гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. У 1980-я гады будаваўся вясковы клуб і будынак сельсавета, булаўніцтва было спынена, а будынкі былі разабраныя ў канцы 2000-х гадоў. У 1980-х гадах быў узведзены новы будынак Янкоўскай базавай школы-сада (зачынена). Ў 2010-х гг., выкарыстоўваўся як інтэрнат для дзяцей (зачынены). == Інфраструктура == * Дрэваапрацоўчыя цэхі * Будынак былой базавай школы-сада * Бібліятэка == Насельніцтва == * 1921 год (перапіс) — у '''вёсцы''' 21 дом, 138 жыхароў (у т.л. 1 рыма-каталік, 137 праваслаўныя; з іх назваліся беларусамі — 138; у '''калоніі''' 1 дом, 19 жыхароў (у т.л. 17 рыма-каталікаў, 2 праваслаўныя; з іх назваліся палякамі — 17, беларусамі — 2).<ref name=":0">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. 7, część 2, 1924, s. 21.</ref> * 1931 год — у '''вёсцы''' 26 дамоў, 143 жыхары; у '''калоніі''' 16 дамоў, 103 жыхары.<ref name=":1">''Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej'', t. 1, Warszawa 1938, s. 15.</ref> * 2003 год — 106 двароў, 297 жыхароў == Страчаная спадчына == * Ад аднайменных маёнтка і польскай калоніі засталіся абрысы парку, цяпер лесапаркавая зона. На тэрыторыі маёнтка быў штучны вадаём, пасля вайны засыпаны. На 2026 г. на яго месцы знаходзяцца будынкі механічнага двара былога калгаса, цяпер дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Паркавая зона некаторы час выкарыстоўвалася як звалка, у 1980-х гадах была пляцоўкай для мерапрыемстваў, часткова засаджаная яблыневым садам, які цяпер закінуты. * Каля былога маёнтка знаходзіліся вясковыя могілкі са склепам, у якім была пахавана прадстаўніца рода Арскіх Ганна ({{lang-ru|Анна Арская}}; 1902—1920), разрабаваны ў 1990-я гады. На момант 2026 г., захаваўся падмурак помніка. На могілках была вясковая праваслаўная капліца, спаленая ў перыяд кіравання [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]], захаваліся яе падмуркі. Мясцовыя жыхары ўсталявалі крыж на месцы капліцы ў 2020-х гг. * Цагляны будынак школы, які быў пабудаванны напярэдні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] дзейнічала як польская школа. Разабраная вясковымі жыхарамі на цэглу для сваіх патрэб пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Парк маёнтка Янкі.jpg|Парк у былым маёнтку Файл:Муры жылога будынка у маёнтку Янкі.jpg|Муры будынка ў маёнтку. Файл:Капліца 2.jpg|Крыж на месцы капліцы. </gallery> * == Вядомыя асобы == * [[Іван Канстанцінавіч Стадольнік]] (1940—2021) — беларускі празаік, паэт. * [[Галіна Пятроўна Крываблоцкая]] (нар. 1953) — беларускі мастак. * [[Валянціна Пятроўна Маркавец-Бартлава]] (нар. 1951) — беларуская мастачка. * [[Сяргей Уладзіміравіч Махонь]] (нар. 1961) — беларускі мовазнавец, перакладчык. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=18-1|старонкі=272}} * ЗГАМол Ф.2. Воп.1 Спр.16 * ''Fibek, Jan''. Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395—2009 r. Część I / o. Jan Fibek. — Nowe Miasto n/Pilicą; Bracia Mniejsi Kapucyni, 2011. — 280 p. * ''Віславух, Севярын''. Нацыятварэнне ў Заходняй Беларусі / Севярын Віславух. — Мінск: ARCHE, 2018. — 541 с. == Спасылкі == * [https://belsat.eu/pl/news/kresowy-slad-w-historii-rodziny-mateusza-morawieckiego/ Kresowy ślad w historii rodziny Mateusza Morawieckiego] [[Белсат|belsat.eu]] {{Докшыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] l4orip4v5gnu0g3angmzuzwbpwtwh7x 0 173297 5131461 4521534 2026-04-24T12:04:45Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5131461 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saihouji-kokedera01.jpg|thumb|Сад моху ў Кіёта. Заснаваны ў 1339 годзе]] '''Японскі сад''' — разнавіднасць [[сад]]у, прынцыпы арганізацыі якога былі распрацаваны ў [[Японія|Японіі]] ў VIII—XVIII стагоддзях. У [[794]] годзе сталіца Японіі была перанесена з [[Нара (горад)|Нары]] ў [[Кіёта]]. Першыя сады нагадвалі месцы для правядзення святаў, гульняў і канцэртаў пад адкрытым небам. Садам гэтага перыяду ўласцівая дэкаратыўнасць. У іх высаджвалі мноства квітнеючых дрэў (сліву, вішню), азаліі, а таксама павойную расліну — гліцынію. Аднак у Японіі ёсць і сады без зеляніны, створаныя з камення і пяску. Японскі сад сімвалізуе дасканалы свет зямной прыроды, а часам выступае ўвасабленнем Сусвету. Характэрнымі элементамі яго кампазіцыі з’яўляюцца штучныя горы і пагоркі, выспачкі, ручаі і вадаспады, сцежкі і ўчасткі пяску або жвіру, упрыгожаныя камянямі незвычайных абрысаў. Пейзаж саду фармуецца з дапамогай дрэў, кустоў, бамбука, травы, прыгожа квітнеючых травяністых раслін, а таксама моху. На тэрыторыі саду могуць таксама размяшчацца каменныя ліхтары, альтанкі, чайныя дамочкі. Фарміраванне асноў японскага садаводства адбывалася пад уплывам эвалюцыі японскай архітэктуры, а таксама рэлігійна-філасофскіх уяўленняў японскай шляхты. Першапачаткова сад быў складовай часткай рэзідэнцый арыстакратаў, але пасля быў запазычаны будысцкімі манастырамі і шляхетнымі самураямі. З XIX стагоддзя ён атрымаў распаўсюджванне сярод японскіх простых людзей, стаўшы неад’емнай часткай многіх прыватных дамоў. У XX стагоддзі збудаванне садоў у японскім стылі стала папулярным і за межамі Японіі. Трыма найбольш вядомымі садамі Японіі традыцыйна лічацца Кэнроку-эн (Канадзава), Кораку-эн (Акаяма) і Кайраку-эн (Міто). == Спасылкі == {{Commons|Category:Japanese gardens}} * [http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html Гісторыя садоў Кіёта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024024622/http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html |date=24 кастрычніка 2018 }} {{ref-ja}} * [http://www.ifnet.or.jp/~chisao/index.html Прыгажосць японскіх садоў] {{ref-ja}} * [http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html Гісторыя японскіх садоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026204243/http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html |date=26 кастрычніка 2007 }} {{ref-ja}} * [http://www.teien.co.jp/index.html Падарожжа японскімі садамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090522171356/http://www.teien.co.jp/index.html |date=22 мая 2009 }} {{ref-ja}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Японскі сад| ]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] 3q1gd9k79ygt4z5rtbmm78f3wy9ftkh 5131595 5131461 2026-04-24T14:04:53Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Спасылкі */ 5131595 wikitext text/x-wiki [[Файл:Saihouji-kokedera01.jpg|thumb|Сад моху ў Кіёта. Заснаваны ў 1339 годзе]] '''Японскі сад''' — разнавіднасць [[сад]]у, прынцыпы арганізацыі якога былі распрацаваны ў [[Японія|Японіі]] ў VIII—XVIII стагоддзях. У [[794]] годзе сталіца Японіі была перанесена з [[Нара (горад)|Нары]] ў [[Кіёта]]. Першыя сады нагадвалі месцы для правядзення святаў, гульняў і канцэртаў пад адкрытым небам. Садам гэтага перыяду ўласцівая дэкаратыўнасць. У іх высаджвалі мноства квітнеючых дрэў (сліву, вішню), азаліі, а таксама павойную расліну — гліцынію. Аднак у Японіі ёсць і сады без зеляніны, створаныя з камення і пяску. Японскі сад сімвалізуе дасканалы свет зямной прыроды, а часам выступае ўвасабленнем Сусвету. Характэрнымі элементамі яго кампазіцыі з’яўляюцца штучныя горы і пагоркі, выспачкі, ручаі і вадаспады, сцежкі і ўчасткі пяску або жвіру, упрыгожаныя камянямі незвычайных абрысаў. Пейзаж саду фармуецца з дапамогай дрэў, кустоў, бамбука, травы, прыгожа квітнеючых травяністых раслін, а таксама моху. На тэрыторыі саду могуць таксама размяшчацца каменныя ліхтары, альтанкі, чайныя дамочкі. Фарміраванне асноў японскага садаводства адбывалася пад уплывам эвалюцыі японскай архітэктуры, а таксама рэлігійна-філасофскіх уяўленняў японскай шляхты. Першапачаткова сад быў складовай часткай рэзідэнцый арыстакратаў, але пасля быў запазычаны будысцкімі манастырамі і шляхетнымі самураямі. З XIX стагоддзя ён атрымаў распаўсюджванне сярод японскіх простых людзей, стаўшы неад’емнай часткай многіх прыватных дамоў. У XX стагоддзі збудаванне садоў у японскім стылі стала папулярным і за межамі Японіі. Трыма найбольш вядомымі садамі Японіі традыцыйна лічацца Кэнроку-эн (Канадзава), Кораку-эн (Акаяма) і Кайраку-эн (Міто). == Гл. таксама == * [[Японскі сад у Маскве]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Japanese gardens}} * [http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html Гісторыя садоў Кіёта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024024622/http://www.kyobunka.or.jp/kaiho/index7.html |date=24 кастрычніка 2018 }} {{ref-ja}} * [http://www.ifnet.or.jp/~chisao/index.html Прыгажосць японскіх садоў] {{ref-ja}} * [http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html Гісторыя японскіх садоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026204243/http://www.mediawars.ne.jp/~tanimura/a_map/kyoto/form/garden_ziwari.html |date=26 кастрычніка 2007 }} {{ref-ja}} * [http://www.teien.co.jp/index.html Падарожжа японскімі садамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090522171356/http://www.teien.co.jp/index.html |date=22 мая 2009 }} {{ref-ja}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Японскі сад| ]] [[Катэгорыя:Культура Японіі]] hn422t4o6uncfvoc8jcqg0zxknanqx2 0 176390 5131703 4585380 2026-04-24T19:17:52Z JerzyKundrat 174 5131703 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Жадунь}} {{Возера2 |Назва = Жадунь |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 14|lat_sec = 48.96 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 27|lon_sec = 37.80 |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 1,24 |Шырыня = 0,43 |Плошча = 0,43 |Аб'ём = 0,00214 |Даўжыня берагавой лініі = 3,1 |Найбольшая глыбіня = 8,4 |Сярэдняя глыбіня = 5 |Тып мінералізацыі = |Салёнасць = 0,35 |Празрыстасць = 2,8 |Плошча вадазбору = 20,9 |Упадаюць = ручаі |Выцякаюць = пратока |Пазіцыйная карта 1 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Жа́дунь'''<ref>На рускамоўных картах '''Жадовно'''</ref> (Жадоўна, Жадаўе) — [[возера]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў басейне ракі [[Альзініца]], за 32 км у напрамку на паўднёвы захад ад [[Полацк]]а. На ўсходнім беразе [[вёска Ухвішча]]. Плошча паверхні возера 0,43 км². Даўжыня 1,24 км, найбольшая шырыня 0,43 км, даўжыня берагавой лініі 3,1 км. Найбольшая глыбіня 8,4 м, сярэдняя каля 5 м. Аб’ём вады ў возеры 2,14 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 20,9 км². == Назва == У назве вылучаецца балцкі гідранімічны корань ''žod''- / ''žad''-. Той жа корань у рачных і азёрных назвах *[[Жодзіна|Жодзінка]], [[Жадунь]], Жодуч, [[Жодзень]], Няжодка, Пражода, а таксама ў двухасноўных гідронімах [[Валажода]] і [[Лебяжода]] (Лібажода)<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202.</ref>. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы ''Žadalis, Žadikė, Žad-upys''. Корань ''Žad-'' звязаны з моўным гняздом, у якім літоўскае ''žadas'' «мова, маўленне; прытомнасць», ''žodis'' «слова», ''žasti'' «прамаўляць; разгаворваць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 395—396.</ref>. Значэнне мусіла прасунуцца ад «мовіць» да «цячы», так жа сама як стараіндыйскае ''nadī'' «рака, водная плынь» пайшло ад *''nad''- «гучаць, шумець, раўсці, цурчэць»<ref>''В. Н. Топоров.'' Речь и река/речка (из области мнимых этимологичнских парадоксов) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропейцы. Кн. 2. Москва, 2006. С. 205.</ref>. Значэнне азёрнай назвы Жадунь можна перадаць як «Праточнае (возера)». == Апісанне == Вадазбор складзены з суглінкаў і пяскоў. [[Катлавіна]] возера авальнай формы выцягнутая ў напрамку з захаду на ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 5—15 м, спадзістыя, пясчаныя, пераважна разараныя. Берагавая лінія слабазвілістая. [[Бераг]]і вышынёй да 0,2 м, у асобных месцах забалочаныя, укрытыя водна-балотнай расліннасцю і хмызняком. Ложа возера ўздоўж берагоў пясчанае, астатняя частка дна выслана крэменязёмістым [[Сапрапель|сапрапелем]] з вялікай колькасцю карбанатаў. Возера [[Эўтрафікацыя|эўтрофнае]], праточнае. Упадаюць [[Ручай|ручаі]] і [[пратока]] з возера [[Братаўна]], на ўсходзе пратокай злучана з возерам [[Ухвішча]]. Прыбярэжная расліннасць распаўсюджваецца на адлегласці 10—100 м ад берага возера. Глыбіні да 2 м займаюць 19% плошчы возера. Мінералізацыя вады каля 350 мг/л, празрыстасць 2,8 м. Эўтрофнае. Праточнае: упадаюць 3 ручаі, праз возера цячэ левы прыток ракі [[Альзініца]], якая прыцякае з возера [[Братаўна]], выцякае з усходу ў возера [[Ухвішча]]. Шырыня паласы прыбярэжнай расліннасці 10-100 м. У возеры водзяцца [[шчупак звычайны]], [[акунь]], [[лешч]], [[краснапёрка]], [[плотка]], [[гусцяра]], [[лінь]], [[язь]] і іншыя віды [[Рыбы|рыб]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Жадунь|Макрыцкі А. М.|}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Ушачы]] 3p57sszbqjed7xjfb1ah9fukn3w77jq 0 176866 5131808 5122369 2026-04-25T05:25:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131808 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Дружба}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Дружба |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52| lat_min = 11| lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 23| lon_min = 42| lon_sec = 2 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чарнаўчыцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = '''Cкорбічы''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Дру́жба'''<ref name="ReferenceA">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}.</ref> ({{lang-be-trans|Družba}}, {{lang-ru|Дружба}}<ref name="ReferenceA"/>; да 30 ліпеня 1964 — '''Cко́рбічы''') — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаўчыцкі сельсавет|Чарнаўчыцкага сельсавета]]. Размешчана за 12 км на поўнач ад [[Брэст]]а. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Садрассвет» (цэнтр — в. [[Вістычы]]). Ёсць магазін. == Гісторыя == Выяўленыя археолагамі два селішчы паблізу вёскі сведчаць, што гэта мясцовасць была заселена людзьмі яшчэ ў глыбокай старажытнасці. Паводле пісьмовых крыніц вёска вядома з XV стагоддзя пад назвай Скорбічы ў Берасцейскай воласці [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1449 годам пазначана ў даравальных запісах [[вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]]. У XIX стагоддзі вёска — дзяржаўная ўласнасць у Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], уваходзіла ў склад казённага маёнтка Цюхінічы. У 1860 годзе ў Мяднянскай воласці Брэсцкага павета. У 1870 годзе адносілася да Цюхініцкай сельскай грамады, працаваў [[хлебазапасны магазін]]. У 1897 годзе працавала школа граматы, хлебазапасны магазін. У 1905 годзе ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы знішчылі 5 двароў, загубілі 16 жыхароў; 21 вясковец загінуў на фронце. Да 3 чэрвеня 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чэрнеўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Чэрнеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 чэрвеня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 7.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 30 ліпеня 1964 года Скорбічы перайменаваны ў Дружбу<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. == Насельніцтва == * 246 жыхароў (1860) * 246 рэвізскіх душ (1870) * 61 двор, 484 жыхары (1897) * 484 жыхары (1905) * 26 двароў, 170 жыхароў (1921) * 89 двароў, 278 жыхароў (1940) * 340 жыхароў (1959) * 269 жыхароў (1970) * 68 гаспадарак, 211 жыхароў (1997) * 58 гаспадарак, 137 жыхароў (2005) == Славутасці == * Селішча-1 перыяду ранняга сярэднявечча (IX—X стагоддзі), за 0,2 км на поўнач ад вёскі, уздоўж правага берага р. [[Лясная (рака)|Лясная]] — {{ГККРБ 4|113В000083}} * Селішча-2 перыяду ранняга сярэднявечча (IX—X стагоддзі), на поўнач ад селішча-1, за безыменным ручаём — {{ГККРБ 4|113В000084}} * Бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (IV—I стагоддзі да н.э.), на паўднёвым ускрайку вёскі — {{ГККРБ 4|113В000085}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чарнаўчыцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чарнаўчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] gnk9xqy49yivtz1osxt8gl7ga7mdyg3 4 177308 5131922 5099503 2026-04-25T09:18:15Z Цирковой медведь 167171 5131922 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Index box|border=#6cbed0}} {| width="100%" style="border:solid 1px #6cbed0;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" |{{Shortcut|ВП:АГ}} {{Вікіпедыя:Артыкулы_года/2025/nav}} '''Артыкулы года''' — штогадовы конкурс [[Вікіпедыя:Артыкул|артыкулаў]], пераможцы якога вызначаюцца ў канцы года па выніках галасавання. Артыкулы-пераможцы абіраюцца ўдзельнікамі [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], як самыя лепшыя артыкулы сярод напісаных ці істотна дапоўненых за мінулы год. Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца з [[2013]] года. <!-- '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|Запрашаем да ўдзелу ў выбарах найлепшых артыкулаў за 2025 год]]!''' ''Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты з правіл, прыведзеных ніжэй, змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]].'' --> {{/Найлепшыя артыкулы 2025 года}} {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |info = <nowiki></nowiki> * [[/Найлепшыя артыкулы 2026 года|Найлепшыя артыкулы 2026]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2025 года|Найлепшыя артыкулы 2025]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2023 года|Найлепшыя артыкулы 2023]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2022 года|Найлепшыя артыкулы 2022]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2021 года|Найлепшыя артыкулы 2021]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2020 года|Найлепшыя артыкулы 2020]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2019 года|Найлепшыя артыкулы 2019]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2018 года|Найлепшыя артыкулы 2018]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2017 года|Найлепшыя артыкулы 2017]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2016 года|Найлепшыя артыкулы 2016]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2015 года|Найлепшыя артыкулы 2015]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2014 года|Найлепшыя артыкулы 2014]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2013 года|Найлепшыя артыкулы 2013]] |align = right }} == Правілы конкурсу == Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца штогод у канцы года. Мэта конкурсу — вызначыць найлепшыя артыкулы Беларускай Вікіпедыі сярод напісаных або дапоўненых за мінулы год. '''1. Тэрміны конкурсу і яго этапы.''' Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў на працягу кастрычніка, лістапада і снежня. * 1.1 Падчас першага этапу намінуюцца і абмяркоўваюцца артыкулы (з 31 кастрычніка па 15 лістапада ўключна). ** [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|Намінаванне]] і абмеркаванне артыкулаў ажыццяўляецца на адпаведных падстаронках. У [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|абмеркаваннях]] артыкулаў фарміруюцца раздзелы «Заўвагі», дзе ўдзельнікі могуць пакідаць свае заўвагі аб конкурсным артыкуле. * 1.2 Падчас другога этапу адбываецца [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|галасаванне]] па артыкулах ('''з 15 лістапада па 14 студзеня''' ўключна). * 1.3 Трэці этап — падвядзенне і афіцыйнае абвяшчэнне [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў]] (15—16 ​​студзеня). * 1.4 З 17 па 31 студзеня ўключна «Артыкулы года» публікуюцца на [[Галоўная старонка|галоўнай старонцы]] Вікіпедыі; конкурс лічыцца завершаным. '''2. Артыкулы, якія ўдзельнічаюць у конкурсе.''' * 2.1 У конкурсе ўдзельнічаюць артыкулы, напісаныя або істотна палепшаныя ў перыяд са снежня папярэдняга года і да лістапада бягучага года. Адзначаныя тэрміны не з’яўляюцца жорсткай умовай і ў некаторых выпадках магчымыя нязначныя адхіленні (канчатковае рашэнне па артыкулу-канкурсанту, які не адпавядае цалкам вызначаным умовам, застаецца на меркаванне адказных удзельнікаў). * 2.2 Да ўдзелу ў конкурсе аўтаматычна дапускаюцца ўсе артыкулы, якія атрымалі статус ''«[[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|добрага]]»'' або ''«[[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]]»'' ў перыяд з 1 снежня папярэдняга года і да 1 снежня бягучага года; за выключэннем артыкулаў, напісаных задоўга да атрымання статусу. Намінаваць артыкул на конкурс можа любы зарэгістраваны ўдзельнік. * 2.3 Апроч ''«добрых»'' і ''«выдатных»'', у конкурсе могуць удзельнічаць артыкулы, якія нядаўна намінаваліся на атрыманне аднаго з гэтых статусаў, але яшчэ не паспелі яго атрымаць. Пажадана, каб на СА намінацый прасочваўся кансэнсус за прысваенне статусу і адсутнічалі сур’ёзныя пярэчанні. Таксама, як і ў п. 2.2., пад выключэнне трапляюць артыкулы, напісаныя задоўга да намінацыі (гэта значыць якія відавочна не адпавядаюць п. 2.1). * 2.4 У конкурсе таксама могуць удзельнічаць і іншыя артыкулы: якія не маюць статусу, або намінаваныя на атрыманне статусу, але няўдала. Пры вылучэнні варта паказаць (напрыклад, пры дапамозе спасылак на старыя версіі), што артыкул адпавядае п. 2.1. * 2.5 Адказныя ўдзельнікі могуць закрыць любую неадпаведную рэгламенту або яўна абсурдную намінацыю без усякіх папярэдніх апавяшчэнняў і абмеркаванняў. '''3. Адказныя ўдзельнікі (куратары конкурсу).''' * 3.1 Адказнымі за правядзенне конкурсу ўдзельнікамі з’яўляюцца адміністратары Беларускай Вікіпедыі. * 3.2 Адказныя ўдзельнікі ў сваёй працы кіруюцца [[ВП:Кансэнсус]]. У кампетэнцыю адказных удзельнікаў уваходзіць ** карэкціроўка тэрмінаў правядзення конкурсу (у выпадку неабходнасці); ** закрыццё заведама абсурдных вылучэнняў; ** канчатковае рашэнне аб артыкуле-пераможцу (у тых выпадках, калі яго немагчыма ўстанавіць апісанымі ніжэй спосабамі, гл. п. 4.2); ** падвядзенне і публікацыя [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў конкурсу]]. '''4 Выбары артыкулаў.''' * 4.1 Да [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|галасавання]] па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія маюць не менш за 100 правак на момант пачатку галасавання і зарэгістраваліся не пазней за 1 лістапада бягучага года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс. Галасаванне з больш чым аднога ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой ​​голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. * 4.2 Агульны вынік галасавання вызначаецца розніцай галасоў {{За}} і {{Супраць}}. Калі з гэтай прычыны зраўняліся вынікі ў некалькіх артыкулаў-лідараў, то ўлічваюцца галасы {{Супраць}}: пераможцам становіцца артыкул з найменшай колькасцю галасоў {{Супраць}}. Калі падобным чынам вызначыць пераможца немагчыма — ўлічваецца статус артыкула: пераможцам становіцца артыкул, які мае вышэйшы статус (напрыклад, статус «Выдатнага» мае перавагу над статусам «Добрага»). Калі ж статус артыкулаў-лідараў роўны і не дае магчымасці вызначыць пераможца — то пераможца выбіраюць адказныя ўдзельнікі. Таксама, акрамя галоўнага пераможца, выбіраюцца 3 дадатковыя прызёры. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года| ]] 4n5z8xk3k0ammntbwh3h7i3xu9psiyy 5131936 5131922 2026-04-25T09:28:50Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131922|5131922]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) 5131936 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Index box|border=#6cbed0}} {| width="100%" style="border:solid 1px #6cbed0;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" |{{Shortcut|ВП:АГ}} {{Вікіпедыя:Артыкулы_года/2025/nav}} '''Артыкулы года''' — штогадовы конкурс [[Вікіпедыя:Артыкул|артыкулаў]], пераможцы якога вызначаюцца ў канцы года па выніках галасавання. Артыкулы-пераможцы абіраюцца ўдзельнікамі [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], як самыя лепшыя артыкулы сярод напісаных ці істотна дапоўненых за мінулы год. Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца з [[2013]] года. <!-- '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|Запрашаем да ўдзелу ў выбарах найлепшых артыкулаў за 2025 год]]!''' ''Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты з правіл, прыведзеных ніжэй, змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]].'' --> {{/Найлепшыя артыкулы 2025 года}} {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |info = <nowiki></nowiki> * [[/Найлепшыя артыкулы 2025 года|Найлепшыя артыкулы 2025]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2023 года|Найлепшыя артыкулы 2023]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2022 года|Найлепшыя артыкулы 2022]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2021 года|Найлепшыя артыкулы 2021]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2020 года|Найлепшыя артыкулы 2020]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2019 года|Найлепшыя артыкулы 2019]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2018 года|Найлепшыя артыкулы 2018]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2017 года|Найлепшыя артыкулы 2017]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2016 года|Найлепшыя артыкулы 2016]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2015 года|Найлепшыя артыкулы 2015]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2014 года|Найлепшыя артыкулы 2014]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2013 года|Найлепшыя артыкулы 2013]] |align = right }} == Правілы конкурсу == Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца штогод у канцы года. Мэта конкурсу — вызначыць найлепшыя артыкулы Беларускай Вікіпедыі сярод напісаных або дапоўненых за мінулы год. '''1. Тэрміны конкурсу і яго этапы.''' Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў на працягу кастрычніка, лістапада і снежня. * 1.1 Падчас першага этапу намінуюцца і абмяркоўваюцца артыкулы (з 31 кастрычніка па 15 лістапада ўключна). ** [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|Намінаванне]] і абмеркаванне артыкулаў ажыццяўляецца на адпаведных падстаронках. У [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|абмеркаваннях]] артыкулаў фарміруюцца раздзелы «Заўвагі», дзе ўдзельнікі могуць пакідаць свае заўвагі аб конкурсным артыкуле. * 1.2 Падчас другога этапу адбываецца [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|галасаванне]] па артыкулах ('''з 15 лістапада па 14 студзеня''' ўключна). * 1.3 Трэці этап — падвядзенне і афіцыйнае абвяшчэнне [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў]] (15—16 ​​студзеня). * 1.4 З 17 па 31 студзеня ўключна «Артыкулы года» публікуюцца на [[Галоўная старонка|галоўнай старонцы]] Вікіпедыі; конкурс лічыцца завершаным. '''2. Артыкулы, якія ўдзельнічаюць у конкурсе.''' * 2.1 У конкурсе ўдзельнічаюць артыкулы, напісаныя або істотна палепшаныя ў перыяд са снежня папярэдняга года і да лістапада бягучага года. Адзначаныя тэрміны не з’яўляюцца жорсткай умовай і ў некаторых выпадках магчымыя нязначныя адхіленні (канчатковае рашэнне па артыкулу-канкурсанту, які не адпавядае цалкам вызначаным умовам, застаецца на меркаванне адказных удзельнікаў). * 2.2 Да ўдзелу ў конкурсе аўтаматычна дапускаюцца ўсе артыкулы, якія атрымалі статус ''«[[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|добрага]]»'' або ''«[[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]]»'' ў перыяд з 1 снежня папярэдняга года і да 1 снежня бягучага года; за выключэннем артыкулаў, напісаных задоўга да атрымання статусу. Намінаваць артыкул на конкурс можа любы зарэгістраваны ўдзельнік. * 2.3 Апроч ''«добрых»'' і ''«выдатных»'', у конкурсе могуць удзельнічаць артыкулы, якія нядаўна намінаваліся на атрыманне аднаго з гэтых статусаў, але яшчэ не паспелі яго атрымаць. Пажадана, каб на СА намінацый прасочваўся кансэнсус за прысваенне статусу і адсутнічалі сур’ёзныя пярэчанні. Таксама, як і ў п. 2.2., пад выключэнне трапляюць артыкулы, напісаныя задоўга да намінацыі (гэта значыць якія відавочна не адпавядаюць п. 2.1). * 2.4 У конкурсе таксама могуць удзельнічаць і іншыя артыкулы: якія не маюць статусу, або намінаваныя на атрыманне статусу, але няўдала. Пры вылучэнні варта паказаць (напрыклад, пры дапамозе спасылак на старыя версіі), што артыкул адпавядае п. 2.1. * 2.5 Адказныя ўдзельнікі могуць закрыць любую неадпаведную рэгламенту або яўна абсурдную намінацыю без усякіх папярэдніх апавяшчэнняў і абмеркаванняў. '''3. Адказныя ўдзельнікі (куратары конкурсу).''' * 3.1 Адказнымі за правядзенне конкурсу ўдзельнікамі з’яўляюцца адміністратары Беларускай Вікіпедыі. * 3.2 Адказныя ўдзельнікі ў сваёй працы кіруюцца [[ВП:Кансэнсус]]. У кампетэнцыю адказных удзельнікаў уваходзіць ** карэкціроўка тэрмінаў правядзення конкурсу (у выпадку неабходнасці); ** закрыццё заведама абсурдных вылучэнняў; ** канчатковае рашэнне аб артыкуле-пераможцу (у тых выпадках, калі яго немагчыма ўстанавіць апісанымі ніжэй спосабамі, гл. п. 4.2); ** падвядзенне і публікацыя [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў конкурсу]]. '''4 Выбары артыкулаў.''' * 4.1 Да [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|галасавання]] па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія маюць не менш за 100 правак на момант пачатку галасавання і зарэгістраваліся не пазней за 1 лістапада бягучага года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс. Галасаванне з больш чым аднога ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой ​​голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. * 4.2 Агульны вынік галасавання вызначаецца розніцай галасоў {{За}} і {{Супраць}}. Калі з гэтай прычыны зраўняліся вынікі ў некалькіх артыкулаў-лідараў, то ўлічваюцца галасы {{Супраць}}: пераможцам становіцца артыкул з найменшай колькасцю галасоў {{Супраць}}. Калі падобным чынам вызначыць пераможца немагчыма — ўлічваецца статус артыкула: пераможцам становіцца артыкул, які мае вышэйшы статус (напрыклад, статус «Выдатнага» мае перавагу над статусам «Добрага»). Калі ж статус артыкулаў-лідараў роўны і не дае магчымасці вызначыць пераможца — то пераможца выбіраюць адказныя ўдзельнікі. Таксама, акрамя галоўнага пераможца, выбіраюцца 3 дадатковыя прызёры. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года| ]] fl4grtj9tw23pcbz29jazy0ijkxwm9o 5131967 5131936 2026-04-25T10:06:37Z Цирковой медведь 167171 5131967 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Index box|border=#6cbed0}} {| width="100%" style="border:solid 1px #6cbed0;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" |{{Shortcut|ВП:АГ}} {{Вікіпедыя:Артыкулы_года/2026/nav}} '''Артыкулы года''' — штогадовы конкурс [[Вікіпедыя:Артыкул|артыкулаў]], пераможцы якога вызначаюцца ў канцы года па выніках галасавання. Артыкулы-пераможцы абіраюцца ўдзельнікамі [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], як самыя лепшыя артыкулы сярод напісаных ці істотна дапоўненых за мінулы год. Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца з [[2013]] года. <!-- '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2026/Кандыдаты ў артыкулы года|Запрашаем да ўдзелу ў выбарах найлепшых артыкулаў за 2026 год]]!''' ''Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты з правіл, прыведзеных ніжэй, змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2026|Форуме]].'' --> {{/Найлепшыя артыкулы 2026 года}} {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |info = <nowiki></nowiki> * [[/Найлепшыя артыкулы 2025 года|Найлепшыя артыкулы 2025]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2023 года|Найлепшыя артыкулы 2023]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2022 года|Найлепшыя артыкулы 2022]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2021 года|Найлепшыя артыкулы 2021]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2020 года|Найлепшыя артыкулы 2020]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2019 года|Найлепшыя артыкулы 2019]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2018 года|Найлепшыя артыкулы 2018]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2017 года|Найлепшыя артыкулы 2017]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2016 года|Найлепшыя артыкулы 2016]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2015 года|Найлепшыя артыкулы 2015]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2014 года|Найлепшыя артыкулы 2014]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2013 года|Найлепшыя артыкулы 2013]] |align = right }} == Правілы конкурсу == Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца штогод у канцы года. Мэта конкурсу — вызначыць найлепшыя артыкулы Беларускай Вікіпедыі сярод напісаных або дапоўненых за мінулы год. '''1. Тэрміны конкурсу і яго этапы.''' Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў на працягу кастрычніка, лістапада і снежня. * 1.1 Падчас першага этапу намінуюцца і абмяркоўваюцца артыкулы (з 31 кастрычніка па 15 лістапада ўключна). ** [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|Намінаванне]] і абмеркаванне артыкулаў ажыццяўляецца на адпаведных падстаронках. У [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|абмеркаваннях]] артыкулаў фарміруюцца раздзелы «Заўвагі», дзе ўдзельнікі могуць пакідаць свае заўвагі аб конкурсным артыкуле. * 1.2 Падчас другога этапу адбываецца [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|галасаванне]] па артыкулах ('''з 15 лістапада па 14 студзеня''' ўключна). * 1.3 Трэці этап — падвядзенне і афіцыйнае абвяшчэнне [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў]] (15—16 ​​студзеня). * 1.4 З 17 па 31 студзеня ўключна «Артыкулы года» публікуюцца на [[Галоўная старонка|галоўнай старонцы]] Вікіпедыі; конкурс лічыцца завершаным. '''2. Артыкулы, якія ўдзельнічаюць у конкурсе.''' * 2.1 У конкурсе ўдзельнічаюць артыкулы, напісаныя або істотна палепшаныя ў перыяд са снежня папярэдняга года і да лістапада бягучага года. Адзначаныя тэрміны не з’яўляюцца жорсткай умовай і ў некаторых выпадках магчымыя нязначныя адхіленні (канчатковае рашэнне па артыкулу-канкурсанту, які не адпавядае цалкам вызначаным умовам, застаецца на меркаванне адказных удзельнікаў). * 2.2 Да ўдзелу ў конкурсе аўтаматычна дапускаюцца ўсе артыкулы, якія атрымалі статус ''«[[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|добрага]]»'' або ''«[[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]]»'' ў перыяд з 1 снежня папярэдняга года і да 1 снежня бягучага года; за выключэннем артыкулаў, напісаных задоўга да атрымання статусу. Намінаваць артыкул на конкурс можа любы зарэгістраваны ўдзельнік. * 2.3 Апроч ''«добрых»'' і ''«выдатных»'', у конкурсе могуць удзельнічаць артыкулы, якія нядаўна намінаваліся на атрыманне аднаго з гэтых статусаў, але яшчэ не паспелі яго атрымаць. Пажадана, каб на СА намінацый прасочваўся кансэнсус за прысваенне статусу і адсутнічалі сур’ёзныя пярэчанні. Таксама, як і ў п. 2.2., пад выключэнне трапляюць артыкулы, напісаныя задоўга да намінацыі (гэта значыць якія відавочна не адпавядаюць п. 2.1). * 2.4 У конкурсе таксама могуць удзельнічаць і іншыя артыкулы: якія не маюць статусу, або намінаваныя на атрыманне статусу, але няўдала. Пры вылучэнні варта паказаць (напрыклад, пры дапамозе спасылак на старыя версіі), што артыкул адпавядае п. 2.1. * 2.5 Адказныя ўдзельнікі могуць закрыць любую неадпаведную рэгламенту або яўна абсурдную намінацыю без усякіх папярэдніх апавяшчэнняў і абмеркаванняў. '''3. Адказныя ўдзельнікі (куратары конкурсу).''' * 3.1 Адказнымі за правядзенне конкурсу ўдзельнікамі з’яўляюцца адміністратары Беларускай Вікіпедыі. * 3.2 Адказныя ўдзельнікі ў сваёй працы кіруюцца [[ВП:Кансэнсус]]. У кампетэнцыю адказных удзельнікаў уваходзіць ** карэкціроўка тэрмінаў правядзення конкурсу (у выпадку неабходнасці); ** закрыццё заведама абсурдных вылучэнняў; ** канчатковае рашэнне аб артыкуле-пераможцу (у тых выпадках, калі яго немагчыма ўстанавіць апісанымі ніжэй спосабамі, гл. п. 4.2); ** падвядзенне і публікацыя [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў конкурсу]]. '''4 Выбары артыкулаў.''' * 4.1 Да [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|галасавання]] па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія маюць не менш за 100 правак на момант пачатку галасавання і зарэгістраваліся не пазней за 1 лістапада бягучага года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс. Галасаванне з больш чым аднога ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой ​​голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. * 4.2 Агульны вынік галасавання вызначаецца розніцай галасоў {{За}} і {{Супраць}}. Калі з гэтай прычыны зраўняліся вынікі ў некалькіх артыкулаў-лідараў, то ўлічваюцца галасы {{Супраць}}: пераможцам становіцца артыкул з найменшай колькасцю галасоў {{Супраць}}. Калі падобным чынам вызначыць пераможца немагчыма — ўлічваецца статус артыкула: пераможцам становіцца артыкул, які мае вышэйшы статус (напрыклад, статус «Выдатнага» мае перавагу над статусам «Добрага»). Калі ж статус артыкулаў-лідараў роўны і не дае магчымасці вызначыць пераможца — то пераможца выбіраюць адказныя ўдзельнікі. Таксама, акрамя галоўнага пераможца, выбіраюцца 3 дадатковыя прызёры. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года| ]] hn62arjm102cpaj9tnxhsdwzfjqkjo5 5131994 5131967 2026-04-25T11:44:02Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131967|5131967]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) 5131994 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Index box|border=#6cbed0}} {| width="100%" style="border:solid 1px #6cbed0;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" |{{Shortcut|ВП:АГ}} {{Вікіпедыя:Артыкулы_года/2025/nav}} '''Артыкулы года''' — штогадовы конкурс [[Вікіпедыя:Артыкул|артыкулаў]], пераможцы якога вызначаюцца ў канцы года па выніках галасавання. Артыкулы-пераможцы абіраюцца ўдзельнікамі [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], як самыя лепшыя артыкулы сярод напісаных ці істотна дапоўненых за мінулы год. Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца з [[2013]] года. <!-- '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|Запрашаем да ўдзелу ў выбарах найлепшых артыкулаў за 2025 год]]!''' ''Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты з правіл, прыведзеных ніжэй, змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]].'' --> {{/Найлепшыя артыкулы 2025 года}} {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |info = <nowiki></nowiki> * [[/Найлепшыя артыкулы 2025 года|Найлепшыя артыкулы 2025]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2023 года|Найлепшыя артыкулы 2023]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2022 года|Найлепшыя артыкулы 2022]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2021 года|Найлепшыя артыкулы 2021]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2020 года|Найлепшыя артыкулы 2020]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2019 года|Найлепшыя артыкулы 2019]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2018 года|Найлепшыя артыкулы 2018]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2017 года|Найлепшыя артыкулы 2017]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2016 года|Найлепшыя артыкулы 2016]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2015 года|Найлепшыя артыкулы 2015]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2014 года|Найлепшыя артыкулы 2014]] * [[/Найлепшыя артыкулы 2013 года|Найлепшыя артыкулы 2013]] |align = right }} == Правілы конкурсу == Конкурс «Артыкулы года» праводзіцца штогод у канцы года. Мэта конкурсу — вызначыць найлепшыя артыкулы Беларускай Вікіпедыі сярод напісаных або дапоўненых за мінулы год. '''1. Тэрміны конкурсу і яго этапы.''' Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў на працягу кастрычніка, лістапада і снежня. * 1.1 Падчас першага этапу намінуюцца і абмяркоўваюцца артыкулы (з 31 кастрычніка па 15 лістапада ўключна). ** [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|Намінаванне]] і абмеркаванне артыкулаў ажыццяўляецца на адпаведных падстаронках. У [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|абмеркаваннях]] артыкулаў фарміруюцца раздзелы «Заўвагі», дзе ўдзельнікі могуць пакідаць свае заўвагі аб конкурсным артыкуле. * 1.2 Падчас другога этапу адбываецца [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Кандыдаты ў артыкулы года|галасаванне]] па артыкулах ('''з 15 лістапада па 14 студзеня''' ўключна). * 1.3 Трэці этап — падвядзенне і афіцыйнае абвяшчэнне [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў]] (15—16 ​​студзеня). * 1.4 З 17 па 31 студзеня ўключна «Артыкулы года» публікуюцца на [[Галоўная старонка|галоўнай старонцы]] Вікіпедыі; конкурс лічыцца завершаным. '''2. Артыкулы, якія ўдзельнічаюць у конкурсе.''' * 2.1 У конкурсе ўдзельнічаюць артыкулы, напісаныя або істотна палепшаныя ў перыяд са снежня папярэдняга года і да лістапада бягучага года. Адзначаныя тэрміны не з’яўляюцца жорсткай умовай і ў некаторых выпадках магчымыя нязначныя адхіленні (канчатковае рашэнне па артыкулу-канкурсанту, які не адпавядае цалкам вызначаным умовам, застаецца на меркаванне адказных удзельнікаў). * 2.2 Да ўдзелу ў конкурсе аўтаматычна дапускаюцца ўсе артыкулы, якія атрымалі статус ''«[[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|добрага]]»'' або ''«[[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]]»'' ў перыяд з 1 снежня папярэдняга года і да 1 снежня бягучага года; за выключэннем артыкулаў, напісаных задоўга да атрымання статусу. Намінаваць артыкул на конкурс можа любы зарэгістраваны ўдзельнік. * 2.3 Апроч ''«добрых»'' і ''«выдатных»'', у конкурсе могуць удзельнічаць артыкулы, якія нядаўна намінаваліся на атрыманне аднаго з гэтых статусаў, але яшчэ не паспелі яго атрымаць. Пажадана, каб на СА намінацый прасочваўся кансэнсус за прысваенне статусу і адсутнічалі сур’ёзныя пярэчанні. Таксама, як і ў п. 2.2., пад выключэнне трапляюць артыкулы, напісаныя задоўга да намінацыі (гэта значыць якія відавочна не адпавядаюць п. 2.1). * 2.4 У конкурсе таксама могуць удзельнічаць і іншыя артыкулы: якія не маюць статусу, або намінаваныя на атрыманне статусу, але няўдала. Пры вылучэнні варта паказаць (напрыклад, пры дапамозе спасылак на старыя версіі), што артыкул адпавядае п. 2.1. * 2.5 Адказныя ўдзельнікі могуць закрыць любую неадпаведную рэгламенту або яўна абсурдную намінацыю без усякіх папярэдніх апавяшчэнняў і абмеркаванняў. '''3. Адказныя ўдзельнікі (куратары конкурсу).''' * 3.1 Адказнымі за правядзенне конкурсу ўдзельнікамі з’яўляюцца адміністратары Беларускай Вікіпедыі. * 3.2 Адказныя ўдзельнікі ў сваёй працы кіруюцца [[ВП:Кансэнсус]]. У кампетэнцыю адказных удзельнікаў уваходзіць ** карэкціроўка тэрмінаў правядзення конкурсу (у выпадку неабходнасці); ** закрыццё заведама абсурдных вылучэнняў; ** канчатковае рашэнне аб артыкуле-пераможцу (у тых выпадках, калі яго немагчыма ўстанавіць апісанымі ніжэй спосабамі, гл. п. 4.2); ** падвядзенне і публікацыя [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2020/Вынікі|вынікаў конкурсу]]. '''4 Выбары артыкулаў.''' * 4.1 Да [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|галасавання]] па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія маюць не менш за 100 правак на момант пачатку галасавання і зарэгістраваліся не пазней за 1 лістапада бягучага года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс. Галасаванне з больш чым аднога ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой ​​голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. * 4.2 Агульны вынік галасавання вызначаецца розніцай галасоў {{За}} і {{Супраць}}. Калі з гэтай прычыны зраўняліся вынікі ў некалькіх артыкулаў-лідараў, то ўлічваюцца галасы {{Супраць}}: пераможцам становіцца артыкул з найменшай колькасцю галасоў {{Супраць}}. Калі падобным чынам вызначыць пераможца немагчыма — ўлічваецца статус артыкула: пераможцам становіцца артыкул, які мае вышэйшы статус (напрыклад, статус «Выдатнага» мае перавагу над статусам «Добрага»). Калі ж статус артыкулаў-лідараў роўны і не дае магчымасці вызначыць пераможца — то пераможца выбіраюць адказныя ўдзельнікі. Таксама, акрамя галоўнага пераможца, выбіраюцца 3 дадатковыя прызёры. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года| ]] fl4grtj9tw23pcbz29jazy0ijkxwm9o 0 179772 5131913 3575119 2026-04-25T09:06:39Z JerzyKundrat 174 5131913 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Чапунька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 38 |Плошча басейна = 311 |Басейн = Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = [[Атлантычны акіян]] |Расход вады = 2,2 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 44.4 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 25|s_lon_min = 56|s_lon_sec = 13.1 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 50|m_lat_sec = 31.8 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 26|m_lon_min = 07|m_lon_sec = 17.3 |Ухіл ракі = 0,8 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Іўеўскі раён }} '''Ча́пунька''', '''Шы́лве''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Заходняя Бярэзіна]] (басейн [[Нёман]]а). Даўжыня 38 км. Плошча [[вадазбор]]у 311 км². Расход вады ў вусці 2,2 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,8 ‰. Пачынаецца каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]], упадае ў Бярэзіну за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]]. Цячэ па Лідскай раўніне. Праходзіць праз Юрацішкі, вёскі Верашчакі, Кірвелі, Папельнікі, Зубавічы, [[Гудзяняты]], [[Вольдзікі]]. Прытокі: [[Бялава]], [[Гарача]], [[Сіма]], [[Вярэнка]] (усе правыя). Даліна ў верхнім цячэнні слабавыразная, у сярэднім і ніжнім невыразная. [[Пойма]] забалочаная. Рэчышча на працягу 28,4 км ад вытоку каналізаванае, яго шырыня ў нізоўі да 12 м. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 44 % гадавога сцёку. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 219. * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 314. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6986/|ЧАПУНЬКА}} [[Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Бярэзіны]] 2sxxw3ycjg7924hi207zatkv99qydbo 5131943 5131913 2026-04-25T09:40:34Z JerzyKundrat 174 5131943 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Чапунька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 38 |Плошча басейна = 311 |Басейн = Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = [[Атлантычны акіян]] |Расход вады = 2,2 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 44.4 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 25|s_lon_min = 56|s_lon_sec = 13.1 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 50|m_lat_sec = 31.8 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 26|m_lon_min = 07|m_lon_sec = 17.3 |Ухіл ракі = 0,8 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Іўеўскі раён }} '''Ча́пунька''', '''Шы́лве''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Заходняя Бярэзіна]] (басейн [[Нёман]]а). Даўжыня 38 км. Плошча [[вадазбор]]у 311 км². Расход вады ў вусці 2,2 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,8 ‰. Пачынаецца каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]], упадае ў Бярэзіну за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]]. Цячэ па [[Лідская раўніна|Лідскай раўніне]]. Праходзіць праз Юрацішкі, вёскі Верашчакі, Кірвелі, [[Папельнікі]], Зубавічы, [[Гудзяняты]], [[Вольдзікі]]. Прытокі: [[Бялава]], [[Гарача]], [[Сіма]], [[Вярэнка]] (усе правыя). Даліна ў верхнім цячэнні слабавыразная, у сярэднім і ніжнім невыразная. [[Пойма]] забалочаная. Рэчышча на працягу 28,4 км ад вытоку каналізаванае, яго шырыня ў нізоўі да 12 м. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 44 % гадавога сцёку. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 219. * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 314. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6986/|ЧАПУНЬКА}} [[Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Бярэзіны]] msgza6x3qug6i8th9jibabnll5huo1z 5131951 5131943 2026-04-25T09:47:58Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5131951 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Чапунька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 38 |Плошча басейна = 311 |Басейн = Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = [[Атлантычны акіян]] |Расход вады = 2,2 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 44.4 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 25|s_lon_min = 56|s_lon_sec = 13.1 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 50|m_lat_sec = 31.8 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 26|m_lon_min = 07|m_lon_sec = 17.3 |Ухіл ракі = 0,8 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Іўеўскі раён }} '''Ча́пунька''', '''Шы́лве''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Заходняя Бярэзіна]] (басейн [[Нёман]]а). Даўжыня 38 км. Плошча [[вадазбор]]у 311 км². Расход вады ў вусці 2,2 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,8 ‰. Пачынаецца каля гарадскога пасёлка [[Юрацішкі]], упадае ў Бярэзіну за 2,5 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Чапунь]]. Цячэ па [[Лідская раўніна|Лідскай раўніне]]. Праходзіць праз Юрацішкі, вёскі Верашчакі, [[Кірвелі]], [[Папельнікі]], Зубавічы, [[Гудзяняты]], [[Вольдзікі]]. Прытокі: [[Бялава]], [[Гарача]], [[Сіма]], [[Вярэнка]] (усе правыя). Даліна ў верхнім цячэнні слабавыразная, у сярэднім і ніжнім невыразная. [[Пойма]] забалочаная. Рэчышча на працягу 28,4 км ад вытоку каналізаванае, яго шырыня ў нізоўі да 12 м. На перыяд вясновага разводдзя прыпадае 44 % гадавога сцёку. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 219. * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5}} — С. 314. == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/6986/|ЧАПУНЬКА}} [[Катэгорыя:Рэкі Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Бярэзіны]] 5rrfrv2b1szrn0kxsbqv8nm7zb6ftin 14 181845 5131727 3329942 2026-04-24T20:00:26Z JerzyKundrat 174 5131727 wikitext text/x-wiki {{хв|пустая катэгорыя, гэткае драбленне залішняе}} [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:Славутасці Шчучынскага раёна|Жалудок]] k01qvzepnlnq24ppt03p65bbpgjc529 100 193441 5131636 5131019 2026-04-24T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5131636 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|2026-04-24T14:54:02Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Японскі сад у Маскве|2026-04-24T12:01:39Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Інжынерная вуліца (Мінск)|2026-04-23T12:51:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Шынуазры|2026-04-20T21:01:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|2-і Зімні завулак (Мінск)|2026-04-19T15:07:18Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|1-ы Зімні завулак (Мінск)|2026-04-16T17:30:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Гуды)|2026-04-14T14:01:18Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Археалагічны музей (Познань)|2026-04-13T19:38:07Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Томская вуліца (Мінск)|2026-04-13T13:46:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Чацвярак (будынак)|2026-04-10T08:44:25Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dnrqsizx2trlpvw8nqaxp93pkd6w40h 0 193748 5131910 5064778 2026-04-25T09:01:11Z Karbutaroshik 149269 дапаўненне 5131910 wikitext text/x-wiki [[Выява:Errare humanum est.jpg|справа|199px|Errare humanum est. — Чалавеку ўласціва памыляцца.]]{{clear|left}} '''Спіс лацінскіх фраз''' уключае [[лацінская мова|ўстойлівыя выразы мовы]] [[Старажытны Рым|старажытных рымлян]], якія выкарыстоўваюцца дагэтуль у шматлікіх мовах свету, уключаючы [[беларуская мова|беларускую]]. Спіс складзены ў алфавітным парадку для лацінскіх выразаў, з прывядзеннем беларускага перакладу. {{TOC-Right}} == A == * '''Ad Kalendas Graecas''' — Да грэчаскіх календ, г.зн. ніколі. * '''Ab imo pectore ([[Лукрэцый]])''' — Ад усяго сэрца. * '''Ab initio''' — З узнікнення. * '''Abiens abi''' — Калі ідзеш, то ідзі. * '''Absit omen!''' — Няхай не будзе гэта дрэннай прыметай! * '''Ad rem!''' — Да справы! * '''Advocatus diaboli''' — Адвакат д’ябла (абаронца безнадзейнай справы, у якую сам не верыць, а таксама ўсякі, хто нават у добрым шукае недахопы). * '''Alas accidere''' — Падрэзаць крылы, г.зн. абмежаваць магчымасці * '''Alba avis ([[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрон]])''' — Белая птушка. * '''Albae gallinae filius''' — Сын белай курыцы, г.зн. шчасліўчык * '''Alea iacta est''' — Жэрабя кінута. (Цэзар, які камандаваў рымскімі легіёнамі ў правінцыі Цызальпійская Галія, вырашыў захапіць аднаасобную ўладу і перайшоў з войскам раку Рубікон, якая была натуральнай мяжой правінцыі. Гэтым самым ён парушыў закон, па якім праконсул меў права ўзначальваць войска толькі за межамі Італіі, і пачаў вайну з рымскім сенатам). * '''Alma-mater''' — Маці-карміцелька (пачціва пра вышэйшую навучальную установу). * '''Alter ego ([[Піфагор]])''' — Другое я (мой двайнік). * '''A mensa et toro''' — Ад стала і ложка (адлучыць). (Формула рымскага разводу). * '''Amantes-amentes''' — Закаханыя — вар’яты. * '''Amor — dolor''' — Каханне — пакута * '''Amor omnia vincit''' — Каханне ўсё перамагае. * '''Anguis in herba ([[Публій Вергілій Марон|Вергілій]])''' — Змяя ў траве. * '''Animum debere''' — Завінаваціць душу, г.зн. быць па вушы ў пазыках * '''Ante diem''' — Датэрмінова * '''Antiquo more''' — Па старому звычаю * '''Antiquus amor cancer est''' — Старое каханне падобна да рака, г.зн. вяртаецца. * '''Arbor mala, mala mala''' — Дрэнная яблыня, дрэнныя яблыкі. * '''Argumentum baculinum''' — Доказ ‘дубінкай’ (з прымяненнем грубай сілы) * '''Ars longa, vita brevis ([[Гіпакрат]])''' — Мастацтва вечнае, жыццё кароткае. * '''Aquila non captat muscas''' — Арол не ловіць мух. * '''Aquilam volare docet''' — Ты вучыш арла лятаць. * '''Audiatur et altera pars''' — Няхай будзе выслуханы і другі бок. * '''Aurea mediocritas''' — Залатая сярэдзіна * '''Aut Caesar, aut nihil''' — Або Цэзар, або ніхто. * '''Audi, sile''' — Слухай, маўчы ([[Лукіян з Самасаты|Лукіян]]) * '''Aut vincere, aut mori''' — Або перамагчы, або памерці. == B == * '''Barba crescit, caput nescit''' — Барада расце, галава не ведае. * '''Bellum frigidum''' — Халодная вайна * '''Bene vobis''' — Няхай усё ў вас будзе добра * '''Bis dat, qui cito dat''' — Удвая дае той, хто дае хутка (дарагая лыжка к абеду). * '''Bis pueri senes''' — Старыя — двойчы дзеці. * '''Bona fide''' — Добрасумленна, даверліва. * '''Brevi manu''' — Кароткай рукой, г.зн. без затрымкі. == C == * '''Caput sine lingua''' — Галава без языка (не мець уласнай думкі) * '''Carpe diem ([[Гарацый]])''' — Карыстайся днём сённяшнім. * '''Castis omnia casta.''' — Чыстаму ўсё чыста. * '''Casus belli''' — Повад да вайны. * '''Causa causarum''' — Прычына прычын. * '''Cave canem''' — Сцеражыся сабакі. * '''Cave ne cedas''' — Сцеражыся, каб не ўпасці (не ўзносся) * '''Caetera desunt''' — Астатняга не хапае (надпіс у рукапісах, у якіх не хапае старонак) * '''Cedo maiori''' — Уступаю старэйшаму. * '''Cogito ergo sum''' — Я думаю, значыць, я існую. * '''Consuetudo est altera natura''' — Звычка — другая натура. * '''Contra bonos mores''' — Супраць добрых нораваў (амаральна) * '''Contra aquam remigare''' — Плыць супраць цячэння * '''Conubia sunt fatalia''' — Шлюб вызначаны лёсам * '''Cor plumbeum''' — Свінцовае сэрца (пра бессардэчнага чалавека) * '''Corpus delicti''' — Састаў злачынства * '''Crocodili lacrimae''' — Кракадзілавы слёзы. * '''Cuique suum''' — Кожнаму свае * '''Cum grano salis ([[Пліній Старэйшы|Пліній]])''' — З крупінкай солі (з’едліва, насмешліва). == D == * '''De mortuus aut bene aut nihil''' — Пра мёртвых або добра або нічога (не гавораць). * '''[[Deo optimo maximo]]''' — Богу найлепшаму, найвялікшаму. * '''Deus ex machina''' — Бог з машыны. * '''[[Deus vult]]''' — Гэтага хоча Бог. * '''Di te ament!''' — З табой бог! (формула прывітання) * '''Dictum-factum''' — Сказана-зроблена. * '''Diem perdidi ([[Гай Светоній Транквіл|Святоній]])''' — Я згубіў дзень. * '''Dies ater''' — Чорны дзень * '''Divide et impera''' — Падзяляй і валодай * '''Do, ut des''' — Даю, каб і ты мне даў. * '''Dolores Tantali''' — Танталавы пакуты * '''Dum spiro, spero ([[Авідзій]])''' — Пакуль дыхаю, спадзяюся. * '''Dura lex, sed lex''' — Суровы закон, але гэта закон. == E == * '''Elephantum ex musca facis (Лукіян)''' — Ты робіш з мухі слана. * '''Epistula non erubescit (Цыцэрон)''' — Пісьмо не чырванее. * '''Equus Troianus''' — Траянскі конь * '''Errare humanum est''' — Чалавеку ўласціва памыляцца * '''Errata aetatis''' — Памылкі ўзросту (маладосці) * '''Est modus in rebus (Гарацый)''' — Ёсць мера ў рэчах. * '''Et ego in Arcadia''' — І я быў у Аркадзіі г.зн. быў шчаслівы. * '''Et cetera''' — І гэтак далей. * '''Ex lege''' — Па-за законам * '''Ex nihilo nihil''' — З нічога — нічога (не атрымліваецца) * '''Ex unque leonem''' — Па кіпцю льва (пазнаеш). == F == * '''Fac et spera''' — Дзейнічай і спадзявайся * '''Fac simile''' — Зрабі падобнае. * '''Falsa spes''' — Марная надзея * '''Fallax fortuna''' — Іронія лёсу (падманлівы лёс) * '''Fama volat''' — Чутка ляціць * '''Ferro et igni''' — Мячом і агнём. * '''Festina lente''' — Спяшайся павольна. * '''Fiat lux!''' — Да будзе святло! (Пра вялікія вынаходніцтвы. Надпіс на партрэце [[Іаган Гутэнберг|Гутэнберга]]) * '''Fide mea!''' — Слова гонару! * '''Finis coronat opus''' — Канец упрыгожвае справу. == G == * '''Gallina scripsit ([[Плаўт]])''' — Курыца надрапала (пра почырк). * '''Gubernare e terra''' — Кіраваць караблём з зямлі, г.зн. даваць парады з бяспечнага месца. == H == * '''Habeat sibi''' — Няхай сабе валодае (ну і бог з ім) * '''Homo unius libri''' — Чалавек адной кнігі (пра чалавека, які знае нямнога, але грунтоўна). * '''Homo novus''' — Новы чалавек (выскачка). * '''Homo proponit, sed deus disponit''' — Чалавек мяркуе, а бог вызначае * '''Honoris causa''' — Дзеля гонару * '''Hostium munera — non munera''' — Падарункі ворага — не падарункі. == G == * '''Grosso modo''' — У агульных рысах, прыблізна == I == * '''Idea fixa''' — Неадвязная ідэя. * '''Idem per idem''' — Тое ж праз тое. * '''In brevi''' — Коратка, сцісла. * '''In statu nascendi''' — У стане зараджэння. * '''In nocte consilium''' — Рашэнне прыходзіць ноччу. * '''Ioco non serio''' — Жартам, не сур’ёзна. == L == * '''Lapsus linguae''' — Памылка мовы (агаворка). * '''Lege artis''' — Па правілах мастацтва. * '''Linguam tenere''' — Трымаць язык за зубамі. * '''Littera scripta manet''' — Напісаная літара застаецца. * '''Lupus in fabulis''' — Воўк з казкі (лёгкі на ўспамін). == M == * '''Manus manum lavat''' — Рука руку мые. * '''Mappa missa''' — Узмахам хусткі * '''Mea pila est''' — Мяч мой, г. зн. я перамог * '''Medicus curat, natura sanat''' — Урач лечыць, прырода вылечвае. * '''Memento mori''' — Памятай пра смерць. * '''Mens sano in corpore sano''' — У здаровым целе здаровы дух. * '''Modus vivendi''' — Вобраз жыцця. * '''More maiorum''' — Па звычаю продкаў * '''Mos pro lege''' — Звычай замест закона * '''Multum, non multa''' — Многае ў нямногіх (словах). * '''Mutatis mutandis''' — Змяніўшы тое, што неабходна змяніць. == N == * '''Nec plus ultra''' — Да самых межаў; самы лепшы * '''Nec sibi, nec alteri''' — Ні сабе, ні другому. * '''Nihil habeo, nihil timeo''' — Нічога не маю, нічога не баюся. * '''Nosce te ipsum''' — Пазнай самога сябе. * '''Nomen est omen''' — Імя гаворыць само за сябе. * '''Nomina sunt odiosa''' — Імёны ненавісныя (не будзем называць імёнаў). * '''Non bis idem''' — Не двойчы за адно і тое ж (караць). * '''Non marte, sed arte''' — Не зброяй, а мастацтвам. * '''Non progredi est regredi''' — Не ісці наперад ёсць ісці назад. == O == * '''[[Odi et amo]]''' — Ненавіджу і кахаю. * '''[[Omne vivum ex ovo]]''' — Усё жывое з яйка. * '''[[O tempora, o mores!]]''' — О часы, о норавы! * '''[[Ora et labora]]''' — Маліся і працуй. == P == * '''Panem et circenses!''' — Хлеба і відовішчаў! * '''Pater familias''' — Бацька сям’і. * '''Pater, peccavi''' — Бацька, я саграшыў. * '''Pecunia non olet''' — Грошы не пахнуць. * '''Per amicitiam''' — У імя сяброўства. * '''Per aspera ad astra''' — Праз церніі да зорак * '''Per fas et nefas''' — Праўдамі і няпраўдамі * '''Periculum in mora''' — Небяспека ў затрымцы. * '''Persona non grata''' — Нежаданая персона. * '''Potius sero quam nunquam ([[Лівій]])''' — Лепш позна, чым ніколі. * '''Primum edere, deinde philosophari''' — Спачатку есці, пасля філасофстваваць. * '''Primus inter pares''' — Першы сярод роўных. * '''Pro et contra''' — За і супраць * '''Pro domo suo''' — За свой дом (па асабістаму пытанню, у абарону сябе і сваіх спраў) == Q == * '''Qualis rex, talis grex''' — Які важак, такое і стада. * '''Qui non zelat, non amat''' — Хто не раўнуе, той не кахае * '''Qui pro quo''' — Хто пра што. * '''Qui tacet, consentit''' — Хто маўчыць, згаджаецца. * '''Quod homines, tot sententiae ([[Тэрэнцый]])''' — Сколькі людзей, столькі і думак. * '''Quod erat demonstrandum''' — Што і трэба было даказаць. * '''Quod licet Iovi, non licet bovi''' — Што дазволена [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]], не дазволена быку (аб беспадстаўных прэтэнзіях на што-небудзь). * '''Quod periit, periit''' — Што прайшло, то прайшло == R == * '''Ratio vivendi''' — Сэнс жыцця. * '''Rara avis''' — Рэдкая птушка * '''Repetitio est mater studiorum''' — Паўтарэнне — маці вучэння. * '''Res, non verba''' — Справы, не словы. * '''Res iudicata''' — Вырашаная справа. == S == * '''Sapienti sat (Плаўт)''' — Разумнаму дастаткова. * '''Sapere aude! (Гарацый)''' — Асмелься быць мудрым! * '''Saxa loquentur''' — Камяні гавораць. * '''Semper avarus eget (Гарацый) -Скупому заўсёды мала. * '''Sero venientibus ossa''' — Тым, хто позна прыходзіць, — косці. * '''Si sapis, si apis (Сенека)''' — Калі ты мудры, будзь пчалой (будзь працалюбівым, як пчала). * '''Si vis pacem, para bellum''' — Хочаш міру, рыхтуйся да вайны. * '''Si vis amari, ama (Сенека)''' — Калі хочаш быць каханым, (сам) кахай. * '''Sine ira et studio (Тацыт)''' — Без гневу і заўзятасці, г.зн. аб’ектыўна. * '''Stans pede in uno''' — Стоячы на адной назе. * '''[[Sui generis]]''' — Адзіны ў сваім родзе. * '''Suus rex reginae placet''' — Свой цар царыцы падабаецца. == T == * '''Tabula rasa''' — Чыстая дошка. * '''Tacito concensu''' — З маўклівай згоды * '''Temporis filia veritas (Гелій)''' — Ісціна — дачка часу. * '''Tempus consilium dabit''' — Час дасць параду. * '''Terra incognita''' — Невядомая зямля (нешта невядомае). * '''Tertius gaudens''' — Трэці, хто радуецца. * '''Tertium non datur''' — Трэцяга не дадзена. * '''Testis unus — testis nullus''' — Адзін сведка — не сведка. * '''Timor est malus magisret''' — Страх — дрэнны настаўнік. * '''Tribus verbis''' — У трох словах. * '''Tu quoque, Brute!''' — І ты таксама, Брут! == U == * '''Ubi amici, ibi opes''' — Дзе сябры, там багацце. * '''Ultima ratio''' — Апошні, рашучы довад * '''Umbram suam metuit (Цыцэрон)''' — Баяцца свайго ценю. * '''Una hirundo non facit ver ([[Эразм Ратэрдамскі]])''' — Адна ластаўка не робіць вясну. * '''Urbi et orbi''' — Гораду (г.зн. Рыму) і міру. * '''Usus est optimus magister (Цыцэрон)''' — Вопыт — найлепшы настаўнік. == V == * '''Vade mecum''' — Ідзі са мной (надпіс на даведніку) * '''[[Vae victis]] ([[Лівій]])''' — Гора пераможаным. * '''Vae soli (Бібл.)''' — Гора адзінокаму * '''Velis et remis''' — На ветразях і вёслах (з усіх сіл) * '''[[Veni, vidi, vici]] (Цэзар)''' — Прыйшоў, убачыў, перамог. * '''Ver ex anno tollere''' — Пазбавіць год вясны, г.зн. у нечым страціць галоўнае, істотнае * '''Vice versa''' — У зваротным напрамку; наадварот * '''Vis probandi''' — Сіла доказу * '''Vivere militare est''' — Жыццё ёсць барацьба. * '''Volens-nolens '''— Хочаш-не-хочаш. * '''Vox populi — vox dei''' — Голас народа — голас божы == Гл. таксама == * [[Спіс лацінскіх скарачэнняў]] [[Катэгорыя:Лацінскія выслоўі|*]] [[Катэгорыя:Гласарыі]] onnfqpmw8r2nvh5mxvoxjwbbj1x4mcl 0 197097 5131608 4917942 2026-04-24T14:39:49Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5131608 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шульц}} {{Архітэктар |імя = Міхал Шульц |арыгінал імя = Michael Schulz |выява = Vilnius Litauen Aula der Universitaet.jpg |шырыня = |апісанне выявы = ''Аула Віленскага ўніверсітэта'' |імя пры нараджэнні = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}→ {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |вучоба = |працаваў у гарадах = [[Вільня]] |стыль = [[класіцызм]] |найважнейшыя пабудовы = [[Дом Франка]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Michael Schulz }} '''Мі́хал Шульц''' (''Міхаіл Шульц'', {{lang-lt|Mykolas Angelas Šulcas}}, {{lang-pl|Michał Szulc}}; {{ДН|||1769}}, [[Курляндыя]] — {{ДС|20|6|1812}}, {{МС|Вільня|у Вільні}}) — літоўскі і беларускі архітэктар нямецкага паходжання. Прадстаўнік позняга [[класіцызм]]у. == Біяграфія == У [[1788]] годзе скончыў [[Галоўная віленская школа|Галоўную віленскую школу]] (у [[1803]] годзе ператвораную ў [[Віленскі ўніверсітэт]]) са ступенню доктара філасофіі. Вучань прафесара [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]]. З восені [[1788]] года выкладаў у школах [[Крацінга|Крэтынгена]], [[Вільня|Вільні]], у [[1794]] годзе — [[Навагрудак|Навагрудка]]. Удзельнічаў у [[Паўстанне Касцюшкі|паўстанні 1794 года]]. Увосень [[1797]] года стаў [[ад’юнкт]]ам прафесара Лаўрына Гуцэвіча, пазней — [[прафесар]]ам [[Віленскі ўніверсітэт|універсітэта]], узначаліў кафедру архітэктуры. З [[1799]] года праектаваў, будаваў і рэканструяваў навучальныя карпусы Віленскага ўніверсітэта і дамы персанала ўніверсітэта, таксама іншыя жылыя дамы Вільні, сядзібныя ансамблі і храмавыя будынкі ў [[Літва|Літве]] і [[Беларусь|Беларусі]]. У [[1809]] годзе пры рэканструкцыі гімназіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] абвалілася столь. [[Аварыя]] адбылася таксама пры перабудове касцёла [[Піяры|піяраў]] у жылы дом. Чатырохпавярховы дом Шульца з велічным [[класіцызм|класіцыстычным]] [[фасад]]ам, збудаваны на рагу [[Нямецкая вуліца (Вільня)|вуліц Нямецкай]] ({{langi|lt|Vokiečių g. 8}}) і [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай]] ({{langi|lt|Dominikonų g.}}) у [[1800]] годзе на месцы не дабудаванага касцёла піяраў, у [[XIX]] стагоддзі быў самым высокім у Вільні. Перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] у ім была гасцініца «Еўропа». У [[1944]] годзе будынак згарэў, і пасля вайны на яго месцы быў пабудаваны шараговы жылы дом<ref>Vladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991. ISBN 5-415-00366-5. P. 198, 226.{{ref-lt}}</ref>. У сувязі з аварыямі паліцыя забараніла Шульцу займацца праектаваннем і будаўніцтвам. Ён быў звольнены з пасады архітэктара ўніверсітэта, аднак заставаўся прафесарам архітэктуры. Улетку [[1812]] года Шульцу было даручана ўзвядзенне павільёна для ўрачыстай вячэры ў гонар імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра]] ў Закрэце (цяпер [[Вінгіс|парк Вінгіс]])<ref>На гэтым балі, апісаным у рамане [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстога]] «[[Вайна і мір]]» (т. 3, ч. 1, гл. III), імператар атрымаў вестку пра ўварванне войскаў Напалеона ў Расію</ref>. Незадоўга да балю павільён абрынуўся. Узрушаны Шульц кінуўся ў [[Вілія|Вілію]] і патануў. Цела яго выцягнулі праз некалькі дзён у 20 вёрстах ад горада<ref>А. К. Киркор. Вильно // Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении. Под общей редакцией П. П. Семенова, вице-председателя императорского Русского географического общества. Том третий. Часть первая. Санкт-Петербург — Москва: Издание книгопродавца-типографа М. О. Вольфа, 1882. С. 154.</ref>. == Творчасць == [[Файл:Apartment of Michael Schulz9.jpg|thumb|left|100px|''Гасціная ў кватэры Шульца'']] На пачатку сваёй дзейнасці завяршаў працы, распачатыя Гуцэвічам: у [[1798]]—[[1801]] гадах завяршыў рэстаўрацыю віленскага [[Кафедральны сабор Св. Станіслава|Кафедральнага сабора]], у [[1798]]—[[1800]] — [[віленская ратуша|віленскай ратушы]]. Затым працаваў над рэканструкцыяй будынкаў Віленскага ўніверсітэта. У [[1799]]—[[1801]] гадах на трэцім паверсе паўночнага корпуса [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта#Двор Сарбевія|двара Сарбевія]] абсталяваў уласную кватэру ў чатыры пакоі. [[Інтэр’ер]] кватэры Шульц дэкараваў ляпнымі арнаментамі і формамі розных [[Архітэктурны ордар|ордараў]]. Для асвятлення спальні накшталт рымскага [[атрыум]]а ў столі і даху прасечана акно прамавугольнай формы. Памяшканне ўпрыгожана формамі [[дарычны ордар|дарычнага ордара]], сканцэнтраванымі ў [[антаблемент|антаблеменце]] і апраўленні вокнаў. Антаблемент, які апяразвае гасціную, складаецца з фрыза, разбітага на метопы з разеткамі раслінных матываў. Антаблементы іншых пакояў [[карынфскі ордар|карынфскага]] і [[Тасканскі ордар|тасканскага ордара]]. У сваёй кватэры Шульц чытаў лекцыі, выкарыстоўваючы яе як навочны дапаможнік па гісторыі архітэктуры і праектаванні. [[Файл:Apartment of Michael Schulz3.jpg|thumb|''Спальня ў кватэры Шульца'']] [[Файл:BrzostowskiPalace.jpg|thumb|''[[Палац Бжастоўскіх]] (універсітэцкая аптэка)'']] Аднапавярховыя будынкі заходняга корпуса [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта#Двор Даўкшы|двара М. Даўкшы]] Шульц рэканструяваў пад кватэры прафесараў, змяніўшы планіроўку і надбудаваўшы два паверхі. У [[1806]] годзе трэці паверх заходняга корпуса [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта#Двор Сарбевія|двара Сарбевія]] архітэктар прыстасаваў пад бібліятэку. У [[1810]] годзе ў [[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта#Вялікі двор|Вялікім двары]] ён перабудаваў фасад [[Аула (архітэктура)|аулы]], упрыгожыўшы яго класіцыстычным [[партал]]ам. У [[1811]] годзе Шульц працаваў на праектам рэканструкцыі аулы. У [[1799]] годзе архітэктар рэканструяваў будынкі ў Сярэйкішках, прыстасаваўшы іх для кафедры прыродазнаўчых навук (лабараторыі, аўдыторыі, кватэры прафесараў). Тады ж ім быў падрыхтаваны праект [[Сярэйкішкскі парк|Сярэйкішкскага батанічнага саду]] і пабудаваны масток у садзе. Увосень таго ж года Шульц рэканструяваў будынак універсітэцкай аптэкі (палац Бжастоўскіх) на рагу вуліц [[Святаянская вуліца|Святога Яна]] (''Швянта Ёна'', {{langi|lt|Šv. Jono g.}}) і [[Універсітэцкая вуліца (Вільня)|Універсітэцкай]] (Універсітэта, {{langi|lt|Universiteto g.}}). [[Файл:FrankHouse1.jpg|thumb|left|''Дом Франка'']] У [[1807]] годзе архітэктар рэканструяваў трохпавярховы дом [[Род Прозараў|Прозараў]] на Вялікай вуліцы, у якім былі размешчаны кватэры для прафесараў. Пасля будынак стаў вядомы як [[дом Франка]] ({{langi|lt|Didžioji g. 1}}; цяпер тут размяшчаюцца кнігарня, пасольства [[Францыя|Францыі]] і Французскі культурны цэнтр). Размешчаны асіметрычна пад’езд падкрэсліваюць дарычныя [[Пілястра|пілястры]] і [[ліштва]]. Вялікія вокны другога паверху ўпрыгожваюць апраўленні і ляпныя арнаментныя вянкі. Вугал дома акцэнтаваны белым [[Рустыка|рустам]]. У [[1807]]—[[1810]] гадах па праекце Шульца рэшткі занядбанай [[Прачысценскі сабор (Вільня)|Прачысценскай царквы]] былі перабудаваны ва ўніверсітэцкі Анатомікум з аўдыторыямі і празектарскімі на першым паверсе і кабінетамі, навучальнымі і гаспадарчымі памяшканнямі на другім. Трохпавярховы дом, які належаў універсітэту, Шульц у [[1809]]—[[1810]] годзе рэканструяваў для патрэб Хімічнай калегіі: пабудаваў вялікую ратондную аўдыторыю, абсталяваў кватэры прафесараў. У хімічнай аўдыторыі ў форме амфітэатра ў нішах паміж дарычнымі пілястрамі былі ўбудаваны цыліндрычныя печы. Дзве дзверы апраўляе партал з дарычнымі калонамі. [[Ратонда|Ратонду]] апяразвае шырокі антаблемент. Купальнае скляпенне мае [[Кесон (архітэктура)|кесоннае]] вырашэнне. Цяпер у гэтым будынку размяшчаецца [[Міністэрства адукацыі і навукі Літвы]] (вугал вуліц А. Валана і [[Вуліца Святога Мікалая (Вільнюс)|Святога Мікалая]], {{langi|lt|A. Volano g. 2 / Šv. Mykolo g. 9}} <ref>[http://www.smm.lt/fit/apie/past_istorija.htm Pastato istorija]{{ref-lt}}</ref>). [[Файл:FrankHouse2.jpg|thumb|''Дом Франка'']] Шульц таксама праектаваў рознага роду культавыя будынкі. У [[1802]] годзе ён спраектаваў і ўзвёў [[Званіца|званіцу]] [[Касцёл Святой Ганны (Вільня)|касцёла Святой Ганны]] ў Вільні, кіраваў рэстаўрацыйнымі работамі па яго аднаўленні. У [[1802]]—[[1803]] гадах архітэктар падрыхтаваў праект трохнефнай царквы, школы, гаспадарчых і вытворчых пабудоў у [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] (Беларусь), яшчэ адзін у [[1810]] годзе (не рэалізаваны). Мяркуецца, што Шульцу належыць праект ансамбля каменных капліц у [[Вабальнінкас]]е (цяпер [[Біржайскі раён]]). === Палац Тызенгаўзаў === {{Main|Палац Тызенгаўзаў (Вільня)}} На пачатку [[XIX]] стагоддзя архітэктар удзельнічаў у стварэнні [[інтэр’ер]]аў [[Палац Тызенгаўзаў (Вільня)|палаца Тызенгаўзаў]] у Вільні на рагу Нямецкай і Троцкай вуліц (цяпер [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Вокечу]] і [[Троцкая вуліца (Вільня)|Траку]], {{langi|lt|Vokiečių g. 28 / Trakų g. 17}}). === Сядзібы === У [[1802]]—[[1822]] гадах Шульц праектаваў [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|ансамбль сядзібы]] [[Міхаіл Клеафас Агінскі|М. К. Агінскага]] ў [[Залессе (Смаргонскі раён)|Залессі]], недалёка ад [[Смаргонь|Смаргоні]], які ўключаў аднапавярховы палац з сіметрычным фасадам, з [[мезанін]]ам і двухпавярховымі павільёнамі па вуглах, [[аранжарэя|аранжарэю]], вадзяны млын, капліцу, павільёны, масткі ў парку. У [[1806]] годзе архітэктар рэканструяваў сядзібу ў [[Нямежыс]]е (цяпер [[Віленскі раён]]), каля [[1811]] года сядзібу ў Анташаве (цяпер Віленскі раён). === Рысы стылю === Пры рэканструкцыі будынкаў універсітэта Шульц, як правіла, вялікую ўвагу надаваў зручнасці і функцыянальнасці. Ад прац прадстаўнікоў ранняга класіцызму і стылю яго настаўніка Лаўрына Гуцэвіча праекты Шульца адрозніваюцца ўмеранасцю формаў, эканамічнасцю, адмовай ад падкрэсленай велічнасці галоўных фасадаў і прапорцыямі, блізкімі да звычайных прапорцыяй [[ампір]]у. == Памяць == Імем Шульца названа адна з вуліц ({{langi|lt|Mykolo Šulco gatvė}}) у раёне Вільні [[Пашылайчай]]<ref>{{cite web|url= http://vilnius21.lt/msulco-g7947282.html |title= Mykolo Šulco gatvė Vilniuje |author=|date= |work= Vilniaus katalogas |publisher= |accessdate=2014-02-03|lang=lt}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Lietuvos architektūros istorija. T. II: Nuo XVII a. pradžios iki XIX a. vidurio. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994. ISBN 5-420-00583-3. P. 305—310. {{ref-lt}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Шульц Міхал}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шульц Міхал}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] ndu7fcbkqbgosbe7ftrci4y8anpecsv 0 201019 5131852 5122372 2026-04-25T07:25:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131852 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=тапонім|Дубіца}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Дубіца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Dubica_RW_(4).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51 | lat_min = 47 | lat_sec = 31 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 40 | lon_sec = 40 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Дамачаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 110 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Ду́біца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubica}}, {{lang-ru|Дубица}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дамачаўскі сельсавет|Дамачаўскага сельсавета]]. Размешчана за 39 км на поўдзень ад [[Брэст]]а, чыгуначная станцыя на лініі [[Брэст]] — [[Уладава (станцыя)|Уладава]], на поўдні лес, на поўначы меліярацыйныя каналы, непадалёку (1 км) аўтадарога [[Брэст]] — [[Тамашоўка]]. У складзе адкрытага акцыянернага таварыства «Птушкафабрыка Медна» (цэнтр — аг. [[Медна]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя ў складзе Берасцейскага павета [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пад 1574 годам упамінаецца як маёнтак. У XIX стагоддзі вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1870 годзе ў Дамачаўскай воласці. У 1883 годзе заснаваны лесапільны завод, на якім у 1895 годзе працаваў 21 рабочы, у 1884 годзе ўведзены паравы рухавік. У 1890 годзе сялянам Дубіцкага сельскагаспадарчага таварыства належала 308 дзесяцін зямлі. Працаваў хлебазапасны магазін. У 1905 годзе вёска, чыгуначны паўстанак Дубіца (10 жыхароў) Брэсцкага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Дамачаўскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. [[Файл:Dubica, Kaplica. Дубіца, Капліца (07.1926).jpg|міні|злева|Капліца. 1926]] З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе цэнтр [[Дубіцкі сельсавет|Дубіцкага]], затым [[Ляплёўскі сельсавет|Ляплёўскага]] (1954) сельсаветаў Дамачаўскага раёна, які ў 1956 годзе аднесены да [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] гітлераўцы спалілі 8 двароў, загубілі 14 жыхароў; 30 вяскоўцаў загінулі на фронце. З 1957 года ў складзе [[Дамачаўскі сельсавет|Дамачаўскага пассавета]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 9 верасня 2011 года ў склад вёскі ўвайшла станцыя [[Дубіца (станцыя)|Дубіца]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-110/2011_110_9_43952.pdf «О некоторых вопросах административно-территориального устройства». Решение Брестского районного Совета депутатов от 9 сентября 2011 г. № 84]</ref>. == Насельніцтва == * 101 мужчына, 88 жанчын (1870) * 71 двор, 410 жыхароў (1876) * 358 жыхароў (1897) * 374 жыхары (1905) * 53 двары, 265 жыхароў (1921) * 106 двароў, 420 жыхароў (1940) * 406 жыхароў (1970) * 92 гаспадаркі, 166 жыхароў (1997) * 60 гаспадарак, 110 жыхароў (2005) == Славутасці == * [[Будынак чыгуначнай станцыі (Дубіца)|Будынак чыгуначнай станцыі]] (1897) — {{ГККРБ 4|}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/dubica/index.htm}} {{Дамачаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дамачаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дубіца (Брэсцкі раён)| ]] jko1ehz1lj24pl3j3pljf83h1o703eu 0 202784 5131495 5107067 2026-04-24T12:48:03Z Jaŭhien 59102 /* Арышт і пакаранні */ вікіфікацыя 5131495 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Цвікевіч}} '''Іван Іванавіч Цвікевіч''' (лістапад {{ДН|||1891}}, {{МН|Брэст||Горад Брэст}} — {{ДС|1|8|1938}}, {{МС|Усць-Кан|ва Усць-Кане|Усць-Кан}}, [[Алтайскі край]]) — беларускі медык, грамадскі і навуковы дзеяч, [[публіцыст]]. Выкарыстоўваў псеўданімы Іван Трызна, І. Яцвяг. == Біяграфія == Нарадзіўся ў лістападзе [[1891]] года ў [[Брэст|Брэсце]] ў сям’і фельчара Івана Цвікевіча, які працаваў у чыгуначнай лякарні. Меў старэйшага брата [[Аляксандр Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], які стаў прэм’ер-міністрам [[БНР]] і якому быў заўсёды паплечнікам. Як і брат, вучыўся ў мужчынскай гімназіі ў Брэсце (цяпер у гэтым будынку адзін з карпусоў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. Пушкіна|БрДУ імя А. Пушкіна]]). У 1914 скончыў медыцынскі факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Жывучы ў [[Масква|Маскве]], доктар Іван Цвікевіч разам з братам А. Цвікевічам быў сярод кіраўнікоў мясцовай арганізацыі [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], актыўна працаваў у складзе [[Цэнтральны беларускі бежанскі камітэт|Цэнтральнага беларускага бежанскага камітэта]], які аб’ядноўваў беларускіх уцекачоў, што жылі ў розных кутках Расіі. Спрычыніўся да стварэння ў Маскве [[Беларуская народная грамада|Беларускай народнай грамады]]. [[Файл:Прэзідыум Медыцынскай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|thumb|злева|Прэзідыум [[Медыцынская секцыя Інбелкульта|Медыцынскай секцыі Інбелкульта]] (злева направа): Іван Іванавіч Цвікевіч, [[Міхаіл Іванавіч Барсукоў]], [[Павел Віктаравіч Трамповіч]]. 1926]] У 1917—1921 гадах мабілізаваны ў Чырвоную Армію, дзе служыў дывізіённым урачом. У 1920 дывізія, у якой ён служыў, была інтэрнавана ў [[Германія|Германіі]]. У 1921—1923 гг. працаваў у [[Берлін]]е ў савецкім пасольстве ў Германіі, падтрымліваў кантакты з дзеячамі БНР. У 1924 годзе пераехаў у [[Мінск]]. З’яўляўся сябрам калегіі Наркамату аховы здароўя [[БССР]], працаваў загадчыкам аддзелу ў [[Белдзяржвыдавецтва|Белдзяржвыдавецтве]]. == Навуковая дзейнасць == Доктар Іван Цвікевіч быў сярод тых, хто першым узяўся распрацоўваць беларускую медыцынскую тэрміналогію. Разам з вядомымі дзеячамі БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] і [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі|Клаўдзіем Дуж-Душэўскім]] Іван Цвікевіч у 1923 годзе падрыхтаваў першы беларускамоўны падручнік у галіне медыцынскіх ведаў — «Фізыологія і анатомія чалавека» (перакладзены ім з расійскай), які прызначаўся для школ і які быў выдадзены Бюро па ўкладанні і перакладах падручнікаў на беларускую мову пры Народным Сакратарыяце Асветы БНР. З 1924 г. ён узначальваў [[Медыцынская секцыя Інбелкульта|Медыцынскую секцыю]] [[Інбелкульт]]а (з 1928 г. — у складзе Інстытута навуковай мовы Беларускай Акадэміі навук) і Тэрміналагічную камісію пры ёй. Плёнам працы камісіі пад яго кіраўніцтвам стала праца, выдадзеная ў 1926—1929 гг.,- «Nomina Anatomica Alborutenica — Анатамічныя назвы» (у 3-х тамах). Была распачата таксама праца над фізіялагічнай і інфекцыйнай тэрміналогіямі, але яна не была скончана і засталася ў рукапісах. Іван Цвікевіч — аўтар гістарычнага нарысу «[[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]», які быў надрукаваны пад псеўд. Іван Трызна ў часопісе ўраду БНР «[[Беларускі сцяг]]» у 1922 г. Гэта была адна з першых прац пра кіраўніка паўстання 1863 г. у Беларусі, у якой абгрунтоўвалася думка пра К. Каліноўскага як свядомага змагара за незалежнасць беларускага народа. Іван Цвікевіч займаўся таксама перакладамі мастацкіх твораў на беларускую мову ([[Рабіндранат Тагор]] і інш.). == Арышт і пакаранні == [[Файл:Экслібрыс І. І. Цвікевіча.JPG|злева|thumb|Экслібрыс І. Цвікевіча. [[Генадзь Яўгенавіч Змудзінскі|Г. Змудзінскі]], 1927]] У канцы 1929 падчас «чысткі» кіруючых органаў БССР ад [[нацдэм]]аў не пабаяўся на адкрытым сходзе ў Наркамаце асветы выступіць у абарону першага старшыні ўрада БССР, беларускага пісьменніка [[Зміцер Жылуновіч|Змітра Жылуновіча]]. Гэтая мужная пазіцыя была кваліфікавана сталіністамі як «чарговая вылазка беларускага нацыянал-дэмакратызму» і ў хуткім часе адгукнулася рэпрэсіямі супраць яго самога. Доктар Іван Цвікевіч быў арыштаваны 18 ліпеня 1930 па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзу вызвалення Беларусі]]». Асуджаны 10 красавіка 1931 года на 5 гадоў лагераў. Пакаранне адбываў у [[Нарым]]е, з’яўляўся начальнікам санчасці Нарымлага. Затым пасяліўся ў [[Усць-Кан (Рэспубліка Алтай)|Усць-Кане]] [[Алтайскі край|Алтайскага края]], дзе працаваў урачом у раённай бальніцы. Паўторна арыштаваны 5 сакавіка 1938 года і 1 жніўня 1938 года прыгавораны да расстрэлу Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 19 верасня 1960 года. {{зноскі}} == Літаратура == Збор паштовак «Берасцейцы — дзеячы БНР». Аўтар тэкстаў — Ігар Бараноўскі. == Спасылкі == * [http://jacviah.livejournal.com/34299.html Славутыя постаці Берасцейшчыны: Іван Цвікевіч] * [http://www.brestspring.org/index.php?id=9&file=110.htm Іван Цвікевіч (?.11.1891 — 1.08.1931)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19866 ЦВІКЕВІЧ Іван Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305013304/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19866 |date=5 сакавіка 2016 }} // Леанід Маракоў. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Т2. * [http://arkushy.by/kalinouski/library/tryzna/kk.htm Іван Трызна. Канстанцін Каліноўскі]<!--Гэта трэба ў Вікікрыніцы--> {{DEFAULTSORT:Цвікевіч, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 6ghl0ld4819sf8g9271oaw91ydetjme 0 203243 5131971 4744611 2026-04-25T10:28:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131971 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Томпсан}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Дэвід Джон Ховард Томпсан |арыгінал імя = David John Howard Thompson |выява = David John Howard Thompson - World Economic Forum on Latin America 2010.jpg |пасада = [[Спіс прэм'ер-міністраў Барбадаса|прэм'ер-міністр Барбадаса]] |парадак = 7 |сцяг = Flag of Barbados.svg |перыядпачатак = [[16 студзеня]] [[2008]] |перыядканец = [[23 кастрычніка]] [[2010]] |папярэднік = [[Артур, Оўэн|Оўэн Артур]] |пераемнік = [[Фрэйндэль Сцюарт]] |дзеці = трое дзяцей - Міша, Оя, Аса-Мары }} '''Дэвід Джон Ховард Томпсан''' ({{lang-en|David John Howard Thompson}}, [[25 снежня]] [[1961]], [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]<ref name="rulers">[http://www.rulers.org/indext1.html#thompd Rulers]</ref>  — [[23 кастрычніка]] [[2010]]<ref>[http://lenta.ru/news/2010/10/23/barbados/ Lenta.ru: У свеце: Памёр прэм’ер-міністр каралеўства Барбадас]</ref><ref name="nationnews.com">[http://www.nationnews.com/articles/view/Barbados-in-mourning-PM-Thompson-is-dead/ Barbados in mourning: PM Thompson is dead] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101026010029/http://www.nationnews.com/articles/view/Barbados-in-mourning-PM-Thompson-is-dead/ |date=26 кастрычніка 2010 }}</ref>, Сант-Філіп, [[Барбадас]]) — [[прэм'ер-міністр]] [[Барбадас]]а (2008—2010). == Біяграфія == У 1984 г. скончыў юрыдычны факультэт [[Універсітэт Вест-Індыі|Універсітэта Вест-Індыі]] ({{lang-en|University of the West Indies}}). Адразу пасля атрымання вышэйшай адукацыі становіцца старшынёй маладзёжнай арганізацыі Дэмакратычнай лейбарысцкай партыі Барбадаса. З 1986 г. працуе ў апараце тагачаснага прэм’ер-міністра краіны Эрала Бэрау. Член парламента з [[1987]], у [[1991]]—[[1993]] гг. — міністр развіцця супольнасцей і культуры, у [[1993]]—[[1994]] гг. — міністр фінансаў ва ўрадзе [[Лойд Эрскін Сэндзіфард|Эрскіна Сэндзіфарда]], пасля паражэння партыі на выбарах у [[1994]] г. стаў лідарам партыі, займаў гэту пасаду да верасня [[2001]]. У студзені [[2006]] г. ізноў стаў лідарам партыі замест [[Клайд Маскал|Клайда Маскала]] і ў студзені [[2008]] г. атрымаў перамогу на [[Парламенцкія выбары на Барбадасе, 2008|парламенцкіх выбарах]], змяніўшы лідара лейбарысцкай партыі [[Оўэн Артур|Оўэна Артура]] на пасадзе прэм’ер-міністра, а таксама стаўшы міністрам фінансаў. Сканаў 23 кастрычніка 2010 года з-за анкалагічнага захворвання. У яго засталіся ўдава і тры дачкі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|David Thompson (politician)|Дэвід Томпсан}} * [http://www.barbados.gov.bb/pm.htm Урадавы профіль Дэвіда Джона ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070715082737/http://www.barbados.gov.bb/pm.htm |date=15 ліпеня 2007 }} * [http://www.dlpbarbados.org Дэмакратычная лейбарысцкая партыя Барбадаса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080908052628/http://www.dlpbarbados.org/ |date=8 верасня 2008 }} * [http://www.cananews.net/news/124/ARTICLE/20419/2008-01-16.html Профіль Прыкладу міністра Дэвіда Томпсана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080123120400/http://www.cananews.net/news/124/ARTICLE/20419/2008-01-16.html |date=23 студзеня 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Томпсан Дэвід}} [[Катэгорыя:Юрысты Барбадаса]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Барбадаса]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Барбадасе]] swvmfgvjao1svp2oaeficds19vgiebe 0 204602 5131810 5009176 2026-04-25T05:32:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131810 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дружны}} {{НП-Беларусь |статус = Пасёлак |беларуская назва = Дружны |выява = Дружный, Пуховичский район, Минская область, Беларусь 06.jpg |памер = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Свіслацкі |заснаваны = 1985 }} '''Дру́жны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Družny}}, {{lang-ru|Дружный}}) — [[пасёлак]] у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Свіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Свіслацкага сельсавета]]. Месціцца за 27,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 42,5 км ад [[Мінск|Мінска]], за 4 км на паўночны ўсход ад [[Рудзенск]]а. Каля дарогі [[Дарога Р69|Р69]] [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]] — [[Смілавічы]]. Непадалёк ад ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], каля возера [[Мацярынскае|Мацярынскага]] і вадасховішча [[Земснарад]]. == Гісторыя == [[Файл:Дружны, ЦЭЦ-5.jpg|міні|злева|[[Мінская ЦЭЦ-5]].]] Паводле пастановы [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК КПСС]] і [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 26 чэрвеня 1980 года, у 1988 годзе павінна была быць запушчана Мінская атамная цеплаэлектрацэнтраль<ref name="citydog.by">{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/long/druzhny/|title=Как все сложилось у Дружного, недостроенного белорусского атомограда - CityDog.io|website=citydog.io|access-date=2024-10-12}}</ref>. Пастановай Савета Міністраў БССР ад 13 лютага 1981 года выбар пляцоўкі для будавання атамнай ЦЭЦ быў вызначаны на землях калгасаў Пухавіцкага раёна за 25 км ад мяжы Мінска<ref>[http://urok.shkola.of.by/kraj-puhavicki-fakti-padzei-lyudzi-krayaznachi-kalyandar.html?page=2 Край Пухавіцкі: факты, падзеі, людзі Краязнаўчы каляндар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190709175421/http://urok.shkola.of.by/kraj-puhavicki-fakti-padzei-lyudzi-krayaznachi-kalyandar.html%3Fpage%3D2|date=9 ліпеня 2019}}</ref>. 4 мая 1982 года загадам Мінэнерга СССР № 253 арганізавана Дырэкцыя будаванай Мінскай АТЭЦ. Паралельна пачалося будаўніцтва новага пасёлка. На камсамольска-моладзевай будоўлі працавала 3,5 тыс. чалавек з усяго СССР. У пачатку 1985 года быў збудаваны першы дом (вуліца Чэпіка, 24). Пры будаванні будоўлі ўзніклі праблемы з грунтам, палі танулі ў балоце, будаўнічая тэхніка гразла. Ненадзейны тарфяны грунт даводзілася знімаць, а замест яго ўкладалі намыты пясок са [[Земснарад|штучнага возера]]<ref name="citydog.by" />. 2 лютага 1985 года ў выніку праведзенага конкурсу сярод школьнікаў указам прэзідыума ВС БССР была зацверджана назва пасёлка. У верасні 1985 года палова пасёлка фактычна была збудавана, планавалася, што другая палова будзе ўзведзеная бліжэй да тэрміну здачы станцыі. У 1986 годзе ў Дружны пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] эвакуіравана больш за 1200 чалавек з [[Прып’яць|Прыпяці]], першыя 250 сем’яў прыехалі праз некалькі месяцаў пасля аварыі<ref name="citydog.by" />. У 1986 годзе былі здадзены першыя дамы. У 1986 годзе пасёлак перададзены з [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]] ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Свіслацкаму пассавету<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лютага, 28 ліпеня і 22 верасня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 30 (1872).</ref>. У сувязі з аварыяй у Чарнобылі, 1 ліпеня 1987 года пастановай ЦК КПСС было даручана закансерваваць будаванне станцыі. У 1989 годзе ў Дружным былі сярэдняя школа, 2 дзіцячыя сады, дзіцячая школа мастацтваў, 2 бібліятэкі, аддзяленне сувязі, Дом культуры, лячэбны цэнтр. У 1990-я гады ў Дружным аднавілася ўзвядзенне жылых дамоў для персаналу. Для мадэрнізацыі энергасістэмы Беларусі было прыняло вырашэнне перапрафіляваць атамную электрастанцыю ў цеплаэлектрацэнтраль на арганічным паліве ([[Мінская ЦЭЦ-5]])<ref>https://news.tut.by/society/573376.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617051755/https://news.tut.by/society/573376.html |date=17 чэрвеня 2019 }}</ref>. У 2007—2009 гадах жыхары Дружнага праводзілі грамадскую кампанію супраць будаўніцтва завода пестыцыдаў ЗАТ «Аўгуст-Бел», які адносіцца да 1-га класа небяспекі. [[Файл:Дружный, Пуховичский район, Минская область, Беларусь 24.jpg|міні|Дружны ў 2021 г.]] У 2014 годзе з’явіліся планы стварэння вакол Мінска шасці гарадоў-спадарожнікаў. У снежні 2016 года быў зацверджаны генплан, дзе Дружны планавалася дабудаваць да 2030 года і аб’яднаць з [[Рудзенск]]ам і [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслаччу]] ў горад з сучаснай інфраструктурай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/long/druzhny/|title=Как все сложилось у Дружного, недостроенного белорусского атомограда - CityDog.io|website=citydog.io|access-date=2024-10-12}}</ref>. У жніўні 2020 года ў Дружным прайшлі масавыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыі пратэсту]] супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/7672|title=NEXTA Live|website=Telegram|access-date=2024-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/8006|title=NEXTA Live|website=Telegram|access-date=2024-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/8299|title=NEXTA Live|website=Telegram|access-date=2024-10-14}}</ref>. 22 лістапада 2021 года ў пасёлак Дружны быў перанесены цэнтр Свіслацкага сельсавета<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0112443&p1=1 Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 ноября 2021 г. № 235 О переносе административного центра Свислочского сельсовета Пуховичского района]</ref>. == Насельніцтва == * 1989 год — 5 тыс. жыхароў * 1999 год — 7876 жыхароў * 2002 год — 7689 жыхароў * 2009 год — 7984 жыхары * 2010 год — 8713 жыхароў * 2013 год — 8978 жыхароў * 2016 год — 9038 жыхароў * 2019 год — 10202 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-13|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Эканоміка == [[Мінская ЦЭЦ-5]] ёсць горадаўтваральным прадпрыемствам, дзейнічае філія «Белэнэргабудіндустрыя». [[Аўгуст-Бел|ЗАТ «Аўгуст-Бел»]], ТАА «Строй мантаж». == Сацыяльная сфера == [[Файл:Дружны. Дзіцячая школа мастацтваў.jpg|міні|справа|Аркестр Дружненскай дзіцячай школы мастацтваў, канец 1990-х. Дзень энергетыка, Мінская ЦЭЦ-5.]] [[Школа № 1 (Дружны)|Сярэдняя школа № 1]], яслі-сад «Сонейка»<ref>http://druzhnsun.by/about/history.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190602223841/http://druzhnsun.by/about/history.php|date=2 чэрвеня 2019}}</ref>, яслі-сад «Зубраня»<ref>http://zubrana.by/index.files/Page1594.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190620083644/http://zubrana.by/index.files/Page1594.htm|date=20 чэрвеня 2019}}</ref>, дзіцячая школа мастацтваў, фізкультурна-аздараўленчы комплекс, пасялковая бібліятэка, Дом культуры. Ёсць паліклініка, пасялковая медыцынская амбулаторыя<ref>{{Cite web |url=http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2018 |archive-date=21 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121200739/http://mgorka-crb.by/o-bolnice/ |url-status=dead }}</ref>. == Спорт == У 1997 годзе існаваў футбольны клуб [[ФК Энергія-ЦЭЦ-5|Энергія-ЦЭЦ-5]] == Рэлігія == Дзейнічаюць праваслаўная [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Дружны)|царква ў гонар Раства Хрыстова]] і [[Царква Святло Евангелля (Дружны)|Царква Святло Евангелля]] хрысціян веры евангельскай. == Спіс вуліц == *Асенняя вуліца *Бярозавы завулак *Зорная вуліца *Зялёны завулак *Кветкавы завулак *Лугавая вуліца *Лясная вуліца *Маладзёжны завулак *Міру вуліца *Паркавая вуліца *Сонечная вуліца *Ціхая вуліца *Цэнтральная вуліца *Чэпіка вуліца *Шаманоўскага вуліца<ref>{{cite web|url = https://gzk.nca.by/5eec5ed8e7a3dcf154aaf367ad69ed82.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D20991%26setstreet%3D%26rand%3D0.5586474072199248|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь|url-status = dead}}</ref> (да 1998—1999 Паркавая) == Помнікі == [[Файл:Дружны. Помнік у цэтральным парку.jpg|міні|Помнік у цэнтральным парку.]] * Помнік у цэнтральным парку (помнік Шаманоўскаму). * Валун з памятнай дошкай у гонар [[Мікалай Пятровіч Чэпік|Мікалая Чэпіка]]. * Валун з памятнай дошкай аб першай палі Дружнага. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Кротаў]] — беларускі футбаліст. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дружны|134}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Свіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Свіслацкі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дружны (Пухавіцкі раён)| ]] n9d8lwxwln79x5ep3gxdrionwqcqb08 0 205212 5131581 5131444 2026-04-24T13:42:49Z M.L.Bot 261 афармленне 5131581 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісоўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч)'''<ref>{{Кніга|загаловак=НГАБ Метрыка Літоўская спр. 288, арк. 421. Дэкрэт адсуджэння чці Езофа Лісовского жолнера поручніка ездное роты Неваровского; Якубаў, В. У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 36, 43}}</ref> '''Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; {{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] военаначальнік. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род Літоўскіх гербу «Еж» («Вожык») перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонце Аўгусце]]. Бацька — Ян быў прафесійным вайскоўцам і ротмістрам у войску ВКЛ. Аляксандр нарадзіўся ў ваколіцах [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску [[Валахія|валашскага гаспадара Міхая]], але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання туды польскіх войск]] у 1600 годзе, далучыўся да іх. У 1604 годзе завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах]]. Але замест таго, каб прыняць удзел у [[Бітва пад Белым Каменем|бітве каля Белага каменя]] 27 верасня 1604 года, напаў і расстраляў з лука слуг віцебскага ваяводсіча [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслава Кішкі]], пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыю]] і [[Упіцкая эканомія|Упіцкую эканомію]] ВКЛ, на позвы да суда гетмана ВКЛ [[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевіча]] не явіўся<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/30943248/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_pdf|аўтар=Якубаў, В.У.|загаловак=Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604–1608 гадах / В.У. Якубаў // Весн. Полац. дзярж. ун-та. – Серыя А. – Гуманіт. навукі. – 2008. – № 7. – С. 36.|выданне=}}</ref>. За што 3 мая 1605 года [[соймавы суд]] пазбавіў яго [[шляхецтва]] і абвясціў [[Інфамія|інфамію]]. Кожны мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак ва ўмовах [[рокаш]]у і асабістага канфлікту гетмана ВКЛ [[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевіча]] з падчашым ВКЛ [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Янушам Радзівілам]], Лісоўскі знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Януш Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у [[Бітва пад Гузавам 1607|бітве пад Гузавам]] супраць сіл рэгалістаў. Ракашане прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 гадах атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў скарб [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]] на [[Брагінскі замак|Брагінскім замку]], [[Магілёўская воласць|Магілёўскае староства]] і [[Клецк]]. == На службе ў Ілжэдзмітрыя II == Страціўшы надзеі на выратаванне ад законнай плахі за свае злачынствы, Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі сышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакаў, беларускіх, украінскіх і маскоўскіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку 1608 года Лісоўскі атрымаў першую значную перамогу, разбіўшы ў [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскія войскі. Летам 1608 года ўладкаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Як частка «літвы» і камандзір палка складзенага з маскоўска-запарожскага-літоўскага казацтва, быў выпраўлены Самазванцам на поўнач ад Масквы, для забеспячэння яго улады, а таксама харчавання і саміх ваяроў і Тушынскага табару. Разам з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіца-Сергіева лаўра|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага з 2 тысяч байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздаля]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Князья Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі на зіму 1609—1610 г. абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|Выява лісоўчыка — Рэмбрант ван Рэйн «Польскі вершнік» (1655).]] Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну 1610 года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх баз тут рабіў далёкія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], перашкаджаў шведам займаць рускую поўнач і абараняў межы ВКЛ. Пры пасрэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 года за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У 1612 годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам, [[Ян Пётр Сапега|Я. П. Сапегам]] і [[Андрэй Іванавіч Сапега|А. Сапегам]], разам з якімі разблакоўваў ад захаду Смаленск. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 годзе.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У 1615 годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ворага ад Смаленска. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а 19 чэрвеня захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / 6 верасня ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, нанёс страты ў 1000 чалавек 2-тысячнаму войску [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб самім не панесці вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбілі адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вораў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), ціснулыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексіным 10 снежня 1615 года, але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абышлі Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года<ref>{{Артыкул|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 - s.21|выданне=}}</ref>. Летам 1616 года збіраў сродкі і казакаў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. == Смерць == Памёр за 2-5 дзён да 20 кастрычніка 1616 года<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref>, па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616—1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр. 288, арк.421-424 * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976 * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972 * Tyszkowski Kazimierz. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno — Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 — s.1 — 28 * Tyszkowski К. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno — Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 — s.101-104 * Якубаў В. У. Першыя канфедэрацыі войска Вялікага Княства Літоўскага і іх уплыў на сітуацыю ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1604—1608 гадах // Весн. Полац. дзярж. ун-та. — Серыя А. — Гуманіт. навукі. — 2008. — № 7. — С. 34-44 (бел.) == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] a6p8ijvioypp4l78h4xg31doyv9enkq 0 205238 5131858 5013477 2026-04-25T07:39:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131858 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Дудзічы}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Дудзічы |арыгінальная назва = |транслітараваная назва = Dudzičy |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |гімн = |ранейшыя назвы = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |пасялковы савет = |глава = |плошча = |вышыня = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |тэлефонны код = +375 1713 |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |OpenStreetMap = 243017950 }} '''Ду́дзічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dudzičy}}, {{lang-ru|Дудичи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месцяцца за 54 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], за 13 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]] [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]], на [[Рака|рацэ]] [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва паходзіць ад прозвішча ''Дудзіч'', вытворнага з ''[[Беларуская дуда|дуды]]'' або ''дудара''. == Гісторыя == === Меркаваная ранняя гісторыя === [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|thumb|злева|Полацкі князь [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў]] (мініяцюра Радзівілаўскага летапісу, XV ст.).]] Выказваліся думкі, што Дудзічы ўпершыню згаданы як '''Дудуткі''' ў «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», датычна падзей 1067 года, быццам полацкі князь [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў]] праскакаў «ваўком да [[Бітва на Нямізе|Нямігі]] з Дудутак», калі даведаўся пра аблогу Менска кіеўскімі войскамі<ref>Барсов Е. В. [https://books.google.by/books?id=AhLuAgAAQBAJ&pg=PA222&lpg=PA222&dq=%D0%B4%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5+%D0%BF%D0%BE%D0%B4+%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC&source=bl&ots=tkG1klzm91&sig=ie6c5q-nVY-QwvPXYFzD9u4Ackw&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjch6P2rPvaAhUFkywKHRxRBTMQ6AEIQTAD#v=onepage&q=%D0%B4%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B8%20%D1%83%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%89%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC&f=false «Слово о полку Игореве» как художественный памятник Киевской дружинной Руси] // Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском Университете. 1889 год. Книга вторая. С. 222.</ref>{{sfn|SgKP|1881|s=209—210}}. Ёсць, аднак, і іншыя лакалізацыі тых Дудутак, у тым ліку як мясцовасці каля Ноўгарада, што можа болей укладацца ў сюжэтную лінію «Слова». === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню Дудзічы пэўна згадваюцца ў 1600 годзе як [[мястэчка]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{harvnb|БелЭн|1998|с=254}}</ref>. У пачатку XVII ст. мясцовасцю валодалі [[Адахоўскія]]. У 1621 годзе [[Рафал Адахоўскі]] прадаў маёнтак [[Януш Быхавец|Янушу Быхаўцу]] (?—1653) і яго жонцы [[Ганна з Горскіх|Ганне з Горскіх]]. Януш Быхавец забіты ў [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічах]] у часе [[Наезд (звычай)|наезду]] суседа [[Андрэй Вінк|Андрэя Вінка]] з [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацка]] ў 1620 годзе. Нашчадкі аддалі землі ў заклад, трымальнікі часта мяняліся{{Sfn|Jelski A.|1889|с=588}}. З канца XVII ст. Дудзічы былі ў закладзе Заранкаў-Гарбоўскіх герба «[[Корчак (герб)|Корчак]]», якія збудавалі тут уніяцкую царкву. У 1748 годзе Дудзічы канчаткова набытыя дачкой {{нп5|Казімір Заранак|Казіміра Заранкі|d|Q17096060}}, падчашага ваўкавыскага, — {{нп5|Аляксандра з Заранкаў|Аляксандрай|d|Q82779773}}. У 1766 годзе мястэчка атрымала прывілей на правядзенне 3 штогадовых [[кірмаш]]оў і 1 штотыднёвы торг. У 1767 годзе па замужжы Аляксандры Дудзічамі валодалі [[Прозары]]. У 1769 годзе [[Юзаф Прозар]], муж Аляксандры, збудаваў тут драўляны палац і парк, у 1780 годзе паводле тастамента жонкі — драўляную грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. Пры царкве была адкрытая школа. З 1785 года, калі дачка Прозара — {{нп5|Ружа з Прозараў|Ружа|d|Q82779154}} выйшла замуж за [[Станіслаў Уладзіслававіч Ельскі|Станіслава Ельскага]], Дудзічы сталі ўладаннем [[Ельскія|Ельскіх]]. Станіслаў Ельскі запрасіў сюды 20 нямецкіх рамеснікаў, якія навучалі сялян розным рамесным навукам. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Dudzičy, Jelski. Дудзічы, Ельскі (J. Pieška, 1800).jpg|міні|Сядзіба Ельскіх. [[Юзаф Пешка]], каля 1800 г.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Станам на 1800 год тут была драўляная грэка-каталіцкая царква, млын, 3 [[карчма|карчмы]], фруктовы і батанічны сад, [[аранжарэя]], невялікі гарбарны завод. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] праз Дудзічы праходзілі [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскія]] войскі. [[Юзаф Панятоўскі]], камандзір 5-га польскага корпуса французскай арміі, два дні жыў у дудзіцкай сядзібе. У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Паводле інвентару 1844 года існавалі аднайменныя мястэчка (12 двароў рамеснікаў) і вёска (30 двароў сялян)<ref>{{cite web | author = Ільініч Наталля | date = 13 сакавіка 2012 | url = http://www.dudutki.by/interesting_Dudzichi_1844.html | title = Дудзічы ў 1844 годзе | publisher = [http://www.dudutki.by Музей «Дудуткі»] | access-date = 23 лістапада 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140425050900/http://www.dudutki.by/interesting_Dudzichi_1844.html | archive-date = 25 красавіка 2014 | url-status = dead }}</ref>. З 1857 года Дудзічамі валодаў [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Міхал Ельскі]]. На 1859 год у мястэчку было 5 двароў<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010}} С. 58.</ref>. Пасля 1861 года цэнтр [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1863 годзе адкрытае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1886 годзе ў вучылішчы было 55 вучняў, з іх 3 дзяўчынкі. Настаўнікам быў Макар Гладкі, школа існавала на сродкі сялян і дзяржаўнага казначэйства. У 1879 годзе ў праваслаўным прыходзе было каля 1,8 тыс. вернікаў, пры царкве было папячыцельства. У 1886 годзе было народнае вучылішча, валасное праўленне, праваслаўная царква, капліца, бальніца, крама. Паводле перапісу 1897 года працавалі валасное праўленне, [[хлебазапасны магазін]], народнае вучылішча, 2 піцейныя дамы, штотыднёвыя таржкі, у маёнтку быў вадзяны млын. У 1900 годзе ў народным вучылішчы займаліся 69 хлопчыкаў і 9 дзяўчынак. Настаўнікам працаваў Д. Пыжэвіч. У 1902 годзе пабудаваная драўляная [[Царква Пакрова Багародзіцы (Дудзічы)|Пакроўская царква]]. У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|1905—1907 гадах]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|вясной 1917 года]] ў Дудзічах і ў [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] адбыліся масавыя сялянскія хваляванні. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Дудзічаў" perrow="5" widths="210" heights="170"> Dudzičy, Jelski. Дудзічы, Ельскі (1800).jpg|Сядзіба Ельскіх, каля 1800 года Siadziba Jelskich u Dudzičach.jpg|Сядзіба Ельскіх, 1907 год Dudzičy, Jelski. Дудзічы, Ельскі (1914).jpg|Сядзіба Ельскіх, 1914 год Dudzičy, Pcič. Дудзічы, Пціч (1907).jpg|Альтанка над ракою, 1907 год </gallery></center> === Найноўшы час === [[Файл:Dudzičy. Дудзічы (2021) 02.jpg|міні|[[Дудзічы (гарадзішча)|Гарадзішча]] ранняга жалезнага веку і вёска Дудзічы, 2021 г.]]З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Народнае вучылішча пераўтворанае ў працоўную школу 1-й ступені, дзе ў 1922 годзе было каля 70 вучняў. З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Дудзіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дудзіцкага сельсавета]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 18 студзеня 1931 года [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]], з 12 лютага 1935 года [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]] (з 6 ліпеня да 11 лютага 1938 года называўся Смілавіцкім). З 29 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]] (пасля 29 ліпеня 1939 — Мінская). У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Камвуз Беларусі», працаваў вадзяны млын, цыркулярка, кузня. Афіцыйны статус паселішча панізілі да [[Вёска|вёскі]] ў 1938 годзе. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года вёска акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. У наваколлі дзейнічалі партызаны [[Партызанская брыгада «Беларусь»|брыгады «Беларусь»]]. У чэрвені 1942 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі вёска была спалена, забіты 17 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўленая<ref name="энцык" />. З 16 ліпеня ліпеня 1954 года вёска ў [[Узлянскі сельсавет|Вузлянскім сельсавеце]]. У 1960 годзе ў Навапольскім сельсавеце. У 1994 годзе ля вёскі адкрыты музей матэрыяльнай культуры «[[Дудуткі]]». У 1990-я гады збудаваная праваслаўная [[Царква Святой Ганны (Дудзічы)|царква Святой Ганны]]. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === * 1800 год — 30 двароў, 300 чал. у ''сяле Дудзічы'' і 49 чал. шляхты пры ''двары Дудзічы'' * 1870 год — 284 чал., з іх 128 аднадворцаў і 13 грамадзян * 1886 год — 65 двароў, 409 жыхароў * 1897 год — 125 двароў, 303 душы мужчынскага полу, 299 душ жаночага полу * 1901 год — 108 двароў, 676 чал. у Дудзічах і 1 двор, 20 чал. пры маёнтку * 1917 год — у мястэчку 15 двароў, 104 чал., у сяле 106 двароў, 651 чал., у маёнтку 1 двор, 78 чал. * 1940 год — 80 двароў, 258 жыхароў * 1993 год — 108 двароў, 280 жыхароў<ref>{{harvnb|ЭГБ|1996|с=312}}</ref> * 1999 год — 263 жыхароў * 2002 год — 97 двароў, 249 жыхароў * 2010 год — 259 жыхароў * 2019 год — 271 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> === Рэлігія === [[Файл:Dudzičy. Дудзічы (1909).jpg|thumb|Пакроўская царква, 1909 г.]] У канцы XVII ст. была пабудаваная ўніяцкая царква. У 1780 Юзаф Прозар паводле тастамента жонкі збудаваў новую грэка-каталіцкую Пакроўскую царкву на месцы старой. У 1839 годзе ўніяцкая царква была пераўтвораная ў праваслаўную прыходскую царкву. Царква згарэла ў часе Другой сусветнай вайны. У 1998 годзе Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэтам]] была прынята пастанова пра адраджэнне прыходу. Побач з помнікам загінулым савецкім воінам была пабудаваная невялікая мураваная [[Царква Святой Ганны (Дудзічы)|царква ў гонар Святой Ганны]]<ref>http://borisoveparhia.by/novosti-blagochiniy/7-avgusta-preosvyashhenneyshiy-veniamin-e.html</ref>. === Эканоміка і інфраструктура === У 2002 годзе цэнтр калгаса Світанак. У 2013 годзе — на тэрыторыі СВК «Агра-Абярэг»<ref name="энцык">{{harvnb|ГВБ|2013|с=136—137}}</ref>. Ёсць механічныя майстэрні, крама. Дудзічах працуюць сярэдняя школа, медыцынскі пункт, бібліятэка, ветэрынарны ўчастак. == Славутасці == * [[Дудзічы (гарадзішча)|Гарадзішча ранняга жалезнага веку,]] якое месціцца ва ўрочышчы Кобань, у полі * Сямейнае пахаванне Ельскіх. На гарадзішчы ва ўрочышчы Кобань месцяцца старыя каталіцкія могілкі з сямейнымі пахаваннямі [[Ельскія|Ельскіх]]<ref name="nekr">[https://web.archive.org/web/20170504171459/http://niekropali.by/katalog/mogilki/127%D0%94%D1%83%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%8F могілкі. Сайт «Некропалі Беларусі»]</ref>. На пагорках — іншыя пахаванні. Могілкі знаходзяцца ў запусценні, акрамя пахаванняў Ельскіх<ref name="nekr" />. Паводле звычаяў таго часу, старэйшыя пахаванні (Караля і Станіславы) паўляжаць на зямлі і вялікія памерам, а пазнейшыя, паводле традыцый канца XIX — пач. XX ст. стаяць вертыкальна і меншыя памерам. Надпісы на помніках зробленыя [[Польская мова|па-польску]], [[агароджа]]ў няма<ref name="nekr" /> * Памятны знак «[[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандру II]] ад удзячных сялян» (1911) * «Помнік землякам» * [[Царква Святой Ганны (Дудзічы)|Царква Святой Ганны]] === Страчаная спадчына === * [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Дудзічы)|Сядзіба Ельскіх]] (XVIII ст.) * [[Царква Пакрова Багародзіцы (Дудзічы)|Царква Пакрова Багародзіцы]] (1776, грэка-каталіцкая) <gallery widths="200" heights="200" class="center" caption="Славутасці"> Файл:Haradzišča, Dudzičy.JPG|Гарадзішча ранняга жалезнага веку ва ўрочышчы Кобань Файл:Dudzičy, Jeĺskija. Дудзічы, Ельскія (5).jpg|Сямейнае пахаванне Ельскіх ва ўрочышчы Кобань Файл:Memaryjalny znak, Dudzičy.JPG|Памятны знак «Аляксандру II ад удзячных сялян» Файл:Pomnik ziemlakam, Dudzičy.JPG|Помнік землякам </gallery> === Музеі === * Побач з вёскай месціцца музей матэрыяльнай культуры «[[Дудуткі]]», створаны ў 1994 годзе * У дудзіцкай школе ў жніўні 2010 года быў створаны этнаграфічны куток [[Лён|ільну]], які з цягам часу плануецца пераўтварыць у музей<ref>https://dudichi.schools.by/pages/myzei {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210225023623/https://dudichi.schools.by/pages/myzei |date=25 лютага 2021 }}</ref> == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Аляксандр Карлавіч Ельскі]] (1834—1916) — беларускі краязнавец, гісторык, літаратар, этнограф. * [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі]] (1831—1904) — беларускі скрыпач, кампазітар, музычны пісьменнік. * [[Тодар Міхайлавіч Вернікоўскі]] (1861—1938) — беларускі палітычны і грамадска-культурны дзеяч, міністр фінансаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. * [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1911—пасля 1976) — беларускі пісьменнік, журналіст, сапр. імя — ''Уладзімір Ермалаевіч Гуцька.'' * [[Уладзімір Іларыёнавіч Пастэрнацкі]] (1885—1938) — праваслаўны святар, свяшчэннамучанік. * [[Іван Сямёнавіч Чарнецкі]] (1904—1938) — беларускі філосаф, дырэктар [[Віцебскі педагагічны інстытут|Віцебскага педагагічнага інстытута]] (1930—1936). == Спіс вуліц == * Ельскага вуліца * Калгасная вуліца * Маладзёжная вуліца * Палявая вуліца * Пцічанская вуліца * Сонечны завулак * Цэнтральная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/69cafe049a3c4ab76a16299cd3f6e976.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21111%26setstreet%3D%26rand%3D0.5881728812950637|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь|accessdate = 2 сакавіка 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210120133941/http://gzk.nca.by/69cafe049a3c4ab76a16299cd3f6e976.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21111%26setstreet%3D%26rand%3D0.5881728812950637|archivedate = 20 студзеня 2021|url-status = dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-4|Дудзічы|136—137}} * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дудзічы (Пухавіцкі раён)||254}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Дудзічы|[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]|312}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|209—210|Dudzicze}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10|588—590|Sierhiejewicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]|ref=Jelski A.}} * Дзеля блізкіх і прышласці : матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г. / Бел. ун-т культуры; рэдкал.: (адк. рэд.) А. У. Пазнякоў [і інш.]. — Мінск: Бел. ун-т культуры; рэкламна-выдав. фірма «Ковчег», 1999. — 156 с. * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Пухавіцкага раёна / Укл. А. А. Прановіч. — Мн., 2003.— 749 с.: іл. * {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дудзічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 9xhuw123706b0iiwdmfg4209crojvys 0 210929 5131804 4770167 2026-04-25T04:08:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131804 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Polygonum_hydropiper1.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat|Драсён перцавы|Polygonum hydropiper}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Polygonum |author = [[L.]], 1753 |syn = {{btname|Duravia|([[S.Watson]]) [[Greene]]}} |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Polygonum |commons = Category:Polygonum |itis = 20847 |ncbi = 46786 |eol = 38335 |grin = 9711 |ipni = 154392-3 }} '''Драсён'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|101}}</ref> (''Polygonum'') — [[род]] [[Аднагадовыя расліны|аднагадовых]], [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Трава|травяністых]] [[Расліна|раслін]], радзей [[паўкуст]]оў і [[Ліяны|ліян ]] [[сямейства]] [[Драсёнавыя]], які налічвае каля 300 [[Біялагічны від|відаў]], шырока распаўсюджаных па ўсім зямным шары. У [[Сельская гаспадарка|культуры]] ўжываюцца каля 20 [[Біялагічны від|відаў]]. == Назва == Сучасная навуковая назва роду паходзіць ад {{lang-el|πολλόν}}, ''многа'', і {{lang-el2|γωνία}}, ''вугал'', — [[многавугольнік]]. == Віды == Паводле базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 217 відаў<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Polygonaceae/Polygonum/|title=''Polygonum''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-10-04}}</ref>. Некаторыя з іх: * {{Bt-latbel|Polygonum argyrocoleon|aut=[[Steud.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Kunze]]|txt=|}}<ref name="agbina">[http://www.agbina.com/site.xp/050057049124052055057.html Горец] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071027020528/http://www.agbina.com/site.xp/050057049124052055057.html |date=27 кастрычніка 2007 }} на agbina.com {{V|28|11|2009}}</ref> — [[Каўказ]], [[Сярэдняя Азія]], [[Турэцкая Арменія]], [[Курдыстан]] * {{Bt-latbel|Polygonum aviculare|aut=L.|txt={{тып}}<ref name="ING">{{ING|Polygonum}}</ref>|Драсён птушыны|Зерніца|Птушыная грэчка|Драсён птушыны{{!}}Спарышнік|Травяная зелень|Гусятнік|Свіная трава|Драсён птушыны{{!}}Свінуха|Драсён разналісты|Драсён незаўважаемы}}<ref name="ЛРКЛпт">Назва '''Драсён птушыны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> — Каўказ, [[Еўропа]], [[Сібір]], [[Далёкі Усход]], Сярэдняя Азія ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. aviculare|aut=|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum heterophyllum|aut=Lindm.|txt=|s=3|}}<ref name="agbina"/> — Каўказ, Еўропа, Сібір, Сярэдняя Азія, Далёкі Усход ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. buxiforme|aut=([[Small]]) [[Costea]] & [[Tardif]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum buxiforme|aut=Small|txt=|s=3|}} ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. depressum|aut=([[Meisn.]]) [[Arcang.]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum calcatum|aut=Lindm.|txt=|s=3|}} ** {{Bt-latbel|Polygonum aviculare subsp. neglectum|aut=([[Besser]]) [[Arcang.]]|txt=|}} {{Bt-latbel|Polygonum neglectum|aut=Besser|txt=|s=3|}} * {{Bt-latbel|Polygonum boreale|aut=([[Lange]]) Small|}} * {{Bt-latbel|Polygonum carneum|aut=[[C.Koch]]|}} * {{Bt-latbel|Polygonum coriarium|aut=[[Grig.]]|Таран дубільны|Драсён дубільны}}<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15}}</ref> * {{Bt-latbel|Polygonum divaricatum|aut=[[L.]]|}} * {{Bt-latbel|Polygonum douglasii|aut=[[Greene]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Polygonum ellipticum|aut=[[Willd.]] ex [[Spreng.]]|txt=|}} * {{Bt-latbel|Polygonum equisetiforme|aut=[[Sm.]]|txt=|}}<ref name="agbina"/> — Каўказ, Сярэдняя Азія * {{Bt-latbel|Polygonum erectum|aut=L.|txt=|}}<ref name="agbina"/> — Паўночная Амерыка Многія віды, якія адносяцца раней да роду {{btname|Polygonum|[[L.]]}}, У цяперашні час аднесены да іншых родаў таго ж сямейства: * {{bt-latbel|Polygonum alpinum|aut=[[All.]]|txt={{basionym}}|}} [= {{btname|[[Aconogonon alpinum]]|([[All.]]) [[Schur]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum bistorta|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён змяіны}}<ref name="ЛРКЛзм">Назва '''Драсён змяіны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Bistorta officinalis]]|[[Delarbre]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum convolvulus|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён павойны}} [= {{btname|[[Fallopia convolvulus]]|([[L.]]) [[A.Löve]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum hydropiper|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён перцавы}}<ref name="ЛРКЛпе">Назва '''Драсён перцавы''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Persicaria hydropiper]]|([[L.]]) [[Delarbre]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum persicaria|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|Драсён звычайны}}<ref name="ЛРКЛзв">Назва '''Драсён звычайны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> [= {{btname|[[Persicaria maculosa]]|[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]}}] * {{bt-latbel|Polygonum viviparum|aut=[[L.]]|txt={{basionym}}|}} [= {{btname|[[Bistorta vivipara]]|([[L.]]) [[Delarbre]]}}] {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Тара́н|25|273|аўтар=Кирпичников М. Э.}} * {{ІВРСР|том=2|частка=Семейство ''Polygonaceae'' — Гречиховые|стар=7—8, 46—80}} * {{крыніцы/ОВРБ|94—96|Polygonum L. — Спорыш}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|44180|Спорыш}} * [http://flower.onego.ru/other/polygonu.html Polygonum] у [http://flower.onego.ru Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG4 ''Polygonum'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220811093639/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=POLYG4 |date=11 жніўня 2022 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драсёнавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] l0ytl9xklqnqfle254gjcdnl3pcdzv5 0 217864 5131884 4841637 2026-04-25T08:17:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131884 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Дурбскі край | арыгінал_назвы = Durbes novads | карта = Durbes novads karte.png | выява_герба = | назва_герба = | шырыня_герба = | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Ліегі | плошча = 320,7 | насельніцтва = 3264<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2013/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Колькасць жыхароў у самакіраваннях. 01.01.2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130720113518/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2013/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=20 ліпеня 2013 }}{{ref-lv}}</ref> | год_перапісу = 2013 | шчыльнасць = 10,2 | створаны = [[2009]] | скасаваны = | мэр = | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=1 горад і<br />4 воласці|горад [[Дурбэ]]<br />[[Вэцпілская воласць]]<br />[[Дуналкская воласць]]<br />[[Дурбская воласць]]<br />[[Тайдакская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.durbe.lv }} '''Дурбскі край''' ({{lang-lv|Durbes novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым захадзе [[Латвія|Латвіі]], у гістарычным рэгіёне [[Курзэмэ]]. [[Край, Латвія|Край]] складаецца з чатырох [[Воласці Латвіі|воласцяў]] і гарады [[Дурбэ]]. Цэнтрам края з'яўляецца пасёлак Ліегі Тайдакскай воласці. Мяжуе з [[Гробінскі край|Гробінскім]], [[Павіласцкі край|Павіласцкім]], [[Айзпуцкі край|Айзпуцкім]], [[Прыекульскі край, Курзэмэ|Прыекульскім]] краямі. Насельніцтва на 1 студзеня [[2013]] года склала 3264 чалавек<ref name="pmlp">{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2013/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf|title=Колькасць жыхароў у самакіраваннях на 01.01.2013|publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fei1K8wS?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2013/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf|archivedate=5 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Плошча края займае 320,7 км²<ref>{{cite web|url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrativi%20teritorialais%20iedalijum%20ar%20platibu.doc|title=Адміністрацыйны падзел Латвіі|publisher=Міністэрства па справах рэгіянальнага развіцця і самакіраванняў|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSnViHZ?url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrat%C4%ABvi%20teritori%C4%81lais%20iedal%C4%ABjum%20ar%20platibu.doc|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Край быў утвораны ў 1999 годзе шляхам аб'яднання горада Дурбэ з прылеглай сельскай тэрыторыяй і Тайдакскай воласці. [[1 ліпеня]] [[2009]] года па заканчэнні латвійскай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы да яго былі далучаны Вэцпілская і Дуналкская воласці. == Нацыянальны склад == Нацыянальны склад насельніцтва края па выніках перапісу насельніцтва Латвіі 2011 года размеркаваны такім чынам<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |title=Насельніцтва Латвіі паводле перапісу насельніцтва 2011 |access-date=28 снежня 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012011/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>: {|class="wikitable" |- !Нацыянальнасць !Колькасць,<br />чал. (2011) !% |- ![[Латышы]] |2825 |92,68 % |- ![[Рускія]] |63 |2,07 % |- ![[Беларусы]] |24 |0,79 % |- ![[Украінцы]] |24 |0,79 % |- ![[Палякі]] |7 |0,23 % |- ![[Літоўцы]] |90 |2,95 % |- !Іншыя |15 |0,49 % |- !усяго |3048 |100,00 % |} == Тэрытарыяльны падзел == * горад [[Дурбэ]] ({{lang-lv|Durbes pilseta}}) * [[Вэцпілская воласць]] ({{lang-lv|Vecpils pagasts}}) * [[Дуналкская воласць]] ({{lang-lv|Dunalkas pagasts}}) * [[Дурбская воласць]] ({{lang-lv|Durbes pagasts}}) * [[Тайдакская воласць]] ({{lang-lv|Tadaiķu pagasts}}) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.durbe.lv Афіцыйны сайт Дурбскага края] {{ref-lv}} {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] bqx2rzsenivydmdrly9nwiom5870k25 0 218199 5131747 4760363 2026-04-24T20:44:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131747 wikitext text/x-wiki [[Файл:Life is good.jpg|300px|thumb|Дзяўчынка.]] '''Дзяўчынка''' — [[чалавек]] [[Самка|жаночага полу]] ва ўзросце ад нараджэння да дасягнення [[Дарослы|паўналецця]], калі дзяўчынка становіцца [[жанчына]]й. Тэрмін таксама можа выкарыстоўвацца для абазначэння маладой жанчыны. ==Дэмаграфія== З [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] суадносіны палоў усталяваліся на ўзроўні 1050 хлопчыкаў на кожную 1000 народжаных дзяўчынак. У некаторых традыцыйных культурах [[Азія|Азіі]] і [[Афрыка|Афрыкі]] не вітаюцца з-за [[Звычай|звычаю]] даваць ім пры замужжы [[пасаг]]. У пачатку [[XVIII стагоддзе|XXI стагоддзя]] суадносіны хлопчыкаў да дзяўчынак да 10 гадоў складала прыкладна 104 да 100<ref>{{cite web| title=United States| url=http://www.spinner.com/2010/03/03/sxsw-2010-lissie/| work=[[CIA Fact Book]]| publisher=[[The Central Intelligence Agency of the United States]]| accessdate=24 красавіка 2022| archiveurl=https://archive.today/20120525032416/http://www.spinner.com/2010/03/03/sxsw-2010-lissie/| archivedate=25 мая 2012| url-status=}}</ref><ref>in-gender.com, ''[http://www.in-gender.com/xyu/Odds/Gender_Odds.aspx The Odds of Having a Boy or a Girl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101007160714/http://in-gender.com/xyu/odds/gender_odds.aspx |date=7 кастрычніка 2010 }}'', retrieved 8 January 2009</ref>. Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах устанавіў, што ''«пачатковая адукацыя стане абавязковай і даступнай для ўсіх»'', аднак у некаторых [[Краіна|краінах]] у дзяўчынак менш магчымасць паступіць у пачатковую ці сярэднюю школы ў параўнанні з хлопчыкамі (70 % і 74 % супраць 59 % і 65 %). Многімі дзяржавамі былі прыняты «Мэты развіцця тысячагоддзя», і дзякуючы ім, пачынаючы з [[1990]] года, гэты разрыў павінен быў скараціцца.<ref name="UNICEF">[http://unicef.org/publications/index_18108.html The State of the World’s Children 2004 — Girls, Education and Development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180620001048/https://www.unicef.org/publications/index_18108.html |date=20 чэрвеня 2018 }} , UNICEF, 2004</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяцінства]] [[Катэгорыя:Жанчыны]] 7pyzq0edwkiav82rh9lgbrbjlw85hy3 0 220563 5131725 5122791 2026-04-24T19:58:21Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5131725 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх |Арыгінальная назва = |Выява =Жалудок Žaludok (2021).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000627}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Жалудок]] |lat_dir = |lat_deg = 53.600903|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.957733|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = неабарока |Аўтар праекта = [[Уладзіслаў Марконі|У. Марконі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Людвіг Святаполк-Чацвярцінскі|Л. Святаполк-Чацвярцінскі]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1908 |Заканчэнне будаўніцтва = 1908 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|флігель|млын|кузня|гаспадарчыя пабудовы|парк||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх''' — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. Створаны князем [[Людвіг Святаполк-Чацвярцінскі|Л. Святаполк-Чацвярцінскім]] за 1 км на захад ад г. п. [[Жалудок]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]. Уключае мураваны палац, флігель, рэшткі былога [[млын]]а, кузню і іншыя гаспадарчыя пабудовы, якія аб’яднаныя сеткай узаемна перпендыкулярных [[алея|алей]] [[рэгулярны парк|рэгулярнага парку]]. == Гісторыя == [[Файл:Žałudok. Жалудок (1936).jpg|міні|250px|злева|Стайня ў Жалудку, 1936]] Палац пабудаваны ў [[1908]] годзе ў стылі [[неабарока]] паводле праекту архітэктара [[Уладзіслаў Марконі|У. Марконі]]. Цяпер комплекс належыць ваеннаму ведамству. == Архітэктура == === Палац === [[Файл:Палац2.JPG|міні|250px|злева|Дах рызаліта]] [[Файл:Жалудок Žaludok (2021) 2.jpg|міні|злева|Рызаліт, 2021 г.]] Манументальны двухпавярховы будынак накрыты [[мансарда]]вым дахам з авальнымі [[люкарна]]мі. Галоўны і дваровы франтальныя фасады вылучаныя ў цэнтры акруглымі і па баках прамавугольнымі [[рызаліт]]амі, накрытымі самастойнымі [[Шацёр (архітэктура)|шатровымі]] дахамі з [[залом, архітэктура|заломамі]]. Дваровы цэнтральны [[рызаліт]] прарэзаны высокімі парабалічнымі аконнымі праёмамі-[[вітраж]]амі і авальнымі [[люкарна]]мі, якія асвятляюць парадную [[лесвіца|лесвіцу]]. Рызаліт завершаны [[балюстрада]]й і скульптурна-геральдычнай кампазіцыяй з дэкаратыўнымі [[ваза]]мі. Паміж дваровымі [[рызаліт]]амі па фронце фасада [[тэраса]] з [[балюстрада|балюстраднай]] [[агароджа]]й і цыркульнымі сходамі. Галоўны ўваход вылучаны [[балкон]]ам. У дэкоры фасадаў выкарыстаныя высокія панэлі, фігурныя і спрошчаныя [[Ліштва|ліштвы]], [[Карніз|сандрыкі]], [[Картуш (архітэктура)|картушы]], [[Гірлянда (архітэктура)|гірлянды]], [[Рустыка|рустоўка]]. У цэнтры будынку размешчаная парадная зала, [[вестыбюль]] з [[лесвіца]]й. Пад будынкам скляпеністыя сутарэнні. === Флігель === [[Файл:Усадьба Четвертинских,вид на хозяйственные постройки.jpg|250px|міні|злева|Флігель]] Флігель першапачаткова з’яўляўся сядзібай [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]], папярэдніх уладальнікаў маёнтка. Да пабудовы палаца ў пачатку XX стагоддзя тут жылі Чацвярцінскія, а да іх — [[род Урускіх|Урускія]]. Вырашаны ў стылі [[неаготыка|неаготыкі]] — аднапавярховы, прамавугольны ў плане аб’ём з круглай у сячэнні [[Шацёр (архітэктура)|шатровай]] вежай, прыбудаванай да тарцовага фасада. Сцены з бутавага каменю, члянёны стральчатымі аконнымі праёмамі. Галоўны ўваход вырашаны ў выглядзе гатычнага [[партал]]а. == Цікавыя факты == Арыгінальна было вырашана князем пытанне водазабеспячэння Жалудоцкага палаца. Вада да яго паступала з крыніц у вёсцы [[Кукіні|Кукіна]] (прыкладна ў 2-х км ад палаца) самацёкам. Вада дадаткова фільтравалася і падавалася ў рэзервуар на 3-м паверсе будынка з дапамогай помпаў, якія працавалі на сціснутым паветры. Паводле аповедаў старажылаў, сістэма падачы вады была настолькі эканамічнай, што для працы помпаў на працягу месяца дастаткова было 2-х балонаў са сціснутым паветрам<ref name="ЛЧ">[http://uctopuk.info/regions/shchuchin/history/?id=361 Людвиг Четвертинский]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <center><gallery> Выява:Žałudok. Жалудок (XX).jpg|Флігель у пач. XX ст. Выява:Гаспадарчыя пабудовы (комплексу былога палацу XIII-пач.XX ст.) (2).jpg|Гаспадарчая пабудова Выява:Гаспадарчыя пабудовы (комплексу былога палацу XIII-пач.XX ст.).jpg|Кузня </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Архітэктура Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1993. * {{крыніцы/ЗП|}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/towns/zaludok/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%86_%D1%83_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BA%D1%83.html Лаўрэш Леанід. Палац у Жалудку // Наша Слова № 28 (1543), 15 ліпеня 2021 г.; № 29 (1544), 22 ліпеня 2021.] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{ГККРБ|412Г000627}} {{Commonscat|}} * {{radzima|1902}} * {{ГБ|http://globustut.by/zheludok/index.htm#manor_main}} * {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-svjatapolk-chacvjarcinskih-zhaludok}} * [https://gp.by/novosti/kultura/news314678.html Резиденция Святополк-Четвертинских – одна из самых красивейших в Беларуси и кинематографических на Гродненщине]. [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:Славутасці Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Чацвярцінскія]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя комплексы Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі неабарока]] [[Катэгорыя:Уладзіслаў Марконі]] 0f2vmpe2swmgr49hm91970j3cbyh4rn 0 223429 5131702 4462932 2026-04-24T19:17:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131702 wikitext text/x-wiki [[Файл:Church in Sinkevichi.jpg|thumb|[[Георгіеўская царква, Сінкевічы|Георгіеўская царква]] ў Сінкевічах, па марцы РБ, прысвечанай [[Усходняе Палессе|Усходняму Палессю]]]] '''Усходнепалеская''', або '''Прыпяцкая школа дойлідства''' сфармавалася, як і [[заходнепалеская школа дойлідства|заходнепалеская школа]], у XVII—XVIII стагоддзях у драўляным грамадзянскім і культавым дойлідстве [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]], і развівалася да пачатку XX стагоддзя. Склалася ў [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкім Палессі]] і верхнім [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]] (у межах сучасных [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], усходу [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і поўдні [[Мінская вобласць|Мінскай абласцей]]). На раннім этапе заўважалася сувязь школы з [[Бойкаўшчына]]й ([[Украінскія Карпаты]]), на познім пэўны ўплыў зрабіла дойлідства [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіны]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Палескія школы дойлідства|[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]]|380}}</ref>. == Народнае жыллё == Для асноўнай часткі гэтай тэрыторыі характэрныя [[вянковы двор|вянковыя]], [[пагонны двор|пагонныя]], Г-падобныя двары і дзвюх-, трохкамерныя хаты. Жыллё і гаспадарчыя пабудовы вылучаліся тэхнікай складання сцен з бярвён (рубка вуглоў [[з астаткам|з «астаткам»]]; часам выступы-канцы бярвён «астатку» счэсваліся на шэсць граней), выкарыстаннем двухсхільных [[дранка|дранічных дахаў]] на [[зволакі|зволаках]]. У паўднёвай частцы зоны сустракаліся цэнтрычныя пабудовы жылога і гаспадарчага прызначэння з вянковым [[Піраміда (геаметрыя)|пірамідальным]] [[перакрыццё]]м. На паўднёвым усходзе многія жылыя будынкі мелі квадратны план і вальмавы каркасны дах<ref name=":0" />. == Культавае дойлідства == [[Файл:Slucak05715.JPG|thumb|Свята-Міхайлаўская царква ў Слуцку]] [[Файл:Рубель (Столінскі раён). Царква.jpg|міні|злева|[[Міхайлаўская царква, Рубель|Міхайлаўская царква]] са званіцай у [[Рубель (Столінскі раён)|Рубелі]]]] У культавым дойлідстве, разам з храмамі падоўжна-восевай кампазіцыі, былі пашыраныя храмы глыбінна-прасторавай і крыжова-цэнтрычнай кампазіцыі з [[Ярус (архітэктура)|яруснымі]] вярхамі. На ранняй стадыі развіцця школы, у XVII — 1-й палове XVIII стагоддзяў, вярхі [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковыя]] пірамідальныя, як у [[Сінкевічы|Сінкевіцкай]] [[Свята-Георгіеўская царква (Сінкевічы)|Георгіеўскай царкве]], пад уплывам стылю [[барока]] расла колькасць [[залом]]аў, як у [[Слуцк]]ай [[Свята-Міхайлаўская царква (Слуцк)|Міхайлаўскай царкве]]), вярхі станавіліся [[васьмярык|васьмерыковымі]], як у [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старабеліцкай]] [[Свята-Мікалаеўская царква (Старая Беліца)|Мікалаеўскай царкве]]<ref name=":0" />. [[Файл:Nikolaevskaya Church in Kozhan Gorodok.JPG|thumb|злева|[[Мікалаеўская царква, Кажан-Гарадок|Мікалаеўская царква]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]]]] [[Файл:Гомель. Комиссарова 44. Ильинская старообрядческая церковь 14.jpg|thumb|Стараверская [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]] ў [[Гомель|Гомелі]]]] У другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддяў усходнепалескай школай выпрацаваны арыгінальны прыём узмацнення кантрасту кампазіцыі цэнтральнага храмавага аб’ёму ў выніку пастаноўкі паміж двума васьмерыкамі чацверыка, падобны прыём выкарыстаны ў [[Рубель (Столінскі раён)|Рубельскай]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Рубель)|Міхайлаўскай царкве]], [[Царква Нараджэння Божай Маці, Ленін|царкве]] ў в. [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] Жыткавіцкага раёна, [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадоцкай]] [[Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)|Мікалаеўскай царкве]]). Такі прыём характэрны і для [[званіца|званіц]]. Будавалі таксама ярусныя храмы глыбінна-прасторавай кампазіцыі са званіцамі на галоўным фасадзе ([[Гомель]]ская [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]])<ref name=":0" />. == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Палескія школы дойлідства|[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]]|380}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Усходнепалеская школа дойлідства| ]] 7rqj8u1uvgmgtntcxnpxjolyy4oro52 5131713 5131702 2026-04-24T19:36:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131713 wikitext text/x-wiki [[Файл:Church in Sinkevichi.jpg|thumb|[[Свята-Георгіеўская царква (Сінкевічы)|Георгіеўская царква]] ў [[Сінкевічы|Сінкевічах]] на марцы Беларусі, прысвечанай [[Усходняе Палессе|Усходняму Палессю]].]] '''Усходнепале́ская''', або '''Прыпя́цкая шко́ла до́йлідства''' — самабытная архітэктурная школа, якая сфармавалася, як і [[Заходнепалеская школа дойлідства|заходнепалеская школа]], у [[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзях]] у драўляным грамадзянскім і культавым [[Дойлідства|дойлідстве]] [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]], і бесперапынна развівалася да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Склалася ў [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкім Палессі]] і верхнім [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўі]] (у межах сучасных [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], усходу [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і поўдні [[Мінская вобласць|Мінскай абласцей]]). На раннім этапе заўважалася сувязь школы з [[Бойкаўшчына]]й ([[Украінскія Карпаты]]), на познім пэўны ўплыў зрабіла манументальнае дойлідства [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіны]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Палескія школы дойлідства|[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]]|380}}</ref>. == Народнае жыллё == Для асноўнай часткі гэтай тэрыторыі характэрныя [[Вянковы двор|вянковыя]], [[Пагонны двор|пагонныя]], Г-падобныя двары і дзвюх-, трохкамерныя [[Хата|хаты]]. Жыллё і гаспадарчыя пабудовы вылучаліся тэхнікай складання сцен з [[Бервяно|бярвён]] (рубка вуглоў [[Зруб|з «астаткам»]]; часам выступы-канцы бярвён «астатку» счэсваліся на шэсць граней), выкарыстаннем [[Двухсхільны дах|двухсхільных]] [[Дранка (матэрыял)|дранічных дахаў]] на [[Свалок|зволаках]]<ref name=":0" />. Нізкі зруб (звычайна 13—15 вянкоў) ставіўся на [[Падруба|падрубу]] на зямлю, каменне або драўляныя штандары і абносіўся ўцяпляльнай [[Прызба|прызбай]]. Два верхнія бервяны падоўжных сцен рабіліся даўжэйшымі за астатнія і складалі трывалую аснову [[Прычолак|прычолка]]. На тарцовых сценах рубіўся [[Закот|закот]] з 7—8 бярвенняў, куды запускаліся падоўжныя жэрдкі-свалокі, па якіх укладвалася драніца, замацаваная знізу [[Латак|латакамі]] на круччах. Такі дах мог завяршацца збітым з дзвюх дошак «ваўком»{{sfn|Якімовіч|1978|с=39}}. У паўднёвай частцы зоны сустракаліся цэнтрычныя пабудовы жылога і гаспадарчага прызначэння з вянковым [[Піраміда (геаметрыя)|пірамідальным]] [[Перакрыццё|перакрыццем]]<ref name=":0" />. Такія шматвугольныя ў плане пабудовы — «[[Курань|курэні]]» — захоўвалі верхнюю адтуліну для выхаду дыму ад ачага, што з'яўляецца рэліктавай рысай часоў [[Жалезны век|ранняга жалезнага веку]]{{sfn|Якімовіч|1978|с=36}}. На паўднёвым усходзе многія жылыя будынкі мелі квадратны план і [[Вальмавы дах|вальмавы]] каркасны дах<ref name=":0" />. == Гаспадарчае і грамадзянскае дойлідства == Сярод гаспадарчых пабудоў манументальнасцю вылучаліся будынкі для абмалоту і захоўвання збожжа: [[Гумно|гумны]], [[Стадола|стадолы]], [[Клуня|клуні]]. Надзвычай архаічны выгляд мелі паліганальныя ў плане стадолы з пірамідальным перакрыццём «у рэж», якія будаваліся ў вёсках [[Старое Сяло (Столінскі раён)|Старое Сяло]] і [[Грычынавічы]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]. Цэнтральнапалескія гумны і стадолы з прамавугольным планам часта завяршаліся двух- ці чатырохсхільнымі дахамі традыцыйнай вянковай канструкцыі, што зафіксавана ў вёсках [[Вайткевічы]], [[Грабаў (Петрыкаўскі раён)|Грабава]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Валасовічы (Акцябрскі раён)|Валасовічы]], [[Пухавічы (Жыткавіцкі раён)|Пухавічы]], [[Дзякавічы (Жыткавіцкі раён)|Дзякавічы]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёнаў]]{{sfn|Якімовіч|1978|с=44}}. Масавымі вытворчымі збудаваннямі з'яўляліся [[Млын|млыны]]. Найбольш старажытнымі лічыліся [[Вадзяны млын|вадзяныя млыны]] («вешнякі»), якія будаваліся на рэках і балотах у комплексе з плацінай. Сярод [[Вятрак|ветракоў]] дамінаваў старажытны тып — «[[Вятрак-казлоўка|козлаўка]]». Ён асноўваўся на дубовым стрыжні, меў каркасныя ашаляваныя сцены і завяршаўся двухсхільным дахам з паўвальмай з боку крылаў. Вялізныя манументальныя шатровыя млыны-васьмерыкі з'явіліся на Палессі толькі каля сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]{{sfn|Якімовіч|1978|с=80}}. Развіццё манументальнага грамадзянскага дойлідства было шчыльна звязана з эвалюцыяй замкаў у замкава-[[Палац|палацавыя]] ансамблі. У [[Мазырскі замак|Мазырскім замку]] ў XVIII стагоддзі існаваў вялікі палац пад ламаным гонтавым дахам з дзвюма сенцамі, параднай залай і «сеймікавай хатай». [[Давыд-Гарадоцкі замак|Замак у Давыд-Гарадку]] страціў абарончыя функцыі да канца XVIII стагоддзя, калі на яго тэрыторыі быў узведзены палац з пяццю жылымі пакоямі, сталовай і характэрнымі [[Алькеж|алькежамі]]{{sfn|Якімовіч|1978|с=61-63}}. == Культавае дойлідства == [[Файл:Рубель_(Столінскі_раён)._Царква.jpg|злева|міні|[[Міхайлаўская царква, Рубель|Міхайлаўская царква]] са званіцай у [[Рубель (Столінскі раён)|Рубелі]]]] [[Файл:Slucak05715.JPG|міні|Свята-Міхайлаўская царква ў Слуцку]] У культавым дойлідстве, разам з храмамі падоўжна-восевай кампазіцыі, былі пашыраныя [[Храм|храмы]] глыбінна-прасторавай і крыжова-цэнтрычнай кампазіцыі з [[Ярус (архітэктура)|яруснымі]] вярхамі. Фарміраванне ярусных вярхоў генетычна звязана са старажытнай традыцыяй завяршаць кожны зруб скляпеністым перакрыццём, што назіралася яшчэ ў архаічных палескіх хатах і стадолах{{sfn|Якімовіч|1978|с=106}}. [[Файл:Старая Беліца. Свята-Мікалаеўская царква на заходзе.jpg|міні|[[Свята-Мікалаеўская царква (Старая Беліца)|Свята-Мікалаеўская царква]] ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старой Беліцы]]]] [[Файл:Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1912).jpg|злева|міні|Пятніцкая царква ў [[Мазыр|Мазыры]] ў 1912 годзе]] На ранняй стадыі развіцця школы, у XVII — 1-й палове XVIII стагоддзяў, вярхі былі [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковымі]] пірамідальнымі, як у [[Сінкевічы|Сінкевіцкай]] [[Свята-Георгіеўская царква (Сінкевічы)|Георгіеўскай царкве]]. Пазней, пад моцным уплывам стылю [[Барока|барока]], расла колькасць [[Залом (архітэктура)|заломаў]] (як у [[Слуцк]]ай [[Свята-Міхайлаўская царква (Слуцк)|Міхайлаўскай царкве]]), а вярхі станавіліся [[Васьмярык|васьмерыковымі]] (як у [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старабеліцкай]] [[Свята-Мікалаеўская царква (Старая Беліца)|Мікалаеўскай царкве]])<ref name=":0" />. [[Файл:Nikolaevskaya_Church_in_Kozhan_Gorodok.JPG|злева|міні|[[Мікалаеўская царква, Кажан-Гарадок|Мікалаеўская царква]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]]]] [[Файл:Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|міні|Свята-Багародзіцкая царква ў [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Леніне]] у 1930-я гады]] У другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддзя ўсходнепалескай школай выпрацаваны арыгінальны прыём узмацнення кантрасту кампазіцыі цэнтральнага храмавага аб’ёму ў выніку пастаноўкі паміж двума васьмерыкамі чацверыка. Гэты смелы і спецыфічны прыём выкарыстаны ў [[Рубель (Столінскі раён)|Рубельскай]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Рубель)|Міхайлаўскай царкве]] (1796), [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ленін)|царкве Нараджэння Багародзіцы]] ў в. [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] Жыткавіцкага раёна (1788), [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадоцкай]] [[Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)|Мікалаеўскай царкве]] (1818)<ref name=":0" />{{sfn|Якімовіч|1978|с=122-128}}. Для гэтых помнікаў таксама характэрна надзвычай кампактная планіроўка, сціснутая да цэнтра, і спецыфічныя прапорцыі, дзе вышыня цэнтральнага верху рабілася роўнай падвоенай даўжыні [[Неф|нефа]]. [[Файл:Гомель._Комиссарова_44._Ильинская_старообрядческая_церковь_14.jpg|злева|міні|Стараверская [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]] ў [[Гомель|Гомелі]]]] Такі прыём характэрны і для [[Званіца|званіц]]. Яны эвалюцыянавалі ад простых слупавых пабудоў да складаных двух- і трох'ярусных кампазіцый, якія часта ўключалі ў сябе рытмічныя [[Аркада (архітэктура)|аркады]] і адкрытыя галасніковыя праёмы. Будавалі таксама ярусныя храмы глыбінна-прасторавай кампазіцыі са званіцамі на галоўным фасадзе ([[Гомель]]ская [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]])<ref name=":0" />{{sfn|Якімовіч|1978|с=138-142}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Палескія школы дойлідства|[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]]|380}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усходнепалеская школа дойлідства| ]] [[Катэгорыя:Драўлянае дойлідства Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі]] o73zuoo3ce2b9gabbbd1t6cttprv2oe 0 224864 5131789 4544329 2026-04-25T01:18:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131789 wikitext text/x-wiki {{redirect|Дом Чорнагаловых|дом Чорнагаловых, Талін}} {{Славутасць |Беларуская назва = Дом Чорнагаловых |Арыгінальная назва = {{lang-de|Das Schwarzhäupterhaus}}, {{lang-lv|Melngalvju nams}} |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 50 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 06|lon_sec = 25 |region = |CoordScale = |Першае згадванне = 1334 }} '''Дом Чорнагаловых''' ({{lang-de|Das Schwarzhäupterhaus}}, {{lang-lv|Melngalvju nams}}) — помнік архітэктуры XIV стагоддзя, знаходзіцца ў [[Стары горад, Рыга|самым цэнтры]] [[Рыга|Рыгі]]. Будынак неаднаразова перабудоўвалі<ref>[http://www.latvia.travel/ru/dom-chernogolovykh Дом Чорнагаловых на афіцыйным турыстычным партале Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120620173017/http://www.latvia.travel/ru/dom-chernogolovykh |date=20 чэрвеня 2012 }}</ref>. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] разбураны. Адноўлены 1996—2000 гадах да святкавання 800-годдзя Рыгі. Пабудаваны падчас [[Лівонскі ордэн|ордэнскай акупацыі]] ([[1330]]—[[1353]]), першы дакументальны ўспамін датуецца [[1334]] годам (новы дом Вялікай гільдыі). == Гісторыя == {{main|Брацтва Чорнагаловых}} [[Выява:Riga Schwarhaeupterhausportal.jpg|thumb|left|Сімволіка Чорнагаловых]] У канцы [[XIII]] стагоддзя існавала брацтва [[Святы Георгій|Св. Георгія]], у якое прымалі маладых, нежанатых замежных купцоў. Першапачаткова яго патронам быў Св. Георгій — заступнік рыцараў і воінаў, пазней — [[Святы Маўрыкій|Св. Маўрыкій]] (яго сімвал — чорная галава была намалявана на гербе брацтва) і за імі замацавалася імя [[Брацтва Чорнагаловых|Чорнагаловых]]. Брацтва было цалкам свецкім. Заснавальнікамі рыжскай кампаніі, самай багатай і ўплывовай, меліся камісіянеры, [[Эканамічны агент|агенты]] і [[прыказчык]]і рыжскіх і замежных фірмаў. Яны займаліся закупам і дастаўкай тавараў у [[Рыга|Рыгу]]. Занятак гэты быў звязаны з вялікай рызыкай, у адрозненне ад пасродніцкага гандлю мясцовых аселых купцоў, чыя рэзідэнцыя размяшчалася ў [[Вялікая гільдыя|Вялікай гільдыі]]. Вандроўныя прыказчыкі і замежныя купцы стварылі ў Рызе сваю процівагу — кампанію Чорнагаловых. Хоць канчаткова пазбавіцца апекі Вялікай гільдыі ўдалося толькі ў канцы [[XVII]] стагоддзя. У [[1477]] Чорнагаловыя арандуюць памяшканне ў верхнім паверсе Новага дома ў Рыжскага магістрата. Сам дом быў пабудаваны [[Малая гільдыя|гільдыяй рамеснікаў]] для грамадскіх патрэб. З часам, укладваючы грошы ва ўпрыгажэнне і перабудову будынка, Чорнагаловыя становяцца асноўнымі арандатарамі з шэрагам прывілеяў. У даабедзенны час дом служыць біржай, вечарамі ператвараючыся ў месца для адпачынку і забаў [[бюргер]]аў, залай для правядзення ўрачыстых мерапрыемстваў, баляў і канцэртаў. [[Файл: Riga house of the blackheads.jpg|міні|злева|Стары будынак]] Да другой паловы XVI стагоддзя арганізацыя кіравала грамадскім жыццём Рыгі, нароўні, а часта і сумесна з Вялікай гільдыяй. Чорнагаловыя актыўна ўдзельнічалі ў абароне горада, былі дзейнымі прыхільнікамі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У [[1895]] годзе таварыства спыняе сваю дзейнасць як саслоўная карпарацыя і становіцца нямецкім купецкім клубам, расфарміраваным пасле рэпатрыяцыі этнічных [[немцы|немцаў]] у [[1939]] годзе. У розны час, на святах у доме Чорнагаловых, афіцыйна і інкогніта, прысутнічалі рускія цары і царыцы. Залы былі ўпрыгожаны параднымі партрэтамі манархаў [[Расія|Расіі]] і [[Швецыя|Швецыі]], у тым ліку, падораным асабіста, партрэтам [[Кацярына II|Кацярыны II]]. У кнізе ганаровых наведвальнікаў можна было ўбачыць аўтограф германскага канцлера [[Ота фон Бісмарк]]а. У канцы чэрвеня [[1941]] года стаў адной з ахвяр абстрэлу жылых кварталаў горада нямецкімі войскамі. Пасля вайны аднаўленне было прызнана нерацыянальным і разваліны, якія прастаялі да [[1948]] года, былі разабраны. На месцы знішчанага вайной жылога квартала і невялікай Ратушнай плошчы з'явілася вялікая плошча [[Латышскія стралкі|Латышскіх чырвоных стралкоў]]. Быў пабудаваны прысвечаны ім музей і пастаўлены помнік. Пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі плошча стала называцца [[Ратушная плошча, Рыга|Ратушнай]] ({{lang-lv|Rātslaukums}}), а музей стаў [[Музей акупацыі Латвіі|Музеем акупацыі Латвіі]]. Дом Чорнагаловых быў адноўлены на ранейшым месцы ў [[1996]]—[[2000]] гадах да святкавання 800-годдзя [[Рыга|Рыгі]]<ref>[https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_architecture/Old_Riga/MelngalvjuNams.htm Партал Рыжскага самакіравання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080626121306/http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_architecture/Old_Riga/MelngalvjuNams.htm |date=26 чэрвеня 2008 }}</ref>. Выдаткі на будаўніцтва ўсяго комплексу склалі 3 мільёна 952 780 [[лат]]аў.<ref name="">Rīga. Pilsētas attīstība, 1997—2001. — Riga. City Development, 1997—2001. — Rīga. Rīgas dome, 2001. — 239 стр. ISBN 9984-592-93-6 (латыш.), (англ.)</ref> == Архітэктура == [[Выява:Chernogolovych.JPG|thumb|Дом Чорнагаловых у нашы дні]] Не захавалася выяў першапачатковага выгляду будынка Дома Чорнагаловых, які меў памеры, якія прыкладна супадаюць з цяперашнім збудаваннем (17х25 м.). У цэнтральнай частцы была зала з размешчаным пад ёй невялікім паверхам, разбітым на памяшканні, а яшчэ ніжэй — сутарэннямі. На гарышчы размяшчаліся складскія памяшканні. Пры ўсіх шматлікіх пераробках і перабудовах захавалася ядро будынка, адноўленае і ў сённяшняй пабудове. Фасад набыў звыклы выгляд у пачатку XVII стагоддзя, ён быў выкананы ў стылі паўночнаеўрапейскага маньерызму. Імя майстра невядомае, але прафесар [[Барыс Робертавіч Віпер|Б. Р. Віпер]] паказваў на падобныя архітэктурныя прыёмы, выкарыстаныя майстрамі пры будаўніцтве гарадской ратушы ганзейскага [[Брэмен]]а ([[1612]]) і рыжскага дома Чорнагаловых. Ён лічыў, што аўтараў трэба шукаць сярод нідэрландскіх майстроў, якія працавалі ў Брэмене, [[Данцыг]]у або [[Данія|Даніі]]. Цяпер, меркавана, называюць імёны Б. Бодэкера ці А. і Л. Янсенаў. Гатычныя ступені шчыта былі запоўнены высечаным з каменя стужкападобным дэкорам, на фасадзе з'явіліся скульптуры, мастацкая коўка, гадзіннік. Захаваныя фрагменты арыгінальнага аздаблення і часткі ўбрання дома захоўваюцца ў [[Музей гісторыі Рыгі і мараходства|Музеі гісторыі Рыгі і мараходства]] і [[Латвійскі музей архітэктуры|Архітэктурным музеі]]. [[Файл:Riga Schwarhaeupterhausfront.jpg|thumb|left|Скульптурная група]] У [[1684]] годзе быў пабудаваны ганак, які вядзе ад плошчы на другі паверх. Дом быў пашкоджаны падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]], але даволі хутка адноўлены. У [[1794]] была ўзведзена вялікая двухпавярховая прыбудова, а ў [[1816]] — прыбудова з боку Даўгавы, адкрыты ганак замянілі на крыты ўваход з боку Ратушнай плошчы. Апошняя значная змена фасада адбылося ў 1886 годзе, калі былі пастаўлены цынкавыя статуі [[Нептун (міфалогія)|Нептуна]], [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], [[Адзінства]] і [[Сусвет|Свету]]. У такім выглядзе ён прастаяў да канца чэрвеня [[1941]], калі стаў адной з ахвяр абстрэлу жылых кварталаў горада нямецкімі войскамі. == Гл. таксама == * [[Дом Чорнагаловых, Талін]] * [[Славутасці Рыгі]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''J. Straubergs''. «Rīgas vēsture»; Rīga, 1932 * ''А. К. Круминь''. «Сокровища зодчества народов СССР. Рига». Издательство Академии архитектуры СССР. Москва, 1947 * Энциклопедия «Рига». Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. ISBN 5-89960-002-0 Стр. 306 * ''Андрис Колбергс''. «Книга о Риге»; Полиграфическая фирма Яня сета, Рига 1998 * ''Janis Krastins, Ivars Strautmanis'' «Riga. The Complete Guide to Architecture»; Riga, Projekts 2004 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.melngalvjunams.lv/ru Афіцыйны сайт Дома Чорнагаловых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150419234242/http://www.melngalvjunams.lv/ru |date=19 красавіка 2015 }} * [http://rarebooks.314159.ru/riga/riga16.htm Старадаўняя фатаграфія Дому Чорнагаловых] * [http://www.citariga.lv/RU/index.php?page=303&id=1&part=13 Падрабязней пра Дом Чорнагаловых і Ратушную плошчу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210919012051/https://www.citariga.lv/RU/index.php?page=303&id=1&part=13 |date=19 верасня 2021 }} * [http://webcam.riga.lv/webcam/ Вэб-камера ў рэальным часе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080711042018/http://webcam.riga.lv/webcam/ |date=11 ліпеня 2008 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Славутасці Рыгі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыгі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Латвіі ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Цагляная готыка]] cqqbdxnnsvxot3eg4n6mqav6m1xo2ie 0 230571 5131889 4841506 2026-04-25T08:20:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131889 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = «Духless» | Арыгінальная назва = | Выява = Soulless film poster.jpg | Памер = 250px | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | Акцёры = | Аператар = [[Фёдар Уладзіміравіч Ляс|Фёдар Ляс]] | Кампазітар = | Кампанія = [[Кинослово]]<br />Art Pictures Studio<br />[[Universal Studios|Universal Pictures]] | Бюджэт = 2 800 000 [[долар ЗША|дол.]] | Зборы = 14 600 000 [[долар ЗША|дол.]] | Краіна = | Мова = | Час = 105 хвіл. | Год = <!-- НЕ ЗМЯНЯЦЬ! У тытрах паказаны 2011 год-->2011<ref>У тытрах фільма пазначаны капірайт ©2011 год.</ref> <br /><small>у пракаце — кастрычнік 2012</small><!-- НЕ ЗМЯНЯЦЬ! У тытрах паказаны 2011 год--> | imdb_id = | Папярэдні фільм = <br /> | Наступны фільм = «[[Духless 2]]» }} «'''Духless'''» — псіхалагічная драма Рамана Прыгунова па рамане [[Сяргей Сяргеевіч Мінаеў|Сяргея Мінаева]] «[[Духless. Аповесць пра несапраўднага чалавека]]». Спачатку планавалася, што фільм выйдзе ўвосень 2011 года, але прэм'ера адбылася 21 чэрвеня 2012 года на [[34-ы Маскоўскі міжнародны кінафестываль|34-м Маскоўскім міжнародным кінафестывалі]], дзе «Духless» быў выбраны ў якасці фільма адкрыцця<ref>{{cite web|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002|title=Фільм адкрыцця|publisher=[[Маскоўскі кінафестываль]]|accessdate=2012-10-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bf4oDM7t?url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002|archivedate=24 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. На расійскія экраны карціна выйшла 4 кастрычніка 2012 года<ref>[http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002 Маскоўскі міжнародны кінафестываль (ММКФ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120825183112/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/films/?id=34002 |date=25 жніўня 2012 }}</ref>. 5 сакавіка 2015 года выйшаў працяг фільма «[[Духless 2]]», у напісанні сцэнарыя якога браў удзел Сяргей Мінаеў<ref>[http://www.starhit.ru/novosti/u-filma-duhless-budet-prodoljenie-109306/ У фільма «Духless» будзе працяг]</ref>. == Сюжэт == Галоўны герой фільма — 29-гадовы [[топ-менеджар]] буйнога міжнароднага банка па імі Макс ([[Даніла Казлоўскі]]). Ён валодае ўласнай дарагой машынай, [[пентхаус]]ам і актыўна ўдзельнічае ў розных вечарынках. Сваё жыццё Максім марнуе на зараблянне грошай, а грошы — на атрыбуты [[гламур]]нага жыцця. Але неўзабаве ён задумваецца пра тое, што адбываецца. У карціне гаворыцца пра пераацэньванне сябе і жыцця вакол, пра пераадоленне ўнутранага крызісу<ref>[http://ria.ru/culture/20120621/678459675.html Выканаўца галоўнай ролі Духless распавёў пра ўражанні ад здымак]</ref><ref>[http://mediananny.com/reportazhi/19747/Premera_DuhLess__v_Odesse_materimsia_ot_dushi Прэм'ера Духless у Адэсе]</ref>. == Акцёрскі склад == Паводле слоў стваральнікаў: «Перад пачаткам здымак усім было відавочна: адгадаем з акцёрам — атрымаецца фільм, прамахнёмся — выратаваць гісторыю будзе немагчыма»<ref>[http://www.spletnik.ru/kino/nashekino/35322-geroy-nashego-vremeni-danila-kozlovskiy-v-filme-dukhless.html Герой нашага часу: Даніла Казлоўскі ў фільме Духless]</ref>. Пасля кастынгу і відэапроб на галоўную ролю быў зацверджаны [[Даніла Казлоўскі]]. Пазней Казлоўскі так выказаўся наконт праробленай працы: «У кнігі, па якой мы рабілі фільм, быў падзагаловак „аповесць пра несапраўднага чалавека“. Я разумею, што меў на ўвазе [[Сяргей Сяргеевіч Мінаеў|аўтар]], але я хацеў зрабіць Макса чалавекам сапраўдным. Я не маю на ўвазе — „прыклад для ўсіх“ ці „ўзор для пераймання“. „Сапраўдным“ — значыць, жывым»<ref>[http://www.spletnik.ru/kino/nashekino/35322-geroy-nashego-vremeni-danila-kozlovskiy-v-filme-dukhless.html Герой нашага часу: Даніла Казлоўскі ў фільме «Духless»]</ref>. На ролю Юлі, члена [[Акцыянізм, мастацтва|акцыянісцкай]] групы «Свабодныя радыкалы» і каханай галоўнага героя, была запрошана актрыса [[Маскоўскі тэатр «Майстэрская Пятра Фаменкі»|тэатра Пятра Фаменкі]] [[Марыя Андрэеўна Андрэева|Марыя Андрэева]]. [[Міхаіл Алегавіч Яфрэмаў|Міхаіл Яфрэмаў]] сыграў роля Кандратава — боса галоўнага героя. === Акцёры і ролі === * [[Даніла Валер’евіч Казлоўскі|Даніла Казлоўскі]] — ''Макс Андрэеў, топ-менеджар. * [[Марыя Андрэеўна Андрэева|Марыя Андрэева]] — ''Юля, студэнтка, актывістка групы «Свабодныя радыкалы». * [[Арцём Мікіціч Міхалкоў|Арцём Міхалкоў]] — ''Вадзім, сябар Макса. * [[Мікіта Уладзіслававіч Панфілаў|Мікіта Панфілаў]] — ''Міша Вуду. * [[Артур Сяргеевіч Смальянінаў|Артур Смальянінаў]] — ''Аўдзей, глава групы «Свабодныя радыкалы». * [[Міхаіл Алегавіч Яфрэмаў|Міхаіл Яфрэмаў]] — ''Аляксей Аляксеевіч Кандратаў, кіраўнік банка, начальнік Макса. * [[Марыя Аляксандраўна Кажэўнікава|Марыя Кажэўнікава]] — ''Эльвіра, мадэль, дзяўчына Макса. * [[Сяргей Генадзевіч Белагалоўцаў|Сяргей Белагалоўцаў]] — ''Валодзя Гулякін, дырэктар піцерскага філіяла. * Саша Бурда — ''Алан Гарыдо, віцэ-прэзідэнт банка. * Дзмітрый Дорахаў — ''Саша. * Наталля Самалётава — ''Аксана. * Аксана Кутузава — ''Алёна Суворава, якая была сяброўка Макса. * [[Ігар Вячаслававіч Вайнароўскі|Ігар Вайнароўскі]] — ''Пархоменка. * [[Ганна Аляксандраўна Навуменка|Ганна Навуменка]] — ''Каця, сакратарка Макса. * Аляксей Шахбанаў — ''Косця. * [[Марына Паўлаўна Казанкова|Марына Казанкова]] — ''Наталля Віктараўна, намеснік Гулякіна. * Данііл Вараб'ёў — ''Містар Ікс. == Крытыка == Як і кніга, фільм быў прыняты неадназначна. Паводле меркавання рэцэнзента «[[Известия|Известий]]» Ларысы Юсіпавай, «фільм Прыгунова <…> мае да кіно роўна столькі ж дачынення, колькі бэстсэлер Сяргея Мінаева — да літаратуры»<ref>[http://izvestia.ru/news/528279 Раман Прыгуноў агламурыў раман Сяргея Мінаева]</ref>. Паводле меркавання рэцэнзента «[[Афіша, часопіс|Афішы]]», фільм зняты з «безадмоўным кліпмейкерскім аўтаматызмам» і з'яўляецца «энцыклапедыяй штампаў, банальнасцей, агульных месцаў, якімі прынята апісваць жыццё забяспечаных гараджан 2000-х». У рэцэнзіі таксама адзначана, што фільм азначае сабой першае з'яўленне сучаснага пратэстнага руху ў расійскім гульнявым кіно: «Кажуць, аднак, што лінію з групай пратэстных актывістаў занесла ў фільм, так бы мовіць, свежым ветрам перамен — па ходзе справы групоўка ператвараецца з ячэйкі руху [[PETA]] у падабенства арт-групы «[[Вайна, арт-група|Вайна]]», а пад канец наогул будуе барыкады ў Сталешнікавым, але нягледзячы на ўсе ваганні і нявызначанасці, гэта дакладна першае з'яўленне ўмоўных „людзей з [[Балотная плошча|Балотнай]]“ у гульнявым кіно»<ref>[http://www.afisha.ru/movie/204100/review/445304/ Аптымістычны рэквіем па гламуры нулявых]</ref>. Марына Латышава, рэцэнзент «[[РБК daily]]», адзначыла добра рэалізаваны тэхнічны бок (мантаж і аператарскую працу), а галоўным недахопам назвала адсутнасць персанажа за якім цікава назіраць. Таму, па яе словах, фільм выглядае як падробка<ref>[http://www.rbcdaily.ru/lifestyle/562949984164336 Кіно пра несапраўднага чалавека]</ref>. Аляксей Крыжэўскі, рэцэнзент «[[Газета.Ru]]» у цэлым выказаў падобнае меркаванне і паказаў на нейкае ідэйнае падабенства з фільмам [[Філіп Янкоўскі|Філіпа Янкоўскага]] «[[У руху]]»<ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2012/10/08/a_4805433.shtml Нуда вышэйшага звяна]</ref>. Аляксандр Кандукоў у рэцэнзіі для «[[Rolling Stone Russia]]», як і іншыя рэцэнзенты, сярод недахопаў адзначыў фальш і лішак гламуру і назваў «Духless» фільмам «пераважна для офісных дзяўчын»<ref>{{Cite web |url=http://rollingstone.ru/articles/cinema/review/13874.html |title=«Духless» |access-date=14 мая 2015 |archive-date=11 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111100506/http://www.rollingstone.ru/articles/cinema/review/13874.html |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == * 5 намінацый на прэмію «[[Залаты арол, кінапрэмія, 2013|Залаты арол]]»: ** лепшы фільм ** лепшая рэжысёрская праца (Раман Прыгуноў) ** лепшая мужчынская роля (Даніла Казлоўскі) — перамога ** лепшая аператарская праца (Фёдар Ляс) ** лепшы мантаж (Мікалай Булыгін) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.duhlessfilm.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522022200/http://duhlessfilm.ru/ |date=22 мая 2015 }} * [http://www.facebook.com/duhlessfilm «Духless» у Facebook] * [https://twitter.com/Duhlessfilm «Духless» у Twitter] * [http://www.m24.ru/videos/2875 Пётр Анураў і Арцём Міхалкоў пра фільм «Духless»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2011 года]] f0mx0ejmsgygsq3sxx54u2ox7qdugpm 0 231426 5131721 4922546 2026-04-24T19:49:35Z 5131721 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = ДПК РБ |тэкст_поля_краіна = [[Рэспубліка Беларусь]] |эмблема = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Valadarskaha street (Minsk, Belarus) p04.jpg |шырыня выявы = |подпіс выявы = |дата стварэння = [[15 студзеня]] [[1992]] |папярэднік1 = [[Пагранічныя войскі КДБ СССР]] |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = 220050, [[Мінск]], [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], д.&nbsp;24 |lat_dir = |lon_dir = |region_code = BY |супрацоўнікаў = 12 000 <small>(2017<ref>[https://42.tut.by/586750 Больше полумиллиарда долларов. Военные расходы Беларуси выросли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190829182536/https://42.tut.by/586750 |date=29 жніўня 2019 }} // Tut.by, 28 марта 2018</ref>)</small> |бюджэт = |імя главы1 = [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] |пасада главы1 = Старшыня |імя главы2 = |пасада главы2 = |дакумент1 = |сайт = http://www.gpk.gov.by |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Дзяржа́ўны паграні́чны камітэ́т Рэспу́блікі Белару́сь''' (''Дзяржпагранкамітэт'') — рэспубліканскі орган дзяржаўнага кіравання, які праводзіць дзяржаўную пагранічную палітыку, які забяспечвае пагранічную бяспеку, які ажыццяўляе рэгуляванне і кіраванне ў гэтай сферы, каардынуючы дзейнасць дзяржаўных органаў і іншых арганізацый у галіне правядзення дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і арганізацыі пагранічнай бяспекі. Дзяржпагранкамітэт падпарадкоўваецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]]. З 30 мая 2023 года пасаду старшыні Камітэта займае [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/novym-predsedatelem-gospogrankomiteta-naznachen-konstantin-molostov-569223-2023/ Новым председателем Госпогранкомитета назначен Константин Молостов]</ref>. == Гісторыя == 20 верасня 1991 года [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў пастанову «Аб падпарадкаванні пагранічных войскаў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Саюза ССР, якія дыслакуюцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь» [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. 15 студзеня 1992 года ў адпаведнасці з [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыяй Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь аб дзяржаўным суверэнітэце]] прынята пастанова Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь «Аб стварэнні Галоўнага ўпраўлення Пагранічных войскаў пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь». За кароткі тэрмін яно правяло працу па ўмацаванні пагранзастаў. Неўзабаве Пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 19 лютага 1992 г. камандуючым пагранічнымі войскамі Рэспублікі Беларусь прызначаны [[генерал-маёр]] [[Яўгеній Міхайлавіч Бачароў|Яўгеній Бачароў]]. У 1992 годзе былі прынятыя Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Дзяржаўнай граніцы Рэспублікі Беларусь» і Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Пагранічных войсках Рэспублікі Беларусь». Да верасня 1992 года ў рэспубліку ўдалося вярнуць 1400 беларусаў-пагранічнікаў<ref>Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / АН Беларусі, Інстытут гісторыі; Рэдкал.: М. П. Касцюк (гал. рэд.) і інш. Ч. 2. — Мінск: Беларусь, 1995. — 359, [1] с.: іл. — С. 480. — ISBN 5-338-01083-6.</ref>. Для аховы Дзяржаўнай мяжы з [[Літва|Літвой]] і [[Латвія]]й былі створаны [[Полацкі пагранічны атрад|Полацкі]] (24 верасня 1992 года) і [[Смаргонская пагранічная група|Смаргонскі]] ([[23 кастрычніка]] 1992 года) пагранічныя атрады. 11 чэрвеня 1993 года Пастановай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь мяжы Рэспублікі Беларусь з Латвійскай Рэспублікай, [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]] і [[Украіна]]й быў нададзены статус дзяржаўнай мяжы. 19 жніўня 1993 года было прынята Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь «Аб стварэнні частак Пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь». 25 кастрычніка 1993 года ўтворана асобная верталётная эскадрылля, 3 студзеня 1994 года — [[Пінскі пагранічны атрад]]. 15 сакавіка 1994 года паміж Урадам Рэспублікі Беларусь і [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урадам Расійскай Федэрацыі]] было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве па пагранічных пытаннях. 25 жніўня 1997 года быў утвораны [[Лідскі пагранічны атрад]]. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 31 Ліпеня 1997 № 419 «Аб мерах па ўзмацненню аховы Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь» Чырванасцяжны пагранічны атрад імя Ф. Э. Дзяржынскага і атрад пагранічнага кантролю «Брэст» былі рэарганізаваны ў [[Брэсцкая пагранічная група|Чырванасцяжную пагранічную групу імя Ф. Э. Дзяржынскага]] з месцам дыслакацыі ў г. [[Брэст|Брэсце]] і быў сфармаваны [[Гомельская пагранічная група|Гомельскі пагранічны атрад]]. 25 верасня 2007 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 448 Пагранічныя войскі былі пераўтвораны ў органы пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны камітэт пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь быў перайменаваны ў Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь<ref>[https://100.gpk.gov.by/history/ Кароткая гісторыя памежнай службы Рэспублікі Беларусь]</ref>. 18 лістапада 2014 года Прэзідэнт Беларусі прыняў рашэнне аб фарміраванні новага тэрытарыяльнага органа пагранічнай службы — [[Мазырскі пагранічны атрад|Мазырскага пагранічнага атрада]] з месцам дыслакацыі ў п. [[Прудок (Мазырскі раён)|Прудок]] [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. Новы атрад створаны на базе аддзела пагранічнай службы «Прудок» Гомельскай пагранічнай групы<ref>http://gpk.gov.by/news/gpk/15471/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305151704/http://gpk.gov.by/news/gpk/15471/ |date=5 сакавіка 2016 }} Мазырскі пагранічны атрад 5 студзеня прыступіць да аховы дзяржаўнай мяжы</ref>. Пасля пачатку [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйнага крызісу]] кіраўніцтва Дзяржпагранкамітэта, у тым ліку яго тагачасны старшыня [[Анатоль Пятровіч Лапо|Анатоль Лапо]], 2 снежня 2021 года трапіла пад санкцыі Еўрапейскага саюза<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-23}}</ref>, ЗША<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-11}}</ref> і Канады<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|accessdate=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref>. 20 снежня да санкцый ЕС далучылася Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>, а 22 снежня — Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Сербія, Чарнагорыя<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-23}}</ref><ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-12-22|accessdate=2021-12-23|language=en}}</ref>. == Структура == У склад Дзяржпагранкамітэта ўваходзяць: * Цэнтральны апарат у г. [[Мінск]]у ** [[АСАМ|Асобная служба актыўных мерапрыемстваў (АСАМ)]] ** Брэсцкая Чырвонасцяжная пагранічная група імя Ф. Э. Дзяржынскага ** Гомельская пагранічная група ** Гродзенская пагранічная група ** Лідскі пагранічны атрад ** Мазырскі пагранічны атрад ** Пінскі пагранічны атрад ** Полацкі пагранічны атрад ** Смаргонская пагранічная група ** Кіналагічны цэнтр ОПС ** Атрад пагранічнага кантролю «Мінск» ** [[Інстытут пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь|Інстытут пагранічнай службы]] ** Група матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ОПС ** ДУ «1 ваенны шпіталь ОПС» ** Група сувязі і забеспячэння == Задачы == Асноўнымі задачамі Дзяржпагранкамітэта з’яўляюцца: * правядзенне дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і забеспячэнне пагранічнай бяспекі; * арганізацыя аховы Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь (далей — Дзяржаўная мяжа); * ажыццяўленне кіраўніцтва органамі пагранічнай службы; * арганізацыя ўзаемадзеяння і каардынацыя дзейнасці дзяржаўных органаў і іншых арганізацый у галіне правядзення дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і арганізацыі пагранічнай бяспекі; * удзел у вырашэнні задач па абароне Рэспублікі Беларусь; * арганізацыя пропуску праз Дзяржаўную мяжу фізічных асоб, а таксама ў межах сваёй кампетэнцыі транспартных сродкаў; * папярэджанне і спыненне правапарушэнняў, якія ствараюць пагрозу пагранічнай бяспекі; * усебаковае забеспячэнне аператыўна-службовай і іншай дзейнасці органаў пагранічнай службы; * рэалізацыя дзяржаўнай палітыкі ў галіне ідэалогіі і працы з кадрамі ў органах пагранічнай службы; * выкананне іншых задач, прадугледжаных заканадаўчымі актамі. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://gpk.gov.by Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь] * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=p30700448&p2={NRPA} Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 верасня 2007 г. № 448 «Аб некаторых пытаннях органаў пагранічнай службы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523153936/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=p30700448&p2=%7BNRPA%7D |date=23 мая 2015 }}{{ref-ru}} {{Старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Пагранічныя войскі]] 0tas22wetce58ai40l5pill9p4uwonh 0 231433 5131717 4803722 2026-04-24T19:46:21Z IshaBarnes 124956 спасылка 5131717 wikitext text/x-wiki '''Дарашке́віч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч]] (1949—2003) — беларускі літаратуразнавец, крытык, тэкстолаг, перакладчык. * [[Іван Канстанцінавіч Дарашкевіч]] (1890—1943) — беларускі паэт. * [[Тамаш Дарашкевіч]] (другая палова XVIII — пачатак XIX стагоддзя) — [[мастак]]-[[манументаліст]], працаваў на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. * [[Юрый Альфрэдавіч Дарашкевіч]] (нар. 1962) — беларускі жывапісец. {{спіс цёзак2|Беларускія}} fy61y3bv188v4oaedgn4yxyjfn0y01s 0 233910 5131729 4892487 2026-04-24T20:14:02Z JerzyKundrat 174 5131729 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ержышкі |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі }} '''Е́ржышкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jeržyški}}, {{lang-ru|Ержишки}}) — [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. На поўдні ад вёскі Ержышкаўскае радовішча глін<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref>, пластовы паклад звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Відзы (гміна)|гміны Відзы]] [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Да 27 сакавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Блажышкаўскі сельсавет|Блажышкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, да 18 красавіка 1961 года — у склад [[Казянскі сельсавет|Казянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 красавіка 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 23 жыхары, 4 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 17.</ref>. * 1931 год — 21 жыхар, 6 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 14</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 521cmcs5vajvytw6tk24w9t4ymg5z6v 5131730 5131729 2026-04-24T20:14:58Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5131730 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ержышкі |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі }} '''Е́ржышкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jeržyški}}, {{lang-ru|Ержишки}}) — [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. На поўдні ад вёскі Ержышкаўскае радовішча глін<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref>, пластовы паклад звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Відзы (гміна)|гміны Відзы]] [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 27 сакавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Блажышкаўскі сельсавет|Блажышкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, да 18 красавіка 1961 года — у склад [[Казянскі сельсавет|Казянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 красавіка 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 23 жыхары, 4 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 17.</ref>. * 1931 год — 21 жыхар, 6 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 14</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] tnflasuus5eujuec1hw5i2tx6r2d2ft 5131731 5131730 2026-04-24T20:16:15Z JerzyKundrat 174 5131731 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Ержышкі |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі }} '''Е́ржышкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jeržyški}}, {{lang-ru|Ержишки}}) — [[хутар]] у [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. На поўдні ад хутара знаходзіцца Ержышкаўскае радовішча глін<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref>, пластовы паклад звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага зледзянення]]. == Гісторыя == З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Відзы (гміна)|гміны Відзы]] [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З 1939 года ў БССР. Да 27 сакавіка 1959 года хутар уваходзіў у склад [[Блажышкаўскі сельсавет|Блажышкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>, да 18 красавіка 1961 года — у склад [[Казянскі сельсавет|Казянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 красавіка 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 23 жыхары, 4 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 17.</ref>. * 1931 год — 21 жыхар, 6 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 14</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 2uq8yb1tg3nqi7o5sz1wvzxpr3mq3jc 0 236063 5131599 5131456 2026-04-24T14:12:37Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ афармленне 5131599 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вольберавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Volbieravičy, Uźvižanskaja. Вольберавічы, Узьвіжанская (1900).jpg |подпіс =Крыжаўзвіжанская царква ў Вольберавічах (1914 г.) |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет2 = Бярэзінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243016813 }} '''Во́льберавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́йберавічы'''</ref> ''Вольбаравічы'', ''Ольбаравічы'', ''Вярбілава''<ref>Бунто, Я. У. Беразвечча / Я. У. Бунто // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 16.</ref> ({{lang-be-trans|Voĺbieravičy}}, {{lang-ru|Вольберовичи}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярэзінскага сельсавета]]. За 14 кіламетраў на ўсход ад г. Докшыцы, 226 кіламетраў ад Віцебска, 26 кіламетраў ад станцыі Параф’янава. == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1407 годам адначасова з [[Докшыцы|Докшыцамі]] і [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілавам]] як уладанне віленскага ваяводы [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]]. Пазней было разам з [[Докшыцы|Докшыцамі]] ва ўладанні роду Манівідаў. У XVII—XVIII стагоддзях згадваюцца як уласнасць [[Кармеліты|кармелітаў]]. Уваходзілі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1793 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага]], з 1797 года — [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]. З 1924 года вёска ў Бярэзінскім сельсавеце [[Бягомльскі раён|Бягомльскага]], у 1962—1965 гадах [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], у 1960—1962 гадах і з 1965 — [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. == Насельніцтва == * 350 жыхароў, 36 двароў (1886) * 69 жыхароў, 37 двароў (1996) == Страчаная спадчына == * Крыжаўзвіжанская царква. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * [[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага раёна / Рэдкал. Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бярэзінскі сельсавет, Докшыцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] ebr07491693elgzqvfnbdgwrrgtv0pn 5131876 5131599 2026-04-25T08:10:59Z MoniczFrancisak 96628 /* Гісторыя */ 5131876 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вольберавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Volbieravičy, Uźvižanskaja. Вольберавічы, Узьвіжанская (1900).jpg |подпіс =Крыжаўзвіжанская царква ў Вольберавічах (1914 г.) |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет2 = Бярэзінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243016813 }} '''Во́льберавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́йберавічы'''</ref> ''Вольбаравічы'', ''Ольбаравічы'', ''Вярбілава''<ref>Бунто, Я. У. Беразвечча / Я. У. Бунто // {{Крыніцы/ЭГБ|2|}} — С. 16.</ref> ({{lang-be-trans|Voĺbieravičy}}, {{lang-ru|Вольберовичи}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Бярэзінскага сельсавета]]. За 14 кіламетраў на ўсход ад г. Докшыцы, 226 кіламетраў ад Віцебска, 26 кіламетраў ад станцыі Параф’янава. == Гісторыя == Першая ўзгадка датуецца 1407 г. як уладанне віленскага ваяводы [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] адначасова з [[Докшыцы|Докшыцамі]] і [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілавам]]. Пазней было разам з [[Докшыцы|Докшыцамі]] ва ўладанні роду Манівідаў. У XVII—XVIII стагоддзях згадваюцца як уласнасць [[Кармеліты|кармелітаў]]. Уваходзілі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскі павет]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1793 года ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе [[Докшыцкі павет|Докшыцкага]], з 1797 года — [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]]. З 1924 года вёска ў Бярэзінскім сельсавеце [[Бягомльскі раён|Бягомльскага]], у 1962—1965 гадах [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага]], у 1960—1962 гадах і з 1965 — [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. == Насельніцтва == * 350 жыхароў, 36 двароў (1886) * 69 жыхароў, 37 двароў (1996) == Страчаная спадчына == * Крыжаўзвіжанская царква. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * [[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага раёна / Рэдкал. Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]; уклад. А. В. Скараход; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бярэзінскі сельсавет, Докшыцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бярэзінскі сельсавет (Докшыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] 4u4ah52aob1brfjaf0lu2vvd6jwpkgd 0 236131 5131882 4895849 2026-04-25T08:17:02Z MoniczFrancisak 96628 /* Славутасці */ дапаўненне 5131882 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Камайск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 53|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243016811 }} '''Кама́йск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamajsk}}, {{lang-ru|Комайск}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Тумілавічы, пазней у складзе гміны Докшыцы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 29 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 551 жыхар, 97 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 36.</ref>. * 1931 год — 655 жыхароў, 122 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 15</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Ільінская царква (Камайск)|Свята-Ільінская царква]] (XVIII ст.), пры якой захоўваецца камень незвычайнай формы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IV|297|Komajsk, wieś, powiat borysowski, gmina Postawy}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Докшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Камайск| ]] 6a636gp4fdv6x4i5ronm8s7shorlgrw 0 236140 5131893 5100353 2026-04-25T08:23:25Z MoniczFrancisak 96628 /* Назва */ Раздзел "Назва" выдалены. Фрагментарна далучана да раздзела "Гісторыя". Тэкст, прыведзены ў "Назва" - суб'ектыўны, т.к. у прыведзеных крыніцах і сам тэкст спасылаецца на прыклады з Гарадзеншчаны. Як часовы варыянт, пазначыў балцкае паходжанне як версію. "Назва" патрабуе пошуку крыніц больш аўтарытэтных, чым проста "ёсць прозвішча, вытворная ад літоўскага/латышскага..."., вычытка 5131893 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лаці |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 46|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Лаці́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Laci}}, {{lang-ru|Лати}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Назва верагодна мае балцкае паходжанне <ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-4QS1-Q?cat=koha%3A1046001&i=914&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=a214cdd9501b52c54b23212e1ff51362 https://uzvardi.lv/surname/642276 https://uzvardi.lv/surname/665626</ref>. У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Докшыцы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 29 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 79 жыхароў, 10 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 21.</ref>. * 1931 год — 91 жыхар, 15 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 15</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Докшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] lfnmlyr5ad7df2kj857yeogg11bjvu1 0 236147 5131897 4895866 2026-04-25T08:27:31Z MoniczFrancisak 96628 Адрэдагаваны раздзел "Славутасці". Браты Прушынскія былі буйнымі землеўладальнікамі ў Докшыцах і Рашкаўцы ў міжваенны перыяд. Напрыклад, аднаму з іх належыў маёнтак Блонь (цяпер у межах Докшыц, р-н ЦРБ) пры якім была праведзена электрычнасць у Докш. Патрабуе пошуку крыніц. Часова пакінута без пазначэння крыніцы. Падставай для рэдагавання мной выступілі краязнаўчыя матэрыялы, якія цягам нявызначанага часу пазначу як крыніцу. Хто апярэдзіць - дзякуй) Гэта дапаможа дапоўніць артык., абнаўленне звес 5131897 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рашкаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 51|lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Докшыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243016798 }} '''Ра́шкаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Raškaŭka}}, {{lang-ru|Рашковка}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Докшыцкі сельсавет|Докшыцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах маёнтак у складзе гміны Докшыцы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], некалькі аднайменных хутароў<ref>[http://www.etomesto.ru/map-belarus_zapad/ Даваенная польская тапаграфічная мапа 1933 г.]</ref>. У 1960-я гады хутары аб’яднаны ў адзіную вёску Рашкаўка. Да 29 снежня 1961 года вёска ўваходзіла ў склад [[Янкоўскі сельсавет|Янкоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 снежня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 12 (971).</ref>. == Славутасці == * Рэшткі гаспадарчай пабудовы, якія ў міжваенны час належылі роду Прушынскіх. == Насельніцтва == * 1921 год — 26 жыхароў, 7 двароў<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 22.</ref>. * 1931 год — 61 жыхар, 11 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 16</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Докшыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Докшыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] msb2bgoljjldnmaw7aisnsp3zgjw98h 0 236239 5131920 4895948 2026-04-25T09:16:58Z MoniczFrancisak 96628 /* Гісторыя */ арфаграфія 5131920 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Параф’янава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |сельсавет = Сітцаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =152 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} {{значэнні|Спасылка=Параф’янава}} '''Параф’я́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Parafjanava}}, {{lang-ru|Парафьяново}}) — [[вёска]] ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сітцаўскі сельсавет|Сітцаўскага сельсавета]]. == Назва == Ёсць некалькі версій паходжання назвы Параф’янава. За самую праўдападобную належыць яе паходжанне ад імя Парфен, што вынікае з формы, якая ўжывалася ў найстарэшых дакументах - Parfyenkowycze (у 1460 годзе)<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/handle/1/301|загаловак=Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej|адказны=wydali Jan Fijałek, Władysław Semkowicz|год=1932|месца=Kraków|выдавецтва=Komisja Historyczna Polskiej Akademii Umiejętności|старонкі=266-268}}</ref> і Parfinów (у 1650 годзе), а таксама з таго, што старыя мясцовыя жыхары нават у пачатку ХХІ стагоддзя называюць мястэчка "Парфенава" або "Пархвенава". Ад мястэчка Параф’янава атрымала назву чыгуначная станцыя [[Параф’янава (станцыя)|Параф’янаў]] на лініі [[Полацк]] — [[Маладзечна]] Балагое-Сядлецкай чыгункі, рух па якой быў адкрыты ў 1906 годзе. Вакол станцыі ўзнікла паселішча, якое таксама называецца [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Параф'янава]], а ў штодзённай камунікацыі мясцовых жыхароў да яго ўжываецца акрэсленне "Станцыя Параф'янава" або "Станцыя". Вёску Параф'янава мясцовыя жыхары часам называюць, дзеля адрознення ад суседняга паселішча, "Касцельнае Параф'янава" або (радзей) "Малое Параф'янава". == Гісторыя == Упершыню інфармацыя пра Параф'янава з'яўляецца ў крыніцах пад 1435 годам, калі вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] заснаваў пасаду архідыякана пры катэдральным касцёле ў Вільні, і перадаў для яго забеспячэння, сярод іншага неназваныя "двор, людзей і мядовую даніну" ў [[Куранецкая воласць|Куранецкай воласці]]<ref name=":0" />. У далейшым у XV - XVI стст. узнікалі памежныя спрэчкі паміж уладальнікамі маёнткаў [[Даўгінава]], [[Докшыцы]] і Парфенава за лугі па рэках [[Галядза|Бладзь (Блядка)]], [[Лыха]] і [[Зуйка|Зуя (Зуйка)]]. У працэсе вырашэння такой спрэчкі 16 лістапада 1460 года паўстаў дакумент, у якім першы раз згадваецца назва паселішча ў формах Parfyenkowycze i Parphenkowycze<ref name=":0" />. У 1624 годзе віленскі архідыякан Мельхіёр Гэльяшэвіч збудаваў у Параф'янаве драўляны касцёл<ref>{{Кніга|аўтар=o. Jan Fibek (OFMCap)|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395-2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto n/Pilicą|старонкі=196}}</ref>. Вядомая выява гэтай святыні на гравюры 1650 года. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] ў сярэдзіне XVII стагоддзя святыня была спалена, і адбудаваная наноў і кансэкраваная віленскім архідыяканам біскупам [[Мікалай Слупскі|Мікалаем Слупскім]] 8 верасня 1675 года. Касцёлу быў нададзены тытул Імя Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/preview/1c6c8bcf-e015-4063-88b9-a0ad2ccf76d8|аўтар=Ks. Jan Kurczewski|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskim 1655-1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś: miesięcznik poświęcony kulturze, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu|тып=часопіс|месяц=9|том=T. III|нумар=z. III|старонкі=218}}</ref>. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Парфенава ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у складзе [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] спачатку [[Мінская вобласць|Мінскай]], потым [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 18 жніўня 1795 года маёнтак Парфенава Віленскай архідыяцэзіі быў канфіскаваны, як і большасць маёнткаў каталіцкай царквы. У XIX ст. у розныя часы маёнтак належаў [[Пшаздзецкія|Пшаздзецкім]], [[Тышкевічы|Тышкевічам]]. У час [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы]] 1861 года Парфенава стала цэнтрам воласці. Па звестках «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Слоўніка геаграфічнага Каралеўства Польскага і іншых краёў славянскіх]]», у 1886 годзе ў Парфенаве жыло 45 чалавек. Каля 1880 года ўзведзены [[бровар]]. У 1899-1904 гадах быў пабудаваны мураваны [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Параф’янава)|касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі]]. Праект святыні стварыў архітэктар Тадэвуш Раствароўскі. Касцёл быў асвечаны 20 лістапада 1904 года ксяндзом [[Ян Курчэўскі|Янам Курчэўскім]]<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/239553/display/Default|аўтар=K. M.|загаловак=Z Parafjanowa|год=1904|мова=pl|выданне=Gazeta Swiąteczna|тып=газета|месяц=12|нумар=50|старонкі=2}}</ref>. У 1920—1940 гадах [[маёнтак]] у складзе гміны Параф’янава [[Дунілавіцкі павет|Дунілавіцкага]], а з 1926 года - [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Пасля 2-й сусветнай вайны значна вырасла аднайменнае паселішча [[Параф’янава (Параф’янаўскі сельсавет)|Параф’янава]] каля чыгуначнай станцыі Параф’янава, у 1940 годзе яно стала цэнтрам асобнага [[Параф’янаўскі сельсавет|Параф’янаўскага сельсавета]] і ў 2000-я атрымала статус [[Аграгарадок|аграгарадка]]. У вёсцы ж Параф’янава (былым маёнтку) пасля вайны жыло толькі 250 чалавек, яна не з'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам, уваходзіць у склад [[Сітцаўскі сельсавет|Сітцаўскага сельсавета]]. [[Файл:Parafjanava._Параф’янава_(1650).jpg|міні|Касцёл, з гравюры 1650 г.|злева]] == Славутасці == * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Параф’янава)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1899-1904)<ref name=":1" /> * [[Параф’янаўская сядзіба]] (страчана) == Насельніцтва == * 1886 год — 45 жыхароў * 1921 год — 232 жыхары, 23 двары<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 32.</ref>. * 1931 год — 195 жыхароў, 18 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 22</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Лявон Гмырак]] (Мечыслаў Бабровіч; 1891—1915) — беларускі крытык, публіцыст і празаік. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дукельскі]] (1903—1969) — кампазітар, піяніст, паэт і перакладчык. * [[Ян Станіслававіч Бабровіч]] (1902—1943) — дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, публіцыст. === Пахаваныя === * [[Юрый Гіль]] (1942—2009) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Галерэя == <gallery> Файл:Parafjanava, novy kaścioł (3.06.2008).jpg Файл:Parafjanava. Параф’янава (06.2008).jpg Файл:Parafjanava. Параф’янава (3.06.2008).jpg Файл:Zaborcy village - panoramio.jpg Файл:Фото путешествия по Беларуси 547.jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VII|858|Parafianów, folwark, powiat wilejski, gmina Parafianów}} {{Сітцаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сітцаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Докшыцкага раёна]] a7rq0li2h320zn6k5idto1dw65tgb9f 0 236464 5131544 5130954 2026-04-24T13:15:36Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131544 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Доўгае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 40|lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1560 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 414 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243039478 }} {{значэнні2|тып=тапонім|Доўгае}} '''До́ўгае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭhaje}}, {{lang-ru|Долгое}}) — [[аграгарадок]] у [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Вёска, цэнтр сельсавета, за 25 км на ПнУ Клічава, 67 км ад Магілёва, 9 км ад чыг. ст. Мілое на лініі Магілёў—Асіповічы. Рэльеф раўнінны, на Пд мяжуе з лесам, на поўначы цячэ р. Даўжанка (прыток р. Друць). Транспартныя сувязі па мясц. дарозе праз в. Малінне і далей па шашы Клічаў—Чачэвічы. == Гісторыя == Вядома па пісьмовых крыніцах з 1560 г. як сяло ў Любашанскай воласці [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], дзярж. уласнасць. У 1738 г. 10 гаспадарак. У 1775 г. сяло Доўгае ў Падзявіцкім войтаўстве Любашанскага староства Аршанскага павета, 35 двароў. Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у складзе Расійскай імперыі. У 1863 г. адкрыта школа (народнае вучылішча), у якой у 1891 г. навучалася 20 хлопчыкаў і 3 дзяўчынкі. У 1880 г. цэнтр воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні: 67 двароў, 566 жыхароў. Меліся вадзяны млын, царква. У 1892 г. пабудавана новая царква. У 1897 г. 109 двароў, 904 жыхары, хлебазапасны магазін, піцейны дом. Побач быў фальварак (2 двары, 13 жыхароў) і смалярна-шкіпінарны завод. У 1908 г. у сяле 146 двароў, у маёнтку 1 двор, 8 жыхароў. У 1917 г. цэнтр воласці Ігуменскага павета: 179 двароў, 1101 жыхар. Апрача земляробства сяляне займаліся вырубкай і сплавам лесу. На рацэ Даўжанка працаваў вадзяны млын, дзейнічалі сукнавальня і ваўначоска. У 1921 г. на базе дарэвалюцыйнай створана працоўная школа 1-й ступені. З 20.8.1924 г. цэнтр сельсавета Чачэвіцкага раёна на Магілёўскай акрузе (да 26.7.1930). З 8.7.1931 г. у Клічаўскім раёне. З 20.2.1938 г. у Магілёўскай вобласці. У 1938 г. 4-гадовая школа ператворана ў 7-гадовую, у 1939 г. — у дзесяцігодку, першы выпуск якой адбыўся ў 1939. У 1925 г. адкрыта хата-чытальня. У 1930 г. арганізаваны калгасы імя Калініна і «Ударнік». У 1940 г. 199 двароў. У Вялікую Айчынную вайну ў ліпені 1941 г. акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У канцы 1941 г. партызаны разграмілі ў вёсцы гітлераўскі гарнізон, аднавілі дзейнасць сельсавета, арганізавалі вясковую групу самаабароны. У верасні 1943 г. гітлераўцы поўнасцю спалілі вёску, забілі 97 жыхароў. Вызвалена 29.6.1944 г. войскамі 3-й арміі 1-га Беларускага фронту. Пасля вайны адбудавана. У 1954 г. уступіў у строй радыёвузел і вёска была радыёфікавана, а затым электрыфікавана. У 1990 г. 190 гаспадарак, 457 жыхароў, цэнтр саўгаса «Доўгаўскі». У 2007 г. вёска — цэнтр КСУП «Саўгас «Доўгаўскі», дзейнічаюць яслі-сад, магазін, аддзяленне ААТ «Беларусбанк», сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, бальніца, сталовая, аддзяленне сувязі.<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|6-2||196—197}}</ref> == Насельніцтва == * '''XVIII стагоддзе''': ** 1738 год — 10 двароў. ** 1775 год — 35 двароў. * '''XIX стагоддзе''': ** 1880 год — 67 двароў, 566 жыхароў. ** 1897 год — 109 двароў, 904 жыхары. * '''XX стагоддзе''': ** 1908 год — 146 двароў (сяло), 1 двор (маёнтак), 8 жыхароў (маёнтак). ** 1917 год — 179 двароў, 1101 жыхар. ** 1940 год — 199 двароў. ** 1990 год — 190 гаспадарак, 457 жыхароў. * '''XXI стагоддзе''': ** 2007 год — 172 гаспадаркі, 414 жыхароў.<ref name="ГВБ" /> Планіровачна складаецца з 2 прамалінейных ахавальных вуліц шыротнай арыентацыі з завулкамі, забудаваных двухбакова, шчыльна, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. Невялікі, адасоблены ўчастак забудовы на У. Грамадскія будынкі размешчаны сярод жылой забудовы, гасп. сектар — на паўн.-зах. ўскраіне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=16|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10 000}}{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ГВБ|6-2}} * Ліст карты N-35-96. Выданне 1981 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kličaŭ District}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] cdofpxdd72za1506i3oqmkbwhei99d2 0 238060 5131704 5114921 2026-04-24T19:22:33Z JerzyKundrat 174 5131704 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вухвішча |вобласць = Віцебская |раён = Полацкі |сельсавет = Бабыніцкі }} '''Ву́хвішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''У́хвішча'''</ref> ({{lang-be-trans|Vuchvišča}}, {{lang-ru|Ухвище}}) — [[вёска]] ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на ўсходнім беразе [[возера Жадунь]]. Уваходзіць у склад [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Кінуўшы рынуўшы паўстанне….jpg|thumb|злева|«Кінуўшы рынуўшы паўстанне…», сялянскі верш пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], запісаны ў 1903 годзе [[Іван Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] ва Вухвішчы [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] ад лесніка К. Касцюка. Аўтограф Івана Луцкевіча.]] У пачатку ХХ стагоддзя ўладальнікам [[Сядзіба Любенскіх (Вухвішча)|маёнтка Вухвішча]] быў Антоні Івашэўскі, які падтрымліваў кааперацыю і асвету паміж сялянаў навакольных вёсак. Спрыяў фінансавымі ахвяраваннямі беларускаму нацыянальнаму руху — газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]», беларускай кнігарні ў Полацку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Homan_bielaruskaja_wilenskaja_czasopis_Homan_bielorusskaja_vilenskaja_casopis_Wilnia,_1916-1918.pdf.zip/5152-1917-93.pdf|загаловак=U Wilni i wakolicach|год=1917|мова=be|выданне=Homan|тып=газета|месяц=11|чысло=20|нумар=93}}</ref>, быў адным з фундатараў пабудовы [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Задарожжа)|касцёла Маці Божай Ласкавай]] у вёсцы [[Задарожжа (Глыбоцкі раён)|Задарожжа]] (цяпер Глыбоцкі раён)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/57e9e216-df1b-40f4-b732-488967dae713?page=0|аўтар=Alwicz (Ks. Antoni Walentynowicz)|загаловак=Bobrowszczyzna (pow. Dziśnieński)|год=1931|мова=pl|выданне=Nasz Przyjaciel|тып=газета|месяц=10|чысло=11|нумар=41|старонкі=6-8}}</ref>. У пачатку ХХ стагоддзя на старонках «Нашай Нівы» перыядычна друкаваліся карэспандэнцыі з Вухвішча. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Сядзіба Любенскіх (Вухвішча)|Сядзіба Любенскіх]] * [[Капліца Святога Тадэвуша (Вухвішча)|Капліца Святога Тадэвуша]] == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла ва Ухвішчы Полацкага раёна — {{ГККРБ 4|213Д000693}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бабыніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабыніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Вухвішча| ]] r3g3s8p7zzdhpvdrmaw7fnn9psc4ymn 0 241406 5131562 5130930 2026-04-24T13:18:06Z Lp0 on fire 161675 Адкат праўкі [[Special:Diff/5130930|5130930]] аўтарства [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|размовы]]) cross-wiki spam, possibly a compromised account 5131562 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Балонаўка, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Балонаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 32|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 51|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Чарнаборскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041322 }} '''Бало́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Balonaŭka}}, {{lang-ru|Болоновка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]]. Вёска знаходзіцца на рацэ [[Балонаўка (рака)|Балонаўка]]<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=25, 40|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Упершыню Балонаўка згадваецца ў 1729 годзе як засценак вакол вадзянога млына. Паводле падання, ксяндзы Быхаўскага кляштара канонікаў рэгулярных, што валодалі фальваркам Лубянка, у склад якога ўваходзілі балонаўскія землі, заснавалі млын і запрасілі майстра Карпа Стрыжэўскага. Паводле іншай версіі, першы Стрыжэўскі быў сіратой, які выхоўваўся ў згаданым кляштары. Калі ён вырас, ксяндзы далі яму зямлю ў Балонаўцы. У 1834 годзе 4 дамы, каля 40 жыхароў. Мікола Маркоўскі, родам з Аршанскага павета ці вёскі Глухі Быхаўскага павета, быў прымаком у Стрыжэўскага Тодара. Палавіковы нібыта прыехалі як майстры на сукнавальні, якая працавала пры млыне. Пазней, у 1860-я гады ў вёсцы пасяліўся Прахор Фадзеевіч Гейсцер як прымак у аднаго з Палавіковых. У пачатку 1880-х прымаком да Івана Палавікова прыйшоў жыхар сяла Мокрае Гаўрыла Антонавіч Фіткевіч. Пасля закрыцця Быхаўскага кляштара канонікаў рэгулярных у 1842 годзе прыналежныя ім землі былі перададзеныя ў казну, жыхары Балонаўкі сталі казённымі сялянамі. У 1842 годзе 4 двары, 37 душ сялян (19 мужчын і 18 жанчын), без уліку шляхты. Першапачаткова, Балонаўка ўваходзіла ў Лубяніцкую ўніяцкую (з 1839 года — праваслаўную) парафію, пазней, пасля анулявання згаданай парафіі ў 1870-я гады, — у Збышынскую парафію. Адміністрацыйна з 1840-х гадах Балонаўка адносілася да Ямнінскай казённай сельскай грамады, пасля падзелу паветаў на воласці - да Гарадзецкай (Старобыхаўскай), а пазней - да Чыгірынскай воласці Быхаўскага павета. Для аблягчэння вырашэння гаспадарчых пытанняў балонаўцы выбіралі старасту сумесна з жыхарамі вёскі Кароткія Быхаўскага павета. Старастамі ў свой час былі Маркоўскі Захар'я Стахванавіч (каля 1855 г. н.), Бажкоў Сымон Ілліч (каля 1860 г. н.). У 1867 годзе ў Балонаўцы было 7 двароў. У 1873 годзе 20 рэвізскіх душ мужчынскага полу. У 1909 годзе - 12 двароў і 75 жыхароў. У 1919 г. 20 двароў, 121 жыхар. У 1930-я ўтвораны калгас імя Сталіна, старшыні: Маркоўскі Іван Апанасавіч, Палавікоў Хведзька Вавілавіч. Ад сталінскіх рэпрэсій пацярпелі: сям'я Стрыжэўскага Лявона Адамавіча (сасланыя ў Сібір у 1929 годзе, таемна вярнуліся, пазней Лявон сасланы паўторна, не вярнуўся), Стрыжэўскі Сашка Ілліч і Маркоўскі Хведзька Захар'евіч (быўшы праваслаўнымі), расстраляныя без суда і следства праз некалькі тыдняў пасля арышту, сваякам не паведамлена, жонкі працягвалі чакаць іх дзясяткі гадоў), Палавікоў Адам Сымонавіч (арыштаваны пасля вайны з даносу Палавікова, вярнуўся са ссылкі ў сярэдзіне 1950-х). У час Вялікай Айчыннай вайны Балонаўка была акупаваная нямецкімі войскамі, якія распусцілі калгас і падзялілі зямлю падушна. Старастам быў прызначаны Чарняўскі Грышка Іванавіч. Вёска была часткова спаленая, некаторыя мірныя жыхары застрэленыя карнікамі. Некаторы час у Балонаўцы стаяла тылавая частка, якая ахоўвала шашу Магілёў - Бабруйск і мост праз раку Балонаўка. Дзеля патрэб гэтай часткі некалькі сем'яў былі выселеныя са сваіх дамоў. Адзін з дамоў немцы выкарыстоўвалі як пякарню, выразаўшы дзеля зручнасці пагрузкі хлеба частку сцяны з боку вуліцы. Пры высяленні Мікола Гейсцер перавёз хлеў для сена на паўночны бераг ракі Балонаўка, дзе і жыла яго сям'я да адыходу нямецкай часткі. На могілках часткова захаваліся раскіданыя надмагільныя жорны пачатку XIX ст., якія ставілі на магілы млынароў і якія раней ляжалі ўнутры надмагільных церамкоў, знішчаных мясцовымі вандаламі ў сярэдзіне XX ст.. Таксама захаваўся драўляны крыж 1909 года на магіле Маркоўскага Нікіпара Тодаравіча. У вёсцы - некалькі дамоў пачатку XX с.т, ацалелых падчас вайны.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чарнаборскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] g72vvpx3muot3zeozhn16o4fnvrx7cq 0 242796 5131545 5130956 2026-04-24T13:15:51Z Lp0 on fire 161675 Reverted 2 edits by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131545 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Аляксандраўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Аляксандраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 32|lat_sec = 42 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 37|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030213 }} '''Алякса́ндраўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aliaksandraŭka}}, {{lang-ru|Александровка}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Да [[23 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] 8b9b9w70eoqqkuag5m92gmiiadi724a 0 242803 5131553 5130963 2026-04-24T13:16:58Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131553 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жалезная Баравіна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 41|lon_sec = 07 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039479 }} '''Жале́зная Бараві́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žalieznaja Baravina}}, {{lang-ru|Железная Боровина}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]] Да [[21 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}{{ref-ru}}</ref>, да [[28 верасня]] [[2015]] года — у склад [[Патоцкі сельсавет|Патоцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915m0073277&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 сентября 2015 г. № 13-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] nacapo28wtpx5mannihmze85zo5kjs1 0 242805 5131546 5130957 2026-04-24T13:16:07Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131546 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малінне |выява = Malinnie, Klichaw District, Traditional wooden house (2022-07-27).jpg |подпіс = Традыцыйны драўляны дом у вёсцы Малінне (2022) |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 44 |CoordScale = |насельніцтва = 1 |год перапісу = 2007 |першае згадванне = 1908 |тэлефонны код = +375 2236 |паштовы індэкс = 213920 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243039445 |катэгорыя ў Commons = Malinnie }} '''Ма́лінне'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|c=324}}</ref> ({{lang-be-trans|Malinnie}}, {{lang-ru|Малинье}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Размешчана за 25 км на паўночны захад ад [[Клічаў|Клічава]], 67 км ад [[Магілёў|Магілёва]], 10 км ад чыгуначнай станцыі Развадава на лініі Магілёў—Асіповічы. Рэльеф раўнінны, на поўдні мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па шашы Клічаў—[[Чачэвічы|Чачэвічы]], што праходзіць непадалёку ад вёскі<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|6-2||202}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана ў 1908 годзе ў выніку перасялення сюды сялян з Качэрыцкай воласці Бабруйскага павета. У 1917 годзе ў Даўжанскай воласці Ігуменскага павета Мінскай губерні. У 1933 годзе арганізаваны калгас імя Будзённага<ref name="ГВБ"/>. У Вялікую Айчынную вайну з пачатку ліпеня 1941 года да 30 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Вызвалена воінамі 3-й арміі 1-га Беларускага фронту<ref name="ГВБ"/>. Да 23 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |date=24 лістапада 2015 }}</ref>. == Насельніцтва == * '''1917''' год — 13 двароў, 81 жыхар<ref name="ГВБ"/>. * '''1990''' год — 12 гаспадарак, 19 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. * '''2007''' год — 1 гаспадарка, 1 жыхар<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == [[File:Malinnie, Klichaw District, Village street (2022-07-27).jpg|thumb|Вясковая вуліца ў вёсцы Малінне (2022).]] Планіровачна складаецца з прамалінейнай вуліцы шыротнай арыентацыі, забудаванай двухбакова, няшчыльна, традыцыйнымі драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Commons|Malinnie}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] 9j2ppjhh3s6ehvdfgfq2i1dcf7ciehy 0 242808 5131555 5130965 2026-04-24T13:17:09Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131555 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рагі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рагі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 34|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030839 }} '''Рагі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rahi}}, {{lang-ru|Роги}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. Да 2018 года знаходзілася ў складзе [[Патоцкі сельсавет|Патоцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 апреля 2018 г. № 2-10 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200615203903/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 |date=15 чэрвеня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] gae35i7hlwl2bpwyzxedwo0k901sl69 0 242809 5131549 5130960 2026-04-24T13:16:32Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131549 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = былая вёска |беларуская назва = Свёкрава |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 50 |CoordScale = |насельніцтва = 16 |год перапісу = 1992 |першае згадванне = 1921 |аўтамабільны код = 6 |OpenStreetMap = 243039476 |катэгорыя ў Commons = Sviokrava }} '''Свёкрава'''<ref name="ГВБ">{{Крыніцы/ГВБ|6-2||216—217}}</ref> ({{lang-be-trans|Sviokrava}}, {{lang-ru|Свёкрово}}) — былая [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Размешчана за 24 км на паўночны ўсход ад [[Клічаў|Клічава]], 68 км ад [[Магілёў|Магілёва]], 12 км ад чыгуначнай станцыі Вонічы на лініі Магілёў—Асіповічы. Рэльеф раўнінны, на поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозе праз вёску Малінне і далей па шашы Клічаў—Чачэвічы<ref name="ГВБ"/>. == Гісторыя == [[File:Sviokrava, Klichaw District, Roadside cross and boulders (2022-07-27).jpg|thumb|Прыдарожны крыж і валуны ў былой вёсцы Свёкрава (2022).]] Заснавана ў 1921 годзе выхадцамі з вёскі Доўгае, якія пасяліліся на былых памешчыцкіх землях. 20 жніўня 1924 года ў Клічаўскім раёне Бабруйскай акругі (да 20 ліпеня 1930 года). З 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. У 1933 годзе арганізаваны калгас імя «Вепрынка». У 1940 годзе 19 двароў, 78 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. У Вялікую Айчынную вайну з пачатку ліпеня 1941 года да 30 чэрвеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Восенню 1942 года гітлераўцы поўнасцю спалілі вёску, загубілі 2 жыхароў. Вызвалена 29 чэрвеня 1944 года воінамі 3-й арміі 1-га Беларускага фронту. Пасля вайны адбудавана<ref name="ГВБ"/>. Да 23 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |date=24 лістапада 2015 }}</ref>. == Насельніцтва == * '''1940''' год — 19 двароў, 78 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. * '''1992''' год — 10 гаспадарак, 16 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. == Планіроўка == Планіровачна складалася з прамалінейнай вуліцы шыротнай арыентацыі, забудаванай двухбакова, шыльна, драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу<ref name="ГВБ"/>. == Зноскі == {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Commons|Sviokrava}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] akh9zgx6k1ocrx5a9jose5a0oluizc4 0 242810 5131551 5130961 2026-04-24T13:16:40Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131551 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сіманаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сіманаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 38|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039450 }} '''Сі́манаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сы́манаўка, Сімано́ўка'''</ref> ({{lang-be-trans|Simanaŭka}}, {{lang-ru|Симоновка}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Да 23 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |date=24 лістапада 2015 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] o977yanggdjzlqy80sn0rfwr7zw6e2b 0 242811 5131556 5130966 2026-04-24T13:17:17Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131556 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тачышча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 35|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030844 }} '''Тачы́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tačyšča}}, {{lang-ru|Точище}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 21 декабря 2011 г. № 13-9] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414013031/http://www.pravo.by/pdf/2012-6/2012_6_9_46715.pdf |date=14 красавіка 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. Да 2018 года знаходзілася ў складзе [[Патоцкі сельсавет|Патоцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 апреля 2018 г. № 2-10 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200615203903/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 |date=15 чэрвеня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] ntiwiex08d3oujip43p92mfvwy7v93s 0 242815 5131548 5130959 2026-04-24T13:16:24Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131548 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Брусы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брусы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030208 }} '''Брусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Brusy}}, {{lang-ru|Брусы}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] 6ubo18xvu4st770cavs0vt0rrr2zbj7 0 242818 5131557 5130967 2026-04-24T13:17:25Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131557 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вішнёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вішнёўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 38|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039574 }} '''Вішнёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Višnioŭka}}, {{lang-ru|Вишнёвка}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] icrqq4q2u93fhzo4mp0yuy6ktszfsu0 0 242822 5131558 5130968 2026-04-24T13:17:32Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131558 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубно |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі }} '''Дубно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ду́бна'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubno}}, {{lang-ru|Дубно}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. На паўночны захад ад вёскі знаходзіцца найвышэйшы пункт (176 м) Клічаўскага раёна. У 1925—1954 гадах цэнтр [[Дубенскі сельсавет|Дубенскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет, Клічаўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] lzw2pjh2pmle409vsnotyt015oqh7xq 0 242830 5131560 5130969 2026-04-24T13:17:39Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131560 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Церахаў Бор |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет2 = Доўгаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243030230 }} '''Це́рахаў Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Це́рамша, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Cierachaŭ Bor}}, {{lang-ru|Терехов Бор}}) — [[вёска]] ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] neqyg17dsxwviblbks32zwl7aj5u94f 0 247338 5131661 5121996 2026-04-24T17:01:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131661 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дзямідаў}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзямідаў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 16|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет2 = Галоўчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243028300 }} '''Дзямі́даў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziamidaŭ}}, {{lang-ru|Демидов}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027339&q_id=3526499|title=Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 6 октября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Наровлянского района в агрогородки"|access-date=9 жніўня 2025|archive-date=11 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011014721/https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027339&q_id=3526499|url-status=dead}}</ref> у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцкага сельсавета]]. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Дзямідаўскі сельсавет|Дзямідаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 2004 год — 121 гаспадарка, 284 жыхары. == У культуры == Мясцовая сялянка Ганна Дуда, распавяла такую гісторыю пра палескага [[Горваты|пана Горвата]]<ref>Бартосік З. Быў у пана верабейка гаварушчы… — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2016. 326 с.: іл. С. 79. ISBN 978-0-929849-82-9</ref>: {{Цытата|Быў у яго верабейка такі, баба расказвала. Напэўна, [[папугай]]чык. Бо ён гаварыў. Яны ж колісь ня ведалі, што гэта. Дык казалі — [[верабей]]ка гаварушчы. І ўсё пану расказваў. Ён паазірае, што тыя слугі робляць, ды ўсё пану і раскажа, як пан прыйдзе. Верабейка. Дык тыя слугі ўзялі і зашылі яму жопу. Прыйшоў пан. А той кажа: «Шыла-шыла дый зашыла». Так і прапаў той верабей. Здох.}} Гэта гісторыя дала назву кнізе падарожжаў [[Зміцер Бартосік|Змітра Бартосіка]] «Быў у пана верабейка гаварушчы…» (2016). == Славутасці == * Аўтобусны прыпынак у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]]. [[File:Демидов, Наровлянский район, Гомельская область, Беларусь 01.jpg|міні|Аўтобусны прыпынак у стылі [[савецкі архітэктурны мадэрнізм]]. Фота 2021 г.]] == Вядомыя асобы == * [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (нар. 1936)<ref>[https://www.bsmu.by/page/55/3094/ Дуда Иван Владимирович (род.07.02.1936)]{{Недаступная спасылка}}</ref> — беларускі акушэр-гінеколаг, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Юрый Жыгамонт]] (нар. 1968) — беларускі акцёр і журналіст. * [[Ала Валер’еўна Навуменка]] (нар. 1969) — беларускі педагог, дэпутат. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н.В. Кузьменкова, Н.И. Данильченко, С.В. Коновод. — [[Мазыр|Мозырь]] : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — [[Гомель]] : редакция газеты "[[Гомельская праўда|Гомельская правда]]", [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — [[Гомель]] : Редакция газеты «[[Гомельская праўда]]», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П.П. Рабянок, К.Ф. Ярмоленка. — [[Мінск]] : [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]], 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Галоўчыцкі_сельсавет_(Нараўлянскі_раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Галоўчыцкі сельсавет (Нараўлянскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Горваты]] rzrwgbwdhv2rkmhllmhqynac9spxgvs 0 247800 5131538 5130948 2026-04-24T13:15:00Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131538 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Азяраны}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Азяраны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Азяранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243041499 }} '''Азяра́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aziarany}}, {{lang-ru|Озераны}}) — [[аграгарадок]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Азяранскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца каля правага берага ракі [[Друць]], у месцы ўпадзення ў яе ракі [[Зазер’е (рака)|Зазер’е]]<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=8|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>, за 36 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Рагачоў]]{{sfn|БелЭн|1996}}, за 155 км ад [[Гомель|Гомеля]]{{sfn|БелЭн|1996}}. == Гісторыя == У 1556 годзе належалі [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіеўскаму Пячэрскаму манастыру]], яго ж уладаннем называюцца і ў 1593 годзе<ref>РГИА, ф. 823, оп. 3, д. 33, с. 11об.</ref>. У ХІХ стагоддзі сяло Азяраны было ў складзе Ціхініцкай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref name="sni">[http://www.surnameindex.info/info/mogilev/rogachev/ozerany/index.html Историческая информация о селе Озераны]</ref>. == Насельніцтва == * 1994 год — 689 жыхароў, 289 двароў{{sfn|БелЭн|1996}}. == Гістарычныя і памятныя мясціны == * На паўночнай ускраіне аграгарадка, на ўзвышшы карэннага левага берага ракі Друць знаходзіцца [[Азяраны (археалагічныя помнікі)|гарадзішча]] [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культур]]. — {{ГККРБ 4|313В000597}} * За 1 км на захад і 1,5 км на ўсход знаходзяцца [[Азяраны (археалагічныя помнікі)|курганныя могільнікі]] дрыгавічоў (XI—XII ст.). — {{ГККРБ 4|313В000598}} {{ГККРБ 4|313В000599}} * Брацкая магіла (1943—1944) — {{ГККРБ 4|313Д000600}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=8|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-108. Выданне 1981 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Азяраны (Рагачоўскі раён)| ]] 0sle6kgvrj63pnpylg878rzvd3bpcuk 0 247977 5131540 5130950 2026-04-24T13:15:11Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131540 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Глінск |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Старасельскі }} '''Глі́нск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ма́залаў'''</ref> ({{lang-be-trans|Hlinsk}}, {{lang-ru|Глинск}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] oas9xj0f589aqg1jcf4tv283cca9j17 0 247987 5131541 5130951 2026-04-24T13:15:19Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131541 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Слабада}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Слабада |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Старасельскі }} '''Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slabada}}, {{lang-ru|Слобода}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]. Да 8 красавіка 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Азяранскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старасельскі сельсавет, Рагачоўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] rdl9xsfiyxsyumki2by4kvatvhmvkqo 0 247993 5131542 5130952 2026-04-24T13:15:27Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131542 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Цеснавое |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Старасельскі }} '''Цеснаво́е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ciesnavoje}}, {{lang-ru|Тесновое}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]] 53z47iwmg5xak6kuv1ju3l7crrj630c 0 248215 5131750 4908285 2026-04-24T20:58:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131750 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Якімава Слабада |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Якімава Слабада. Светлагорскі раён (01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 49|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Баравікоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 920 |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041438 }} '''Які́мава Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jakimava Slabada}}, {{lang-ru|Якимова Слобода}}) — [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Баравікоўскі сельсавет|Баравікоўскага сельсавета]]. [[Файл:Jakimava Słabada, Viatrak. Якімава Слабада, Вятрак (I. Sierbaŭ, 1912) (cropped).jpg|злева|міні|Вятрак у Якімавай Слабадзе. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] У 1924—1928 гадах цэнтр [[Якімава-Слабадскі сельсавет|Якімава-Слабадскога сельсавета]]. Да 10 сакавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шацілкаўскі сельсавет|Шацілкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>, пасля — у адміністрацыйным падпарадкаванні Шацілкаўскага пассавета і Светлагорскага гарсавета. З 1963 года ў складзе Баравікоўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 снежня 1962 г. і выканкома Гомельскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 24 студзеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. == Насельніцтва == * 1850 год — 46 двароў. * 1886 год — 58 двароў, 310 чалавек * 1897 год — 73 двары, 462 чалавекі * 1908 год — 114 двароў 668 чалавек * 1925 год — 185 двароў * 1930 год — 194 двары, 1077 чалавек * 1959 год — 1011 чалавек * 2004 год — 446 гаспадарак, 1057 чалавек * 2016 год — 920 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Баравікоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Баравікоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] nugk36rut1govpgusrcc7v4qr7vb1fd 0 249257 5131762 5104193 2026-04-24T21:32:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131762 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Дзітраўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Каменналогскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Дзі́траўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дзітро́ўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Dzitraŭščyna}}, {{lang-ru|Дитровщина}}) — былы [[хутар]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Каменналогскі сельсавет|Каменналогскага сельсавета]]. Ліквідаваны ў 2012 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.pravoby.info/reg/20/899.htm |title=Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 22.11.2012 N 120 "Об упразднении сельских населенных пунктов Ошмянского района" |access-date=26 кастрычніка 2016 |archive-date=9 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209201528/http://www.pravoby.info/reg/20/899.htm |url-status=dead }}</ref>. == Назва == Фіксавалася лідскае прозвішча Дзітровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-X489-S?cat=741862&i=973&cc=4166194&lang=ru</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 8m1pksqr4fzz4zq8471m68bpyogeozj 0 251221 5131490 5079734 2026-04-24T12:46:04Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5131490 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кукалі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Путрышкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =230014 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кукалі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kukali}}, {{lang-ru|Куколи}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путрышкаўскі сельсавет|Путрышкаўскага сельсавета]]. Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Назва == У гэтым жа рэгіёне было старое горадзенскае прозвішча Кукаль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSBV-N?i=532&cat=1046009</ref>. Было старое прозвішча Кукаловіч з-пад Ашмянаў<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C5-D?i=716&cat=1465141</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. згадваецца ашмянскі баярын ''"Миколаи Куколевич"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 58.</ref>.'' Ёсць літоўскія прозвішчы ''Kukalis, Kūkalis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. C. 1107.</ref>'','' латышскае ''Kukals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/810113</ref>''.'' З іншага боку, беларускі савецкі антрапаніміст М. Бірыла прозвішчы тыпу Кукаль, Кукалеў, Кукалеўскі звязваў са словам [[куколь (аблачэнне)|куколь]] — рэлігійнае (праваслаўнае) верхняе адзенне<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 227-228.</ref>. А беларускі савецкі географ В. Жучкевіч у аснове назваў вёсак Куклі, Кукалеўка, Куклічы бачыў назву расліны [[куколь]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 188.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 43 чалавекі * 2009 год — 27 чалавек == Славутасць == * Стаянка і селішча перыяду каменнага веку, сярэднявечча і новага часу, на паўночнай ускраіне в. Кукалі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413В000192}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путрышкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] 813ybolban9knznis348zj4vlcu3tue 5131492 5131490 2026-04-24T12:47:14Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5131492 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кукалі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Путрышкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =230014 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кукалі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kukali}}, {{lang-ru|Куколи}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путрышкаўскі сельсавет|Путрышкаўскага сельсавета]]. Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Назва == У гэтым жа рэгіёне было старое горадзенскае прозвішча Кукаль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSBV-N?i=532&cat=1046009</ref>. Было старое прозвішча Кукаловіч з-пад Ашмянаў<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C5-D?i=716&cat=1465141</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. згадваецца ашмянскі баярын ''"Миколаи Куколевич"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 58.</ref>.'' Ёсць літоўскія прозвішчы ''Kukalis, Kūkalis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. C. 1107.</ref>'','' латышскае ''Kukals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/810113</ref>''.'' З іншага боку, беларускі савецкі антрапаніміст М. Бірыла прозвішчы тыпу Кукаль, Кукалеў, Кукалеўскі звязваў з назвай рэлігійнага (праваслаўнага) адзення [[куколь (аблачэнне)|куколь]]<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 227-228.</ref>. А беларускі савецкі географ В. Жучкевіч у аснове назваў вёсак Куклі, Кукалеўка, Куклічы ўвогуле бачыў назву кветкі [[куколь]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 188.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 43 чалавекі * 2009 год — 27 чалавек == Славутасць == * Стаянка і селішча перыяду каменнага веку, сярэднявечча і новага часу, на паўночнай ускраіне в. Кукалі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413В000192}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путрышкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] 3qqidfzgreyk6p9r3e6hvovw94csjsj 5131493 5131492 2026-04-24T12:47:25Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5131493 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кукалі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет = Путрышкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =230014 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кукалі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kukali}}, {{lang-ru|Куколи}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путрышкаўскі сельсавет|Путрышкаўскага сельсавета]]. Да 16 сакавіка 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Назва == У гэтым жа рэгіёне фіксавалася старое горадзенскае прозвішча Кукаль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSBV-N?i=532&cat=1046009</ref>. Было старое прозвішча Кукаловіч з-пад Ашмянаў<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-T9C5-D?i=716&cat=1465141</ref>. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. згадваецца ашмянскі баярын ''"Миколаи Куколевич"<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 58.</ref>.'' Ёсць літоўскія прозвішчы ''Kukalis, Kūkalis''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. C. 1107.</ref>'','' латышскае ''Kukals''<ref>https://uzvardi.lv/surname/810113</ref>''.'' З іншага боку, беларускі савецкі антрапаніміст М. Бірыла прозвішчы тыпу Кукаль, Кукалеў, Кукалеўскі звязваў з назвай рэлігійнага (праваслаўнага) адзення [[куколь (аблачэнне)|куколь]]<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 227-228.</ref>. А беларускі савецкі географ В. Жучкевіч у аснове назваў вёсак Куклі, Кукалеўка, Куклічы ўвогуле бачыў назву кветкі [[куколь]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 188.</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 43 чалавекі * 2009 год — 27 чалавек == Славутасць == * Стаянка і селішча перыяду каменнага веку, сярэднявечча і новага часу, на паўночнай ускраіне в. Кукалі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413В000192}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путрышкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путрышкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] 7pet492ybmuc23fdtffl3e9mdc8d7iq 0 251700 5131918 5100800 2026-04-25T09:15:51Z JerzyKundrat 174 5131918 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вольдзікі |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет2 = Бакштаўскі }} '''Во́льдзікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voĺdziki}}, {{lang-ru|Вольдики}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)|Бакштаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]]. == Гісторыя == З 1921 года ў складзе Польшчы. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гады ў вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бакштаўскі сельсавет, Іўеўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] hhzj7cdwfi24nnsxtr7re24nacxg8co 5131919 5131918 2026-04-25T09:16:22Z JerzyKundrat 174 5131919 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вольдзікі |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет2 = Бакштаўскі }} '''Во́льдзікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voĺdziki}}, {{lang-ru|Вольдики}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)|Бакштаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]] ([[Шылве]]). == Гісторыя == З 1921 года ў складзе Польшчы. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гады ў вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> З 1939 года ў БССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бакштаўскі сельсавет, Іўеўскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] 6k3hxtqouevm082go8nqpkbtk2u1l7t 0 251705 5131926 5102730 2026-04-25T09:19:37Z JerzyKundrat 174 5131926 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гудзянятыодзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет2 = Бакштаўскі }} '''Гудзяня́ты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гудзеня́та, Гудзіня́та'''</ref> ({{lang-be-trans|Hudzianiaty}}, {{lang-ru|Гуденяты}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)|Бакштаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]] ([[Шылве]]). == Назва == Фіксавалася іўеўскае прозвішча Гуд<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-24X5-Q?i=195&cat=741605</ref>. Было лідскае Гудэйка, з [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаці]] Гудэйновіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQDH-B?i=1035&cc=4166194&cat=741862 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-MSW4-V?i=827</ref> Ёсць літоўскае ''Gudeikis'', латышскае ''Guds''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=f855a49a54ccf40b4664a122c1227674 https://uzvardi.lv/surname/798314</ref>. Аснова ''Gud''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 96.</ref>. З іншага бок, беларускі савецкі географ В. Жучкевіч па сугуччы звязваў з літоўскім ''gudas'' - "беларус"<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 88-89.</ref>. == Гісторыя == У канцы XVII ст. маёнтак Гудзяняты ў Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства. У [[1690]] г. належаў [[падстолі]]ю наваградскаму Парэмбскаму (Палемскаму), затым яго ўдаве. У сярэдзіне XIX ст. вёска ў Лугамавіцкай воласці [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], у складзе маёнтка [[Лаздуны]], уласнасць Мілеўскіх. У 1861 г. 96 рэвіскіх душ, 2 аднадворцы. Паводле перапісу 1897 г., у вёсцы 40 двароў, 365 жыхароў, яўрэйскі малітоўны дом. У 1905 г. 336 жыхароў, 536 дзесяцін зямлі, у 1909 г. 47 двароў, 346 жыхароў. У 1921—1939 гг. у Лугамавіцкай гміне [[Валожынскі павет|Валожынскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] Польшчы. У 1921 г. 55 двароў, 252 жыхары. Паводле [[Ольгерд Хамінскі|Ольгерда Хамінскага]], станам на 1927-1933 гг. у вёсцы доля [[Літоўская мова|літоўскамоўнага]] насельніцтва складала 51-90 %.<ref>[https://journals.ispan.edu.pl/index.php/abs/pl/article/view/abs.2010.014 Olgierd Chomiński, Leszek Bednarczuk. Obszar językowy litewski w Państwie Polskim 1927-1933] // Acta Baltico-Slavica, 2010, 34. С. 254.</ref> 3 12 кастрычніка 1940 г. вёска (88 двароў, 304 жыхары) у Бобравіцкім сельсавеце [[Юрацішкаўскі раён|Юрацішкаўскага раён]]а. Працавалі пачатковая школа, крама. У 1951 г. арганізаваны калгас «Змагар». 3 20 студзеня 1960 г. у Іўеўскім раёне. 3 1969 г. у складзе калгаса «Іскра». У 1970 г. 209 жыхароў, у 1986 г. 44 двары, 120 жыхароў. У 1999 г. 29 двароў, 59 жыхароў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бакштаўскі сельсавет (Іўеўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] pxl2z2430ocpsnynay2pl5lu5xc9jkw 0 251776 5131953 5091631 2026-04-25T09:49:16Z JerzyKundrat 174 5131953 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гуршчына |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Іўеўскі }} '''Гуршчы́на'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гуршчы́зна'''</ref> ({{lang-be-trans|Hurščyna}}, {{lang-ru|Гурщина}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Іўеўскі сельсавет|Іўеўскага сельсавета]]. Каля вёскі пачынаецца рака [[Вярэнка]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Іўеўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Іўеўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] he4xnbmg08owjqfofb1az8y7lruqdc8 0 252049 5131950 4910763 2026-04-25T09:47:38Z JerzyKundrat 174 5131950 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кірвелі |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Эйгердаўскі }} '''Кірве́лі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kirvieli}}, {{lang-ru|Кирвели}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Эйгердаўскі сельсавет|Эйгердаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]]. == Гістрыя == З 1939 года ў БССР. Да 15 мая 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 19 студзеня 1965 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні [[Юрацішкаўскі пассавет|Юрацішкаўскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Эйгердаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Эйгердаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] gewu3sv1qam73s8jhjyuqi06p0wwwq4 0 252058 5131945 4910772 2026-04-25T09:43:10Z JerzyKundrat 174 5131945 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Папельнікі |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Эйгердаўскі }} '''Папельнікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Papieĺniki}}, {{lang-ru|Попельники}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Эйгердаўскі сельсавет|Эйгердаўскага сельсавета]]. Стаіць над ракой [[Чапунька]]. == Гістрыя == З 1939 года ў БССР. Да 15 мая 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Даўгердзішскі сельсавет|Даўгердзішскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 19 студзеня 1965 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні [[Юрацішкаўскі пассавет|Юрацішкаўскага пассавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Эйгердаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Эйгердаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] 2t0x6ahywslwwq67o2f53q642hfetii 0 261207 5131990 5064463 2026-04-25T11:29:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Thap okavango delta.JPG|200px|thumb|справа|[[Слон|Сланы]] ў дэльце [[Акаванга]]]] '''Дэльта Акаванга''' (або Балота Акаванга) у [[Батсвана|Батсване]] — найвялікшая ў свеце ўнутраная рачная дэльта, гэта значыць дэльта, якая не мае сцёку ў акіян ці мора. {{Цытата|«Загадка, і куды дзяецца ўся гэтая вада; містыка нейкая», [[Аўрэл Шульц]], [[1897]]}} Раней тэрыторыя дэльты была часткай возера [[возера Макгадзікгадзі|Макгадзікгадзі]], што высахла каля 10 тыс. гадоў таму. Зараз рака [[Акаванга]], што сцякае з плато [[Ангола|Анголы]], не мае сцёку ў мора. Замест гэтага, яна ўліваецца ў пяскі пустыні [[Калахары]], абвадняючы 15000 км² пустыні. Штогод каля 11 км³ вады дасягае дэльты. Частка гэтай вады падчас вільготнага сезона сягае далёка на поўдзень, ствараючы возера [[Нгамі]]. [[Файл:The Okavango Delta from 1,200 ft.jpg|200px|thumb|справа|Выгляд дэльты з вышыні 1200 [[фут]]аў]] Вада ракі незвычайна чыстая, перш за ўсё з-за адсутнасці сельскагаспадарчай і прамысловай дзейнасці ўздоўж ракі Акаванга. У дэльце вада праходзіць скрозь фільтр шматлікіх [[востраў|астравоў]] і выпарваецца, пакідаючы пасля сябе шмат солі. Гэтыя адклады солі часта бываюць настолькі магутнымі, што расліннасць знікае ў цэнтральных частках астравоў, дзе ў вялікай колькасці адкладаюцца крышталі солі. [[Файл:Flying-Lechwe-Okavango.jpg|200px|thumb|справа|Антылопа скочыць па-над пратокай]] Рака Акаванга разліваецца штогод на працягу вільготнага сезона, які пачынаецца ў сярэдзіне лета на поўначы і на 6 месяцаў пазней на поўдні. Вада дэльты адносна хутка выпарваецца з-за высокіх тэмператур і сухога паветра, што прыводзіць да цыклічнай змены памеру дэльты. Астравы часта цалкам знікаюць на працягу паводак, а затым зноў асушваюцца на працягу сухога сезона. {{Зноскі}} == Літаратура == * Bock, J. (2002). Learning, Life History, and Productivity: Children's lives in the Okavango Delta of Botswana. ''Human Nature 13(2)'' 161—198. [http://anthro.fullerton.edu/jbock/Bock%20HN%202002.pdf Full text] * Allison, P. (2007). Whatever You Do, Don't Run: True Tales Of A Botswana Safari Guide == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.conservation.org/xp/CIWEB/regions/africa/safrica.xml Conservation International] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070408083625/http://www.conservation.org/xp/CIWEB/regions/africa/safrica.xml |date=8 красавіка 2007 }} * [http://www.greatestplaces.org/notes/okavango.htm Description of Okavango Delta, by Cecil Keen] * [http://www.earth-touch.com/search.php?query=Okavango%20Delta&type=1&time=0&detail=0 Earth-Touch.com Okavango Delta HD Videos] * [http://flowhoorc.blogspot.com/ Flow : information for Okavango Delta planning is the weblog of the Library of the Harry Oppenheimer Okavango Research Centre.] * [http://www.ngamitimes.com/ The Ngami Times is Ngamiland's weekly newspaper.Flow charts and rain data are also available.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100410145852/http://www.ngamitimes.com/ |date=10 красавіка 2010 }} * [http://www.botswana-tourism.gov.bw/attractions/moremi.html Official Botswana Government site on Moremi Game Reserve, inside the Okavango Delta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061006083431/http://www.botswana-tourism.gov.bw/attractions/moremi.html |date=6 кастрычніка 2006 }} * [http://anthro.fullerton.edu/jbock/Okavango/ Okavango Delta Peoples of Botswana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080423224129/http://anthro.fullerton.edu/jbock/Okavango/ |date=23 красавіка 2008 }} * [http://www.ianandwendy.com/OtherTrips/BotswanaNamibia/Botswana/Delta/slideshow.htm Picture gallery of the Okavango Delta] * [http://www.jerome-guillaumot.com/gallery/2351150 Safari in the Delta : general information] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070602013353/http://www.jerome-guillaumot.com/gallery/2351150 |date=2 чэрвеня 2007 }} {{coord|19|00|S|23|00|E|display=title}} [[Катэгорыя:Геаграфія Батсваны]] [[Катэгорыя:Дэльты рэк]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Батсване]] 8empiwjbytdbrzrs05ny8o1h52u8f1q 0 269617 5131623 5065444 2026-04-24T15:19:57Z StachLysy 62453 дапаўненне, вікіфікацыя 5131623 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Калодзішчы (значэнні)}} {{Некропаль |Беларуская назва = Калодзішчы |Арыгінальная назва = |Выява = 49_і_50_сектар_могілак_Калодзішчы.JPG |Подпіс выявы = Від з боку 50 сектара на пахаванні 50 і 49 сектароў могілак «Калодзішчы». |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мінскі раён |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1995 |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 60,71 |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінск |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Могілкі «Калодзішчы»''' — [[могілкі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]], на якіх вядзецца пахаванне жыхароў [[Мінск]]а. Адкрыты ў [[1995]] г. Плошча: 60,71 га<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Кладбища Минска и Минского района |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref>. Колькасць пахаванняў паводле некаторых ацэнак — больш за 43 тыс.<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Знаходзіцца ў раёне вёскі Глебавічы. З Мінска на могілкі ходзіць гарадскі аўтобус № 31 з прыпынкамі каля галоўнай і 2-й брамы<ref>{{Cite web |title=Расписание автобуса № 31 в Минске |url=http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |accessdate=29 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221632/http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 Расписание автобусов, троллейбусов и трамваев Минска. Автобус № 31] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073524/http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>. Адносіцца да абмежавана дзеючых паводле пэўных звестак<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Архіўная копія |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref> і да дзеючых паводле іншых<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Пры гэтым дазваляецца не толькі пахаванне да сваякоў і пахаванне крэміраванных нябожчыкаў, але і пахаванне трунаў у новыя магілы. Могілкі адносяцца да змешанных: там пераважаюць у невызначанай прапорцыі свецкія пахаванні постсавецкага часу і праваслаўныя пахаванні сучаснага тыпу. [[Файл: Калодзішчанскія_могілкі._Від_на_2_браму.jpg|міні|злева|Від на 2 браму могілак.]] == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * [[Валянцін Блакіт]] (1938—2007) — беларускі пісьменнік. * [[Янка Брыль]] (1917—2006) — Народны пісьменнік БССР. * [[Лявонцій Якаўлевіч Гаранін]] (1926—2014) — беларускі літаратуразнавец. * [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леанід Дайнека]] (1940—2019) — беларускі пісьменнік. * [[Хведар Жычка]] (1927—2007) — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Анатоль Мікалаевіч Казловіч|Анатоль Казловіч]] (1946—2011) — беларускі журналіст, пісьменнік, сцэнарыст, выкладчык. * [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоль Кудравец]] (1936—2014) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|Уладзімір Кульваноўскі]] (1918—2003) — беларускі тэатральны мастак. * [[Альгерд Невяроўскі]] (1969—2009) — беларускі журналіст. * [[Леанід Віктаравіч Раманоўскі]] (1943—2002) — беларускі мастак, педагог. * [[Рыгор Львовіч Рэлес|Рыгор Рэлес]] (1913—2004) — яўрэйскі пісьменнік і паэт. * [[Янка Сіпакоў]] (1936—2011) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Емяльянавіч Смялоўскі|Уладзімір Смялоўскі]] (1926—2009) — вучоны-тарфянік, пісьменнік і паэт. * [[Васіль Генадзевіч Шугалей|Васіль Шугалей]] (1970—2004) — беларускі музыкант-авангардыст, паэт, прадзюсар. * [[Вераніка Анатолеўна Чаркасава|Вераніка Чаркасава]] (1959—2004) — беларускі журналіст. * [[Сяргей Яноўскі]] (1925—2010) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. Таксама на могілках «Калодзішчы» пахаваны Галіна Пікулік і Анатоль Наркевіч — ахвяры [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракта ў на ст.м. «Кастрычніцкая» 11.04.2011 г.]]<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html Схема могілак у Інтэрнеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305050659/http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://kolodischi.by/catalog/ritual/90 Старонка на сайце Kolodischi Info] * [http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Старонка на сайце рытуальных паслуг Funeral.by] {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Каладзішчанскіх могілках| ]] ltq5d21j06nnn2ec0a7or12hrigfits 5131625 5131623 2026-04-24T15:22:21Z StachLysy 62453 афармленне 5131625 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Калодзішчы (значэнні)}} {{Некропаль |Беларуская назва = Калодзішчы |Арыгінальная назва = |Выява = 49_і_50_сектар_могілак_Калодзішчы.JPG |Подпіс выявы = Від з боку 50 сектара на пахаванні 50 і 49 сектароў могілак «Калодзішчы». |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мінскі раён |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1995 |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 60,71 |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінск |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Калодзішчанскія_могілкі._Від_на_2_браму.jpg|міні|300пкс|справа|Від на 2 браму могілак.]] '''Могілкі «Калодзішчы»''' — [[могілкі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]], на якіх вядзецца пахаванне жыхароў [[Мінск]]а. Адкрыты ў [[1995]] г. Плошча: 60,71 га<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Кладбища Минска и Минского района |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref>. Колькасць пахаванняў паводле некаторых ацэнак — больш за 43 тыс.<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Знаходзіцца ў раёне вёскі Глебавічы. З Мінска на могілкі ходзіць гарадскі аўтобус № 31 з прыпынкамі каля галоўнай і 2-й брамы<ref>{{Cite web |title=Расписание автобуса № 31 в Минске |url=http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |accessdate=29 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221632/http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 Расписание автобусов, троллейбусов и трамваев Минска. Автобус № 31] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073524/http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>. Адносіцца да абмежавана дзеючых паводле пэўных звестак<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Архіўная копія |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref> і да дзеючых паводле іншых<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Пры гэтым дазваляецца не толькі пахаванне да сваякоў і пахаванне крэміраванных нябожчыкаў, але і пахаванне трунаў у новыя магілы. Могілкі адносяцца да змешанных: там пераважаюць у невызначанай прапорцыі свецкія пахаванні постсавецкага часу і праваслаўныя пахаванні сучаснага тыпу. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * [[Валянцін Блакіт]] (1938—2007) — беларускі пісьменнік. * [[Янка Брыль]] (1917—2006) — Народны пісьменнік БССР. * [[Лявонцій Якаўлевіч Гаранін]] (1926—2014) — беларускі літаратуразнавец. * [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леанід Дайнека]] (1940—2019) — беларускі пісьменнік. * [[Хведар Жычка]] (1927—2007) — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Анатоль Мікалаевіч Казловіч|Анатоль Казловіч]] (1946—2011) — беларускі журналіст, пісьменнік, сцэнарыст, выкладчык. * [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоль Кудравец]] (1936—2014) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|Уладзімір Кульваноўскі]] (1918—2003) — беларускі тэатральны мастак. * [[Альгерд Невяроўскі]] (1969—2009) — беларускі журналіст. * [[Леанід Віктаравіч Раманоўскі]] (1943—2002) — беларускі мастак, педагог. * [[Рыгор Львовіч Рэлес|Рыгор Рэлес]] (1913—2004) — яўрэйскі пісьменнік і паэт. * [[Янка Сіпакоў]] (1936—2011) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Емяльянавіч Смялоўскі|Уладзімір Смялоўскі]] (1926—2009) — вучоны-тарфянік, пісьменнік і паэт. * [[Васіль Генадзевіч Шугалей|Васіль Шугалей]] (1970—2004) — беларускі музыкант-авангардыст, паэт, прадзюсар. * [[Вераніка Анатолеўна Чаркасава|Вераніка Чаркасава]] (1959—2004) — беларускі журналіст. * [[Сяргей Яноўскі]] (1925—2010) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. Таксама на могілках «Калодзішчы» пахаваны Галіна Пікулік і Анатоль Наркевіч — ахвяры [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракта ў на ст.м. «Кастрычніцкая» 11.04.2011 г.]]<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html Схема могілак у Інтэрнеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305050659/http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://kolodischi.by/catalog/ritual/90 Старонка на сайце Kolodischi Info] * [http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Старонка на сайце рытуальных паслуг Funeral.by] {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Каладзішчанскіх могілках| ]] o3o04191ep7x5k0almmj17i5xg6tqf3 5131626 5131625 2026-04-24T15:23:25Z StachLysy 62453 5131626 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Калодзішчы (значэнні)}} {{Некропаль |Беларуская назва = Калодзішчы |Арыгінальная назва = |Выява = 49_і_50_сектар_могілак_Калодзішчы.JPG |Подпіс выявы = Від з боку 50 сектара на пахаванні 50 і 49 сектароў могілак «Калодзішчы». |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мінскі раён |Месцазнаходжанне = |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1995 |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = |Плошча = 60,71 |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінск |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Калодзішчанскія_могілкі._Від_на_2_браму.jpg|міні|300пкс|справа|Від на 2 браму могілак.]] '''Могілкі «Калодзішчы»''' — [[могілкі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]], на якіх вядзецца пахаванне жыхароў [[Мінск]]а. Адкрыты ў [[1995]] г. Плошча: 60,71 га<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Кладбища Минска и Минского района |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref>. Колькасць пахаванняў паводле некаторых ацэнак — больш за 43 тыс.<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Знаходзіцца ў раёне вёскі Глебавічы. З Мінска на могілкі ходзіць гарадскі аўтобус № 31 з прыпынкамі каля галоўнай і 2-й брамы<ref>{{Cite web |title=Расписание автобуса № 31 в Минске |url=http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |accessdate=29 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221632/http://marshrut.by/traffic_schedules/raspisanie_avtobusov/raspisanie_avtobusa_31/ |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 Расписание автобусов, троллейбусов и трамваев Минска. Автобус № 31] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073524/http://www.kogda.by/raspisanie-transporta-minska?mode=marsh&town=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&vid=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81&marsh=31 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>. Адносіцца да абмежавана дзеючых паводле пэўных звестак<ref>{{Cite web |url=http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |title=Архіўная копія |access-date=29 жніўня 2015 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206230718/http://ritualnyeuslugi.by/kladbiwe.html |url-status=dead }}</ref> і да дзеючых паводле іншых<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. Пры гэтым дазваляецца не толькі пахаванне да сваякоў і пахаванне крэміраванных нябожчыкаў, але і пахаванне трунаў у новыя магілы. Могілкі адносяцца да змешанных: там пераважаюць у невызначанай прапорцыі свецкія пахаванні постсавецкага часу і праваслаўныя пахаванні сучаснага тыпу. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * [[Валянцін Блакіт]] (1938—2007) — беларускі пісьменнік. * [[Янка Брыль]] (1917—2006) — Народны пісьменнік БССР. * [[Лявонцій Якаўлевіч Гаранін|Лявонцій Гаранін]] (1926—2014) — беларускі літаратуразнавец. * [[Леанід Марцінавіч Дайнека|Леанід Дайнека]] (1940—2019) — беларускі пісьменнік. * [[Хведар Жычка]] (1927—2007) — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Анатоль Мікалаевіч Казловіч|Анатоль Казловіч]] (1946—2011) — беларускі журналіст, пісьменнік, сцэнарыст, выкладчык. * [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|Анатоль Кудравец]] (1936—2014) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі|Уладзімір Кульваноўскі]] (1918—2003) — беларускі тэатральны мастак. * [[Альгерд Невяроўскі]] (1969—2009) — беларускі журналіст. * [[Леанід Віктаравіч Раманоўскі|Леанід Раманоўскі]] (1943—2002) — беларускі мастак, педагог. * [[Рыгор Львовіч Рэлес|Рыгор Рэлес]] (1913—2004) — яўрэйскі пісьменнік і паэт. * [[Янка Сіпакоў]] (1936—2011) — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Емяльянавіч Смялоўскі|Уладзімір Смялоўскі]] (1926—2009) — вучоны-тарфянік, пісьменнік і паэт. * [[Васіль Генадзевіч Шугалей|Васіль Шугалей]] (1970—2004) — беларускі музыкант-авангардыст, паэт, прадзюсар. * [[Вераніка Анатолеўна Чаркасава|Вераніка Чаркасава]] (1959—2004) — беларускі журналіст. * [[Сяргей Яноўскі]] (1925—2010) — удзельнік беларускага патрыятычнага падполля ў 1946—1947 гг. Таксама на могілках «Калодзішчы» пахаваны Галіна Пікулік і Анатоль Наркевіч — ахвяры [[Выбух у мінскім метрапалітэне|тэракта ў на ст.м. «Кастрычніцкая» 11.04.2011 г.]]<ref>[http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Кладбище Колодищи, Минск]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html Схема могілак у Інтэрнеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305050659/http://ritualnyeuslugi.by/kolodishchi-kladbiwe.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://kolodischi.by/catalog/ritual/90 Старонка на сайце Kolodischi Info] * [http://funeral.by/cemeteries/kolodishhi Старонка на сайце рытуальных паслуг Funeral.by] {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Могілкі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Каладзішчанскіх могілках| ]] na8ugxid39kkmpvgkkrwnsa3cquyfzr 0 271572 5131613 4411462 2026-04-24T14:50:54Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131613 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Аўгуст Касакоўскі |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = [[Вільня]], [[Валожын]] |стыль = |найважнейшыя пабудовы = [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў у Валожыне]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} {{цёзкі2|Касакоўскі}} '''Аўгуст Касакоўскі''' ({{ДН|||1737}} — {{ДС|||1803}}) — віленскі архітэктар, які таксама працаваў і на беларускіх землях. Вучыўся ў віленскай архітэктурнай школе і Парыжы. У 1772 годзе вярнуўся ў Вільню, жыў з манахамі-францысканцамі ў 1776—1779 і 1789—1803 гадах. Пачынаў працу ў стылі яркага барока, але з часам прыйшоў да класіцызму з дамінаваннем цвёрдых класічных формаў. == Праекты == У 1767 годзе прыняў удзел у будаўніцтве {{нп3|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканаў (Шумскас)|касцёла Святога Міхаіла Арханёла|lt|Šumsko Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia}} ў [[Шумскас]]е па праекце архітэктара {{нп3|Томас Руселіс|Т. Руселіса|lt|Tomas Ruselis}}. Каля 1780 года займаўся перабудовай дома віленскага хірурга Сандэцкага ({{lang-lt|Sondeckio}}), які стаяў на вуліцы [[Вялікая вуліца (Вільня)|Дзіджоі]] і быў разбураны ў час Другой сусветнай вайны. У 1781—1783 гадах стварыў праект {{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|касцёла Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Вёска Папарчэй (Кайшадорыскі раён)|Папарчэі|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}}. У 1781—1824 гадах будаваў {{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]]. У 1782—1806 гадах пабудаваў [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палац Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 349 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У 1783—1790 гадах працаваў над будаўніцтвам {{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} у {{нп3|Казакішкіс|Казакішкісе|lt|Kazokiškės}}. У 1785 пабудаваў [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|дамініканскі касцёл]] у Астраўцы. Каля 1786 года стварыў праект дзіцячага дома на вуліцы Субачаус у Вільні. У 1786—1786 стварыў праект Палаца Абравічаў. У 1790—1797 гадах займаўся рэканструкцыяй дома [[Людвік Тышкевіч|Л. Тышкевіча]] на вуліцы [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Вокечу]], 8 у Вільні. У другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] па праекце А. Касакоўскага адбылася рэканструкцыя цэнтральнай часткі вёскі [[Варняны]] на аснове рэгулярнай ансамблевай забудовы. На працягу 1794—1795 гадоў і ў 1797 годзе там былі пабудаваны дом святара і аптэка, палац і [[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|касцёл Святога Юрыя]] (1796, разам з {{нп3|П'етра дэ Росі||ru|Росси, Пьетро де}}). У 1803 годзе праектаваў [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|бернардынскі касцёл]] у [[Валожын]]е. Сярод іншых пабудоў можна згадаць пабудову жылых дамоў у Вільні, рэканструкцыю {{нп3|Палацава-паркавы ансамбль Яленскіх (Гліцішкес)|сядзібы Яленскіх|ru|Glitiškių dvaras}} у {{нп3|Гліцішкес|Гліцішкесе|ru|Глитишкес}} (афіцына і мураваны склад) і {{нп3|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Пабяржэ)|касцёла Найсвяцейшага Сэрца Ісуса|lt|Paberžės Švč. Jėzaus Širdies bažnyčia}} ў {{нп3|Вёска Пабяржэ|Пабяржэ|lt|Paberžė}}, мураваны млын з пастаялым дваром у прадмесці Вільні Паплаў. == Галерэя == <gallery> Paparciai church.JPG|{{нп3|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага (Папарчэй)|Касцёл Святых Станіслава і Францыска Асізскага|lt|Paparčių Šv. vyskupo Stanislovo ir Šv. Pranciškaus Asyžiečio bažnyčia}} ў {{нп3|Вёска Папарчэй (Кайшадорыскі раён)|Папарчэі|lt|Paparčiai (Kaišiadorys)}} Žemaičių Kalvarija Church 2, Lithuania - Diliff.jpg|{{нп3|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар дамініканаў (Кальварыя Жамойцкая)|Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі|lt|Žemaičių Kalvarijos Švč. Mergelės Marijos Apsilankymo bazilika}} ў [[Мястэчка Жамайчу Калварыя|Кальварыі Жамойцкай]] Валожын, флігель палаца Тышкевічаў, foto 3.JPG|Флігель [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|Палаца Тышкевічаў]] у [[Валожын]]е Kazokiskes church.jpg|{{нп3|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай (Казакішкес)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Пераможнай|lt|Kazokiškių Švč. Mergelės Marijos Nugalėtojos bažnyčia}} у {{нп3|Казакішкіс|Казакішкісе|lt|Kazokiškės}} </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Касакоўскі Аўгуст }} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Літвы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільні]] iuk8ttm1rf5kwyyjzk2sp73puyl39ui 0 273602 5131570 4839587 2026-04-24T13:21:55Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131570 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}} {{навуковец}} '''Аляксей Сцяпанавіч Кароль''' ({{ДН|29|5|1945}}, пас. [[Копысь]] Аршанскага раёна Віцебскай вобласці — {{ДС|12|9|2015}}<ref>http://novychas.info/hramadstva/pajshou_z_zyccia_aliaksiej_kar/</ref>) — беларускі гісторык, палітолаг, галоўны рэдактар газеты «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў пасёлку Копысь на Аршаншчыне. Бацька пасля фронту працаваў партыйным сакратаром і старшынёй выканкамаў у розных раёнах Беларусі. Маці была настаўніцай. Школу скончыў у [[Маладзечна|Маладзечне]], потым — [[Мінскі педагагічны інстытут]] у 1971 годзе. Гісторык, кандыдат гістарычных навук, дысертацыю абараніў па тэме пасляваеннай акупацыі Германіі ў 1945—1947 гадах. Працаваў у [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі Акадэміі Навук БССР]], [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КПБ]]. Аўтар кніг і манаграфій пра Першую расійскую рэвалюцыю 1905—1907 гадоў, Другі з’езд РСДРП, пра [[Усевалад Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]]. У канцы 1980-х пісаў даведачную інфармацыю пра рэабілітацыю [[Зміцер Жылуновіч|Змітра Жылуновіча]] і Усевалада Ігнатоўскага, а таксама іншых «[[нацдэм]]аў», рэпрэсаваных у 1920—1930-я гады. Адзін з заснавальнікаў [[Партыя народнай згоды|Партыі народнай згоды]]. Некалькі разоў быў ініцыятарам аб’яднання сацыял-дэмакратаў. У 2004 годзе балатаваўся ў парламент у Маладзечне. Падчас прэзідэнцкіх выбараў 2006 года быў даверанай асобай [[Аляксандр Казулін|Аляксандра Казуліна]]. З 1992 года выдаваў незалежную газету «Згода», якую закрылі 17 сакавіка 2006 года. У чэрвені 2015 года выйшаў у свет дакументальны фільм Аляксея Караля «1990-я: Як гэта было, і які шлях мы не прайшлі». Аляксей Кароль памёр пасля працяглай хваробы. Ён знаходзіўся тады на лячэнні ў сына, які працуе ў [[Сінгапур]]ы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кароль Аляксей}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітолагі СССР]] [[Катэгорыя:Палітолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] qjfdegvu4kdzs2weeyvx9z3syyvsq94 0 274455 5131986 4861462 2026-04-25T11:04:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131986 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} [[Файл:Пам'ятник Леніну капут - 2.jpg|міні|Знос помніка [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніну]] ў Крамянчугу.]] '''Дэкамунізацыя ва Украіне ''' — працэс [[дэкамунізацыя|дэкамунізацыі]], які пачаўся ў часы [[распад СССР|распаду СССР]], стыхійна актывізаваўся падчас «[[Ленінапад]]у» у перыяд [[Рэвалюцыя годнасці|Рэвалюцыі годнасці]] і ўзаконены прынятым [[9 красавіка]] [[2015]] года [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радай Украіны]] пакетам законаў<ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/04/150409_communizm_upa_vc Рада ухвалила «декомунізаційний пакет»]</ref><ref>[http://24tv.ua/news/showNews.do?dekomunizatsiyniy_paket_yak_rosiya_vidreaguvala_na_zaboronu_totalitarizmu&objectId=563918 Декомунізаційний пакет: як Росія відреагувала на заборону тоталітаризму]</ref><ref>[http://zik.ua/ua/news/2015/04/10/u_mzs_rosii_roztsinyly_dekomunizatsiynyy_paket_v_ukraini_yak_antyrosiyskyy_krok_580504 У МЗС Росії розцінили «декомунізаційний пакет» в Україні, як антиросійський крок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724183145/http://zik.ua/ua/news/2015/04/10/u_mzs_rosii_roztsinyly_dekomunizatsiynyy_paket_v_ukraini_yak_antyrosiyskyy_krok_580504 |date=24 ліпеня 2015 }}</ref>. [[15 мая]] 2015 законы падпісаў Прэзідэнт Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]]<ref name="pidpys">[http://president.gov.ua/news/32869.html Глава держави підписав закони про декомунізацію]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пры гэтым ён адзначыў, што ў бліжэйшы час у Вярхоўную Раду будзе пададзены праект закона, накіраваны на ўдасканаленне нормы аб адказнасці за парушэнне Закона аб статусе змагароў за незалежнасць Украіны ў ХХ стагоддзі. Законы былі апублікаваныя [[20 мая]] [[2015]] года і набылі моц з [[21 мая]]<ref name="publication">[http://www.golos.com.ua/edition_archive ''Голос України''. — 20 травня 2015. — № 87 (6091). — С. 15-19. —]</ref>. == Пачатак дэкамунізацыі == Працэс дэкамунізацыі ў грамадскім жыцці Украіны пачаўся з дэкамунізацыі адукацыі і выхавання. З навучальных праграм навучальных устаноў былі выведзеныя дысцыпліны, прысвечаныя вывучэнню асноў [[Камунізм|камуністычнай]] ідэалогіі, гісторыі [[КПСС]] і г.д. На прадпрыемствах і ў вайсковых часцях былі ліквідаваныя так званыя «[[Ленінская пакой|Ленінскія пакоі]]», прыбраны бюсты Леніна і іншых камуністычных партыйных дзеячаў. Адным з першых помнікаў камуністычнаму рэжыму, знесеных ва Украіне, быў [[Манумент Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі, Кіеў|манумент Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Знос адбыўся ў адпаведнасці з рашэннем [[Кіеўская рада|Кіеўскай рады]] ў верасні [[1991]] года<ref>[http://www.istpravda.com.ua/articles/2013/12/9/140323/ Історія пам’ятника Леніну в Києві. ФОТО]</ref>. Падчас [[Рэвалюцыя годнасці|Рэвалюцыі годнасці]] 8 снежня 2013 года ў Кіеве быў скінуты [[Помнік Леніну (Кіеў)|помнік Уладзіміру Леніну]]. Гэта выклікала ланцуговую рэакцыю — пачаўся «[[Ленінапад]]», падчас якога масава знішчаліся помнікі савецкім дзяржаўным дзеячам і савецкая сімволіка. За першы год помнікі Леніну былі дэмантаваны ва ўсіх падкантрольных Украіны абласных цэнтрах, акрамя Запарожжа<ref name="1year">[http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu За рік в Україні знесли півтисячі пам’ятників Леніну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150818221650/http://www.memory.gov.ua/news/za-rik-v-ukraini-znesli-pivtisyachi-pam-yatnikiv-leninu |date=18 жніўня 2015 }}</ref>. == «Дэкамунізацыйны пакет законаў» == Чатыры дэкамунізацыйныя законы былі ўхвалены на пасяджэнні [[Кабінет Міністраў Украіны|Кабінета Міністраў Украіны]] 31 сакавіка 2015 года<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/551ad27b9190a/ Сьогодні на Уряді: невідкладна декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: * «Аб прававым статусе і ўшанаванні памяці змагароў за незалежнасць Украіны ў XX стагоддзі» (закон № 314-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/314-viii Закон України Про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у XX столітті]</ref>; * «Аб увекавечанні перамогі над нацызмам у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] 1939—1945» (закон № 315-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/315-viii Закон України Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років]</ref>; * «Аб доступе да архіваў рэпрэсіўных органаў камуністычнага таталітарнага рэжыму 1917—1991 гадоў» (закон № 316-VIII)<ref group="закон">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/316-viii Закон України Про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років]</ref>; * «Аб асуджэнні камуністычнага і [[нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнага]] (нацысцкага) таталітарнага рэжымаў і забароне прапаганды іх сімволікі» (закон № 317-VIII)<ref group="закон">[http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/317-viii Закон України Про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їхньої символіки]</ref>. 9 красавіка Вярхоўная Рада Украіны прыняла рашэнне ўзяць усе 4 законы за аснову і цалкам<ref name="закон2558">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_2?id=&pf3516=2558&skl=9 Офіційний портал Верховної Ради України. Проект Закону про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їх символіки]</ref>. Прэзентаваў законы старшыня [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]], гісторык [[Уладзімір Вятровіч]]. Законы падтрымалі большасць дэпутатаў фракцый «Блока Пятра Парашэнкі», «Народнага фронту», «аб’яднання Самапомач», «Блока Радыкальнай партыі Алега Ляшко», а таксама «Бацькаўшчына» (за выключэннем лідара партыі — [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]])<ref name="w1.c1.rada.gov.ua">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1421 Поіменне голосування про проект Закону про правовий статус та вшанування пам’яті борців за незалежність України у ХХ столітті (№ 2538-1) — за основу та в цілому]</ref><ref name="ReferenceA">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1421 Поіменне голосування про проект Закону про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війні 1939—1945 років (№ 2539) — за основу та в цілому]</ref><ref name="ReferenceB">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1425 Поіменне голосування про проект Закону про доступ до архівів репресивних органів комуністичного тоталітарного режиму 1917—1991 років (№ 2540) — в цілому]</ref><ref name="ReferenceC">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/radan_gs09/ns_golos?g_id=1427 Поіменне голосування про проект Закону про засудження комуністичного та націонал-соціалістичного (нацистського) тоталітарних режимів в Україні та заборону пропаганди їх символіки (№ 2558) — за основу та в цілому]</ref> Старшыня Вярхоўнай Рады [[Уладзімір Гройсман]], які асабіста не падтрымаў ні адзін з гэтых чатырох законаў<ref name="w1.c1.rada.gov.ua"/><ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/>, падпісаў іх толькі праз 20 дзён пасля прыняцця — 30 красавік 2014 г. 15 мая 2015 законы падпісаў прэзідэнт Пётр Парашэнка<ref name="pidpys" />. Дэкамунізацыйныя законы былі апублікавана 20 мая ў газеце Вярхоўнай Рады «[[Голас Украіны]]»<ref name="publication" />, і, адпаведна, набылі моц з 21 мая 2015<ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1466860-v-ukrayini-nabradi-chinnosti-zakoni-pro-dekomunizatsiyu В Україні набрали чинності закони про декомунізацію]</ref>. == Перайменаванне адміністрацыйных адзінак == Дзеянне закона прывядзе да перайменавання вялікай колькасці населеных пунктаў і вуліц ва Украіне. У прыватнасці, 2 абласныя цэнтры<ref>[http://espreso.tv/news/2015/04/14/dnipropetrovsk_ta_kirovohrad_mayut_pereymenuvaty____instytut_nacionalnoyi_pamyati Дніпропетровськ та Кіровоград мають перейменувати, — Інститут національної пам’яті], еспресоТВ, 14 квітня</ref> — [[Днепрапятроўск]] і [[Кіраваград]] прыйдзецца перайменаваць.<ref>[http://tsn.ua/politika/ukrayina-bez-komunizmu-pereymenuvannya-dnipropetrovska-ta-kirovograda-remont-u-vr-420808.html Україна без комунізму: перейменування Дніпропетровська та Кіровограда, ремонт у ВР], [[ТСН]], 11 квітня</ref><ref>[http://ukr.lb.ua/news/2015/04/09/301444_ukraini_pereymenuyut_usi_mista_i.html В Україні перейменують усі міста і вулиці з радянськими назвами], ЛБ, 9 квітня</ref> У [[Днепрапятроўск]]у, які названы ў гонар аднаго з арганізатараў [[Галадамор ва Украіне 1932-1933|галадамора ва Украіне]] [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі|Рыгора Пятроўскага]], ужо пачалося абмеркаванне новай назвы. З перайменаваннем гэтых абласцей могуць быць складанасці, паколькі для гэтага трэба змяніць [[Канстытуцыя Украіны|канстытуцыю]], дзе гэтыя вобласці прапісаны. Украінскі інстытут нацыянальнай памяці пасля набыцця законамі моцы запрасіў да супрацоўніцтва валанцёраў-краязнаўцаў для падрыхтоўчай работы па рэалізацыі закона № 317-VIII. Звязана гэта з тым, што інстытут пачаў фармаваць інфармацыйную базу найменняў тапанімікі населеных пунктаў, якія змяшчаюць сімволіку камуністычнага рэжыму, іх гістарычных назваў і прапаноў па перайменаванні<ref>[http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=24 мая 2015 }}</ref>. === Крытэрыі перайменавання === Згодна з законам Украіны «Аб асуджэнні камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў ва Украіне і забароне прапаганды іх сімволікі», які быў прыняты Вярхоўнай Радай Украіны 9 красавіка 2015 года, змянення назвы патрабуюць тапонімы (геаграфічныя назвы і назвы вуліц і прадпрыемстваў населеных пунктаў Украіны), якія маюць камуністычнае паходжанне. Тым жа законам вызначаны тэрмін «камуністычная партыя» (артыкул 1, частка 1, пункт 1), «прапаганда камуністычнага і нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарных рэжымаў» (арт.1, ч.1, п.2), «савецкія органы дзяржаўнай бяспекі» (арт.1, ч.1, п.3), «сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.4), да апошняй адносяцца выявы, гімны, помнікі, лозунгі, цытаты і г.д., «сімволіка нацыянал-сацыялістычнага (нацысцкага) таталітарнага рэжыму» (арт.1, ч.1, п.5). Прававое патрабаванне перайменавання тапонімаў з камуністычным паходжаннем змешчана ў арт.7, ч.6 таго ж закона. ; Суб’екты перайменавання * У рамках Украіны, абласных і раённых саветаў: вобласці, раёны, населеныя пункты (гарады, пасёлкі гарадскога тыпу, пасёлкі сельскага тыпу, сёлы), адпаведныя Саветы (абласныя, раённыя, гарадскія, пасялковыя, сельскія) * У рамках населеных пунктаў: раёны ў гарадах, вуліцы, бульвары, праспекты, завулкі, праезды, плошчы, набярэжныя, скверы, масты, іншыя аб’екты тапанімікі (шляхі, кварталы, мікрараёны, жылыя масівы і г.д.), а таксама назвы прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый. ; Крытэрыі перайменавання * Асноўны крытэрый — сімволіка камуністычнага таталітарнага рэжыму. * Усёабдымнасць крытэрыяў — немагчыма, падчас нельга сказаць, ці мае тая ці іншая назва прыкметы прапаганды або сімвала камуністычнага таталітарнага рэжыму, таму ў некаторых выпадках немагчыма абыйсціся без экспертаў (у прыватнасці спецыялістамі [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]]). * Прамое ўказанне крытэрыяў перайменавання — апісана ў арт.1, ч.1, п.4е, ж, в — '' спіс А'' (гл. ніжэй). * Ускосныя выпадкі крытэрыяў перайменаванне — не мае прамога згадвання ў дадзеным законе — '' спіс Б'' (гл. ніжэй). * У выпадках фармальнай прыналежнасці асобы да спісу А, але калі асоба не была датычная да прапаганды камуністычнага рэжыму ці злачынстваў рэжыму і вызначылася значным укладам у культуру і тэхніку дзяржавы вылучаны асаблівы '' спіс В'' (глядзі ніжэй). У спіс В не можа быць унесена асоба, якая працавала ў савецкіх органах дзяржаўнай бяспекі. * Перайменаванне тапонімаў з камуністычным паходжаннем, вытворных ад іншых тапонімаў з камуністычным паходжаннем (напрыклад, «вул. Кіраваградская» вытворная не ад «Кіраў С. М.», а ад горада «Кіраваград») павінна ажыццяўляцца толькі ў выпадках, калі былі змененыя тапонімы з якіх пайшлі першыя (напрыклад, «вул. Ленінградская» падлягае змяненню, бо горад Ленінград быў перайменаваны ў Санкт-Пецярбург, а" вул. Днепрапятроўская"не падлягае, бо горад Днепрапятроўск не быў перайменаваны ў час прыняцця рашэння аб перайменаванні вуліцы) — '' спіс Г''. == Пералік камуністычных тапонімаў Украіны, якія патрабуюць перайменавання == === Вобласці === * [[Днепрапятроўская вобласць]] * [[Кіраваградская вобласць]] === Гарады === {{col-begin}} {{col-3}} * [[Артэміўск, Данецкая вобласць]] * [[Артэміўск, Луганская вобласць]] * [[Артэмавэ]] * [[Вахрушэвэ]] * [[Горад Дзяржынск, Данецкая вобласць|Дзяржынск]] * [[Дымытраў]] * [[Днепрадзяржынск]]<ref>Прапановы: Дніпроўск, Кам’янскэ, Дніпракам’янск, Дніпраград, Камэон, Кам’янск-Дніпроўскы, Слаўгарад, Кам’янск-на-Дніпры, Раманіўскі і інш: гл.[http://dndz.gov.ua/?id=12968 Прапановы з галасавання на сайце Днепрадзяржынскага гарадскога савета]</ref> * [[Днепрапятроўск]] <ref>Прапановы: Дніпраслаў, Січэслаў, Дніпро, Дніпроўск і г.д .: гл. [http://dniprorada.gov.ua/files/protokol-4-5-6.pdf Протокол Дніпропетровської міськради щодо перейменування вулиць, проспектів, провулків, інших об'єктів топоніміки міста Дніпропетровська]{{Недаступная спасылка}}; Дніпропаль, Кодак, Новы Кодак, Святаслаў і г.д .: гл. [http://dniprorada.gov.ua/ Запропоновані варіанти для інтернет-голосування щодо нової назви міста на головній сторінці сайту dniprorada.gov.ua/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322140346/http://dniprorada.gov.ua/ |date=22 сакавіка 2014 }}</ref> * [[Жданіўка]] * [[Іллічыўск]] * [[Кіраваград]]<ref>Прапановы: Елісаветград, Інгульск, Златопіль, Наваказачын, Скіфопіль, Задніпранск і г.д .: гл. [http://www.kr-rada.gov.ua/files/content/files/nazva-20150728115341.pdf Пропозиції щодо нової назви міста на сайті Кіровоградської міської ради]</ref> {{col-3}} * [[Кіраўск, Луганская вобласць|Кіраўск]] * [[Кіраўскэ]] * [[Камсамольск, Палтаўская вобласць|Камсамольск]] * [[Камсамольскэ]] * [[Катоўск]] * [[Красны Лыман]] * [[Краснаармійск]] * [[Краснапэрэкопск]] * [[Кузнэцоўск]] * [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]] * [[Пэтроўскэ]] {{col-3}} * [[Свэрдлоўск]] * [[Стаханаў]] * [[Тарэз]] * [[горад Ульянаўка|Ульянаўка]] * [[Цюрупынск]] * [[Чэрвоназаводскэ]] * [[Чэрвонапартызанск]] * [[горад Шчорс|Шчорс]] * [[Юнакамунарыўск]] {{col-end}} <!-- === Комуністичні назви населених пунктів України === Перелік згідно з версією Українського інституту національної пам’яті<ref>[http://www.memory.gov.ua/rename Перелік міст і сіл до перейменування]</ref>. ==== [[АР Крим]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Красноперекопськ]] * смт Кіровське * смт Комсомольське * смт Красногвардійське {{col-3}} * смт Куйбишеве * смт Леніне * смт Октябрське * смт Орджонікідзе {{col-3}} * смт Совєтське * смт Совєтський {{col-end}} ==== [[Волинська область]] ==== * смт Жовтневе * с. Жовтневе ==== [[Вінницька область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Жданівка * с. Жовтневе Калинівського району * с. Жовтневе Погребищенського району * с. Кірове * с. Кіровка * с. Комсомольське * с. Комунарівка * с. Ленінка Жмеринського району {{col-3}} * с-ще Ленінка Теплицького району * с. Ленінська Слобода * с-ще Петровське * с. Пролетар * с. Радянське Крижопільського району * с. Радянське Літинського району * с. Радянське Ямпільського району * с. Русава-Радянка {{col-3}} * с. Свердлівка * с-ще Тельмана * с. Чапаєве * с. Чапаєвка * с. Червона Володимірівка * с-ще Червона Зірка * с. Червона Трибунівка {{col-end}} ==== [[Дніпропетровська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Дніпродзержинськ]] * м. [[Дніпропетровськ]] * м. [[Орджонікідзе (місто)|Орджонікідзе]] {{col-3}} * смт Брагинівка * смт Кіровське * смт Щорськ {{col-3}} * смт Ювілейне {{col-end}} ==== [[Донецька область]] ==== В області нараховуються 11 міст (у тому числі 8 — обласного значення), 17 смт, 110 сільських населених пунктів, 6 районів області та 15 районів у містах, які потребують перейменуванню: {{col-begin}} {{col-3}} * м. [[Артемівськ (Донецька область)]] * м. [[Артемове]] * м. [[Дзержинськ]] * м. [[Димитров]] * м. [[Жданівка]] * м. [[Кіровське]] * м. [[Комсомольське]] * м. [[Красний Лиман]] {{col-3}} * м. [[Красноармійськ]] * м. [[Торез]] * м. [[Юнокомунарівськ]] * смт Войкове * смт Войковський * смт Володарське * смт Кірове * смт Кіровськ {{col-3}} * смт Комсомольський * смт Красний Октябр * смт Ленінське * смт Пролетарське * смт Свердлове * смт Тельманове {{col-end}} ==== [[Житомирська область]] ==== * смт Володарськ-Волинський * смт Жовтневе * смт Червоноармійськ ==== [[Закарпатська область]] ==== * с. Жовтневе * с. Комсомольськ ==== [[Запорізька область]] ==== * смт Куйбишеве ==== [[Івано-Франківська область]] ==== * немає ==== [[Київська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Більшовик * с. Войкове * с. Діброво-Ленінське * с. Димитрове * с. Жовтневе Бориспільського району * с. Жовтневе Бородянського району * с. Жовтневе Згурівського району * с. Жовтневе Кагарлицького району * с. Жовтневе Переяслав-Хмельницького району * с. Кірове Бориспільського району * с. Кірове Іванківського району * с. Куйбишеве {{col-3}} * с. Ленінівка * с. Леніне Згурівського району * с. Леніне Переяслав-Хмельницького району * с. Ленінське * с. Орджонікідзе * с. Петрівське Вишгородського району * с. Петрівське Згурівського району * с. Петрівське Великоприцьківської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Горохівської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Халчанської сільради Кагарлицького району * с. Петрівське Києво-Святошинського району {{col-3}} * с. Петрівське Рокитнянського району * с. Петрівське Таращанського району * с. Петровське * с. Право Жовтня * с. П’ятирічка * с. Радянське * с. Фрунзівка * с. Чапаєве * с. Чапаєвка * с. Червона Зірка * с. Червона Мотовилівка * с. Червоноармійське {{col-end}} ==== [[Кіровоградська область]] ==== * м. [[Кіровоград]] * м. [[Ульяновка (місто)|Ульяновка]] * смт Димитрове ==== [[Луганська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Артемівськ (Луганська область)]] * [[Вахрушеве]] * [[Кіровськ (Луганська область)|Кіровськ]] * [[Петровське]] * [[Свердловськ]] * [[Стаханов]] * [[Червонопартизанськ]] {{col-3}} * смт Бірюкове * смт Володарськ * смт Дзержинський * смт Калінінський * смт Комсомольський * смт Леніна * смт Ленінське {{col-3}} * смт Лотикове * смт Пролетарський * смт Фрунзе * смт Червоногвардійське * смт Ювілейне {{col-end}} ==== [[Львівська область]] ==== * с. Андріївка * с. Максимівка ==== [[Миколаївська область]] ==== * смт Кудрявцівка ==== [[Одеська область]] ==== * м. [[Іллічівськ]] * м. [[Котовськ]] * смт Комінтернівське * смт Фрунзівка ==== [[Полтавська область]] ==== * м. [[Комсомольськ (Полтавська область)|Комсомольськ]] * м. [[Червонозаводське]] ==== [[Рівненська область]] ==== * м. [[Кузнецовськ]] * с. Жовтневе * с. Радянське ==== [[Севастополь]] ==== * с Колхозне ==== [[Сумська область]] ==== * смт Жовтневе ==== [[Тернопільська область]] ==== * с. Жовтневе * с. Радянське ==== [[Харківська область]] ==== * смт Есхар * смт Комсомольське * смт Чапаєве ==== [[Херсонська область]] ==== * м. [[Цюрупинськ]] * смт Калінінське ==== [[Хмельницька область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Жоўтнэвэ Валачыскага раёна * с. Жоўтнэвэ Кам’янэць-Падзільскага раёна * с. Жоўтнэвэ Красыліўскага раёна * пас. Камунар * с. Лэнінскэ Старакасцянтыніўскага раёна {{col-3}} * с. Лэнінскэ Тэафіпальскага раёна * с. Лэнінскэ Чэмэравецкага раёна * с. Пэтрыўскэ Валачыскага раёна * с. Пэтрыўскэ Дунаявецкага раёна * с. Пэтрыўскэ Старасыняўскага раёна {{col-3}} * с. Радгоспне * с. Радянське * с. Чапаєвка * с. Червона Зірка {{col-end}} ==== [[Черкаська область]] ==== {{col-begin}} {{col-3}} * с. Вікторівка * с. Жовтневе Маньківського району * с. Жовтневе Монастирищенського району * с-ще Жовтневе Чорнобаївського району * с-ще Жовтневий Промінь * с-ще Здобуток Жовтня * с. Кірове {{col-3}} * с-ще Комінтерн * с. Ленінське Драбівського району * с. Ленінське Смілянського району * с. Ленінське Чорнобаївського району * с-ще Незаможник * с-ще Петрівське * с. Петровського Драбівського району {{col-3}} * с-ще Петровського Золотоніського району * с-ще Політвідділовець * с-ще Радгоспне * с. Чапаєвка Золотоніського району * с. Чапаєвка Монастирищенського району {{col-end}} ==== [[Чернівецька область]] ==== * с Радгоспівка ==== [[Чарнігаўская вобласць]] ==== * г. [[горад Шчорс|Шчорс]]--> == Рэакцыя на прынятыя законы == === Рэакцыя ва Украіне === За дзень да разгляду дэкамунізацыйных законаў у Вярхоўнай Радзе старшыня Украінскага інстытута нацыянальнай памяці Уладзімір Вятровіч заклікаў парламентарыяў да іх прыняцця такімі словамі<ref>[http://blogs.pravda.com.ua/authors/viatrovych/552578abe297e/ Четвер. Парламент. Декомунізація] Володимир В’ятрович, історик, голова Українського інституту національної пам’яті. Українська правда Блоги.</ref>: {{цытата | …Непакаранае зло расце. Асудзіць злачынствы - гэта не пытанне помсты, гэта пытанне справядлівасці. Таму еўрапейскія краіны, якія перажылі таталітарызм прынялі законы, якімі пацвердзілі: зноў створаная дзяржава абавязваецца ніколі не паўтарыць таталітарныя практыкі.…}} У ноч на [[11 красавіка]] ў [[Харкаў|Харкаве]] невядомыя знеслі тры помнікі савецкага часу: [[Якаў Свярдлоў|Якаву Свярдлову]], [[Серго Арджанікідзэ]] і [[Руднеў Мікалай Аляксандравіч|Мікалаю Рудневу]], пры гэтым пашкодзілі агароджу ўніверсітэта, на тэрыторыі якога стаяў адзін з іх. Усе яны стаялі ў розных раёнах горада<ref>[http://www.radiosvoboda.org/content/article/26950215.html У Харкові знесли три пам’ятники діячам радянської доби]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news_in_brief/2015/04/150411_rl_kharkiv_monuments У Харкові за ніч знесли три пам’ятники]</ref>. Па факце хуліганства міліцыя адкрыла крымінальную вытворчасць.<ref>[http://tsn.ua/ukrayina/harkivska-miliciya-hoche-pokarati-krivdnikiv-pam-yatnikiv-leninu-za-huliganstvo-422175.html Харківська міліція хоче покарати кривдників пам’ятників Леніну за хуліганство]</ref> Пасля падпісання законаў прэзідэнтам Першы намеснік Старшыні Вярхоўнай Рады Украіны [[Андрэй Парубій]] назваў іх «вехавымі законамі для нашага дзяржаўнага станаўлення, для самасвядомасці ўкраінцаў, як свабоднай, сучаснай, скіраванай у будучыню адзінай нацыі». Таксама ён адзначыў, што «зло павінна быць названым і асуджаным, а Героі павінны быць прызнаны і ўшанаваны»<ref name="parubiy">[http://blogs.pravda.com.ua/authors/parubiy/5556e6adac75f/ Закони про декомунізацію підписані. Вітаю!] Андрій Парубій, Перший заступник Голови Верховної Ради України, громадський діяч, політик. Українська правда Блоги.</ref>. === Рэакцыя ў іншых краінах === [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|Міністэрства замежных спраў]] [[Расія|Расіі]] выказала занепакоенасць у сувязі з прыняццем ва Украіне закона аб забароне прапаганды камуністычнага і нацысцкага рэжымаў<ref>[http://focus.ua/news/328079/ МИД РФ прокомментировал закон о декоммунизации Украины]</ref>. Украінская Свабодная Акадэмія Навук ([[УСАН]]) у Канадзе падтрымала прыняцце чатырох дэкамунізацыйных законаў<ref>[http://stattitablohy.ezreklama.com/6355-UVAN-u-Kanadi-vitaie-skhvaliennia-VR-Ukrayini-zakoniv-spriamovanikh-na-diekomunizatsiiu-Ukrayini.html УВАН у Канаді вітає схвалення ВР України законів, спрямованих на декомунізацію України]</ref>. == Крытыка законаў == * Канадскі гісторык, заслужаны прафесар [[Альберцкі ўніверсітэт|Альберцкага ўніверсітэта]] [[Дэвід Р. Марплс]] і разам з ім група з 68 замежных і ўкраінскіх навукоўцаў, экспертаў і выкладчыкаў заклікала прэзідэнта Парашэнка не падпісваць законапраекты № 2538-1 і № 2558. На іх думку, гэтыя законы палітызуюць гісторыю, супярэчаць аднаму з асноватворных палітычных правоў — права на свабоду слова, а такім чынам накіроўваюць Украіну шляхам Расіі<ref>«[[Критика, часопіс|Критика]]»: [http://krytyka.com/ua/articles/vidkrytyy-lyst-naukovtsiv-ta-ekspertiv-ukrayinoznavtsiv-shchodo-tak-zvanoho Відкритий лист науковців та експертів-українознавців щодо так званого «Антикомуністичного закону»] (тэкст украінскай)</ref><ref>{{cite web|url=http://krytyka.com/en/articles/open-letter-scholars-and-experts-ukraine-re-so-called-anti-communist-law|title=Open Letter from Scholars and Experts on Ukraine Re. the So-Called «Anti-Communist Law»|author=[[Дэвід Роджэр Марплз|David R. Marples]]|date=April 2015}} ''[http://blogs.pravda.com.ua/authors/kurina/5537c31b54584/ Звернення міжнародних науковців і експертів до Президента і голови ВР з проханним не підписувати законопроекти про «декомунізацію»]''</ref>. * Прэзідэнт Польшчы [[Браніслаў Камароўскі]] заявіў, што закон аб прызнанні УПА ''(праект № 2538-1)'' ускладняе польска-ўкраінскі гістарычны дыялог<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2015/04/23/7065575/ Президент Польщі: закон про УПА ускладнює історичний діалог Варшави і Києва / УП, 23 квітня 2015, 08:19]</ref>. Канстытуцыйнасць законаў абскарджвалася групай народных дэпутатаў Украіны ў Канстытуцыйным Судзе Украіны<ref>[http://jurliga.ligazakon.ua/news/2015/6/5/129602.htm КСУ просят проверить конституционность законов о декоммунизации / Юрлига, 17:00 05.06.15]</ref>. == Абгрунтаванне неабходнасці прыняцця законаў == Старшыня [[Украінскі інстытут нацыянальнай памяці|Украінскага інстытута нацыянальнай памяці]], гісторык [[Уладзімір Вятровіч]] лічыць, што адсутнасць палітыкі дэкамунізацыі ва Украіне пасля абвяшчэння незалежнасці была адной з прычын, якія прывялі да неасавецкага рэваншу рэжыму Януковіча. … Носьбіты савецкіх каштоўнасцей (а не рускія ці рускамоўныя, як пра гэта кажа расійская прапаганда) у цяперашні час з’яўляецца галоўным кадравым рэзервам тэрарыстычных атрадаў у так званых [[Данецкая народная рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская народная рэспубліка|ЛНР]]. Таму пытанне дэкамунізацыі для Украіны сёння тычыцца ўжо не толькі гуманітарнай палітыкі, але і палітыкі бяспекі<ref>[http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya ''Володимир В’ятрович''. Декомунізація і академічна дискусія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=26 сакавіка 2016 }}</ref>. Расійскі праваабаронца і дысідэнт, журналіст і грамадскі дзеяч [[Аляксандр Падрабінек]] у сваім артыкуле «Віват, Украіна!»<ref>[http://www.ej.ru/?a=note&id=27560 ''АЛЕКСАНДР ПОДРАБИНЕК''. Виват, Украина!]</ref> выказаўся на падтрымку законаў пра дэкамунізацыю: {{Цытата|... правозащитники опасаются, что запрет коммунистической и нацистской пропаганды может ограничить свободу слова. Справедливые опасения. Более того, можно твердо сказать, что это и есть ограничение свободы слова. В стабильном демократическом государстве это недопустимо.<br>Проблема, однако, в том, что Украина не есть стабильное демократическое государство. Чтобы стать таковым, ей надо пройти трудный путь, сопряженный с опасностью реставрации тоталитаризма. Она находится сейчас и будет находиться еще некоторое время в чрезвычайной ситуации, которая сродни военному положению. Ей надо минимизировать риски реставрации, чтобы не получилось так же, как в России.}} == Гл. таксама == * [[Дэкамунізацыі]] * [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939 – 1945]] * [[Ленінапад]] * {{нп5|Украінскія законы пра дэкамунізацыю||uk|Українські закони про декомунізацію}} * {{нп5|Дэрусіфікацыя ва Украіне||uk|Дерусифікація в Україні}} ** {{нп5|Закон Украіны «Пра асуджэнне і забарону прапаганды расійскай імперскай палітыкі ва Украіне і дэкаланізацыю тапанімікі»||uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}} ** [[Пушкінапад]] ** {{нп5|Дэмантаж помнікаў Сувораву ва Украіне|Суворавапад|uk|Демонтаж пам'ятників Суворову в Україні}} * [[Закон Украіны «Пра забеспячэнне функцыянавання ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]] == Заўвагі == {{reflist|2}} ; Законы пра дэкамунізацыю <references group="закон"/> == Спасылкі == * [http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za Запрошуємо до співпраці волонтерів-краєзнавців допомогти у реалізації декомунізаційних законів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524175456/http://www.memory.gov.ua/news/zaproshuemo-do-spivpratsi-volonteriv-kraeznavtsiv-dopomogti-u-realizatsii-dekomunizatsiinikh-za |date=24 мая 2015 }} Український інститут національної пам’яті * [http://uainfo.org/blognews/526121-dekomunzacya-ukrayini-taki-nevdkladna-verhovna-rada-uhvalila-vs-chotiri-zakoni.html Декомунізація України таки невідкладна — Верховна Рада ухвалила всі чотири закони] * [http://www.pravda.com.ua/articles/2015/04/10/7064423/ Володимир В’ятрович: Наше завдання — щоб совок не відтворився в майбутніх поколіннях.] // [[Українська правда]]. — 10.04.2015. * [http://khpg.org/index.php?id=1430493970 Володимир Яворський: Аналіз закону про заборону комуністичних символів.] // Інформаційний портал [[Харківська правозахисна група|Харківської правозахисної групи]] — 01.05.15. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe Андрій Портнов: Про декомунізацію, ідентичність та історичні закони дещо інакше.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160327110132/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyu-identychnist-ta-istorychni-zakony-deshcho-inakshe |date=27 сакавіка 2016 }} // [[Критика (часопис)|Критика]]. — травень 2015. * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya Володимир В’ятрович: Декомунізація і академічна дискусія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326193645/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/dekomunizatsiya-i-akademichna-dyskusiya |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu Григорій Стариков: Про декомунізаційні закони: з користю і не без оптимізму…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200830153903/https://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-dekomunizatsiyni-zakony-z-korystyu-i-ne-bez-optymizmu |date=30 жніўня 2020 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu Михайло Гаухман: Справа про декомунізацію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161016045025/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/sprava-pro-dekomunizatsiyu |date=16 кастрычніка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv Володимир Кулик: Про неякісні закони та нечутливих критиків] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326203448/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/pro-neyakisni-zakony-ta-nechutlyvykh-krytykiv |date=26 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/otsinyuvaty-taabo-karaty-yurydychnyy-komentar-do-antykomunistychnoho-zakonoproiektu Світлана Хилюк: Оцінювати та/або карати: юридичний коментар до «антикомуністичного» законопроєкту] * [http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony Дейвід Р. Марплс: Володимир В’ятрович і українські декомунізаційні закони] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325031438/http://krytyka.com/ua/solutions/opinions/volodymyr-vyatrovych-i-ukrayinski-dekomunizatsiyni-zakony |date=25 сакавіка 2016 }} * [http://krytyka.com/ua/articles/dekomunizatsiya-ukrayiny Олександр Мотиль: Декомунізація України] * [http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm Юрій Латиш. Заборонений комунізм — недозаборонений нацизм — не заборонений фашизм.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530210110/http://historians.in.ua/index.php/en/dyskusiya/1512-yurii-latysh-zaboronenyi-komunizm-nedozaboronenyi-natsyzm-ne-zaboronenyi-fashyzm |date=30 мая 2015 }} // Historians.in.ua — 11.05.2015. * [http://www.ex.ua/get/192722381 База назв вулиць усіх міст та більшості селищ Донецької області, Excel (оновлена на 15 вересня 2015)]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Дэкамунізацыя]] [[Катэгорыя:Дэрусіфікацыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Палітычныя рухі Украіны]] [[Катэгорыя:2015 ва Украіне]] gu2mwxgf1dh8yt3ovvx3fj8uu47x8kz 0 275857 5131803 5091766 2026-04-25T04:06:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131803 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Драпава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 04|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 00|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Азярніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242987546 }} '''Дра́пава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Drapava}}, {{lang-ru|Драпово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0030745&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 11 марта 2010 года № 24-175 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Азярніцкі сельсавет|Азярніцкага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азярніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азярніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] mt1jus3cigduophmbdm49hgx7k8evby 0 277364 5131752 5124673 2026-04-24T21:02:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131752 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Упірэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Upirevičy_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 25|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Барысаўскі |сельсавет = Перасадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023558 }} '''Упірэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Upirevičy}}, {{lang-ru|Упиревичи}}) — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перасадскі сельсавет|Перасадскага сельсавета]]. [[Файл:Upirevičy, Trajeckaja. Упірэвічы, Траецкая (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|злева|міні|Свята-Траецкая цакрва ў 1911 годзе. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]]]] == Назва == Па-беларуску ''упір'' — тое ж самае, што й «[[вампір]]», «хадзячы мярцвяк»<ref>И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 661.</ref>. У заходне-бранскіх гаворках ''упір'' — «настойлівы, упарты»<ref>Чалавек: Тэматычны слоўнік. Мінск, 2006.</ref>. Недалёка ад сучаснай латвійскай мяжы ([[Богіна]]) фіксавалася прозвішча Упіровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99G3-59MT-X?i=498&cat=1397729&lang=pl</ref>. З-паблізу — латышскае ''Upirs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/628994</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Перасадскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Перасадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна]] 6mb3nu4dkqvrgm55qirdobn9z2k1lgc 0 278065 5131924 4665916 2026-04-25T09:19:09Z Tomasz91 30377 Ашмянскі павет не Мінскі павет 5131924 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ігнатава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ігнатава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 10|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242997034 }} '''Ігна́тава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ігнато́ва, Ігнацо́ва'''</ref> ({{lang-be-trans|Ihnatava}}, {{lang-ru|Игнатово}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Ігнатаўскі сельсавет|Ігнатаўскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Багданаўскі сельсавет (Валожынскі раён)|Багданаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923080620/http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 |date=23 верасня 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет, Валожынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Крупскія герба «Корчак»]] qp0z03awyornypy1tmjyhwjqde2eouc 0 278377 5131641 4426460 2026-04-24T16:01:42Z Tomasz91 30377 5131641 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Запур'е}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Запур'е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 15|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Вішнеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996461 }} '''Запу́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zapurje}}, {{lang-ru|Запурье}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)|Вішнеўскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Сакаўшчынскі сельсавет|Сакаўшчынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вішнеўскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] 7fm9xgzwib2v0hg34y94jh4wlt2ss76 0 281276 5131851 5116137 2026-04-25T07:23:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131851 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубінкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубінкі |выява = Dubinki,_Minsk_District_(01).jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Дубі́нкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubinki}}, {{lang-ru|Дубинки}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1858 годзе вёска ў складзе маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[Файл:Dubinki, Minsk District (02).jpg|міні|злева]] Пасля 1861 года ў [[Самахвалавіцкая воласць|Самахвалавіцкай воласці]] Мінскага павета. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе былі кузня, кравецкай майстэрня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1858 год — 45 жыхароў мужчынскага полу * 1897 год — 20 двароў, 129 жыхароў * 1908 год — 23 двары, 272 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=55}} * 1917 год — 30 двароў, 181 жыхар, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=149}} * 1926 год — 34 двары, 173 жыхары * 1941 год — 39 двароў, 148 жыхароў * 1999 год — 59 жыхароў * 2009 год — 40 жыхароў * 2019 год — 40 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-10-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Дубінкі|386}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] 5qbm2rzwm86xg2894o9wkleguj4154e 0 281277 5131853 5054305 2026-04-25T07:25:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131853 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубіцкая Слабада |выява = Ул. Центральная, Дубицкая Слобода.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Дубі́цкая Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubickaja Slabada}}, {{lang-ru|Дубицкая Слобода}}), раней таксама '''Дубская Слабада''' — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома прынамсі з другой паловы XVIII стагоддзя, адносілася да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]], у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Самахвалавіцкая воласць|Самахвалавіцкай воласці]] Мінскага павета. Паводле перапісу 1897 года была царква на могілках. У 1903 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]], з 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 29 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1930-я гады прынамсі 16 ураджэнцаў Дубіцкай Слабады былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]]<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/list?params=H4sIAAAAAAAAA6tWSsosKskoyElMTlWyUoopNTAxNAGRJsYg0tgQTFqARczA7EQwaQAWSVMAUUYQRUlgMhVJG4RtAtGgVAsAyQre72wAAAA,|title=Списки жертв|website=base.memo.ru|access-date=2025-11-07}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ходзе карнай аперацыяй за часамі акупацыі было спалена 13 двароў, забіта 9 жыхароў. 27 жыхароў было вывезена на прымусовую працу ў Германію. У 2010 годзе ў вёсцы былі клуб-бібліятэка і крама. == Насельніцтва == * 1800 год — 9 двароў, 72 жыхары * 1897 год — 29 двароў, 182 жыхары * 1908 год — 47 двароў, 440 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=185}} * 1917 год — 48 двароў, 277 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1926 год — 48 двароў, 246 жыхароў * 1941 год — 45 двароў, 273 жыхары * 1997 год — 64 двары, 96 жыхароў * 1999 год — 89 жыхароў * 2009 год — 66 жыхароў * 2019 год — 55 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-11-07|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Віктар Антонавіч Ламака]] (1910—2001) — заслужаны лесавод Рэспублікі Беларусь, заснавальнік [[Глыбоцкі дэндралагічны сад|Глыбоцкага дэндрарыя]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Дубіцкая Слабада|386—387}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] gqu0sjwy5egweqjqega9nahjscrrou7 0 282004 5131799 5056761 2026-04-25T03:16:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131799 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Доўгі |выява = Вид_на_Долгий.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі }} '''До́ўгі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭhi}}, {{lang-ru|Долгий}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 31 сакавіка 1977 года пасёлак Доўгі уваходзіў у склад [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскага сельсавета]], пасля перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Рудзенскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 11 двароў, 54 жыхары * 1960 год — 105 жыхароў * 2002 год — 10 двароў, 17 жыхароў * 2009 год — 12 жыхароў * 2019 год — 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Фёдар Аляксеевіч Раманюк]] (нар. 1952) — беларускі вучоны ў галіне электраэнергетыкі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Доўгі|134}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 1h2prxyn13etkvcg85ighdqy6scodj3 0 283093 5131838 4869291 2026-04-25T06:52:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131838 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубраўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубраўка |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Ду́браўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubraŭka}}, {{lang-ru|Дубровка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[хутар]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Паводле перапісу 1960 года [[пасёлак]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Ананіцкі сельсавет|Ананіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 1 двор, 9 жыхароў * 1960 год — 59 жыхароў * 2002 год — 7 двароў, 7 жыхароў * 2009 год — 3 жыхары * 2019 год — 3 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дуброўка|135}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дубраўка (Пухавіцкі раён)| ]] qisfm0lbslw52oatpg4em8xwqmqryiz 0 283200 5131860 5108415 2026-04-25T07:47:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131860 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дукаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023390 }} '''Ду́каўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dukaŭka}}, {{lang-ru|Дуковка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 10 км на ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 66 км ад [[Мінск]]а, на рацэ [[Балачанка]]. == Назва == Фіксаваліся лідскія прозвішчы Дук, Дука<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZWVW-3?i=726&cc=4166194&cat=741862</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FS49-7?cat=741862&i=313</ref>. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], дзяржаўная ўласнасць<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 100—101.</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Пагарэльская воласць|Пагарэльскай воласці]] Ігуменскага павета. Паводле перапісу 1897 года ў Дукаўцы бытаваў бандарны промысел. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Перамога сацыялізму», была кузня і ваўначоска. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У лістападзе 1943 года было спалена 6 з 26 дамоў, забіта 18 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8834|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-07-01}}</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага (да 1973 г. Балочанскага) сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 4 двары, 29 жыхароў * 1897 год — 15 двароў, 106 жыхароў * 1908 год — 14 двароў, 133 жыхары * 1917 год — 12 двароў, 80 жыхароў * 1960 год — 94 жыхары * 2002 год — 15 двароў, 23 жыхары * 2009 год — 12 жыхароў * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дукаўка|137}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] kb7886l6vubjtmno38wrw7lff3qi7li 0 283279 5131828 5006326 2026-04-25T06:20:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131828 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубавое}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубавое |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі |ранейшыя імёны = Дубовае }} '''Дубаво́е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubavoje}}, {{lang-ru|Дубовое}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома з канца XIX стагоддзя як лясная вартоўня ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1908 года [[Урочышча|ўрочышча]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Кнорынскім сельсавеце]], з 1939 года ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскім сельсавеце]]. У 1926 годзе было 8 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.320911,27.991447|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Дубавое 2-22, Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-10}}</ref>. У 1930-х гадах быў паром цераз Пціч<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519331_z14_53.320440,27.987070|title=Белоруссия - РККА 1:50К - Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-10}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Паводле перапісу 1960 года мела статус пасёлка. Да 5 мая 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]], пасля — у складзе [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 траўня 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 4 жыхары * 1908 год — 2 двары, 9 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}} * 1917 год — 2 двары, 24 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}} * 1960 год — 71 жыхар * 2002 год — 10 двароў, 25 жыхароў * 2009 год — 12 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-10|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дубовае|120}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 2pjcmiy2g3jvh569fnkgk7oaqc9odmj 0 283305 5131836 5122222 2026-04-25T06:44:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131836 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубрава}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дубрава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243018127 }} '''Ду́брава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубра́ва, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Dubrava}}, {{lang-ru|Дуброво}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 52 км на захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 46 км ад [[Мінск]]а, 29 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]]. == Назва == У аснове назвы тэрмін, які абазначае тып лесу — дубовы лес, дубрава. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе ў [[Сяргеевіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкім сельсавеце]] [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага]], з 1927 да 1935 года [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёнаў]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 12 лютага 1935 года ў [[Рудзенскі раён|Рудзенскім раёне]], з 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1960 годзе ў Пухавіцкім раёне. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сяргеевіцкі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 мая 2013 года ў складзе [[Праўдзінскі пасялковы савет|Праўдзінскага пассавета]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 11 двароў, 54 жыхары * 1999 год — 4 жыхары * 2002 год — 1 двор, 2 жыхары * 2012 год — 1 гаспадарка, 2 жыхары<ref name="энцык">{{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дуброва|135}}</ref> * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Цэнтральная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/d04ad54ffe21745575c60ca0d1ecd643.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21201%26setstreet%3D%26rand%3D0.4199553180511697|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дуброва|135}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] oazxdnj5oad9q3nrd1cf4ztbfvvwp3f 0 293534 5131465 4582158 2026-04-24T12:18:33Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Berdiri kokoh.jpg]] → [[File:Sosadale Beach on Rote island), East Nusa Tenggara province, Indonesia.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 5131465 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Роты |Нацыянальная назва= id/Pulau Rote |Карта = Rote Island en.png |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Тыморскае мора |Пазіцыйная карта = Індыйскі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 10|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =123 |lon_min =23 |lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 978.54 |Плошча заліваў = |Вышыня = 444 |Насельніцтва = 119711 |Год = 2010 |Выява = Nusa Manuk, Sth West Rote.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Заходні бераг |Катэгорыя на Вікісховішчы = Rote Island }} '''Роты''' ({{lang-id|Rote}}) — [[востраў]] у групе [[Малыя Зондскія астравы|Малых Зондскіх астравоў]]. Уваходзіць у склад [[Інданезія|Інданезіі]]. Плошча — 978,54 км². Насельніцтва — 119 711 чал. (2010). == Геаграфія == Востраў Роты знаходзіцца за 11,25 км на паўднёвы захад ад большага па плошчы вострава [[Тымор]], за 1880 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Выцягнуты з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 82 км. Найбольшая шырыня — 22 км. Востраў з’явіўся ў зоне субдукцыі [[літасфера|літасферных]] пліт (гл. [[Тэктоніка пліт]]) у [[Юрскі перыяд]]. Доўгі час ён уяўляў сабою падводны хрыбет, дзе на плыткаводдзі развіваліся [[каралавыя паліпы|каралы]], адбываўся працэс адкладання [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых парод]]. Падняцце над вадою прывяло да ўтварэння паверхні, складзенай пераважна [[вапняк]]амі і [[даламіт]]амі. Сучасныя ландшафты сфарміраваліся ў немалой ступені дзякуючы працэсу [[Выветрыванне|выветрывання]]. Для [[бераг]]оў характэрны пясчаныя [[пляж]]ы і [[скала|скальныя]] ўздымы. Частка берагавой лініі, асабліва на поўначы, парэзана глыбокімі [[заліў|залівамі]]. Вылучаецца некалькі невялікіх па плошчы, але глыбокіх [[возера|азёр]] — рэштак старажытных [[лагуна|лагун]]. Возера Усіпока на паўночным усходзе мае глыбіню 245 м. Вада ў ім вельмі салёная. У цэнтральнай частцы вылучаюцца пагоркі да 444 м у вышыню. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]], блізкі да [[Экватарыяльны клімат|экватарыяльнага]]. Сярэднія тэмпературы на працягу года вагаюцца ад +26&nbsp;°C да +29&nbsp;°C. Найбольш вільготны месяц — [[студзень]], калі выпадае да 361 мм ападкаў. == Прырода == Паверхня вострава Роты пакрыта [[луг]]амі, [[саванна]]мі і [[лес|лясамі]]. Агульная плошча лясоў дасягае 17 019,84 га. З іх 1 899,17 га займаюць [[мангры]]. На Роты сустракаюцца [[Borassus flabellifer|пальміравая пальма]], [[Tectona grandis|тыкавае дрэва]], [[фікус]]ы, [[Акацыя|акацыі]] і г. д. [[Фаўна]] славіцца шматлікімі [[птушкі|птушкамі]] і эндэмічнымі [[чарапахі|чарапахамі]]. <gallery> Sosadale Beach on Rote island), East Nusa Tenggara province, Indonesia.jpg|Прыбярэжныя скалы Boa Beach, Rote Ndao Regency, East Nusa Tenggara - panoramio.jpg|Пляж Боа Chelodina mccordi-Lisbon-upper side view 01.JPG|Эндэмічная чарапаха </gallery> == Гісторыя == Роты быў населены ў першай палове [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. [[аўстранезійцы|аўстранезійцамі]] з вострава [[Серам]]. Згодна паданням астравіцян, іх продкі перасяляліся невялікімі групамі праз суседні [[Тымор]]. Да кантактаў з еўрапейцамі яны стварылі 18 [[дзяржава|дзяржаўных]] утварэнняў ''нусак'' на чале спадчынных [[Арыстакратыя|арыстакратаў]] з тытуламі раджаў. ''Нусак'' належалі да усходняга або заходняга саюзаў. Жыхары Роты падтрымлівалі сувязі з аддаленымі краінамі. Доказам гэтага з’яўляецца знаходка на востраве старажытнага [[кітай]]скага [[фарфор]]у. Першымі еўрапейцамі, якія дасягнулі вострава, былі [[партугальцы]] ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. На іх [[геаграфічная карта|картах]] упершыню з’яўляецца назва Ротэс. Яе паходжанне да канца не вызначана. Былі вядомы і іншыя назвы. Канчаткова яна замацавалася ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. дзякуючы [[Нідэрланды|галандцам]]. У [[1662]] г. [[Галандская Ост-Індская кампанія]] заключыла дамову з 12 ''нусак''. Яна атрымала манаполію ў знешнім [[гандаль|гандлі]], а таксама права адміністравання. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. большасць арыстакратаў прыняла [[хрысціянства]]. Дзякуючы гэтаму на Роты была пабудавана сетка царкоўных школ, дзе астравіцяне маглі атрымліваць адукацыю на блізкай [[малайская мова|малайскай мове]]. Многія з іх пераязджалі на Тымор, займалі пасады ў каланіяльнай адміністрацыі. Пазней выхадцы з Роты ўдзельнічалі ў барацьбе за незалежнасць [[Інданезія|Інданезіі]]. Пасля далучэння да незалежнай Інданезіі ў [[1949]] г. раджы ''нусак'' фактычна страцілі ўладу. Востраў увайшоў у склад [[Усходняя Нуса-Тэнгара|Усходняй Нуса-Тэнгара]]. У [[2002]] г. была створана асобная акруга Ротэ—Ндаа. На востраве развіваецца [[турызм]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://rotendaokab.go.id Rote Ndao — Situs Resmi Pemerintah Kabupaten Rote Ndao] * [http://www.cagsbulletin.com/dqxbcn/ch/reader/download_pdf.aspx?file_no=2009S109&year_id=2009&quarter_id=S1&falg=1 Fauzie HASIBUAN, Geological and paleontological investigation of Rote Island, Indonesia] * [http://www.irphouse.com/ijbmer/ijbmrev2n1_03.pdf Frans Gana, A Model-Ecotourism Development Based on Regional Strategic Potential: A Case Study in Rote Ndao East Nusa Tenggara] * [https://www.researchgate.net/publication/319099457_Rote_Island_East_Nusa_Tenggara_Province_Indonesia_an_emerging_hotspot_of_avian_endemism PHILIPPE VERBELEN, COLIN R. TRAINOR, VEERLE DOSSCHE & ROHAN FISHER, Rote Island, East Nusa Tenggara Province, Indonesia: an emerging hotspot of avian endemism ] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] dlq7a58zdzkm7bpknhii2mltpj07arl 0 308640 5131534 4914048 2026-04-24T13:12:55Z Jaŭhien 59102 /* Водгук */ вікіфікацыя 5131534 wikitext text/x-wiki '''Зая́ва 32-х''' — даклад, накіраваны 1 лютага 1921 года ў Цэнтральнае Бюро [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКБ(б)]] і [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] 32 беларусамі-камуністамі ([[Сцяпан Герасімавіч Булат|Сцяпан Булат]], [[Пётр Вікенцьевіч Ільючонак|Пётр Ільючонак]], [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Язэп Каранеўскі]], [[Іван Фадзеевіч Кудзелька|Іван Кудзелька]], [[Міхась Чарот|Міхаіл Кудзелька (Міхась Чарот)]], [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандр Сташэўскі]], Ю. Памецька і інш.), у якім была выкладзена спроба стварэння праграмы беларускага нацыянальнага адраджэння ва ўмовах [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Перадумовы == У снежні 1920 года наркамам асветы быў прызначаны [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]], адзін з галоўных аўтарытэтаў у беларускім пытанні. Кіраўніком беларускага аддзела Наркамасветы ССРБ быў [[Пётр Вікенцьевіч Ільючонак|Пятро Ільючонак]], які і быў адным з ініцыятараў «заявы 32-х». У канцы 1920 — пачатку 1921 году паводле ініцыятывы Ільючонка праводзіліся сходы-сустрэчы камуністаў-беларусаў, на якіх абмяркоўваліся пытанні нацыянальна-культурнага будаўніцтва рэспублікі і перспектывы яе развіцця. Ставілася пытанне аб неабходнасці пераводу працы [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы]] на [[беларуская мова|беларускую мову]]<ref name="stanaŭleńnie">{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ладысеў]], [[Пётр Брыгадзін]]|частка = |загаловак = Паміж усходам і захадам: станаўленне дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі (1917—1939 гг.)|арыгінал = |спасылка = http://pdf.kamunikat.org/10574-1.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БДУ|год = 2003|том = |старонкі = 141—146|старонак = 307|серыя = |isbn = 985-445-963-2|тыраж = 500|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304103750/http://pdf.kamunikat.org/10574-1.pdf|archivedate = 4 сакавіка 2016}}</ref>. == Апісанне == Даклад быў спробай выпрацаваць праграму адраджэння Беларусі ва ўмовах пераходу ад грамадзянскай вайны да мірнага развіцця, улічваючы захоп [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], прапаноўвалася сабраць [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]] ў межах адзінага вытворча-гаспадарчага і этнаграфічнага арганізма і перадаць [[БССР]] тэрыторыі, якія засталіся ў складзе [[РСФСР]] у часе грамадзянскай вайны. Эканамічныя адносіны з Савецкай Расіяй меркавалася будаваць на аснове адзінага гаспадарчага плану, з улікам гістарычных асаблівасцей, рэсурса-сыравіннага забеспячэння Беларусі<ref name="encyk">{{Крыніцы/БелЭн|7}} С. 26</ref>. У дакладзе ўтрымліваліся крытычныя заўвагі наконт палітыкі, якую праводзіла партыйна-савецкае кіраўніцтва рэспублікі. Для яе характэрна, канстатавалі аўтары, «''незнаёмства з мінулым краю, неразуменне беларускага руху, поўная разлучанасць з працоўнымі масамі краю''». У заяве прадугледжвалася рашэнне комплексу праблем развіцця нацыянальнай культуры, асветы і надання беларускай мове статусу дзяржаўнай. «''Мы лічым што ўсе загады, дэкрэты і т.п. павінны выдавацца на беларускай і расійскай мовах. Неабходна як мага больш забяспечваць беларускае сялянства і рабочых камуністычнай літаратурай на беларускай мове... Неабходна, каб Цэнтральнае бюро Камуністычнай партыі Беларусі пачало весці агітацыю і прапаганду на беларускай мове. Калі Цэнтральнае бюро КП(б)Б не ў стане правесці [[беларусізацыя|беларусізацыю]], то неабходна ўтварыць адпаведны орган''» — пісалася ў заяве<ref name= "stanaŭleńnie"/>. Акрамя «заявы 32-х» у ЦК РКП(б) была накіраваная амаль ідэнтычная паводле зместу, але лепш адрэдагаваная «дакладная запіска» вядомага грамадскага дзеяча [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алеся Бурбіса]], датаваная 14 студзеня 1921 года. Да яе быў прыкладзены дадатак аб стварэнні ўзорнай Беларускай Савецкай Рэспублікі, дзе змяшчалася інфармацыя пра гістарычнае мінулае, палітычны і грамадскі лад Беларусі, гісторыі развіцця савецкай улады ў рэспубліцы, рабіліся крытычныя заўвагі ў сувязі з памылкамі ў правядзенні нацыянальна-дзяржаўнай палітыкі кіраўніцтвам рэспублікі<ref name= "stanaŭleńnie"/>. == Водгук == Заява, накіраваная непасрэдна ў ЦК РКП(б) [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміру Леніну]], і сакратару [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|Мікалаю Красцінскаму]], старшыні Наркамнаца і [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфу Сталіну]] выклікала непакой сярод кіраўніцтва ЦБ КБ(б)Б, у першую чаргу [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельма Кнорына]]<ref name= "stanaŭleńnie"/>. 15 лютага дакумент абмяркоўваўся на пасяджэнні Цэнтральнага бюро КП(б)Б з удзелам 23 яго складальнікаў, якія пражывалі ў [[Мінск|Менску]]. Пятро Ільючонак яшчэ раз падкрэсліў пра неабходнасць вырашэння пытання аб самастойнасці Беларусі, Сцяпан Булат зазначыў, што «''вёска падпадае пад уплыў беларускіх эсэраў. Неабходна беларускую мову прызнаць дзяржаўнай, беларусаў-камуністаў паслаць ва ўсе ўстановы. Далучыць паветы [[Гомельская губерня|Гомельскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і 2 паветы [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]''». Вільгельм Кнорын, падводзячы вынікі дыскусіі, зазначыў што «''пастаноўка (пытання) не партыйная. У партыі не было выпадку, калі група выдзяляе выканаўчы орган для перагавораў. На адкрытым пасяджэнні пытанне не было пастаўлена, а пастаўлена апроч ЦБ. Лічу, што найперш гэта правакацыя некамуністычных рук...''» Ён падкрэсліў, што «''пытанне аб граніцах пастаўлена і абмяркоўвалася і намі, і ў ЦК РКП(б). Было знятае цэлым шэрагу палітычных умоў, і камуністы не мелі права падымаць гэтае пытанне''». Многія члены Бюро не пагадзіліся з такімі ацэначнымі вывадамі. Тагачасны наркам земляробства [[Адам Сямёнавіч Славінскі|Адам Славінскі]] зазначыў, што «''дэкларацыя дрэнна і няправільна пастаўлена, але нічога контррэвалюцыйнага ў ёй няма''». Старшыня ЦВК [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] падкрэсліў, што «''злога намеру тут няма, ёсць толькі неабдуманае стаўленне''». Пастанова Цэнтральнага Бюро была вытрымана ў карэктнай фармуліроўцы, і не адпавядала рэзкі выказванням Кнорына. У ёй зазначалася, што «''Ц.Б., азнаёміўшыся са зместам дэкларацыі групы "беларускіх камуністаў", прызнае яе нявытрыманай і неабгрунтаванай у камуністычным духу''»<ref name= "stanaŭleńnie"/>. Рэзалюцыя не задаволіла Кнорына. Пасля пасяджэння ім быў выдадзены загад ад імя Бюро ЦК КП(б)Б старшыні ЧК Беларусі [[Аляксандр Іосіфавіч Ротэнберг|Аляксандру Ротэнбергу]] правесці на кватэрах збору подпісаў вобшукі, а калі спатрэбіцца, то і зрабіць арышты. Распараджэнне было выканана ў ноч з 15 на 16 лютага 1921 года. Аднак крымінальныя справы заводзіць не сталі. Паводле ўказання наркама вайсковых і ўнутраных спраў [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Язэпа Адамовіча]] арыштаваных вызвалілі. [[Зміцер Жылуновіч]], тагачасны галоўны рэдактар [[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкай Беларусі]], настойліва хадайнічаў аб вызваленні яе супрацоўнікаў<ref name= "stanaŭleńnie"/>. У 1930-я гады ў часе кампаніі супраць «[[нацдэм]]аў» Заява 32-х была пастаўленая ў віну яе аўтарам як «контррэвалюцыйны акт», «нацыянал-дэмакратычны катэхізіс» і бальшыня аўтараў была рэпрэсаваная<ref name="encyk"/>. == Значэнне == Пасля пасяджэння Цэнтральнага Бюро КП(б)Б некаторыя час працягвалі склікацца сходы беларусаў-камуністаў, на якіх вылі выпрацаваны прапановы па пашырэнні ўжывання беларускай мовы ў школе, забеспячэння ў рэспубліцы роўных правоў чатырох моў: беларускай, [[ідыш]], [[польская мова|польскай]] і [[руская мова|рускай]], правядзенні культурна-асветнай работы з улікам спецыфікі гарадскога і сельскага насельніцтва. Прапановы, як і асноўныя палажэнні «заявы 32-х», былі ўлічаны пры прыняцці ў лютым 1921 года ЦВК шэрагу пастаноў, якія фактычна прадвызначалі ўвесь наступны ход палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name= "stanaŭleńnie"/>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] hyk01jltlj2t33tkdybxiei9rxaok1l 0 310997 5131837 5020159 2026-04-25T06:50:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131837 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубраўка}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дубраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 06|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Дубраўскі }} '''Ду́браўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dubraŭka}}, {{lang-ru|Дубровка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014673&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 11 марта 2008 года № 64 "О преобразовании деревни Дубровка Дубровского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскага сельсавета]]. Месціцца за 10 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 65 км ад [[Мінск]]а, каля ракі [[Талька (рака)|Таль]]. == Назва == Паселішча, верагодна, заснавана ва ўрочышчы, дзе расло шмат [[дуб]]оў. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], паселішча адносілася да [[Маёнтак|маёнтка]] [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] ўласнасці [[Барэцкія|Барэцкай]]<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-13|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1885 годзе [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. У 1897 годзе былі аднайменныя [[фальварак]] і вартоўня. Паводле перапісу 1917 года былі аднайменныя маёнтак і ўрочышча. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе паселішча мела статус [[пасёлак|пасёлка]]. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]]ы «Краіна Саветаў» і «Спаборнік», працавалі 2 кузні. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У жніўні 1941 года пасёлак спалены, загінула 7 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/1338|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2023-12-14}}</ref>. Пасля вайны населены пункт адноўлены. У 1960 годзе былі вёскі Дубраўка 1 і Дубраўка 2 у [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Сінчанскім сельсавеце]]. З 23 ліпеня 1984 года цэнтр сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — фальварак, 29 жыхароў; вартоўня, 5 жыхароў * 1917 год — маёнтак, 42 жыхары; урочышча, 5 жыхароў * 1926 год — 20 гаспадарак, 99 жыхароў * 1960 год — Дубраўка 1, 131 жыхар; Дубраўка 2, 135 жыхароў * 2002 год — 268 двароў, 858 жыхароў * 2010 год — 275 гаспадарак, 824 жыхары * 2012 год — 274 гаспадаркі, 813 жыхароў * 2019 год — 730 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == === Эканоміка === * Ашчадная каса * Аддзяленне сувязі * Рамонтна-механічныя майстэрні * Крама === Адукацыя === * [[Дубраўская сярэдняя школа]] === Культура === * Бібліятэка * Дом культуры === Медыцына === * Амбулаторыя * Ветэрынарны ўчастак == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дуброўка|135—136}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дубраўка (Дубраўскі сельсавет)| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 2dcu059jntg4gemxwxwb1aspqb63sh7 0 311105 5131812 5064230 2026-04-25T05:57:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131812 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дрычын}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дрычын |выява = Rqe rJIlSo.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі }} '''Дры́чын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dryčyn}}, {{lang-ru|Дричин}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014676&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 11 марта 2008 года № 68 "О преобразовании деревни Дричин Дричинского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. == Геаграфія == [[Файл:Дрычын (прыпыначны пункт).jpg|міні|злева|Чыгуначны прыпынак [[Дрычын (прыпыначны пункт)|Дрычын]]]] Месціцца за 15 кіламетраў на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 2 кіламетры ад чыгуначнага прыпынку [[Дрычын (прыпыначны пункт)|Дрычын]] лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]]—[[Асіповічы I|Асіповічы]]. == Назва == На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Дрычын паходзіць ад імя Дрык<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} с. 109</ref>. == Гісторыя == === У складзе ВКЛ === Дрычын вядомы з XVII стагоддзя як [[сяло]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць каталіцкай царквы. У 1684 годзе ў вёсцы было 38 двароў, шляхецкая ўласнасць. У канцы XVII стагоддзя пабудавана [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкая]] царква. У 1744 годзе быў 61 двор і 185 [[Рэвізская душа|душ]] мужчынскага полу, карчма, уласнасць [[Агінскія|Агінскіх]]. === У Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З канца XVIII стагоддзя ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе былі царква, карчма, 2 ветракі, уласнасць [[Ратынскія|Ратынскага]]. У 1835 годзе існавала драўляная царква. З 1860-х гадоў у [[Навасёлкаўская воласць|Навасёлкаўскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1866 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1886 годзе ў народным вучылішчы вучыліся 59 хлопчыкаў і 5 дзяўчынак. У 1879 годзе Дрычынскі царкоўны [[Парафія|прыход]] налічваў больш 2 тысяч прыхаджан, у яго ўваходзілі яшчэ 5 вёсак апроч Дрычына, пры царкве працавала папячыцельства. Царкве належала 70 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі, у тым ліку 33 — ворыва, 30 — сенажаці, 3 дзесяцін — прысядзібнай{{Sfn|Памяць|2003|с=696}}. У царкоўным архіве станам на 1879 год захоўваліся [[Метрычная кніга|метрычныя кнігі]] і спаведныя спісы прыхаджан з 1844 года. Паводле перапісу 1897 года ў Дрычыне была ваўначоска з конным прывадам, школа, 3 крамы, піцейны дом, [[хлебазапасны магазін]], адбываліся штогадовыя кірмашы. У 1900 годзе у школе займаліся 54 хлопчыкі і 3 дзяўчынкі, настаўнікам быў Міхаіл Васілеўскі. У 1904 годзе для школы пабудавалі новы драўляны будынак. === Найноўшы час === [[Файл:Дрычын, вуліца Цэнтральная.jpg|міні|справа|Дрычын, вуліца Цэнтральная]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. За савецкім часам народнае вучылішча было ператворана ў працоўную школу 1-й ступені, у якой у 1922 годзе было 80 вучняў, працавалі 2 настаўнікі. З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 12 сакавіка 1935 года [[Рудзенскі раён|Рудзенскага]], з 6 ліпеня 1935 года [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага]], з 11 лютага 1938 года Рудзенскага раёнаў, з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1929 годзе праведзена [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Новы Дрычын», была кузня. У 1930-я гады Дрычынская царква была закрыта, а праз некалькі год, з пісьмовай згоды мясцовых жыхароў, разабрана на будаўнічыя матэрыялы, з якіх пазней пабудавалі вясковую школу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://puhovichihistory.by/be/%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%B2%D1%91%D1%81%D1%86%D1%8B-%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%87%D1%8B%D0%BD/dmitriykrivoshei/29/08/2023/|title=Могілкі ў вёсцы Дрычын - В поисках утраченного... Пуховщина|first=Дмитрий Александрович|last=Кривошей|website=В поисках утраченного... Пуховщина|date=2023-08-28|access-date=2024-01-09}}</ref>. У 1932 годзе школа стала сямігадовай, а ў 1956 годзе — сярэдняй. У музеі школы знаходзіцца ліст ад касманаўта [[Юрый Гагарын|Юрыя Гагарына]] з асабістым аўтографам. Ліст быў адрасаваны піянерскім атрадам 6 класа<ref>{{cite web|author=Наталья Пархомчик.|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2016-04-12|url=http://www.gorka.by/?p=31849&fbclid=IwAR0rlWpUXaXz1QQFNBE_7GRx_r1qhKIEQZhgAL2NCU8DutCjkfZLqO0DHnw|title=“Космический след” на Пуховщине|format=|work=|publisher=[[Пухавіцкія навіны]]|accessdate=2021-11-16|language=|postscript=|url-status=dead}}</ref>. У 1939 годзе да Дрычына далучана вёска Пахар{{Sfn|Памяць|2003|с=25}}. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Дзейнічала савецкае падполле, у наваколлі [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У 1942—1943 гадах нямецкай адміністрацыяй былі расстраляны 39 ваеннапалонных і 2 партызаны. У 1943 годзе вёска была часткова спалена{{sfn|ГВБ|2013|с=134}}. У 2010 годзе нададзены статус аграгарадка. Да 28 мая 2013 года аграгарадок уваходзіў у склад [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1744 год — 61 двор, 185 душ мужчынскага полу * 1800 год — 128 двароў, 786 жыхароў * 1816 год — 63 двары, каля 490 жыхароў * 1886 год — 75 двароў, 995 жыхароў * 1897 год — 240 двароў, 1225 жыхароў * 1908 год — 220 двароў, 1762 жыхары * 1917 год — 266 двароў, 1546 жыхароў * 1960 год — 130 жыхароў; чыгуначны раз’езд, 7 жыхароў{{sfn|ГВБ|2013|с=134—135}} * 1971 год — 147 двароў, 496 жыхароў * 1999 год — 730 жыхароў * 2002 год — 261 двор, 731 жыхар * 2007 год — 278 гаспадарак, 752 жыхары * 2010 год — 730 жыхароў * 2012 год — 254 гаспадаркі, 727 жыхароў * 2019 год — 679 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-01-10|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:Дрычын, крама Дрычын.jpg|міні|крама «Дрычын»]] * Дом быту * Аддзяленне сувязі * Ашчадная каса * Сталовая * Механічная майстэрня * Крама == Культура == * Бібліятэка * Дом культуры * Рэлігійная грамада хрысціян веры евангельскай<ref>https://xn--b1agz2ae.xn--90ais/tserkov/pomestnye_tserkvi?search_obschini=109</ref>. == Адукацыя == [[Файл:Дрычынскі яслі-сад Пухавіцкага раёна.jpg|міні|справа|[[Дрычынскі яслі-сад]]]] Базавая школа<ref>{{Cite web|url=https://drychyn.pukhovichi-asveta.gov.by/|title=Дричинская базовая школа|website=drychyn.pukhovichi-asveta.gov.by|access-date=2024-01-10|url-status=dead|archive-date=10 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110152528/https://drychyn.pukhovichi-asveta.gov.by/}}</ref>, у 2003 годзе займаліся 211 вучняў, працавала 25 настаўнікаў. Затым яслі-сад. У музеі школы знаходзіцца ліст ад касманаўта [[Юрый Гагарын|Юрыя Гагарына]] з асабістым аўтографам. Ліст быў адрасаваны піянерскім атрадам 6 класа<ref>{{cite web|author=Наталья Пархомчик.|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2016-04-12|url=http://www.gorka.by/?p=31849&fbclid=IwAR0rlWpUXaXz1QQFNBE_7GRx_r1qhKIEQZhgAL2NCU8DutCjkfZLqO0DHnw|title=“Космический след” на Пуховщине|format=|work=|publisher=[[Пухавіцкія навіны]]|accessdate=2021-11-16|language=|postscript=|url-status=dead}}</ref>. == Медыцына == * Ветэрынарны ўчастак * Амбулаторыя == Славутасці == * Сакральны ўзгорак Капішча (182,2 м над узроўнем мора){{Sfn|Сакральныя ўзгоркі Беларусі|2021|с=236}} === Страчаная спадчына === * [[Царква Святога Іаана (Дрычын)|Царква Святога Іаана]] (каля 1750-х, страчана ў 1930-я). * Ва ўрочышчы Старое Балота<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.tio.by/info/novosti/18066/|title=Экскурсия по Пуховичскому району — на электричке|website=www.tio.by|access-date=2024-01-11}}</ref> раней быў валун, «скарбавы камень». Паводле падання, пад каменем быццам было зарыта шмат зброі і золата{{sfn|Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі|2022|с=169}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Дрычын|134—135}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Кірылавіч Карабанаў|А. Карабанаў]], [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|В. Вінакураў]], [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. Дучыц]], [[А. П. Зайцаў|А. Зайцаў]], [[І. Я. Клімковіч|І. Клімковіч]]|частка = |загаловак = Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут прыродакарыстання|выданне = 2-е|месца = |выдавецтва = Беларуская навука|год = 2022|том = |старонкі = |старонак = 404|серыя = |isbn = 978-985-08-2793-7|тыраж = |ref = Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|178|Dryczyn|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{Кніга|аўтар=[[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]], [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Людміла Дучыц]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Эдвард Зайкоўскі]], [[Ігар Лявонавіч Капылоў|Ігар Капылоў]], [[Аляксандр Кірылавіч Карабанаў|Аляксандр Карабанаў]], [[Ірына Клімковіч]]|загаловак=Сакральныя ўзгоркі Беларусі|год=2021|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|старонак=267|isbn=978-985-08-2791-3|ref=Сакральныя ўзгоркі Беларусі}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Дрычын (Пухавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] jvmevl7ru5n8o00hhr438esfdwwip5t 0 325858 5131554 4601957 2026-04-24T13:17:02Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131554 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вячаслаў Антонавіч Селях''' ('''Селях-Качанскі'''; {{ДН|25|12|1885}}, [[Лагойск]] — {{ДС|8|8|1976}}, [[Саўт-Рывер]], ЗША) — беларускі оперны спявак (драматычны бас-барытон), музычна-драматычны і тэатральны дзеяч. == Біяграфія == Скончыў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю ў 1905 годзе, [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскую кансерваторыю]] ў 1915 годзе. З 1913 года артыст тэатра «Музычнай драмы». З 1915 года саліст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]], дзе выканаў партыі Ганца ў оперы «Казка пра цара Салтана», Барыса Гадунова ў оперы «Барыс Гадуноў», Шаклавітага ў оперы «Хаваншчына» [[Мадэст Мусаргскі|М. Мусаргскага]], Ігара ў оперы «Князь Ігар», Грыгорыя Гразнога ў «Царскай нявесце» і інш. Адначасова ў 1916 годзе працаваў у [[Александрынскі тэатр|Александрынскім тэатры]]. Спяваў сумесна з [[Фёдар Шаляпін|Ф. Шаляпіным]]. [[Файл:Прэзідыум Мастацкай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Мастацкая секцыя Інбелкульта|Мастацкай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: сядзяць К. С. Серада, [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]], [[Язэп Лявонавіч Дыла|Язэп Дыла]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]], стаяць [[Мікалай Красінскі]], [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], Вячаслаў Селях, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]].]] З 1924 года кіраўнік музычнай падсекцыі [[Інбелкульт]]а, выкладчык опернага і харавога класаў [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]]. Сярод яго вучняў былі [[Пігулеўскі]], [[Няборская]], [[Ашкіназі]], [[Т. Баначыч]], [[Архіпаў]], а таксама некаторы час у яго вучылася вакалу [[Л. Александроўская]]. Арганізатар [[Беларускі студыйны хор|Беларускага студыйнага хору]] ў 1926 годзе, рэарганізаванага ў 1928 годзе ў Беларускую дзяржаўную капэлу (цяпер [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]]). Галоўны рэжысёр (і выканаўца ролі Млынара) пастаноўкі ў [[БДТ-1]] ўпершыню на беларускай мове оперы «Русалка» [[А. Даргамыжскі|А. Даргамыжск]]ага (14-15 мая 1927). З 1927 года дырэктар [[БДТ-1]], зняты з пасады па абвінавачванні ў «[[нацдэм]]аўшчыне». З 1930 года дырэктар Беларускага тэатральнага тэхнікума, загадчык Беларускіх драматычных курсаў. З 1933 года ў [[Ленінград]]зе, намеснік дырэктара [[Оперная студыя імя Рымскага-Корсакава|Опернай студыі імя Рымскага-Корсакава]], рэжысёр [[Вандроўная опера Усерасійскага тэатральнага таварыства|Вандроўнай оперы Усерасійскага тэатральнага таварыства]]. З 1937 года працаваў ва [[Украіна|Украіне]]. У чэрвені 1943 года вярнуўся на радзіму, кіраўнік аддзела мастацтва [[БЦР]] і аддзела культуры і мастацтва [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Адначасова кіраўнік і галоўны рэжысёр [[Мінскі гарадскі тэатр (1941—1944)|Мінскага гарадскога тэатра]]. Разам з [[Тодар Лебяда|Тодарам Лебядой]] паставіў яго п’есу «[[Загубленае жыццё]]». З 1944 года ў [[Берлін]]е. У літаратуры даецца інфармацыя, што гэтым часам В. Селях сумесна з [[Мікола Равенскі|М. Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры прапагандысцкай установе [[Вінета (арганізацыя)|«Вінета»]]<ref>''Селях С. У.'' Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха // Мастацтва, № 6, 2001. — С. 48.</ref>. З 1950 года ў [[ЗША]]. Займаўся арганізацыяй хароў і тэатральных груп, ладзіў канцэрты і спектаклі. Аўтар твораў царкоўнай музыкі, хароў і песень на вершы беларускіх паэтаў. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Юрэвіч Л.'' Беларускі тэатр і драматургія на эміграцыі // Тэатральная творчасць. № 6, 1997. № 1, 1998. * ''Селях С.'' Да біяграфіі спевака Вячаслава Селяха // Кантакты і дыялогі, № 7-8, 2000. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Селях-Качанскі|Кекелева Т.<!--Таццяна-->}} * ''Селях С.'' Невядомы прэм’ер // Літаратура і мастацтва, № 5 (4089), 2 лютага 2001. * ''Селях С. У.'' [http://museum.logoysk.info/be/people/202-creative/2632-biografiya-vyacheslava-selyaha.html Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха] // Мастацтва, № 5, 2001. — С. 35-39; № 6, 2001. — С. 46-48. * Вячаслаў Антонавіч Селях // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2-х т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 340. {{DEFAULTSORT:Селях-Качанскі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] d8k8sf3vljqa65fo2qqb7ift83ivby8 0 334885 5131494 5065489 2026-04-24T12:47:33Z Jaŭhien 59102 /* Кампартыя Беларусі ў міжваенны перыяд (1920—1941) */ вікіфікацыя 5131494 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Камуністычная партыя Беларусі | назва на мове арыгінала = | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = Першы сакратар ЦК КПБ | дата заснавання = [[30 снежня]] [[1918]] | дата роспуску = [[25 жніўня]] [[1991]] | штаб-кватэра = | ідэалогія = [[марксізм-ленінізм]] | інтэрнацыянал = | саюзнікі = | моладзевая арганізацыя = [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|ЛКСМБ]] | колькасць членаў = 697 тыс.чалавек (на 1 студзеня 1990) | дэвіз = [[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!]] | гімн = [[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянал]] | партыйны друк = газета «[[Звязда (1917)|Звязда]]» | персаналіі = Члены Камуністычнай партыі Беларусі | афіцыйны сайт = }} {{КПБ}}'''Камуністы́чная па́ртыя Белару́сі''' (скар. '''КПБ''') — [[камуністычная партыя]] на тэрыторыі Беларусі ў 1918—1991 гадах, складовая частка спачатку [[Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў)|Расійскай камуністычнай партыі (бальшавікоў)]] (РКП(б)), потым [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]] (КПСС). У 1918—1952 гадах называлася ''Камуністычная партыя (бальшавікоў) Беларусі'' (''КП(б)Б''). Фактычна спыніла існаванне ў жніўні 1991 года пасля прыняцця [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўным Саветам Рэспублікі Беларусь]] Пастановы «Аб часовым прыпыненні дзейнасці КПБ — КПСС на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь»<ref>{{Cite web |url=http://spravka-jurist.com/base/part-rz/tx_wssqoa.htm |title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 25 августа 1991 г. № 1016-XII «О временном приостановлении деятельности КПБ — КПСС на территории Республики Беларусь» |access-date=21 чэрвеня 2016 |archive-date=20 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120130151/http://spravka-jurist.com/base/part-rz/tx_wssqoa.htm |url-status=dead }}</ref>. == Перадгісторыя == Ідэя стварэння Камуністычнай партыі бальшавікоў Беларусі зарадзілася на канферэнцыі беларускіх секцый РКП(б), якая праходзіла ў [[Масква|Маскве]] [[21 снежня|21]] — [[23 снежня]] [[1918]] г.. На канферэнцыі прысутнічалі дэлегаты Маскоўскай, [[Петраград]]скай, [[Саратаў]]скай, [[Тамбоў]]скай, [[Мінск]]ай і [[Невель (горад)|Невельскай]] секцый, якія прадстаўлялі амаль тысячу камуністаў-[[Беларусы|беларусаў]]. Канферэнцыя абрала выканаўчы орган — Цэнтральнае бюро беларускіх камуністычных секцый на чале са [[Зміцер Жылуновіч|Зміцерам Жылуновічам]]. == Стварэнне партыі == Арганізацыйна партыя аформілася на [[I з’езд КП(б)Б|VI Паўночна-Заходняй абласной канферэнцыі РКП(б)]] [[30 снежня|30]] — [[31 снежня]] [[1918]] ў [[Смаленск]]у, якая абвясціла сябе першым і ўстаноўчым з’ездам партыі. Гэтаму папярэднічалі палітычныя падзеі, якія стваралі прынцыпова новую геапалітычную сітуацыю для [[РКП(б)]] як кіруючай партыі [[РСФСР|Савецкай Расіі]]: абвяшчэнне незалежнасці Польшчы, [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[БНР]] і іншых нацыянальных дзяржаўных утварэнняў на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыя 1918 у Германіі]], арыентацыя на сусветную пралетарскую рэвалюцыю і інш. Арганізатар і кіраўнік РКП(б) [[У. Ленін]] разумеў важнасць падтрымкі палітыкі бальшавікоў з боку тых палітычных сіл, якія выступалі за нацыянальнае адраджэнне. Дырэктыва Наркамнаца РСФСР ад [[27 снежня]] [[1918]] г. вызначыла асноўныя прынцыпы партыйна-дзяржаўнага будаўніцтва на Беларусі. Паводле яе старшыня [[Цэнтральнае бюро КП(б)Б|Цэнтральнага Бюро КП(б)Б]] або ЦК КП(б)Б павінен быў адначасова з’яўляцца прадстаўніком ЦК РКП(б) і ўрада Расійскай Федэрацыі ў беларускіх органах улады. Правы і абавязкі ЦБ КП(б)Б і ўрада Беларусі заставаліся такімі ж, як і ў былога Паўночна-Заходняга абласнога камітэта РКП(б) і Абласнога выканаўчага камітэта Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту ([[Аблвыкамзах]]а). Гэта азначала поўную залежнасць ад ЦК РКП(б) і ўрада Савецкай Расіі. [[29 снежня]] [[1918]] г. [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І.Сталін]] паведамляў старшыні Аблвыкамзаха [[А. Мяснікоў|А. Мяснікову]], што «сёння выязджаюць у Смаленск беларусы (дэлегаты ад Беларускіх секцый РКП(б). Вязуць з сабой Маніфест. Просьба ЦК партыі і У. Леніна прыняць іх, як малодшых братоў, магчыма яшчэ нявопытных, але гатовых аддаць сваё жыццё партыйнай савецкай рабоце». Хоць кіраўніцтва Паўночна-Заходняга абласнога камітэта РКП(б) не падзяляла ідэю Белнацкома і Беларускіх секцый РКП(б) аб стварэнні Кампартыі Беларусі і абвяшчэнні Беларусі Сацыялістычнай Савецкай Рабоча-Сялянскай Рэспублікай, яно падпарадкавалася ўказанням цэнтра. [[30 снежня]] [[1918]] г. у [[Смаленск]]у пачала работу [[I з’езд КП(б)Б|VI Паўночна-Заходняя абласная канферэнцыя РКП(б)]]. 206 яе дэлегатаў прадстаўлялі 17771 камуніста ад партыйных арганізацый Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Смаленскай, беларускіх партыйных арганізацый Віленскай і Чарнігаўскай губерняў. Па прапанове Мяснікова Канферэнцыя абвясціла сябе «I з’ездам Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларускай Рэспублікі». У рашэннях I з’езда падкрэслівалася, што работу ўсіх партыйных арганізацый узначальвае ЦБ, якое з’яўляецца «вярхоўным органам у рэспубліцы і верным вокам Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі ўсіх расійскіх савецкіх сацыялістычных рэспублік». У «Палажэнні аб партыйных арганізацыях» вызначаліся агульныя палажэнні, схема арганізацый, палажэнні аб фракцыях, «Інструкцыя для работ раённага і падраённага камітэтаў», абавязкі камуніста. Яно ўяўляла сабой спалучэнне асноўных праграмных і статутных палажэнняў РКП(б). У «Інструкцыі» падкрэслівалася, што «ячэйкі не з’яўляюцца органамі дзяржаўнай улады, не павінны непасрэдна ўмешвацца ў работу Саветаў і іх устаноў, а толькі ў сілу партыйнай дысцыпліны дзейнічаць цераз сваіх членаў, якія працуюць у савецкіх органах, і толькі такім чынам кіруюць іх работай». Аднак на справе прынцыпы дэмакратычнага цэнтралізму не заўсёды выконваліся і ўся дзейнасць КП(б)Б рэгламентавалася ўказаннямі цэнтральных органаў і кіраўнікоў РКП(б). На I з’ездзе КП(б)Б і пасля яго працягвалася барацьба за кіраўніцтва ў партыйных і дзяржаўных органах паміж дзеячамі Паўночна-Заходняга абласнога камітэта і Беларускіх секцый РКП(б). Пры падтрымцы ЦК РКП(б) перамогу атрымалі кіраўнікі Паўночна-Заходняга абласнога камітэта. 3 15 членаў ЦБ толькі З. Жылуновіч і І. Лагун прадстаўлялі Беларускія секцыі. Старшынёй ЦБ КП(б)Б быў выбраны [[В. Кнорын]]. Цэнтральным друкаваным органам партыі стала газета «[[Звязда (1917)|Звязда]]». Адным з галоўных на I з’ездзе было пытанне пра беларускую дзяржаўнасць. У ЦК быў падрыхтаваны Маніфест аб стварэнні «самастойнай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь», абвешчаны на з’ездзе. У прынятай на з’ездзе рэзалюцыі «Аб граніцах Беларускай Рэспублікі» называліся населеныя беларусамі тэрыторыі, якія павінны былі ўвайсці ў склад рэспублікі. У адміністрацыйна-гаспадарчых адносінах тэрыторыя Беларусі падзялялася на 7 раёнаў (Баранавіцкі, Віцебскі, Гомельскі, Гродзенскі, Магілёўскі, Мінскі, Смаленскі) і 53 падраёны (паветы). У адпаведнасці з такім падзелам будавалася і структура партыйных органаў: райкомы (губпарткомы), падрайкомы, валасныя і сельскія партыйныя ячэйкі. Адначасова з КП(б)Б ствараўся і [[ЛКСМБ|камсамол]] рэспублікі — арганізацыя, праз якую моладзь далучалася да сферы партыйна-палітычнага і ідэалагічнага ўплыву, набывала вопыт арганізацыйнай работы і потым папаўняла рады кампартыі. Галоўным у дзейнасці Кампартыі Беларусі заставаліся пытанні дзяржаўнага будаўніцтва, умацавання і абароны савецкай улады. Рашэнні I з’езда КП(б)Б і асабліва абвяшчэнне [[1 студзеня]] [[1919]] г. [[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфеста Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі]] аб утварэнні самастойнай рэспублікі выклікалі ў насельніцтва і беларускіх камуністаў пачуццё энтузіязму, надзеі на далейшае развіццё і ўмацаванне беларускай дзяржаўнасці. Пачалася падрыхтоўка да [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|І Усебеларускага з’езда Саветаў]], які павінен быў надаць законнасць партыйным рашэнням. На мітынгах і сходах прымаліся рэзалюцыі аб даверы партыі бальшавікоў і падтрымцы савецкай улады. У студзені [[1919]] г. [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] і ЦБ КП(б)Б пераехалі са [[Смаленск]]а ў [[Мінск]]. [[16 студзеня]] [[1919]] г. ЦК РКП(б) прыняў рашэнне, паводле якога ў складзе РСФСР заставаліся [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня]]ў. Спробы членаў ЦБ КП(б)Б апеляваць да ЦК РКП(б) і зварот да У. Леніна аб захаванні Беларусі ў яе этнічных межах станоўчых вынікаў не далі. Гэта рашэнне ЦК РКП(б) зацвердзіў [[I Усебеларускі з’езд Саветаў]] (2-3 сакавіка 1919 г.). На з’ездзе была прынята [[Канстытуцыя Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]], выбраны [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны Выканаўчы Камітэт БССР]] (ЦВК БССР). == Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі == {{main|Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі}} Па прапанове старшыні [[УЦВК]] і сакратара ЦК РКП(б) [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. Свярдлова]] з’езд прыняў рашэнне аб аб’яднанні Літвы і Беларусі ў адзіную рэспубліку. [[28 лютага]] [[1919]] г. у [[Вільня|Вільні]] на першым пасяджэнні ЦБ КП(б)Б і ЦК Кампартыі Літвы была вызначана яе назва — «Сацыялістычная савецкая рэспубліка Літвы і Беларусі» ([[Літбел]]), назва і склад урада, сцяг, герб. На аб’яднаным пасяджэнні ЦВК Літвы і Беларусі ([[27 лютага]] [[1919]] г.) створаны ўрад Літбела на чале з [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|В. Міцкевічам-Капсукасам]]. [[4 сакавіка|4]] — [[6 сакавіка]] [[1919]] у Вільні адбыўся [[II з’езд КП(б)Б|Аб’яднаўчы з’езд Кампартый Літвы і Беларусі]] (ІІ з’езд КП(б)Б). Старшынёй прэзідыума ЦК Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Літвы і Беларусі ([[КП(б)ЛіБ]]) з’езд выбраў Міцкевіча-Капсукаса, сакратаром — Кнорына. Сярод 15 членаў Цэнтральнага Камітэта КП(б)ЛіБ (Прэзідыум: [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас]] — старшыня, [[Ангарэціс|З. Ангарэціс]], [[Вацлаў Антонавіч Багуцкі|В. Багуцкі]], [[Якаў Генрыхавіч Далецкі|Я. Далецкі]], С. Іваноў, [[Майсей Іосіфавіч Калмановіч|М. Калмановіч]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|В. Кнорыньш]] (сакратар), [[А. Мяснікоў]], [[Іосіф Станіслававіч Уншліхт|І. Уншліхт]], [[Казімір Генрыхавіч Цыхоўскі|К. Цыхоўскі]], [[Віктар Іванавіч Яркін|В. Яркін]] і інш.) не было ніводнага беларуса. Беларускіх камуністаў прадстаўлялі былыя кіраўнікі Паўночна-Заходняга абласнога камітэта РКП(б). Кіраўніцтва партыйнымі арганізацыямі на Беларусі фактычна ажыццяўляў Мінскі губернскі камітэт КП(б)ЛіБ. Шмат увагі аддавалася пытанням ваеннага будаўніцтва. Неаднаразова праводзіліся партыйныя мабілізацыі на франты [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]. Члены КП(б)Б, потым КП(б)ЛіБ разам з беларускімі эсэрамі, прадстаўнікамі іншых партый удзельнічалі ў барацьбе супраць польскай акупацыі. [[1 студзеня]] [[1920]] г. ініцыятыўная група арганізацыі «[[Маладая Беларусь, 1918|Маладая Беларусь]]» ([[У. Ігнатоўскі]], [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|А. Сташэўскі]], У. Каранеўскі, М. Кудзелька ([[М. Чарот]]) і інш.) стварылі арганізацыйны цэнтр [[Беларуская камуністычная арганізацыя|Беларускай камуністычнай арганізацыі]] (БКА), якая заявіла аб прызнанні праграмы і тактыкі РКП(б). Хоць БКА актыўна ўключылася ў антыпольскую барацьбу, кіраўніцтва ЦК КП(б)ЛіБ адносілася да яе насцярожана. У жніўні 1920 г. БКА увайшла ў склад КП(б)ЛіБ. == Кампартыя Беларусі ў міжваенны перыяд (1920—1941) == 3 [[Акт аб незалежнасці Літвы|абвяшчэннем незалежнасці Літвы]] (май [[1920]] г.) і заключэннем мірнага дагавора паміж РСФСР і Літвой ([[12 ліпеня]] 1920 г.) Літбел фактычна перастала існаваць. [[31 ліпеня]] [[1920]] на пасяджэнні ЦК [[КП(б)ЛіБ]], БКА, [[Бунд]]а, членаў ЦК прафсаюзаў і Мінскага губернскага ВРК прынята новая [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь|Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]]. Паводле рашэння ЦК РКП(б), [[5 верасня]] 1920 г. ЦК КП(б)ЛіБ прыняў пастанову аб стварэнні самастойных кампартый (бальшавікоў) Беларусі і Літвы і асобных органаў іх кіраўніцтва. Пачалося аднаўленне структуры мясцовых партыйных органаў. [[III з’езд КП(б)Б]] ([[22 лістапада|22]] — [[26 лістапада]] 1920 г. і ўсе наступныя праходзілі ў [[Мінск]]у) указаў на неабходнасць «шырока развіць лозунг „арабочвання“ і „асяляньвання“ ўсіх нашых арганізацый», умацавання дыктатуры пралетарыяту і самой партыі; адзначыў, што «КП(б)Б ёсць абласная арганізацыя РКП(б), і ў агульным і цэлым падпарадкоўваецца дырэктывам ЦК РКП (бальшавікоў)». Цэнтральныя дзяржаўныя органы [[БССР]] падпарадкоўваліся адпаведным камісарыятам [[РСФСР]]. Дыскусія аб прафсаюзах, якая пачалася таксама і ў КП(б)Б восенню 1920, выклікала рознагалоссі ў многіх партыйных і савецкіх органах. Мінскія гарадскія і павятовыя партыйныя канферэнцыі (канец студзеня-люты 1921), [[IV з’езд КП(б)Б]] ([[25 лютага]]-[[2 сакавіка]] [[1921]]) падтрымалі ленінскую платформу «дзесяці» па гэтым пытанні. З’езд прыняў шэраг рэзалюцый. У «Тэзісах аб Галоўпалітасвеце і агітацыйна-прапагандысцкай рабоце» падкрэслівалася неабходнасць стварыць сістэму «дзяржаўнай прапаганды камунізму», а органы, якія вядуць гэту работу, «павінны знаходзіцца пад больш блізкім і непасрэдным кіраўніцтвам партыі, па сутнасці, з’яўляецца чыста партыйнымі органамі…» На [[X з’езд РКП(б)|X з’ездзе РКП(б)]] ([[8 сакавіка|8]]-[[16 сакавіка]] [[1921]]) У. Леніну і яго прыхільнікам удалося правесці рашэнне аб замене палітыкі «ваеннага камунізму» на новую эканамічную палітыку ([[нэп]]), умацаваць давер да бальшавікоў, у т. л. на Беларусі. [[24 сакавіка]] [[1921]] ЦБ КП(б)Б заслухала пытанне «Аб справаздачах аб рабоце X з’езда партыі», адзначыла неабходнасць барацьбы з вялікадзяржаўным шавінізмам і мясцовым нацыяналізмам. Пачалася актыўная прапаганда матэрыялаў з’езда, перабудова работы партыйных і савецкіх органаў рэспублікі. У рашэнні ЦБ «Аб становішчы ў Ігуменскай і Мазырскай арганізацыі» ад [[12 красавіка]] [[1921]] адзначалася недастатковая сувязь з рабочымі, указвалася на неабходнасць выбіраць іх у кіруючыя партыйныя, савецкія і прафсаюзныя органы. Ствараліся партыйныя ячэйкі на прадпрыемствах, транспарце, у вайсковых часцях, навучальных установах. Слабай заставалася партыйная работа сярод сялянства. [[V з’езд КП(б)Б]] ([[15 кастрычніка|15]]—[[20 кастрычніка]] [[1921]]) прааналізаваў першыя вынікі пераходу да нэпа, прыняў рэзалюцыю «Народная асвета і задачы партыі», у якой былі вызначаны асноўныя кірункі станаўлення дашкольнай і школьнай адукацыі і выхавання, падрыхтоўкі прафесійных кадраў. 3 адкрыццём у 1921 [[БДУ]] пачалося стварэнне сістэмы вышэйшай адукацыі, якая пастаянна знаходзілася ў полі зроку партыйных органаў. У рэзалюцыі з’езда адзначалася, «што асветніцкая работа можа быць лепш за ўсё ўспрынята працоўнымі розных нацыянальнасцей на іх роднай мове, органы адукацыі Беларусі ў сваёй працы павінны гэтай акалічнасцю кіравацца». Фактычна гэты тэзіс паклаў пачатак афіцыйнай палітыцы беларусізацыі з боку КП(б)Б, хоць некаторыя рашэнні па гэтым пытанні былі прыняты яшчэ ў канцы 1920 — пачатку 1921. Вялася работа па ўмацаванні партыйных радоў. У выніку чысткі ў партыі і абмену партдакументаў ([[15 жніўня]]-[[20 кастрычніка]] [[1921]]) з КП(б)Б было выключана 1589 чалавек (24,7 %). Вынікі першага года дзейнасці партыі ва ўмовах нэпа падвёў [[VI з’езд КП(б)Б]] ([[15 сакавіка|15]]-[[19 сакавіка]] [[1922]]). Ён вызначыў галоўныя задачы рэспубліканскай партыйнай арганізацыі: хутчэйшае аднаўленне народнай гаспадаркі, далейшае ўмацаванне сувязі партыі з шырокімі масамі рабочага класа і працоўнага сялянства. Важнае значэнне мела рэзалюцыя «Аб партыйным будаўніцтве». Паколькі ў 1920—22 у КП(б)Б былі прыняты некаторыя бундаўцы, меншавікі і эсэры, асаблівая ўвага звярталася на ўмацаванне партыі, прыём новых членаў, работу камуністычных ячэек, апарату партыйных камітэтаў, камуністычных фракцый, агітацыйна-прапагандысцкую дзейнасць. У студзені—лютым 1922 праведзены Усерасійскі перапіс членаў РКП(б). КП(б)Б налічвала 5884 членаў і кандыдатаў у члены партыі. У барацьбе супраць іншых палітычных партый бальшавікі, як і раней, выкарыстоўвалі дзяржаўны карны апарат [[Надзвычайная камісія БССР|Надзвычайнай камісіі]] (ЧК), потым [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|Аб’яднанага дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення]] (АДПУ). У выніку многія актыўныя палітычныя дзеячы вымушаны былі пакінуць рэспубліку або былі высланы за мяжу. Адной з асноўных у палітыцы бальшавікоў з’яўлялася праблема дзяржаўнага будаўніцтва. Ваенна-палітычны саюз рэспублік, заключаны ў часы [[Грамадзянская вайна і ваенная інтэрвенцыя ў Беларусі (1918—1920)|грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі 1918—20]], не адпавядаў новым умовам. Пытанне пра заключэнне новага саюзнага дагавора неаднойчы абмяркоўвалася ў ЦК РКП(б) і ЦБ КП(б)Б. Аднак дакладнага ўяўлення пра форму будучай дзяржавы не было. [[16 верасня]] [[1922]] ЦБ КП(б)Б выказалася за сталінскі праект «аўтанамізацыі» і ўключэнне ў склад БССР [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Гомельская губерня|Гомельскай]] губ. Толькі пасля кастрычніцкага (1922) пленума ЦК РКП(б), які падтрымаў план Леніна (у аснове яго ляжаў прынцып федэрацыі), кіраўніцтва КП(б)Б атрымала ясныя палітычныя арыенціры. [[30 снежня]] [[1922]] [[РСФСР]], УССР, БССР і ЗСФСР падпісалі дагавор аб стварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік ([[СССР]]). [[VII з’езд КП(б)Б]] ([[20 сакавіка|20]]—[[26 сакавіка]] [[1923]]) падкрэсліў неабходнасць актыўнага ўдзелу беларускіх камуністаў у агульнасаюзным будаўніцтве, умацаванні адзінства і дружбы народаў, вызначыў меры па рэгуляванні сацыяльнага складу партыі, арганізацыі фабрычных ячэек, пашырэнні сувязі партыйных органаў з ячэйкамі, вёскай, [[камсамол]]ам, Чырвонай Арміяй. Адзначалася неабходнасць пашырэння тэрыторыі Беларусі ([[Узбуйненне БССР]]) і новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі. Пасля смерці У. Леніна ([[21 студзеня]] [[1924]]) ЦК РКП(б) аб’явіў ленінскі прызыў у партыю. На апошнім пасяджэнні [[8 лютага]] 1924 пленум ЦБ КП(б)Б абмеркаваў пытанне «Аб прыёме рабочых у партыю» і стварыў камісію на чале з сакратаром ЦБ В. Багуцкім. Практычную работу ажыццяўляла [[Часовае беларускае бюро ЦК РКП(б)]] ([[8 лютага]] — [[12 мая]] 1924). Усяго па ленінскім прызыве ў КП(б)Б было прынята 2007 чалавек, з іх больш за 98 % рабочых. На [[1 лютага]] 1924 у КП(б)Б налічвалася 3653 рабочыя (44,2 %) і 951 селянін (23,6 %). У выніку ленінскага прызыву колькасць рабочых у КП(б)Б вырасла да 5660 чал. (55,1 %); да канца ліпеня 1924 створана 21 новая вытворчая партыйная ячэйка. [[VIII з’езд КП(б)Б]] ([[12 мая|12]] — [[14 мая]] 1924) адзначыў станоўчыя зрухі ў аднаўленні прамысловасці і сельскай гаспадаркі, спыненне працэсу дэкласавання, паляпшэнне сацыяльнага становішча рабочага класа. Разам з тым некаторыя рашэнні з’езда і партыйных органаў на месцах сведчаць, што поспехі нэпа і змены ў сацыяльна-эканамічным становішчы насельніцтва, асабліва сялянства, выклікалі ў партыйнага кіраўніцтва намеры абмежаваць рост колькасці заможных сялян, развіццё прыватнага сектара ў прамысловасці, гандлі і інш., штучна паскорыць працэсы вытворчай кааперацыі ў форме камун і [[калгас]]аў. Палітычная апора рабілася на батракоў і сялян-беднякоў, падкрэслівалася неабходнасць рашучай барацьбы з кулацкімі элементамі. У сувязі з уключэннем у склад БССР тэрыторый Віцебскай і Гомельскай губерняў і зменамі ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле ў 1924 створана новая структура КП(б)Б: цэнтральныя органы ([[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК]], [[Цэнтральная Кантрольная камісія КПБ|ЦКК]], [[Рэвізійная камісія КПБ|Рэвізійная камісія]]), 10 [[Акруговы камітэт КПСС|акруговых]], 100 сельскіх і 9 гарадскіх [[Раённы камітэт КПСС|раённых]] камітэтаў партыі. Аператыўнае кіраўніцтва партыйнай і палітычнай работай паміж з’ездамі КП(б)Б і пленумамі ЦК ажыццяўляла [[Бюро ЦК КПБ]]. Партыйныя ячэйкі будаваліся паводле тэрытарыяльна-вытворчага прынцыпу (за 1924-25 іх колькасць вырасла з 262 да 649). З’езды і пленумы [[1920-я|1920-х]] г. вялікую ўвагу аддавалі пытанням дзяржаўнага і нацыянальна-культурнага будаўніцтва. X і XII з’езды РКП(б) патрабавалі, каб партыйныя і дзяржаўныя органы нацыянальных рэспублік і абласцей камплектаваліся пераважна з мясцовых кадраў, якія ведаюць мову, побыт, звычаі сваіх народаў. Своеасаблівую пазіцыю ў падтрымку гэтай палітыкі займаў у той час [[І. Сталін]]. На абвінавачванні беларускіх камуністаў у нацыяналізме на X з’ездзе РКП(б) ён адказаў, што «існуе беларуская нацыя, у якой ёсць свая мова, адметная ад рускай, з прычыны чаго ўзняць культуру беларускага народа можна толькі на роднай яго мове». Хоць кіраўнікі шэрагу беларускіх партыйных арганізацый насцярожана ставіліся да беларускага нацыянальнага руху, скептычна адносіліся да беларускай мовы і культуры, яны вымушаны былі выконваць рашэнні цэнтра. Галоўнымі пытаннямі ліпеньскага (1924) і студзеньскага (1925) [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленумаў ЦК КП(б)Б]] былі чарговыя задачы і мерапрыемствы ў нацыянальнай палітыцы. Быў падтрыманы дэвіз «Уся КП(б)Б павінна гаварыць на беларускай мове». Прызнавалася раўнапраўе ўсіх нацыянальнасцей у развіцці культуры, дзяржаўнымі абвяшчаліся 4 мовы — беларуская, руская, яўрэйская, польская. Студзеньскі пленум адзначыў, што «аднак справа развіцця мовы, літаратуры, школы, усёй культуры на беларускай мове прызнаецца першай і асноўнай справай». Яна была выбрана ў якасці асноўнай для зносін паміж дзяржаўнымі і грамадскімі арганізацыямі і ўстановамі. Пытанні нацыянальнай палітыкі абмяркоўваліся і на іншых пленумах ЦК КП(б)Б. 3 канца 1925 пасяджэнні і пратаколы ЦК і акруговых камітэтаў партыі вяліся на беларускай мове. Поспехі ў аднаўленні разбуранай вайной гаспадаркі, правядзенні дзяржаўнай і нацыянальна-культурнага будаўніцтва, арганізацыйная і ідэалагічная работа садзейнічалі ўмацаванню аўтарытэту кампартыі, аслабленню і знікненню з палітычнай арэны яе канкурэнтаў. У сакавіку 1921 самаліквідаваўся Бунд, у чэрвені 1924 прыняла рашэнне аб самароспуску БПС-Р. Частка іх членаў улілася ў КП(б)Б, іншыя ўдзельнічалі ў рэвалюцыйным руху па-за межамі БССР (Заходняя Беларусь, Польшча). Вялася рашучая барацьба з фракцыйнымі групамі ўнутры КП(б)Б. На Беларусі трывала ўсталявалася аднапартыйная палітычная сістэма. XIV канферэнцыя РКП(б) ([[1925]]) канстатавала, што ў СССР ёсць усё неабходнае і дастатковае для пабудовы сацыялізму. У адносінах да БССР рашэнні канферэнцыі былі канкрэтызаваны кастрычніцкім (1925) пленумам ЦК і [[IX з’езд КП(б)Б|ІХ з’ездам КП(б)Б]] ([[8 снежня|8]] — [[12 снежня]] 1925). З’езд прыняў рашэнне лічыць усе канферэнцыі КП(б)Б, пачынаючы з VI Паўночна-Заходняй абласной канферэнцыі РКП(б), [[З’езд КПБ|з’ездамі Кампартыі (бальшавікоў) Беларусі]]. Падкрэслівалася, што асноўнымі задачамі ў галіне гаспадарчага будаўніцтва з’яўляюцца развіццё прамысловасці як асновы сацыялістычнай гаспадаркі і апоры дыктатуры пралетарыяту, залучэнне сялянства да сацыялістычнага будаўніцтва праз шырокую кааперацыю. Другая палова 1920-х г. характарызавалася карэннымі зменамі ў палітыцы Камуністычнай партыі, паступовым адыходам ад прынцыпаў нэпа. XIV з’езд РКП(б) ([[18 снежня|18]] — [[31 снежня]] 1925) перайменаваў партыю ў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]], асноўнай задачай вызначыў сацыялістычную індустрыялізацыю краіны. Пашыраны пленум ЦК КП(б)Б ([[1926]]) адобрыў разгром «новай апазіцыі», выказаўся за ўмацаванне і развіццё СССР «як базы і першага паспяховага вялікага вопыту на шляху сусветнай пралетарскай рэвалюцыі». У адпаведнасці з рашэннямі красавіцкага ([[1926]]) пленума ЦК КП(б)Б умацоўваўся апарат Цэнтральнай кантрольнай камісіі — Рабоча-сялянскай інспекцыі (ЦКК—РСІ), пашыраліся кантрольныя функцыі цэнтральнай і акруговых камісій, што стварала ўмовы для ўмацавання бюракратычнай сістэмы кіравання. Важную ролю ў культурным будаўніцтве, развіцці сістэмы адукацыі і падрыхтоўцы кадраў, пашырэнні выданняў на беларускай мове адыграў аб’яднаны пленум ЦК і ЦКК КП(б)Б ([[22 ліпеня|22]] — [[27 ліпеня]] 1926). Аднак у яго рашэннях ужо выразна праявіліся тэндэнцыі на згортванне ўнутрыпартыйнай дэмакратыі. Пленум без абмеркавання ўхваліў рашэнні ліпеньскага (1926) пленума ЦК УКП(б) аб немэтазгоднасці агульнапартыйнай дыскусіі па пытаннях сацыялістычнага будаўніцтва. Кастрычніцкі (1926) пленум ЦК КП(б)Б фактычна адобрыў палітычную расправу з членамі «новай апазіцыі». [[26 верасня]] 1926 ЦК КП(б)Б накіраваў у ЦК УКП(б) пісьмо з прапановай аб пашырэнні тэрыторыі рэспублікі. Для вывучэння пытання была створана камісія [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК УКП(б)]]. [[18 лістапада]] 1926 Палітбюро прызнала неабходным далучыць да тэрыторыі БССР [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]] паветы. Снежаньскі (1926) пленум ЦК КП(б)Б «прызнаў правільнай і дастатковай работу, праведзеную Бюро ЦК КП(б)Б па пытанні аб граніцах БССР». У такіх межах БССР існавала да 1939 года. Пачалося стварэнне народна-гаспадарчага комплексу як састаўной часткі адзінага народна-гаспадарчага комплексу СССР. [[X з’езд КП(б)Б]] ([[3 студзеня|3]] — [[10 студзеня]] 1927) засяродзіў увагу на выніках эканамічнага развіцця рэспублікі за 1926 год, чарговых задачах індустрыялізацыі і кааперавання сельскай гаспадаркі, пытаннях стварэння і ўмацавання матэрыяльнай базы [[саўгас]]аў. Дакументы з’езда сведчаць, што аднаўленчы перыяд у БССР быў закончаны не ў 1925, як доўгі час сцвярджалася, а да 1927. Асноўным сродкам накаплення капіталу з’яўляўся падатковы ціск на прыватны капітал і працоўныя масы, асабліва на сялянства, праз прамыя і ўскосныя падаткі. Усё больш выразна праяўляўся курс на згортванне нэпа. Такая палітыка супярэчыла рашэнням папярэдніх партыйных з’ездаў, пагаршала матэрыяльнае становішча насельніцтва. Адначасова з заклікамі не аслабляць тэмпаў беларусізацыі X з’езд заявіў пра ажыўленне розных праяў нацыяналізму і нацыянал-шавінізму, пераход [[нацыянал-дэмакратызм|нацыянал-дэмакратычных]] элементаў інтэлігенцыі на пазіцыі наступальнага беларускага нацыяналізму і неабходнасць рашучай барацьбы супраць рускага, беларускага, польскага і яўрэйскага нацыяналізму. Асновы 1-га пяцігадовага перспектыўнага плана развіцця народнай гаспадаркі БССР абмеркаваў чэрвеньскі (1927) пленум ЦК КП(б)Б. Бюро ЦК КПБ было даручана накіраваць адпаведным органам дырэктыву па распрацоўцы галіновых планаў. Такая практыка прыняцця партыйнымі органамі найважнейшых палітычных, эканамічных і кадравых рашэнняў, указанні дзяржаўным і гаспадарчым органам па асноўных кірунках іх працы, пастаянны кантроль і ўмяшанне ў іх дзейнасць захаваліся на ўвесь перыяд існавання кампартыі як кіруючай палітычнай арганізацыі. Летам-восенню 1927 зноў абвастрыліся ўзаемаадносіны ў кіраўніцтве УКП(б). У Беларусі погляды апазіцыі («платформа 83-х») падзялялі нямногія камуністы, аднак пытанні агульнапартыйнай дыскусіі шырока абмяркоўваліся на чэрвеньскім (1927) пленуме ЦК КП(б)Б, пленумах, партыйных актывах, сходах партыйных ячэек у Віцебску, Бабруйску, Магілёве, Мінску, Мазыры і інш. За падтрымку апазіцыі з КП(б)Б было выключана 16 чал. Узмацніліся пазіцыі прыхільнікаў І. Сталіна. [[XI з’езд КП(б)Б]] (22-29.11.1927) сканцэнтраваў увагу на разгортванні сацыялістычнага будаўніцтва, распрацоўцы пяцігадовага плана, умацаванні сацыялістычнага і кааператыўнага сектара ў народнай гаспадарцы, далейшым развіцці сістэмы адукацыі і падрыхтоўцы нацыянальных кадраў, пашырэнні палітыкі беларусізацыі, павышэнні палітычнай і працоўнай актыўнасці. Некаторыя рашэнні па пытаннях нацыянальнай, рэлігійнай і кадравай палітыкі, партыйнага і культурнага будаўніцтва, кааперацыі, выкарыстання прыродных рэсурсаў былі супярэчлівыя, вызначаліся валюнтарысцкімі падыходамі да планавання, вызначэння метадаў і сродкаў іх выканання. У катэгарычнай форме заяўлялася пра небяспеку нацыянал-дэмакратызму і неабходнасць рашучай барацьбы з ім. з’езд узяў курс на калектывізацыю сельскай гаспадаркі. У [[1928]] Сталін выказаў тэзіс аб узмацненні класавай барацьбы па меры пабудовы сацыялізму, які стаў тэарэтычным абгрунтаваннем палітычных рэпрэсій супраць усіх сацыяльных груп насельніцтва. Галоўным сродкам барацьбы з іншадумствам у краіне і партыі станавіліся судовая і пазасудовая расправа. Аб’яднаны пленум ЦК і ЦКК КП(б)Б (28.11-1.12.1928) падкрэсліў, што ва ўмовах Беларусі (нязначная колькасць пралетарыяту, шматнацыянальны склад насельніцтва, пагранічнасць рэгіёна) барацьба на 2 франты — супраць трацкізму і правага ўхілу — мае асобае значэнне. У [[1929]] паводле фальшывых абвінавачванняў у сабатажы мерапрыемстваў партыі, скрыўленні класавай лініі, імкненні звергнуць савецкую ўладу, адарваць БССР ад СССР і стварыць буржуазную рэспубліку з КП(б)Б былі выключаны і пазней рэпрэсіраваны 28 партыйных і савецкіх кіраўнікоў, дзеячаў навукі і культуры. [[XII з’езд КП(б)Б]] (5-16.2.1929) абмеркаваў 1-ы пяцігадовы план развіцця народнай гаспадаркі і культуры БССР, адзначыў неабходнасць развіцця традыцыйных і новых галін вытворчасці, якія павінны былі працаваць на прывазной сыравіне і паўфабрыкатах. Асаблівая ўвага была звернута на пытанні партыйнага будаўніцтва, неабходнасць барацьбы супраць правага ўхілу і буржуазнага нацыяналізму. Падкрэслівалася важнасць рэгулявання сацыяльнага складу КП(б)Б, павелічэння да канца 1930 колькасці непасрэдна занятых на вытворчасці рабочых не менш чым да 50 %. У выніку чысткі ў партыі (23-29.4.1929) з КП(б)Б выключана 3717 чал. Пад лозунгам барацьбы з т.зв. беларускім буржуазным нацыяналізмам пачаліся мэтанакіраваныя рэпрэсіі супраць беларускай савецкай інтэлігенцыі. Пачатак гэтаму быў пакладзены дзейнасцю ў Беларусі ў маі—чэрвэні 1929 камісіі Затонскага, накіраванай ЦК УКП(б) для абследавання практыкі правядзення нацыянальнай палітыкі ў БССР. Даклад, зроблены У. Затонскім 27 чэрвеня на пасяджэнні Бюро ЦК КП(б)Б, адкрыта заклікаў да барацьбы з навуковай і творчай інтэлігенцыяй. 1929 стаў годам пераходу ад нэпа да аўтарытарных метадаў кіраўніцтва эканамічным і грамадска-палітычным жыццём. [[XIII з’езд КП(б)Б]] (30.5-12.6.1930) звярнуў увагу на паскарэнне развіцця прамысловасці, асабліва галін, якія выпускалі сродкі вытворчасці, адзначыў сур’ёзныя недахопы ў калгасным будаўніцтве, неабходнасць арганізацыйна-гаспадарчага ўмацавання калгасаў, аднаўлення і далейшага развіцця сеткі нізавой сельскагаспадарчай кааперацыі. Ен канстатаваў поспехі ў развіцці адукацыі і ліквідацыі непісьменнасці, павелічэнні колькасці вышэйшых і сярэдніх навучальных устаноў, рост тыражоў кніг, газет і часопісаў на беларускай мове і інш. Да сярэдзіны 1930 са згоды К. Гея (са студзеня 1930 1-ы сакратар ЦК КП(б)Б) органы АДПУ БССР на чале з прысланым з Масквы Р. Рапапортам (са студзеня 1930 член Бюро ЦК КП(б)Б) сфабрыкавалі справу «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», скіраваную супраць нацыянальнай інтэлігенцыі. Па гэтай справе было рэпрэсіравана больш за 110 чал. Разам з тым шмат увагі аддавалася пытанням партыйнага будаўніцтва. У 1931 у КП(б)Б прынята 15981 чл. і 8273 кандыдатаў ў члены партыі (самы высокі гадавы паказчык за перыяд 1919—58). Папярэднія вынікі выканання планаў 1-й пяцігодкі падвёў [[XIV з’езд КП(б)Б]] (23-29.1.1932). Удзельная вага прамысловасці ў народнай гаспадарцы вырасла да 50 % у 1931. Хутка расла колькасць рабочых, было ліквідавана беспрацоўе, разгортвалася жыллёвае і сацыяльна-бытавое будаўніцтва. Аднак нізкімі заставаліся прадукцыйнасць працы і зарплата, якасць прадукцыі, высокім быў яе сабекошт. з’езд ухваліў дырэктывы ЦК УКП(б) па 2-м пяцігадовым плане развіцця народнай гаспадаркі СССР на 1933—37, даручыў ЦК КП(б)Б пачаць яго распрацоўку для БССР. За гады 1-й пяцігодкі БССР ператварылася з аграрнай у аграрна-індустрыяльную рэспубліку. Значнымі былі дасягненні ў развіцці адукацыі, навукі, культуры. Было пабудавана 538 прадпрыемстваў, у тым ліку 78 буйных. Калгасы аб’ядноўвалі 52 % сялянскіх гаспадарак. Аднак аб’ём прамысловай вытворчасці павялічыўся ў 2,7 раза (пры плане ў 3,7 раза), высокі быў яе сабекошт пры нізкай якасці. План капітальнага будаўніцтва быў выкананы на 68,1 %. Зрываліся пастаўкі сыравіны і матэрыялаў. У выніку калектывізацыі, якая ажыццяўлялася пад непасрэдным кіраўніцтвам партыйных органаў, былі ліквідаваны альтэрнатыўныя шляхі развіцця сельскай гаспадаркі. Рашэнні аб’яднанага пленума ЦК і ЦКК КП(б)Б (20—23.7.1933) па ліквідацыі недахопаў у развіцці прамысловасці і сельскай гаспадаркі мелі агульны характар, не былі прааналізаваны іх прычыны, паколькі трэба было б прызнаць нерэальнасць вызначаных планаў, заганныя метады кіраўніцтва з боку ЦК УКП(б). Эканамічным працэсам надавалася вострапалітычнае значэнне, невыкананне планаў тлумачылася дзейнасцю «нацдэмаў» і «контррэвалюцыянераў», якія «прабраліся ў партыю і на кіруючыя пасады». «Шкодніцтва» было выкрыта ў Наркамземе, Белтрактарацэнтры, Белдзяржзабеспячэнні і інш. У 1933 у 3013 пярвічных арганізацыях КП(б)Б налічвалася 65040 камуністаў. У ходзе чысткі (пачалася ў чэрвені 1933) з КП(б)Б выключана 9756 чал. У матэрыялах [[XV з’езд КП(б)Б|XV з’езда КП(б)Б]] (16-22.1.1934) адзначалася, што ў непрымірымай барацьбе з класавым ворагам Кампартыя Беларусі пад кіраўніцтвам ЦК УКП(б) дабілася вялікіх поспехаў на ўсіх франтах сацыялістычнага будаўніцтва. Традыцыйнымі засталіся рашэнні пра неабходнасць павышэння класавай пільнасці і барацьбы з нацыяналізмам, пашырэнне інтэрнацыянальнага выхавання, умацавання дружбы народаў СССР і ўсяго свету, абараназдольнасці краіны і інш. Пленум ЦК КП(б)Б (28.2-1.3.1934) увёў новую структуру партыйных органаў. Колькасць членаў і кандыдатаў у члены бюро ЦК скарачалася адпаведна з 16 да 11 і з 7 да 3. У апараце ЦК КП(б)Б ствараліся аддзелы: сельскагаспадарчы, прамыслова-транспартны, савецкага гандлю, культуры і прапаганды ленінізму, кіруючых партыйных кадраў. У гаркомах і райкомах былі ліквідаваны аддзелы і ўведзены пасады інструктараў, кожны з якіх адказваў за работу канкрэтнай групы пярвічных арганізацый. 3.8.1934 пленум ЦК КП(б)Б абавязаў Бюро ЦК, гаркомы і райкомы партыі павысіць узровень кіраўніцтва савецкімі органамі. Гэта быў яшчэ адзін крок па ўзмацненні партыйнага кантролю за дзейнасцю заканадаўчых і выканаўчых дзяржаўных органаў, усіх грамадскіх арганізацый. У 1934 АДПУ рэарганізавана ў НКУС СССР. У 1933-36 у сувязі з чысткай у партыі, праверкай і абменам партыйных дакументаў з КП(б)Б выключана 8246 чал. (21 % усяго складу), з іх 1078 з фармулёўкай «за пасіўнасць». Прыём у партыю ў гэты перыяд не праводзіўся. Вынікі 2-га пяцігадовага плана падвёў [[XVI з’езд КП(б)Б]] (10-19.6.1937). Афіцыйна заяўлялася, што аб’ём валавой прадукцыі ў БССР павялічыўся ў 1,9 раза. Гэта сведчыла пра хуткае прамысловае развіццё рэспублікі. Меліся дасягненні ў калгасным і культурным будаўніцтве. Палепшылася матэрыяльнае становішча насельніцтва. У 1935-36 адменена картачная сістэма. з’езд вызначыў мерапрыемствы па паляпшэнні кіраўніцтва прамысловасцю, далейшым развіцці энергетыкі, калгасным будаўніцтве. Аднак многія рашэнні (зніжэнне сабекошту прадукцыі, паляпшэнне матэрыяльнага дабрабыту, бытавых умоў рабочых, калгаснікаў, інтэлігенцыі і інш.) мелі дэкларатыўны характар. з’езд даў указанне ЦК КП(б)Б і СНК БССР пачаць складанне 3-га пяцігадовага плана развіцця БССР. Упершыню з часу існавання КП(б)Б 1-м сакратаром быў выбраны беларус [[Васіль Фаміч Шаранговіч|В. Шаранговіч]]. Вясной—летам 1937 органы НКУС Беларусі (наркамы БССР, члены ЦК КП(б)Б Б. Берман, потым А. Наседкін) сфабрыкавалі справу аб існаванні на Беларусі «антысавецкіх дыверсійна-шкодніцкіх, шпіёнскіх, тэрарыстычных і паўстанцкіх арганізацый» (т.зв. «Аб’яднанае антысавецкае падполле» («ААП»). Трагічную ролю адыграў ліпеньскі (1937) пленум ЦК КП(б)Б. Даклад А. Якаўлева «Аб рашэнні ЦК УКП(б) па пытаннях аб кіраўніцтве ЦК КП Беларусі» фактычна быў устаноўкай на знішчэнне кіруючых кадраў рэспублікі. У 1937-38 па справе «ААП» рэпрэсіравана больш за 2570 чал. 3 1938 у палітычным, навуковым жыцці, ідэалагічнай і культурнай рабоце асноўнымі сталі пастулаты «Кароткага курса гісторыі УКП(б)». Згортвалася ўнутрыпартыйнае жыццё. Ствараўся культ асобы Сталіна і яго паплечнікаў. Пленумы і сходы партыйных арганізацый склікаліся нерэгулярна, выбары партыйных органаў замяняліся кааптацыяй. Пасля XVII з’езда КП(б)Б (10-18.6.1938) менш чым за год у члены ЦК было кааптавана 26,2 % яго саставу, у склад гаркомаў і райкомаў — 28,9 %. Рашэнні ЦК КП(б)Б перыяду 1937—38 практычна дубліравалі рашэнні ЦК УКП(б). ЦК і ніжэйстаячыя партыйныя органы займаліся пытаннямі будаўніцтва прадпрыемстваў, стварэння навучальных устаноў, сяўбы, захоўвання ўраджаю, падпіскай на пазыкі і інш. У 1938 быў ліквідаваны Інстытут гісторыі партыі і Кастрычніцкай рэвалюцыі. У ходзе чыстак і масавых палітычных рэпрэсій колькасць членаў і кандыдатаў у члены КП(б)Б скарацілася з 75238 у 1932 да 31526 у 1938. У чэрвені 1938 Выканкам [[Камінтэрн]]а па ініцыятыве ЦК УКП(б) распусціў Камуністычную партыю Польшчы і яе састаўныя часткі [[КПЗБ]] і КПЗУ. Актыўны ўдзел у разгроме КПЗБ прымалі кіраўнікі КП(б)Б. У 1939 г. адбылося ўз’яднанне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з БССР. У заходніх абласцях пачалося стварэнне партыйных органаў і арганізацый КП(б)Б. [[XVIII з’езд КП(б)Б]] (15-20.5.1940) абмеркаваў пытанні гаспадарчага будаўніцтва і сацыялістычных пераўтварэнняў у заходніх абласцях, вызначыў задачы партыі ў барацьбе за датэрміновае выкананне планаў 3-й пяцігодкі. У сувязі з ліквідацыяй акруг і ўтварэннем 5 абласцей БССР (15.1.1938) былі ўнесены змены ў структуру мясцовых партыйных органаў. Значная ўвага аддавалася пашырэнню ўплыву КП(б)Б у заходніх абласцях БССР (4.12.1939). Хоць у 1939-40 пачалася рэабілітацыя некаторых партыйных і дзяржаўных дзеячаў, з’езд зноў адобрыў рэпрэсіі супраць «ворагаў народа», прызнаў неабходным і надалей ачышчаць партыю, дзяржаўны апарат ад не выкрытых яшчэ варожых элементаў, правяраць кіруючыя кадры на «палітычную сталасць». 3 кастрычніка 1939 да 22.6.1941 у заходніх абласцях Беларусі пры актыўным удзеле членаў Бюро ЦК КП(б)Б, партыйных органаў Беластоцкай, Брэсцкай, Баранавіцкай, Вілейскай і Пінскай абласцей было рэспрэсіравана (за выключэннем ваеннапалонных польскай арміі) больш за 125 тыс. чал., з іх больш за 120 тыс. высланы ў Сібір, Казахстан і іншыя рэгіёны СССР. У лістападзе 1936 адноўлены прыём у КП(б)Б. На 1.6.1941 у 5337 пярвічных партыйных арганізацыях і групах налічвалася 50754 членаў і 24297 кандыдатаў у члены КП(б)Б. Працавалі 10 абласных, 14 гарадскіх, 12 раённых у гарадах і 187 сельскіх раённых камітэтаў партыі. == Кампартыя Беларусі ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны (1941—1944) == [[Файл:Minsk Präsidentenpalast 1.JPG|thumb|Будынак Цэнтральнага камітэта па адрасу: г. Мінск, вул. [[Вуліца Карла Маркса, Мінск|К. Маркса]], 40.]] 3 першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] асноўная дзейнасць партыйных органаў была скіравана на арганізацыю насельніцтва на барацьбу, правядзенне мабілізацыі, дапамогу [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], эвакуацыю і інш. [[22 чэрвеня]] [[1941]] г. ЦК КП(б)Б разгледзеў пытанне «Аб задачах партыйных арганізацый у сувязі з вераломным нападам фашысцкай Германіі на СССР». У гэты ж дзень на сходзе партактыву ў Мінску з дакладам «Аб задачах партыйных арганізацый у сувязі з пачаткам вайны» выступіў 1-ы сакратар ЦК КП(б)Б [[П. Панамарэнка]]. [[25 чэрвеня]] 1941 ЦК КП(б)Б пераехаў у [[Магілёў]], потым яшчэ неаднойчы мяняў месца знаходжання, з лістапада 1941 працаваў у [[Масква|Маскве]]. 30 чэрвеня 1941 ЦК КП(б)Б накіраваў партыйным органам дырэктыву № 1 «Аб падрыхтоўцы да пераходу на падпольную работу партарганізацый раёнаў, якія знаходзіліся пад пагрозай фашысцкай акупацыі», 1.7.1941 дырэктыву № 2 «Аб разгортванні партызанскай вайны ў тыле ворага», у якіх вызначаны асноўныя кірункі дзейнасці па стварэнні падпольных арганізацый, партызанскіх і дыверсійных груп, задачы, формы і метады барацьбы. Аднак у першыя дні вайны гэта работа праводзілася ў значнай меры стыхійна. Да жніўня 1941 ў дзеючую армію мабілізавана 26,5 тыс. камуністаў (больш за 34 % усяго складу КП(б)Б); на камандную і палітычную работу ў армію накіравана 30 членаў і 17 кандыдатаў у члены ЦК КП(б)Б, 18 членаў Рэвізійнай камісіі, многія сакратары абкомаў, гаркомаў і райкомаў партыі. 3 верасня 1941 да снежня 1943 ЦК КП(б)Б разгледзеў і прыняў рашэнні больш чым па 130 пытаннях, звязаных з арганізацыяй падполля і партызанскага руху. Для кіраўніцтва барацьбой у тыле ворага ЦК КП(б)Б ў верасні [[1942]] стварыў [[Беларускі штаб партызанскага руху]]. Усяго на акупіраванай тэрыторыі Беларусі было створана і дзейнічала 10 абласных, 193 міжраённыя, гарадскія і раённыя падпольныя камітэты КП(б)Б, больш за 1200 партызанскіх арганізацый у партызанскіх фарміраваннях, 184 гарадскія партыйныя арганізацыі, якія аб’ядноўвалі больш за 35 тыс. камуністаў. Барацьба з ворагам значна паўплывала на ўмацаванне аўтарытэту Кампартыі сярод насельніцтва. == У Беларускай ССР (пасляваенны час) == {{main|Развіццё БССР у пасляваенны перыяд (1945—1991)}} Пасля вызвалення Беларусі ад фашысцкіх захопнікаў асноўнай задачай КП(б)Б стала аднаўленне гаспадаркі. Становішча было надзвычай цяжкае. Агульныя матэрыяльныя страты, нанесеныя за час акупацыі, склалі 75 млрд руб., што ў 35 разоў перавышала дзяржаўны бюджэт БССР. У 1944 у рэспубліцы працавалі 12 абкамаў, 14 гаркамаў, 181 райкам партыі. На ўліку ў пярвічных арганізацыях было 30 тыс. камуністаў. Для партыйных рашэнняў першых пасляваенных гадоў характэрны дэталёвая рэгламентацыя, імкненне ахапіць усе сферы грамадска-палітычнага, эканамічнага і культурнага жыцця. Гэта работа вялася метадам шырокіх эканамічных і палітычных кампаній, што не заўсёды давала станоўчыя вынікі. 8-я сесія Вярхоўнага Савета БССР (верасень 1946) прыняла закон аб 4-м пяцігадовым плане аднаўлення і развіцця народнай гаспадаркі БССР. Пашырылася практыка прыняцця сумесных пастаноў ЦК КП(б)Б і СНК БССР, мясцовых партыйных і савецкіх органаў па розных пытаннях. Аднаўленне эканомікі забяспечвалася жорсткай цэнтралізацыяй і каманднымі метадамі. Пасля вайны ў заходніх абласцях рэспублікі працягвалася дзейнасць груп Арміі Краёвай, Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў, якія вялі ўзброеную барацьбу супраць савецкай улады, забівалі партыйных і савецкіх работнікаў, калгасных актывістаў. У 1947 у заходніх абласцях Беларусі органамі НКУС выяўлены і разгромлены шэраг падпольных арганізацый і груп («Саюз беларускіх патрыётаў», «Чайка» і інш.). 15-ы пленум ЦК КП(б)Б (27.11—1.12.1947) у пастанове «Аб палітычнай і ідэалагічнай рабоце КП(б) Беларусі сярод інтэлігенцыі» вызначыў шэраг палажэнняў, якія наклалі негатыўны адбітак на вывучэнне айчыннай гісторыі. Аднаўляліся палітычныя рэпрэсіі супраць інтэлігенцыі. Ход аднаўлення гаспадаркі, выканання заданняў 4-й пяцігодкі разгледзеў [[XIX з’езд КП(б)Б]] (15—18.2.1949). Ён канстатаваў, што прамысловасць Беларусі дасягнула 65,8 % даваеннага ўзроўню. Пачалася вытворчасць новых відаў прадукцыі, у т.л. аўтамабіляў, трактароў, металарэзных станкоў і інш. з’езд паставіў задачу мабілізаваць усе сілы працоўных на датэрміновае выкананне і перавыкананне пяцігадовага плана. У змененым Статуце партыі, які быў прыняты [[XX з’езд КП(б)Б|ХХ з’ездам КП(б)Б]] (20—23.9.1952), увага партыйных органаў звяргалася на ўмацаванне партыйнага кіраўніцтва прамысловасцю і сельскай гаспадаркай, павышэнне якасці прадукцыі, ураджайнасці, матэрыяльнага дабрабыту, развіццё аховы здароўя, навукі, адукацыі, культуры. Як і раней, з’езд ад імя народа запэўніў ЦК УКП(б), што КП(б)Б будзе змагацца за ажыццяўленне «велічнай праграмы будаўніцтва камунізму ў нашай краіне». 3 гэтага часу з’езды кампартый саюзных рэспублік сталі папярэднічаць усесаюзным і выбіраць дэлегатаў на іх. Паводле пастаноў аб зменах у Статуце партыі і яе назвы КП(б)Б стала называцца КПБ. 5.3.1953 памёр І. Сталін. Пачынаўся новы этап у гісторыі краіны і партыі. У чэрвені 1953 Л. Берыя зрабіў спробу скарыстаць недахопы ў правядзенні нацыянальнай палітыкі ў Беларусі з мэтай змясціць з пасады 1-га сакратара ЦК КПБ М. Патолічава і на яго месца прызначыць М. Зімяніна. Аднак на IV (пашыраным) пленуме ЦК КПБ (25—27.6.1953) члены яго не далі аднадушнай згоды на такую кадравую змену. Безумоўна, Берыя змог бы правесці сваё рашэнне, але 26 чэрвеня быў арыштаваны. Патолічаў захаваў пасаду 1-га сакратара. Зімянін быў рэкамендаваны на пасаду Старшыні Савета Міністраў БССР. V пленум ЦК КПБ (24.7.1953) адмяніў папярэднюю заяву ЦК аб скажэннях у нацыянальнай палітыцы як памылковую. [[XXI з’езд КПБ]] (10—13.2.1954) падвёў вынікі выканання планаў за 3 гады пяцігодкі, адзначыў поспехі і прааналізаваў недахопы ў развіцці эканомікі. 3 1954 пачалася актыўная праца па рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій. У рашэннях з’ездаў і пленумаў гаварылася пра поспехі ў эканамічным развіцці, рост дабрабыту народа. Але нічога не сказана аб тым, што аднаўленне калгасна-саўгаснай сістэмы, асабліва калектывізацыя ў заходніх абласцях, ажыццяўлялася партыйнымі органамі прымусова паводле сцэнарыя 1930-х г. Адсутнасць пашпартоў у сялян і сістэма прапіскі ў гарадах надзейна прымацоўвалі іх да калгасаў і саўгасаў. [[XXII з’езд КПБ]] (24—27.1.1956) адзначыў павелічэнне за гады 5-й пяцігодкі аб’ёму валавой прадукцыі прамысловасці на 206 %. Значнымі былі дасягненні ў машына- і станкабудаванні, металаапрацоўцы, вытворчасці трактароў і аўтамабіляў. Стваралася новая структура прамысловасці БССР. Аднак празмерная цэнтралізацыя кіравання эканомікай, рэгламентаванне з боку партыйных і дзяржаўных органаў, пагоня за выкананнем і перавыкананнем планаў, фактычнае ігнараванне гаспадарчага разліку зніжалі эфектыўнасць і тэмпы развіцця, асабліва сацыяльнай сферы. Некаторыя зрухі адбыліся ў сельскай гаспадарцы, хоць сістэма ўліку працы ў форме працадзён не адпавядала інтарэсам калгаснікаў. Важнае значэнне ў жыцці ўсіх народаў СССР мелі рашэнні XX з’езда КПСС (14—25.2.1956) і пастанова ЦК КПСС ад 30.6.1956 «Аб пераадоленні культу асобы і яго вынікаў». Пленум ЦК КПБ (28.7.1956) другі раз з часу існавання Кампартыі Беларусі выбраў 1-м сакратаром ЦК беларуса [[К. Мазураў|К. Мазурава]]. Пэўныя змены адбываліся ў грамадска-палітычным жыцці. Пастанова ЦК КПБ «Аб становішчы і мерах паляпшэння выкладання беларускай і рускай моў і літаратур ў школах рэспублікі» ад 2.4.1957 прадугледжвала развіццё беларускай нацыянальнай школы, мовы, літаратуры і культуры. На практыцы адбывалася ўзмацненне ролі рускай мовы, асабліва сярод гарадскога насельніцтва. Кантрольныя лічбы развіцця гаспадаркі БССР на сямігодку зацвердзіў [[XXIII з’езд КПБ]] (нечарговы, 1959). Адзначаліся значныя дасягненні ў сацыяльна-эканамічным развіцці за 40 гадоў з часу ўтварэння КПБ і БССР, ухваляліся «велічныя планы камуністычнага будаўніцтва ў нашай краіне». Было ўхвалена «своечасовае выкрыццё і разгром антыпартыйнай фракцыйнай групы Маленкова, Кагановіча, Молатава, Булганіна і Шапілава», якая імкнулася да захавання ранейшых формаў і метадаў кіравання краінай. [[XXIV з’езд КПБ]] (17—19.2.1960) акцэнтаваў увагу на станоўчых зрухах у развіцці прамысловасці, будаўніцтва і транспарту. За 4 гады аб’ём прамысловай вытворчасці павялічыўся ў 1,6 раза. Адчувальнымі былі поспехі ў галіне навукі, культуры, адукацыі. Працягвалася рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій. У 1956—60 штогод у члены КПБ прымаліся 9—15 тыс. чал. У палітычную і ідэалагічную кампанію вылілася абмеркаванне ў ліпені—верасні 1961 праектаў 3-й Праграмы і Статута КПСС. Аднак Праграма пабудовы камунізму за 20 гадоў грунтавалася на ідэалізаванай мадэлі эканамічнага і сацыяльнага развіцця і аказалася сацыяльнай утопіяй. [[XXV з’езд КПБ]] (26—28.9.1961) адобрыў праекты Праграмы і Статута КПСС, вызначыў задачы па выкананні заданняў сямігадовага плана. У адпаведнасці з рашэннямі лістападаўскага (1962) пленума ЦК КПСС праведзена рэарганізацыя кіруючых органаў КПБ: у 1963 створаны Прэзідыум ЦК, Бюро ЦК па кіраўніцтве прамысловасцю і будаўніцтвам, Бюро ЦК па кіраўніцтве сельскай гаспадаркай, а таксама адзіны кантрольны орган — камітэт партыйна-дзяржаўнага кантролю ЦК КПБ і СМ БССР. У выніку падзелу мясцовых партыйных органаў арганізаваны 12 абкамаў, 25 гаркамаў і гарадскіх райкамаў, 23 камітэты па прамысловых зонах і 77 па вытворчых калгасна-саўгасных упраўленнях. Аднак гэта структура не апраўдала сябе. Пасля змяшчэння з пасады М. Хрушчова і абрання 1-м сакратаром ЦК КПСС Л. Брэжнева ў лістападзе 1964 быў адноўлены тэрытарыяльна-вытворчы прынцып пабудовы партыйных органаў. У 1964 у КПБ прынята 22348 членаў (самы высокі гадавы прыём за ўвесь час існавання). [[XXVI з’езд КПБ]] (3—5.3.1966) адзначыў павелічэнне за сямігодку аб’ёму прамысловай прадукцыі ў 2,1 раза, сярэднегадавы прырост яе склаў 11,4 %. Заданні сямігодкі ў сельскай гаспадарцы не былі выкананы. Атрымалі развіццё новыя галіны прамысловасці — нафтаперапрацоўчая, электронная, баваўняная, мінеральных угнаенняў, у дзеянне ўведзена больш за 300 буйных прадпрыемстваў і цэхаў. Будаваліся новыя гарады. Паступова паляпшаўся дабрабыт насельніцтва, уведзена гарантаваная грашовая аплата працы калгаснікаў. Павялічвалася колькасць прадпрыемстваў саюзнага значэння, эканоміка Беларусі ўсё больш уключалася ў адзіны гаспадарчы, у т.л. і ваенна-прамысловы комплекс СССР. 27.2.1968 прынята спецыяльная пастанова ЦК КПБ «Аб 50-годдзі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі», у якой асноўная заслуга ў стварэнні БССР, яе эканамічным і сацыяльным развіцці аддавалася кіраўніцтву бальшавікоў і Камуністычнай партыі. У прынятых ЦК КПБ пастановах «Аб паляпшэнні палітычнай інфармацыі насельніцтва рэспублікі» (7.6.1968), «Аб стане і мерах паляпшэння масавай палітычнай работы ў рэспубліцы» (17—18.6.1968), «Аб рабоце Інстытута гісторыі Акадэміі навук БССР» (15.2.1970) і інш. увага звярталася на актыўнае фарміраванне грамадскай думкі, камуністычнае выхаванне, павышэнне пільнасці і ўзмацненне барацьбы з ідэалагічнымі дыверсіямі імперыялістычнай прапаганды. Узмацнілася цэнзура за навуковымі і грамадска-палітычнымі выданнямі, запаволілася рэабілітацыя ахвяр палітычных рэпрэсій. У рашэннях па эканамічных праблемах важная роля адводзілася паскарэнню тэхнічнага прагрэсу ў прамысловасці, будаўніцтве і на транспарце, умацаванню матэрыяльна-тэхнічнай базы сельскай гаспадаркі, росту прадукцыйнасці працы і якасці прадукцыі. [[XXVII з’езд КПБ]] (22—24.2.1971) падвёў вынікі выканання планаў 8-й пяцігодкі. Эканамічныя рэформы 1960-х г. далі пэўныя станоўчыя вынікі. Сярэднегадавыя тэмпы прыросту нацыянальнага даходу ў прамысловасці склалі 14 % (самы вялікі прырост за ўвесь пасляваенны перыяд). Было пабудавана больш за 60 прадпрыемстваў. Павысіўся тэхнічны ўзровень прамысловай вытворчасці, уведзена ў дзеянне 1330 механізаваных паточных і аўтаматычных ліній. з’езд адзначыў традыцыйныя недахопы: маруднае ўкараненне дасягненняў навукі, тэхнікі, перадавых тэхналогій, нізкія прадукцыйнасць працы і якасць прадукцыі, нерацыянальнае выкарыстанне матэрыяльных і прыродных рэсурсаў і інш. У 1973—74 праведзены абмен партыйных дакументаў, які разглядаўся як сродак умацавання партыйных радоў і паляпшэння дзейнасці ўсіх партыйных арганізацый рэспублікі. 3 1977 да 1990 прыём захоўваўся на ўзроўні амаль 21 тыс. чал. у год. Асноўная ўвага аддавалася росту КПБ за кошт рабочых. Колькасць служачых абмяжоўвалася 27—28 % ад усіх прымаемых. Для многіх членства ў кампартыі было абавязковым у іх службовай дзейнасці. Паніжаўся працэнт калгаснікаў, якія жадалі ўступіць у партыю. На [[XXVIII з’езд КПБ|XXVIII з’ездзе КПБ]] (1976) пры падвядзенні вынікаў выканання 9-й пяцігодкі адзначалася павелічэнне аб’ёму прамысловай прадукцыі на 64 % замест. Уведзена ў дзеянне 97 буйных прадпрыемстваў, у т.л. Беларускі шынны камбінат у Бабруйску, нафтаперапрацоўчы завод у Мазыры, завод аўтаматычных ліній у Баранавічах і інш. Асноўныя фонды індустрыі выраслі больш чым у 1,7 раза, вытворчасць збожжа — на 57 %. У 1977 новая Канстытуцыя СССР (арт. 6) замацавала палажэнне аб кіруючай ролі КПСС у грамадстве, якое было прадубліравана ў Канстытуцыі Беларускай ССР 1978. [[XXIX з’езд КПБ]] (27—29.1.1981) па традыцыйнай схеме прыняў прывітанні і запэўніванні ў адданасці ў адрас ЦК КПСС і Генеральнага сакратара Л. Брэжнева. з’езд адобрыў праект ЦК КПСС «Асноўныя напрамкі эканамічнага і сацыяльнага развіцця СССР на 1981—1985 гады і на перыяд да 1990 года» і даручыў СМ БССР і іншым дзяржаўным органам на яго аснове распрацаваць 11-ы пяцігадовы план эканамічнага і сацыяльнага развіцця рэспублікі. У 1970-я — 1-й пал. 1980-х г. уведзена ў дзеянне 186 буйных прадпрыемстваў. Ствараліся новыя галіны індустрыі — хімічная і нафтахімічная. Відавочнымі былі значныя дасягненні, разам з тым паглыблялася залежнасць эканомікі Беларусі ад энерганосьбітаў і вытворчых сувязей з іншымі рэгіёнамі СССР, што не садзейнічала ўмацаванню эканамічнай самастойнасці рэспублікі. Усё большая колькасць прадпрыемстваў кіраваліся з цэнтра. У адпаведнасці з партыйнымі рашэннямі значныя сродкі былі ўкладзены ў сельскую гаспадарку, энергетычныя магутнасці якой у параўнанні з 1970 выраслі амаль утрая. У 1982 прынята Харчовая праграма СССР. Аднак павелічэнне ў цэлым у 1965-85 валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі ў 1,6 раза не забяспечвала патрэб насельніцтва ў прадуктах харчавання, а прамысловасці ў сыравіне. Больш за 25 % прадукцыі страчвалася з-за безгаспадарчасці. Павялічваўся разрыў паміж эканамічным і сацыяльным развіццём. У 1985 па ўзроўні асабістага спажывання СССР займаў 77-е месца ў свеце і саступаў ЗША ў 4 разы, хоць у Беларусі сітуацыя была крыху лепшая, чым у іншых рэгіёнах краіны. Пашыраліся міжнародныя сувязі, ва ўмацаванні іх актыўна ўдзельнічалі партыйныя арганізацыі рознага ўзроўню. У сярэдзіне 1980-х г. БССР падпісала больш за 160 пагадненняў, прымала ўдзел у рабоце амаль 70 міжнародных арганізацый і органаў ААН. Аднак кантроль і дыктат партыйных органаў рабіў сувязі з замежжам заідэалагізаванымі, абмяжоўваў кола ўдзельнікаў міжнародных кантактаў, не дазваляў узнімаць і абмяркоўваць пытанні жыцця і ўзаемаадносін з беларускай эміграцыяй і дыяспарай. [[XXX з’езд КПБ]] (30—31.1.1986) не засяродзіў увагі на пошуках шляхоў далейшага развіцця БССР, аднак адзначыў, што зроблены «істотны крок наперад на шляху камуністычнага будаўніцтва». Вызначаны XXVII з’ездам КПСС новы палітычн. курс («Перабудова») прадугледжваў пераход ад пераважна адміністрацыйных да эканамічных метадаў кіраўніцтва на ўсіх узроўнях, некаторую дэмакратызацыю кіравання, абнаўленне форм і метадаў дзейнасці партыі на дэмакратычных прынцыпах і інш. Асноўныя спадзяванні ў пошуку эфектыўных шляхоў развіцця звязваліся з пераходам да рыначных адносін і шматукладнай эканомікі. 3 [[1989]] эканамічны крызіс пачаў рэзка паглыбляцца. У 1990 знізілі аб’ём прамысловай прадукцыі больш як 400 прадпрыемстваў і аб’яднанняў рэспублікі (29 % іх колькасці). Хоць на Беларусі эканамічныя паказчыкі былі лепшыя, чым у іншых рэгіёнах СССР, і мела месца палітычная стабільнасць, аднак змены праводзіліся марудна, не закраналі асноў партыйна-дзяржаўнай адміністрацыйнай сістэмы. Паводле пастановы Бюро ЦК КПБ ад 11.11.1988 створана Камісія Бюро ЦК па дадатковым вывучэнні матэрыялаў, звязаных з рэпрэсіямі, якія мелі месца ў перыяд 1930-40-х і пач. 1950-х г. 19.2.1989 у Мінску адбыўся першы ў БССР дазволены ўладамі мітынг, арганізаваны [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]], на якім рэзка крытыкавалася дзейнасць КПСС—КПБ. Аднак партыйнае кіраўніцтва ацэньвала гэта як нацыяналістычнае выступленне і фактычна працягвала ранейшую палітыку. 26.3.1989 на Беларусі адбыліся першыя за многія дзесяцігоддзі савецкай улады свабодныя выбары народных дэпутатаў СССР на альтэрнатыўнай аснове. У кастрычніку 1989 прыняты Закон аб выбарах народных дэпутатаў Беларускай ССР і аб выбарах народных дэпутатаў мясцовых Саветаў. Выбары расцягнуліся да снежня 1991 і праходзілі ў вострай палітычнай барацьбе. Камуністы захавалі большасць ў Вярхоўным Савеце рэспублікі. Нягледзячы на паглыбленне агульнага крызісу КПСС, у КПБ ён адчуваўся не так востра: працягваўся рост партай арганізацыі, да 1990 колькасць членаў і кандыдатаў у члены КПБ дасягнула 697608 чал. Аднак кіраўніцтва партыі не змагло вывесці яе з крызісу. Яна пачала страчваць аўтарытэт. [[XXXI з’езд КПБ]] (28.11—1.12.1990) упершыню востра крытыкаваў ЦК КПСС і Генеральнага сакратара М. Гарбачова, узняў пытанне пра неабходнасць правядзення палітыкі, якая б адпавядала нацыянальным інтарэсам. Была абмеркавана канцэпцыя Праграмы, у якой абвяшчалася, што «КПБ з’яўляецца самастойнай у складзе КПСС». з’езд пацвердзіў ідэйнае і арганізацыйнае адзінства з КПСС і прызнаў немэтазгодным прыняцце Статута КПБ. Аднак прычыны крызісу партыі глыбока не аналізаваліся. Размова вялася аб пазіцыі і праграме дзеянняў КПБ у сувязі з пераходам на рыначныя адносіны, бюджэце і маёмасці партыі. Рэзка крытыкавалася палітычная апазіцыя. Упершыню выбары 1-га сакратара ЦК КПБ праводзіліся на альтэрнатыўнай аснове непасрэдна на з’ездзе без узгаднення ў ЦК КПСС. == Прыпыненне дзейнасці і аб’яднанне з Партыяй камуністаў Беларускай == 4-я сесія ВС БССР (чэрвень 1990) разгледзела пытанне аб дэпартызацыі дзяржаўных прадпрыемстваў і арганізацый. За 1990 з Кампартыі Беларусі добраахвотна выйшлі 53346 чал., было выключана 22218 чал. Рэзка скарацілася колькасць жадаючых уступіць у партыю, асабліва сярод рабочых і моладзі. Многія камуністы адыходзілі ад удзелу ў палітычным і грамадскім жыцці. 31 студзеня 1991 г. набыў сілу Закон СССР «Аб грамадскіх аб’яднаннях», што ўзмацніла працэс пераходу да шматпартыйнасці на Беларусі. [[25 жніўня]] 1991 года, праз некалькі дзён пасля [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]], [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў Пастановы «Аб часовым прыпыненні дзейнасці КПБ-КПСС на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь» і «Аб дэпартызацыю органаў дзяржаўнай улады і кіравання Рэспублікі Беларусь, дзяржаўных прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый і ўласнасці Камуністычнай партыі Беларусі і [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|Ленінскага Камуністычнага Саюза Моладзі Беларусі]]»<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time87/lav87286.htm Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 25 августа 1991 г. № 1014-XII «О департизации органов государственной власти и управления Республики Беларусь, государственных предприятий, учреждений, организаций и собственности Коммунистической партии Белоруссии»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120603074027/http://old.bankzakonov.com/d2008/time87/lav87286.htm |date=3 чэрвеня 2012 }}</ref>. У адказ частка камуністаў у кастрычніку 1991 г. стварылі Ініцыятыўны камітэт па аднаўленні дзейнасці КПБ, які ў снежні таго ж года правеў устаноўчы з’езд новай партыі, якая атрымала назву «Партыя камуністаў Беларуская» (скар. ''ПКБ''). 10 снежня 1991 г. паводле пастановы ВС «Аб уласнасці КПСС — КПБ» партыйная ўласнасць перададзена дзяржаве. У гэты ж дзень ВС ратыфікаваў Пагадненне аб утварэнні [[СНД|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] і дэнансаваў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік#Утварэнне СССР|дагавор 1922 аб утварэнні СССР]]. Пераемніцай КПБ абвясціла сябе [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Партыя камуністаў Беларуская]], зарэгістраваная 26 мая 1992 г. == Кіраўнікі партыі == '''Сакратары — першыя сакратары ЦК КП(б)/КП Беларусі'''<ref>[http://www.whp057.narod.ru/bssr.htm Белорусская Советская Социалистическая Республика] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110718113048/http://whp057.narod.ru/bssr.htm |date=18 ліпеня 2011 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm |title=Белоруссия |access-date=21 чэрвеня 2016 |archive-date=23 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823082313/http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm |url-status=dead }}</ref> * 1918—1919 гг. — [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў]] * 1919 год — [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас]] * 11 лістапада 1920 года — 1921 год — [[Яфім Барысавіч Генкін]] * 25 лістапада 1920 года — май 1922 — [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын]] * май 1922 — 4 лютага 1924 — [[Вацлаў Антонавіч Багуцкі]] * 4 лютага — 14 мая 1924 — [[Аляксандр Мікалаевіч Асаткін-Уладзімірскі]] * верасень 1924 — 7 мая 1927 — [[Аляксандр Іванавіч Крыніцкі]] * 7 мая 1927 г. — 4 снежня 1928 — [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын]] * 4 снежня 1928 г. — 8 студзеня 1930 — [[Ян Барысавіч Гамарнік]] * 8 студзеня 1930 г. — 18 студзеня 1932 — [[Канстанцін Веньямінавіч Гей]] * 18 студзеня 1932 г. — 18 сакавіка 1937 — [[Мікалай Фёдаравіч Гікала]] * 14 сакавіка — 27 ліпеня 1937 — [[Васіль Фаміч Шаранговіч]] * 27 ліпеня — 11 жніўня 1937 г., і. а. — [[Якаў Аркадзевіч Якаўлеў]] * 11 жніўня 1937 — чэрвень 1938, в. а. — [[Аляксей Аляксеевіч Волкаў]] * 18 чэрвеня 1938 г. — 7 сакавіка 1947 — [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка]] * 7 сакавіка 1947 г. — 3 чэрвеня 1950 — [[Мікалай Іванавіч Гусараў]] * 3 чэрвеня 1950 — 28 ліпеня 1956 г. — [[Мікалай Сямёнавіч Патолічаў]] * 28 ліпеня 1956 г. — 30 сакавіка 1965 — [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * 30 сакавіка 1965 — 4 кастрычніка 1980 — [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * 16 кастрычніка 1980 г. — 11 студзеня 1983 — [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў]] * 13 студзеня 1983 г. — 6 лютага 1987 — [[Мікалай Мікітавіч Слюнькоў]] * 6 лютага 1987 — 28 лістапада 1990 — [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў]] * 30 лістапада 1990—1991 — [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]] == З’езды КПБ == * [[IV з’езд КП(б)Б|IV (чацвёрты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 25 лютага — 2 сакавіка 1921 г. * [[V з’езд КП(б)Б|V (пяты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 15 — 20 кастрычніка 1921 г. * [[VI з’езд КП(б)Б|VI (шосты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 15 — 19 сакавіка 1922 г. * [[VII з’езд КП(б)Б|VII (сёмы) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 20 — 26 сакавіка 1923 г. * [[XI з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 22 — 29 лістапада 1927 г. * [[XIII з’езд КП(б)Б|XIII (трынаццаты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 30 мая — 12 чэрвеня 1930 г. * [[XIV з’езд КП(б)Б|XIV (чатырнаццаты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 23 — 29 студзеня 1932 г. * [[XV з’езд КП(б)Б|XV (пятнаццаты) з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 16 — 22 студзеня 1934 г. * [[XVI з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 10 — 19 чэрвеня 1937 г. * [[XVII з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 10 — 18 чэрвеня 1938 г. * [[XVIII з’езд КП(б)Б]] — Мінск, 15 — 20 мая 1940 г. * [[XXXI з’езд КПБ|XXXI (трыццаць першы) з’езд КПБ]] — Мінск, 28 лістапада — 1 снежня 1990 г. * [[XXXII з’езд КПБ|XXXII (трыццаць другі) з’езд КПБ]] — Мінск, 25 красавіка 1993 г. Аб’яднаўчы з [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Партыяй камуністаў беларускай]] (ПКБ). {{З'езды КПБ}} == Гл. таксама == * [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі]] * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|Партыя камуністаў Беларуская]] * [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычная партыя Беларусі (1996)]] * [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза]] == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * КП(б)Б у рэзалюцыях. Ч. 1. — Мн., 1934. * ''Кушнер В.'' Сталіншчына і Беларусь // Беларуск. гіст. часоп. 1995. № 1—2. * ''Кушнер В.'' Камуністычная партыя Беларусі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] ў 6 т. Т. 4. — Мн., 1997. * ''Мірановіч Я.'' Найноўшая гісторыя Беларусі. — Беласток, 2000. * Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2. — Мн., 1994-95. * Очерки истории Коммунистической партии Белоруссии. Ч. 1. 2 изд. — Мн., 1968; Ч. 2. — Мн., 1967; * Хроника важнейших событий истории Коммунистической партии Белоруссии. Ч. 2—3. — Мн., 1970-80; * Коммунистическая партия Белоруссии в резолюциях и решениях съездов и пленумов ЦК. Т. 1—6. — Мн., 1983—87; * По воле народа: Из истории образования БССР и создания Коммунистической партии Белоруссии: Док. и материалы. — Мн., 1988; * Коммунистическая партия Белоруссии в цифрах, 1918—1988. 2 изд. — Мн., 1988; * Страницы истории Компартии Белоруссии: суждения, аргументы, факты. — Мн., 1990. == Спасылкі == * «[http://gomel-region.gov.by/ru/veiled/edin/bssr_90 90 гадоў ўтварэння БССР і Камуністычнай партыі Беларусі]{{Недаступная спасылка}}». Артыкул на сайце [[Гомельская вобласць|Гомельскага абласнога]] выканаўчага камітэта. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зніклі ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:КПСС]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі СССР]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Камуністычныя партыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у Смаленску]] [[Катэгорыя:Камуністычная партыя Беларусі]] aixmqx8rgh9qha1axceobbsv15yjfrf 0 346109 5131921 4013053 2026-04-25T09:17:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131921 wikitext text/x-wiki '''Дырэкторыя [[УНР]]''' — вышэйшы [[Дзяржаўны орган|орган дзяржаўнай улады]] адроджанай [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], які дзейнічаў з [[14 лістапада]] [[1918]] да [[10 лістапада]] [[1920]] года. Дырэкторыя УНР прыйшла на змену [[Украінская дзяржава|Гетманшчыне]], якая была зрынута [[14 снежня]] [[1918]] года. [[Файл:Directory of UPR in Kamianets-Podilskyi 1919.jpg|thumb|Склад Дырэкторыі ў другой палове [[1919]] года. Злева направа: Андрэй Макаранка, Фёдар Швец, Сымон Пятлюра]] ==Склад Дырэкторыі== * [[Уладзімір Кірылавіч Віннічэнка|Уладзімір Віннічэнка]] — старшыня Дырэкторыі ([[14 снежня]] [[1918]] - [[13 лютага]] [[1919]]) * [[Сымон Пятлюра]] — Галоўны Атаман; старшыня Дырэкторыі ([[13 лютага]] [[1919]] - [[10 лістапада]] [[1920]]). * Фёдар Швец — [[15 лістапада]] [[1919]] выехаў з дыпламатычнымі даручэннямі за мяжу, перадаўшы ўсю паўнату ўлады Сымону Пятлюры. [[25 мая]] [[1920]] пастановай урада УНР быў выведзены са складу Дырэкторыі. * Афанасій Андрыеўскі — [[4 мая]] [[1919]] выйшаў са складу Дырэкторыі УНР (пастанова Дырэкторыі аб выбыцці ад 13 мая 1919 гады). * Андрэй Макаранка — [[15 лістапада]] [[1919]] выехаў з дыпламатычнымі даручэннямі за мяжу, перадаўшы ўсю паўнату ўлады Сымону Пятлюры. * Яўген Петрушевич — як Прэзідэнт і ўпаўнаважаны Дыктатар [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|ЗО УНР]] з [[22 студзеня]] [[1919]] да канца чэрвеня [[1919]]. ;Старшыні Савета міністраў Дырэкторыі * Уладзімір Чэхаўскі ([[26 снежня]] 1918 - [[13 лютага]] 1919) * Сяргей Астапенка ([[13 лютага]] 1919 - [[9 красавіка]] 1919) * Барыс Мартас ([[9 красавіка]] 1919 - [[27 жніўня]] 1919) * Ісаак Мазепа ([[27 жніўня]] 1919 - [[26 траўня]] 1920) * Вячаслаў Пракаповіч ([[26 мая]] 1920 - [[10 лістапада]] 1920) == Літаратура == * [http://prysjan.ucoz.ua/princes/in_40nar_dyrect.html Склад Дырэкторыі УНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201924/http://prysjan.ucoz.ua/princes/in_40nar_dyrect.html |date=4 сакавіка 2016 }} * ''О.&nbsp;Й.&nbsp;Щусь''. [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=24360 Директорія Української Народної Республіки]. ISBN 944-02-3354-X. * ''І.&nbsp;Л.&nbsp;Гошуляк''. [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Deklaraciya_dyrektorii_UNR_1918 Декларація Директорії УНР 1918] — ISBN 966-00-0405-2. * ''Сергій Варгатюк''. [http://www.lp-ua.info/2003/306.php Проблеми міжнародних відносин України крізь призму поглядів вітчизняних політиків і дипломатів кінця першої чверті ХХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050427005727/http://lp-ua.info/2003/306.php |date=27 красавіка 2005 }} * ''Валерій Солдатенко''. [http://www.dt.ua/3000/3150/65014/ Директорія та відновлення УНР // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2008.&nbsp;— №&nbsp;48.] [[Катэгорыя:Украінская Народная Рэспубліка]] fs6n92huvgv3om6e9b6tywc3vb3v1cp 0 350626 5131622 4799485 2026-04-24T15:15:10Z StachLysy 62453 дапаўненне, афармленне 5131622 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Уладзімір Пятровіч Кульваноўскі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = [[пейзаж]] | вучоба = [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]] | стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] | працы = «Замчышча», «Няміга», «Каля гарадской брамы», «Перад асадай» | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Уладзі́мір Пятро́віч Кульвано́ўскі''' ({{ДН|15|8|1918}}{{sfn|Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Том 3|1986|с=156}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|4|11|2003}}, {{МС|Мінск}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Тэатр|тэатральны мастак]]{{sfn|Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Том 3|1986|с=156}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 жніўня 1918 года ў [[Мінск]]у. Паходзіў са старажытнага шляхецкага роду Кульваноўскіх. У 1934 годзе паступіў у [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскае мастацкае вучылішча]], якое скончыў у 1938 годзе. Вучыўся ў [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|І.В. Ахрэмчыка]], [[Валянцін Канстанцінавіч Дзежыц|В.К. Дзежыца]], [[Леў Мееравіч Лейтман|Л.М. Лейтмана]]. З 1938 года працаваў у [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікім тэатры оперы і балета]], дзе пераймаў культуру рускага тэатральнага жывапісу ў [[Сяргей Піліпавіч Нікалаеў|С.П. Нікалаева]] і Н.А. Каровіна<ref name="Мінская праўда" />. Удзельнічаў у мастацкіх выставах з 1939 года. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] жыў у акупаваным Мінску. Пасля [[Мінская аперацыя|вызвалення Мінска]], 7 ліпеня 1944 года Уладзімір Кульваноўскі быў прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], на [[3-ці Беларускі фронт]]. 6 жніўня 1944 года ў баях у раёне горада [[Сувалкі]] быў паранены ў грудзі і ў левую руку, у выніку чаго стаў інвалідам. За праяўленую мужнасць быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Ордэнам Чырвонай Зоркі]]<ref name="Память народа" /><ref name="Подвиг народа" />. З 1959 года член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]. У 1968 годзе ў гонар 50-годдзя Уладзіміра Пятровіча была арганізавана персанальная юбілейная выстаўка<ref name="BelEn10" /><ref name="e-catalog.nlb.by" />, у 1983 годзе адбылася персанальная выстаўка з нагоды 65-годдзя мастака. Памёр 4 лістапада 2003 года ў Мінску. Пахаваны на могілках у [[Калодзішчы (могілкі)|Калодзішчах]]. == Асноўныя творы == Працаваў у галіне сцэнаграфіі. Сярод тэатральных твораў эскізы дэкарацый і касцюмаў да спектакляў{{sfn|Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Том 3|1986|с=156}}: * «[[Міхась Падгорны]]» [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Я. Цікоцкага]] (1953)<ref name="spadchyna" /> * «[[Трубадур (опера)|Трубадур]]» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]] (1955, 1964) * «[[Шукальнікі жэмчугу]]» [[Жорж Бізэ|Ж. Бізэ]] (1956) * «[[Манон (опера Маснэ)|Манон]]» [[Жуль Маснэ|Ж. Маснэ]] (1958) * «[[Падстаўная нявеста]]» [[Генрых Матусавіч Вагнер|Г. Вагнера]] (1958) * «[[Церам-церамок]]» [[Ілья Польскі|І. Польскага]] (1961) * «[[Кето і Катэ]]» В. Далідзе (1962) * «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|А. Барадзіна]] (1977) * «[[Севільскі цырульнік]]» [[Джаакіна Расіні|Дж. Расіні]] Працаваў таксама ў жывапісе і графіцы. Стварыў серыю графічных лістоў, прысвечаных старажытнаму Мінску{{sfn|Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Том 3|1986|с=156}}. Сярод іх графічныя лісты «Замчышча», «Няміга», «Каля гарадской брамы», «Перад асадай». Гераічны матыў гучыць у карцінах «Мінскі полк пад Грунвальдам», «Кастусь Каліноўскі», «Замах Івана Пуліхава на генерал-губернатара Курлова»<ref name="Мінская праўда" />. З’яўляецца аўтарам жывапісных лірычных пейзажаў. 28 твораў Уладзіміра Кульваноўскага захоўваецца ў фондах [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры]]<ref name="belarus.by" />. Працы мастака таксама знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]] і фондах Беларускага саюза мастакоў. == Асабістае жыццё == У лютым 1947 года ажаніўся з {{нп5|Іна Мікалаеўна Боткіна|Інай Мікалаеўнай Боткінай|d|Q117793830}} (1927 — 2008), унучкай украінскага кампазітара [[Багуміл Ваячак|Ф.І. Ваячака]]. Меў пяцёх дзяцей: Барыса (1947 — 1947), Пятра (1950 — 1953), Кацярыну (1955 — 1989), Аляксандру (нар. 1956), Вікторыю (нар. 1963)<ref name="Исторические Боткинские чтения" />. == Ушанаванне памяці == У 2023 годзе ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры]] адбылася выстава «Мастак у люстэрку сцэны», прысвечаная 105-годдзю з дня нараджэння мастака<ref name="belarus.by" />. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="belarus.by">{{cite web|url=https://www.belarus.by/by/press-center/press-release/u-mnsku-adkrylasja-vystava-prysvechanaja-tvorchasts-ulazmra-kulvanoskaga_i_0000160027.html|title=У Мінску адкрылася выстава, прысвечаная творчасці Улазіміра Кульваноўскага|author=|date=2023-08-15|publisher=Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2024-05-06}}</ref> <ref name="BelEn10">{{Крыніцы/БелЭн|10}} С. 404</ref> <ref name="e-catalog.nlb.by">{{cite web|url=https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br235335|title=Выстаўка твораў мастака Кульваноўскага У.П., прысвечаная 50-годдзю з дня нараджэння: Каталог|author=|date=|publisher=Сайт «Электронный каталог Национальной библиотеки Беларуси»|lang=ru|accessdate=2021-06-20}}</ref> <ref name="spadchyna">{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1350&Itemid=8|title=Старадарожскі мастацкі музей|author=Анатоль Валахановіч|date=|publisher=|lang=be|accessdate=2021-06-20}}</ref> <ref name="Исторические Боткинские чтения">{{артыкул|аўтар=Лысый С.И.|загаловак=Московские купцы Боткины: однофамильцы знаменитого рода|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Исторические Боткинские чтения: Вып. VII|тып=|месца=СПб|выдавецтва=Издание СПбГМИСР|год=2024|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=56-68|isbn=978-5-907734-85-2|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru|ref=|archive-url=|archive-date=}}</ref> <ref name="Мінская праўда">{{артыкул|аўтар=Смірноў М.|загаловак=Летапіс мастака-дэкаратара|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Мінская праўда|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1969|выпуск=15 лютага|том=|нумар=13 (4697)|старонкі=4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=be|ref=|archive-url=|archive-date=}}</ref> <ref name="Память народа">{{cite web|url=https://pamyat-naroda.su/awards/recommends/46721824|title=Представление к награде Владимира Кульвановского|author=|date=|publisher=Сайт «Память народа»|lang=ru|accessdate=2021-06-24}}</ref> <ref name="Подвиг народа">{{cite web|url=http://www.podvignaroda.ru/?#id=46721824&tab=navDetailManAward|title=Кульвановский Владимир Петрович 1918г.р.|author=|date=|publisher=Сайт «{{нп5|Подвиг народа||ru|Подвиг народа}}»|lang=ru|accessdate=2021-06-24}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1986|том=3 Карчма — Найгрыш|старонкі=|старонак=751|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Том 3}} * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Беларускі саюз мастакоў: Энцыкл. давед.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Аўт.-склад. Б.А. Крэпак і інш.|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Кавалер Паблішэрс»|год=1998|том=|старонкі=|старонак=664|серыя=|isbn=985-6427-09-6|тыраж=3000|ref=Беларускі саюз мастакоў: Энцыкл. давед.}} == Спасылкі == * [https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/kulvanovskii-vp-1918 Уладзімір Кульваноўскі] на сайце «Соцреализм. Киевский клуб коллекционеров» * [https://www.spadchyna.net/index.php?Itemid=72 Уладзімір Кульваноўскі] на сайце культурна-асветнiцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]» {{DEFAULTSORT:Кульваноўскі Уладзімір Пятровіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэатральныя мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі гістарычнага жанру Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага Народнага мастацкага вучылішча]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] 8oqs29hitbejqegihd2emugxuh736cx 0 461801 5131499 4916065 2026-04-24T12:49:48Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131499 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Антон Мартынавіч Платун | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Народны камісарыят асветы БССР|Народны камісар асветы БССР]] | парадак = 4 | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[31 жніўня]] [[1929]] | перыядканец = [[10 сакавіка]] [[1933]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Антон Баліцкі]] | пераемнік = [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Аляксандр Чарнушэвіч]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Анто́н Марты́навіч Плату́н''' ({{Датанараджэння|13|11|1896|1}}, [[Амлынцы|в. Амлынцы]], цяпер [[Нясвіжскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — [[15 чэрвеня]] [[1938]], [[Новасібірская вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — палітычны дзеяч [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], 4-ы [[Народны камісарыят асветы БССР|Народны камісар асветы Беларускай ССР]]. Удзельнік [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] супраць беларускіх нацыянальных дзеячаў навукі і адукацыі. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 (13) лістапада 1896 года ў вёсцы [[Амлынцы]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў шматдзетнай беларускай сялянскай сям’і, ува ўласнасці якой было 4,5 дзесяцін зямлі. Ёсць супярэчлівыя звесткі пра адукацыю Антона Платуна. У 1922 годзе Платун пазначаў «хатнюю» асвету (4 гады). У 1924 годзе пазначыў што 2 гады вучыўся ў Нясвіжскім 4-класным вучылішчы, якое не скончыў. У аўтабіяграфіі 1923 года пісаў, што: «''У 1909 г. скончыў народнае вучылішча і паступіў ў Нясвіжскае 4-класнае вучылішча, якое не скончыў праз нястачу сродкаў і выйшаў з 3 класа ў 1912 г.''». У 1929 годзе ў асабістай справе народнага камісара была пазначана хатняя асвета{{Sfn|Ершова О.|2018|с=38}}. Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай]] войнаў. У 1920 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]]. З студзеня 1921 па люты 1923 года загадчык аддзела [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]] павятовага камітэта [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]], сакратар павятовага выканкама, камандзір атрада Часці асаблівага прызначэння. З лютага па травень 1923 года — загадчык аддзела [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]] павятовага камітэта КП(б)Б. З чэрвеня 1923 па ліпень 1924 года памочнік пракурора. З жніўня 1924 года па люты 1925 года — інструктар [[Барысаўская акруга|Барысаўскага]] акруговага камітэта КП(б)Б, з сакавіка 1925 па верасень 1925 года загадчык арганізацыйнага аддзела акруговага камітэта партыі, з кастрычніка 1925 па травень 1927 года — сакратар [[Слуцкая акруга|Слуцкага]] акруговага камітэта КП(б)Б. Удзельнік IX—XIV з’ездаў КП(б)Б. На IX з’ездзе ў 1925 годзе абраны кандыдатам у члены ЦК партыі. У 1927 годзе на X з’ездзе абраны членам [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]{{Sfn|Ершова О.|2018|с=38—39}}. З траўня 1927 года — старшыня Цэнтральнага праўлення прафсаюза працаўнікоў асветы БССР і рэдактар часопіса «Прафрух Беларусі». На гэтай пасадзе прымаў удзел у кіраванні сістэмай асветы. На XI (1927), XII (1929) з’ездах КП(б)Б абіраўся членам ЦК{{Sfn|Ершова О.|2018|с=39}}. Работа на пасадзе кіраўніка прафсаюза працаўнікоў асветы супала ў часе з пачаткам [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] супраць беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі і гэтак званымі «[[нацыянал-дэмакрат]]амі». Антон Платун ухваляў рэпрэсіі. Пазіцыя, звязаная з падтрымкай рэпрэсій, паспрыяла ягонаму прызначэнню на пасаду [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісара асветы Беларускай ССР]], пры недахопе асветы самога Платуна. 31 жніўня 1929 года прызначаны Наркамам асветы Беларускай ССР, замяніў на гэтай пасадзе рэпрэсаванага [[Антон Васілевіч Баліцкі|Антона Баліцкага]]. У 1931 годзе, не маючы дачынення да навукі і навуковых дасягненняў, атрымаў званне акадэміка [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. На пасадзе народнага камісара працягваў лінію барацьбы з «нацыянал-дэмакратызмам». За ягоным кіраўніцтвам пачалася «чыстка» апарата Народнага камісарыята асветы, раённых і акруговых органаў упраўлення асветай ад «контррэвалюцыйных элементаў». Склад камісарыята асветы абнавіўся на 90 %{{Sfn|Ершова О.|2018|с=40}}. На XIII (1930) і XIV (1932) з’ездах КП(б) Антон Платун ізноў абіраўся членам ЦК партыі. У 1927—1933 гадах член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]], у 1931—1933 гадах член Прэзідыума ЦВК БССР{{Sfn|Ершова О.|2018|с=41}}. У 1933 годзе трапіў пад крытыку ў газетных пасквілях, дзе выкрываліся беларускія «нацыяналісты» і «шавіністы» з шэрагаў Наркамата асветы і Акадэміі навук. 4 сакавіка 1933 года старшыня [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]] у газеце «[[Правда (газета)|Правда]]» апублікаваў артыкул «''Аб памылках партыйных і савецкіх арганізацый Беларусі ў нацыянальным пытанні''», дзе зрабіў пералік захадаў па выкрыцці вінаватых, Платуну зрабілі вымову. 10 сакавіка 1933 года зняты з пасады Народнага камісара асветы БССР і накіраваны на партыйную работу ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]]{{Sfn|Ершова О.|2018|с=42}}. У [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай вобласці]] [[РСФСР]] займаў пасаду старшыні палітычнага аддзела [[Качанёва|Качанёўскага]] зерневага саўгаса{{Sfn|Ершова О.|2018|с=42}}. У перыяд масавых палітычных рэпрэсій 2 верасня 1937 года арыштаваны па абвінавачванні ў «''датычнасці да антысавецкай праватрацкісцай арганізацыі''», прыгавораны Вышэйшай калегіяй [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага Суда СССР]] да расстрэлу з канфіскацыяй маёмасці{{Sfn|Ершова О.|2018|с=42}}. Расстраляны 15 чэрвеня 1938 года<ref>{{cite web|url = https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1896)|title = Платун Антон Мартынович (1896)|author = |authorlink = |date = |publisher = ru.openlist.wiki|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Пасмяротна рэабілітаваны 5 снежня 1957 года «''праз адсутнасць складу злачынства''». == Сям’я == Вядома, што ў час масавых палітычных рэпрэсій былі рэпрэсаваныя таксама браты Антона Платуна. Іван Мартынавіч Платун (1903—1937), фрэзероўшчык [[Мінск|менскай]] Фабрыкі імя Тэльмана быў асуджаны да расстрэлу 9 лістапада 1937 года як «агент польскай выведкі», пасмяротна рэабілітаваны ў 1960 годзе<ref>{{cite web|url = https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BD_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1903)|title = Платун Иван Мартынович (1903)|author = |authorlink = |date = |publisher = ru.openlist.wiki|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. Канстанцін Мартынавіч Платун (1910—?) быў асуджаны да 8 гадоў лагераў 29 чэрвеня 1940 года як «агент польскай выведкі», рэабілітаваны 31 траўня 1989 года<ref>{{cite web|url = https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1910)|title = Платун Константин Мартынович (1910)|author = |authorlink = |date = |publisher = ru.openlist.wiki|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. == Творы == * За культурную рэвалюцыю. — Мн.: Белдзяржвыд, 1931. — 40 с. * Итоги культурного строительства в БССР за 10 лет / А. М. Платун. — Л. — М.: Государственное социально-экономическое издательство, 1931. — 54, [2] с. * Нацыянальна-культурнае будаўніцтва ў БССР: Да Усебеларускага камсамольскага палітбою. — Мн.: Белдзяржвыд, 1930. — 23, [1] с. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= Ершова О.|загаловак= Народный комиссар просвещения БССР А. М. Платун как представитель советской номенклатуры|арыгінал= |спасылка= https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/215006/1/36-44.pdf|аўтар выдання= редкол.: А. Д. Король (гл. ред.) [и др.]|выданне= История и историография: объективная реальность и научная интерпретация : сб. науч. ст. по материалам междунар. науч. конф., посвящ. 140-летию со дня рождения акад. В. И. Пичеты|тып= |месца= Минск|выдавецтва= БГУ|год= 2018|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 36—44|isbn= 978-985-566-674-6|issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= ru|ref= Ершова О.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220202185627/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/215006/1/36-44.pdf|archivedate= 2 лютага 2022}} * Гесь, А. Платун Антон Мартынавіч / Аляксандр Гесь // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. — 590 с.: іл. — С. 512. — ISBN 985-11-0141-9. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} == Спасылкі == * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ПЛАТУН Антон Мартынавич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача.|выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Навука і тэхніка|год = 1992|том = |старонкі =88-89|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9 |тыраж =1000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Платун Антон Мартынавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Народныя камісары асветы БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нясвіжскім раёне]] asslkrs41fl3yete3co1ww4dotslhz3 8 467069 5131669 5127518 2026-04-24T17:07:23Z Plaga med 116903 5131669 wikitext text/x-wiki <div style="clear:both; width:100%; box-sizing:border-box; margin:0 0 8px 75px; padding:6px 12px; border:1px solid var(--border-color-subtle,#a2a9b1); border-left:8px solid #E3BE19; background:transparent; color:var(--color-base,#202122); text-align:left; line-height:1.35; gap:12px;"> <div style="margin:0 0 .25em 0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;">'''Увага! Схаванне правак у палітычных артыкулах працуе з абмежаваннямі'''</div> <ul style="margin:.2em 0 0 1.25em; padding:0; color:var(--color-base,#202122); text-align:left;"> <li style="margin:0 0 .25em 0;">Наша Вікіпедыя страціла [[:m:Oversight_policy/be|рэвізораў]], таму новыя схаванні гісторыі правак з [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рызыкоўных артыкулаў]] могуць дзейнічаць з перабоямі, '''без''' поўнага выдалення звестак, як раней. Дадавайце артыкулы ў спіс на схаванне '''[[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|тут]]'''.</li> <li style="margin:0;">Удзельнікам у Беларусі не варта рэдагаваць палітычных і іншых рызыкоўных артыкулаў са сваіх уліковых запісаў, нават пад псеўданімам. Раім выкарыстоўваць [[:en:Wikipedia:Temporary accounts|часовыя ўл. запісы]] (укладкі інкогніта).</li> <li style="margin:0;">Вы можаце паўдзельнічаць у звязаных абмеркаваннях на [[ВП:Форум#Неабходнасць_абрання_другога_рэвізора_(Oversighter)|Форуме]] адносна прапаноў ад [[:m:Stewards/be|сцюардаў]].</li> </ul> </div> 3waka5v95q7zaa5vlglzpwwrsavebcd 14 468239 5131591 3339853 2026-04-24T13:59:40Z IP781584110 134977 афармленне 5131591 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці вялікалітоўскага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Канонікі|Віленскія]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] ki7r39591h2g1pv5glu7ri5aw9cc24p 0 469424 5131802 4880840 2026-04-25T03:46:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131802 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дражнаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дражнаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Старадарожскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Балацько Алег Мікалаевіч |Назва главы2 = Старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1084 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.staryedorogi.minsk-region.by/ru/drazhn_cc-ru/ |Заўвагі = }} '''Дра́жнаўскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]]. == Геаграфія == Сельсавет мяжуе з [[Шчыткавіцкі сельсавет|Шчыткавіцкім]], [[Новадарожскі сельсавет|Новадарожскім]], [[Старадарожскі сельсавет|Старадарожскім]] сельсаветамі Старадарожскага раёна і землямі [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. == Гісторыя == Дражнаўскі сельсавет утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Старадарожскага раёна Мінскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Залужскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Залужскага]] і [[Падарэскі сельсавет|Падарэскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Старадарожскага раёна. 11 чэрвеня 1984 года скасавана вёска [[Паўлаўка (Старадарожскі раён)|Паўлаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 11 чэрвеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 19 (1789).</ref>. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзяць 6 населеных пунктаў: * аграгарадок [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] * аграгарадок [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] * аграгарадок [[Падарэссе]] * вёска [[Зялёная Дуброва (Старадарожскі раён)|Зялёная Дуброва]] * вёска [[Карыцішча]] * вёска [[Ляды (Старадарожскі раён)|Ляды]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1425 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,3 % — [[беларусы]], 5,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=27 мая 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1084 чалавеки<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Вытворчая сфера == * Залужскае лясніцтва ДВЛГУ «Старадарожскі вопытны лясгас» * ААТ «Залужжа» * ААТ «Арэса-агра» == Сацыяльна-культурная сфера == * Ахова здароўя: Залужскі і Падарэскі фельчарска-акушэрскія пункты, Дражнаўская ўрачэбная амбулаторыя, Дражнаўская аптэка * Адукацыя: ДУА «КПК Падарэскі дзіцячы сад-сярэдняя школа», ДУА «Залужская сярэдняя школа», ДДУ «Залужскі яслі-сад» * Сацыяльная абарона: Дома сацыяльных паслуг у в. Зялёная Дуброва, в. Карыцішча * Культура: Падарэскі сельскі Дом культуры, Залужская сельская бібліятэка-клуб, Дражнаўская і Падарэская сельскія бібліятэкі {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дражнаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)}} {{Старадарожскі раён}} [[Катэгорыя:Дражнаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] a4003xyekty7c4a8p5w13r490oyxki3 14 469567 5131597 2655746 2026-04-24T14:07:45Z IP781584110 134977 афармленне 5131597 wikitext text/x-wiki {{catmain|Лукішская турма}} [[Катэгорыя:Зняволеныя]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 6ft8xjoiurp1yhfzaj72oo8zrpjfhr9 0 469728 5131813 4634927 2026-04-25T05:58:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131813 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дрычынскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дрычынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Асіповіцкі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дрычын (Асіповіцкі раён)|Дрычын]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Яромаў Мікалай Ягоравіч |Назва главы2 = Старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 598 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://osipovichi.gov.by/ru/dr_sel_sov-ru/ |Заўвагі = }} '''Дры́чынскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Дрычын (Асіповіцкі раён)|Дрычын]]. == Геаграфічнае становішча == Дрычынскі сельсавет размешчаны на паўднёвым захадзе Асіповіцкага раёна. Мяжуе з [[Дараганаўскі сельсавет|Дараганаўскім]] сельсаветам Асіповіцкага, [[Суцінскі сельсавет|Суцінскім]] — [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага]] і [[Дражнаўскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Дражнаўскім]] — [[Старадарожскі раён|Старадарожскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета знаходзіцца за 29 км ад [[Асіповічы|Асіповіч]], у 12 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі Фалічы Старадарожскага раёна Мінскай вобласці і размешчана на аўтадарозе [[Асіповічы]] — [[Баранавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Жыцінскі сельсавет''' у складзе Старадарожскага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Старадарожскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. 23 чэрвеня 1940 года частка сельсавета (3 населеныя пункты: [[Арэхава (Старадарожскі раён)|Арэхава]], [[Зялёная Дуброва (Старадарожскі раён)|Зялёная Дуброва]], [[Паўлаўка (Старадарожскі раён)|Паўлаўка]]) увайшла ў склад новаўтворанага [[Залужскі сельсавет (Старадарожскі раён)|Залужскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 23 июня 1940 г. Об образовании в составе Стародорожского района, Минской области, Залужского и Пастовичского сельсоветов // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 23 ліпеня 1957 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дрычын, сельсавет перайменаваны ў Дрычынскі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 ліпеня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 7.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]. З 6 студзеня 1965 года ў складзе Асіповіцкага раёна Магілёўскай вобласці. == Прамысловасць і сельская гаспадарка == На тэрыторыі сельсавета размешчаны: * СВК «Калгас „Імя Чарняхоўскага“» * Лясніцтва == Сацыяльная сфера == На тэрыторыі сельсавета працуюць: Комплекс сярэдняя школа-дзіцячы сад, СДК і сельскі клуб, урачэбная амбулаторыя і ФАП, чатыры крамы, дзве АТС, дзейнічае Праваслаўная Свята-Міхайлаўская царква. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 785 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 95,0 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=27 мая 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 598 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. Па стану на 2011 год пражывае 959 чалавек, з іх працаздольнага насельніцтва — 473, пенсіянераў — 361, дзяцей — 125. == Знакамітыя землякі == * ''' [[Міхаіл Дзмітрыевіч Верабей]]''', 1930 года нараджэння — [[Герой Сацыялістычнай Працы]], [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]] і [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. * ''' [[Сяргей Мікалаевіч Каданчык]] ''' нарадзіўся ў вёсцы [[Майсеевічы (Асіповіцкі раён)|Майсеевічы]], з [[1928|1928 года]] служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] прайшоў шлях ад камандзіра [[Рота|роты]] да камандзіра [[Полк|палка]]. Загінуў у [[1943|1943 годзе]] у баях за вызваленне горада [[Новарасійск|Наварасійска]]. Удастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] (пасмяротна). * '''Анатоль Уладзіміравіч Мошчын''' — ураджэнец вёскі [[Заняцечча]], які загінуў у [[1982]] годзе ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганістане]] падчас праходжання службы ў шэрагах [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. Узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]] (пасмяротна). На могілках вёскі [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] яму ўсталяваны помнік. == Склад == Дрычынскі сельсавет уключае 10 населеных пунктаў: * [[Вялікі Бор (Асіповіцкі раён)|Вялікі Бор]] — аграгарадок. * [[Дрычын (Асіповіцкі раён)|Дрычын]] — аграгарадок. * [[Астроўкі (Асіповіцкі раён)|Астроўкі]] — вёска. * [[Дворышча (Асіповіцкі раён)|Дворышча]] — вёска. * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — вёска. * [[Заняцечча]] — вёска. * [[Канцы (Асіповіцкі раён)|Канцы]] — вёска. * [[Крамок]] — вёска. * [[Майсеевічы (Асіповіцкі раён)|Майсеевічы]] — вёска. * [[Пясчанка (Асіповіцкі раён)|Пясчанка]] — вёска. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дрычынскі сельсавет (Асіповіцкі раён)}} {{Асіповіцкі раён}} [[Катэгорыя:Дрычынскі сельсавет (Асіповіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старадарожскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] roqt9lpr62cyg90d3suxmu0i3mu0vqf 0 469750 5131796 4882949 2026-04-25T02:53:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131796 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доўгавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мсціслаўскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Доўгавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 лістапада]] [[2017]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 862 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́ўгавіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Доўгавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Расненскі раён|Расненскага раёна]] [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расненскім раёне БССР, з 8 ліпеня 1931 года ў Мсціслаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 20 красавіка 1939 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Малькаўскі нацыянальны літоўскі сельсавет|Малькаўскага нацыянальнага літоўскага сельсавета]], 16 ліпеня 1954 года — тэрыторыя скасаванага [[Пячкавіцкі сельсавет|Пячкавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 18 лістапада 1966 года ў склад [[Забалацкі сельсавет (Мсціслаўскі раён)|Забалацкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Бескаўка]], [[Васількова (Мсціслаўскі раён)|Васількова]], [[Падказелле (Мсціслаўскі раён)|Падказелле]] і [[Пятрыгі]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 лістапада 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 24 лютага 1982 года ў склад [[Ходасаўскі сельсавет|Ходасаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Пячкавічы]], [[Старынка (Мсціслаўскі раён)|Старынка]] і [[Ясьманава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 24 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. 28 лістапада 2017 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ракшынскі сельсавет|Ракшынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917m0086648&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 862 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,6 % — [[беларусы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,7 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 кастрычніка 2023 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: * [[Андраны]] — аграгарадок * [[Доўгавічы]] — вёска * [[Малькаўка (Мсціслаўскі раён)|Малькаўка]] — вёска * [[Тышча]] — вёска {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Мсціслаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мсціслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Расненскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2017 годзе]] fvts4ffzx0aptags1lcrvxr3sztubus 0 471280 5131839 4859853 2026-04-25T06:53:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5131839 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Dziennik Wileński |выява = Dziennik_Wile%C5%84ski_1827.jpg |спецыялізацыя = літаратурна-мастацкі і навукова-папулярны часопіс |перыядычнасць = |мова = [[Польская мова]] |адрас = [[Вільнюс|Вільня]] |рэдактар = |заснавальнік = |выдавец =гл. у тэксце |краіна = [[Расійская імперыя]] |дата заснавання = 1805 |ISSN = |сайт = }} '''«Dziennik Wileński»''' ([[Беларуская мова|бел]].: «''Віленскі дзённік»'') — літаратурна-мастацкі і навукова-папулярны часопіс. Выходзіў у 1805–1806 і 1815-1830 гады на [[Польская мова|польскай мове]] ў [[Вільнюс|Вільні]]. == Апісанне == Спачатку часопіс выдаваў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]]. У 1815—1818 годзе рэдактарам «Віленскага дзённіка» быў [[Казімір Контрым]], вядомы польскі літаратар і публіцыст, адзін з заснавальнікаў асветніцкай суполкі [[Таварыства шубраўцаў]]. У 1818—1821 гадах часопіс выдавала Віленскае таварыства друкароў, а ў 1822—1830 гадах «Віленскі дзённік» друкаваў у сваёй прыватнай друкарні [[Антон Марціноўскі]], ён жа быў рэдактарам часопіса. Агулам выйшла 64 нумары «Дзённіка». У розныя гады над часопісам працавалі філолаг [[Готфрыд Эрнст Гродэк]], прыродазнавец і навуковец [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]]. У часопісе друкаваліся прафесар медыцыны [[Андрэй Матушэвіч]], эканаміст і аграном [[Міхал Ачапоўскі]], філосаф і тэолаг [[Міхал Длускі]], гісторык [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]] ды іншыя. == Літаратура == * Aldona Prašmantaitė. Dziennik Wileński (1805–1830) kaip mokslo istorijos šaltinis, Iš Lietuvos istorijos tyrinėjimų / Jaunųjų istorikų darbai, kn. 7, Vilnius, 1991, p. 51–57. * Žurnalistikos enciklopedija. – Vilnius: Pradai, 1997. – 115 psl. [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] g69wrg6074kbqsrehe0lyeqvh6s28kc 0 536190 5131550 5127613 2026-04-24T13:16:38Z Jaŭhien 59102 /* Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях */ вікіфікацыя 5131550 wikitext text/x-wiki '''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д<ref>{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}</ref>. == Агульныя звесткі пра краязнаўства == [[File:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. <nowiki>1997 год</nowiki>]] Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''<ref>{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак= Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне= Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224}}</ref>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту<ref>{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}</ref>. У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае<ref>{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}</ref>. == Пачатак краязнаўства Беларусі == Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі<ref>{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}</ref>. Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак= Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва= Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах: {{пачатак цытаты}} «адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы». {{канец цытаты}} Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі<ref>{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}</ref>. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»<ref>{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}</ref>. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}</ref>. Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы. Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае<ref>{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}</ref>. [[File:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]] З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}</ref>. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар<ref>{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}</ref>. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя<ref>{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}</ref>. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}</ref>. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref>. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі. == Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі == [[File:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]] Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак<ref>{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі == Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна<ref>{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}</ref>. Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]<ref>{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}</ref>. Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання<ref>{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак= М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка= http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне= Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90}}</ref>. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст<ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}</ref>. [[File:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]] [[File:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]] Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}</ref>. У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''<ref>{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}</ref>. З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы<ref>{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}</ref>. Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»<ref>{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}</ref>|}}. == Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі == [[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]] Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''<ref>{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак= Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка= http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}</ref> {{канец цытаты}}. Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе: {{пачатак цытаты}} Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…" {{канец цытаты|<ref>{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}</ref>.}} Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год: {{пачатак цытаты}} Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны… {{канец цытаты|<ref>{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}</ref>.}} У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў: {{пачатак цытаты}} У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…". «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}</ref>.}} Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі == [[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]] Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца «Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.» з ілюстрацыямі А. Даманскага. У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік «Svada Latina…» (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{кніга|загаловак= Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}</ref>. [[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]] Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва<ref>{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}</ref>. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне «Пра курганы»<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}</ref>. [[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў «Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра», на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе «Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра». Пісаў на латыні і па-польску<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі<ref>{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}</ref>. У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся «Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі» і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf «Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў"<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}</ref>. Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2<ref>{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску<ref>{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі == [[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]] [[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын Рэйнальд Тызенгаўз перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}</ref>. Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы<ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>. Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»<ref>{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}</ref>. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]<ref>{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}</ref>, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]<ref>{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}</ref>. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург<ref>{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}</ref>. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў<ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}</ref>. Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}</ref>. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}</ref>. У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы<ref>{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}</ref>. Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску: {{пачатак цытаты}} Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе… {{канец цытаты||<ref>{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}</ref>.}} [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]] Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}. Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}<ref>{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}</ref>. Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)<ref>{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў<ref>{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]: {{пачатак цытаты}} Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў {{канец цытаты|крыніца=<ref>{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}</ref>.}} [[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]] У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref>{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак= Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906}}</ref>. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)<ref>{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}</ref>. Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)<ref>{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}</ref>. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі<ref>{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}</ref>. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}</ref>. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}. У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918). Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі<ref>{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}</ref>. [[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]] У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі<ref>{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref>. Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні<ref>{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}</ref>. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)<ref>{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}</ref>. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}</ref>. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству<ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}</ref>. [[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — П. В. Кукальнік і [[Адам Ганоры Кіркор|А. Г. Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей<ref>{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}</ref>, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)<ref>{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}</ref>. [[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]] Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»<ref>{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}</ref>. [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}</ref>. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''<ref>{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}</ref>. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага<ref>{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}</ref>. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}</ref>. Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»<ref>{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref>. [[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]] Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў<ref>{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}</ref>. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}</ref>. Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)<ref>{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход<ref>{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}</ref>. Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}</ref>. Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)<ref>{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}</ref>. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц<ref>{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}</ref>. Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}</ref>. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}</ref>. [[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]] Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе. Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі<ref>{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}</ref>. Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча "[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} ", у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш<ref>{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}</ref>. Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне<ref>{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)<ref>{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}</ref>. Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»<ref>{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя<ref>{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}</ref>. Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ<ref>{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}</ref>. [[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]] Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў<ref>{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}</ref>. Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}</ref>. Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]] Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах<ref>{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}</ref>. Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней<ref>{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»<ref name="ЭБ">{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}</ref>. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)<ref>{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}</ref>. Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены "Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі<ref>{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. [[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]] Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана<ref>{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}</ref>. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых<ref>{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}</ref>. Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую<ref>{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем<ref>{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч<ref>{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}</ref>. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''<ref>{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}</ref>. Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))<ref>{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.). [[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]] Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя<ref>{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}</ref>. Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі<ref>{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}</ref>. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі<ref>{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}</ref>. Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш<ref>{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»<ref>{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2163}}</ref>. Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях<ref>{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}</ref>. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей). {{пачатак цытаты}} Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}</ref>.}} Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія<ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}</ref>. На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення<ref>{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]] Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў<ref>{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}</ref>. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра<ref>{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}</ref>. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах. Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства<ref>{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}</ref>. Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады<ref>{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}</ref>. Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы<ref>{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}</ref>. Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве<ref>{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых<ref>{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем<ref>{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}</ref>. [[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]] У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя<ref>{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}</ref>. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару<ref>{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}</ref>. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь<ref>{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве. У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])<ref>{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}</ref>. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)<ref>{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}</ref>. Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)<ref>{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}</ref>. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)<ref>{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам<ref>{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}</ref>. Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень<ref>{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}</ref>. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1143}}</ref>. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)<ref>{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}</ref>. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў<ref>{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref>. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»<ref>{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}</ref>. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады<ref>{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1070:2009-11-17-12-17-55&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}</ref>. [[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]] З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш<ref>{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}</ref>. Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах. Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля. Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы. Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889). [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)<ref>{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}</ref>. Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні<ref>{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}</ref>. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)<ref>{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)<ref>{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}</ref>. Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры<ref>{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}<ref>{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}</ref>. Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш<ref>{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}</ref><ref>Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}</ref>. Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»<ref>{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}</ref>. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай. Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй: {{пачатак цытаты}} Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі… {{канец цытаты|<ref>{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}</ref>.}} [[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]] У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры<ref>{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}</ref>. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне». Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск<ref>{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя<ref>{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}</ref>. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]]. Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))<ref>{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}</ref>. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)<ref>{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}</ref>. [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), "Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)<ref>{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}</ref>. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій<ref>{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}</ref>. У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак. У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы. У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск<ref>{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея<ref>{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}</ref>. У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш<ref>{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}</ref>. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}</ref>. Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю. Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы<ref>{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}</ref>. [[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]] Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове<ref>{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}</ref>. Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага "Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, " (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага. Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)<ref>{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}</ref>, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник». [[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]] Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}</ref>. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''<ref>{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}</ref>. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]<ref>{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}</ref>. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка<ref>{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}</ref>. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова|В. У. Бяловай]]<ref>{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}</ref>. Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}</ref>. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ<ref>{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}</ref>. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''<ref>{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}</ref>. Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман<ref>{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}</ref>. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref>{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ |publisher=Санкт-Петербургский университет}}</ref>. == Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях == [[File:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]] Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной<ref>{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}</ref>. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне<ref>{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}</ref>. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея<ref>{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}</ref>. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш<ref>{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}</ref>. Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта<ref>{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}</ref>. У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''<ref>{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}</ref>. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах<ref>{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка= http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}</ref>. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)<ref>{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}</ref>. [[File:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]] У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]<ref>{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}</ref>. Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}</ref>. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}</ref>. [[File:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]] У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі<ref>{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}</ref>. Грамадская арганізацыя [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|«Асвета»]] (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання<ref>{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}</ref>. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту<ref>{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}</ref>. У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў<ref>{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}</ref>. У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}</ref>. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў<ref>{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}</ref>. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну<ref>[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]</ref>. У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»<ref>{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}</ref>. У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла {{нп3|Польскае краязнаўчае таварыства|Польскае краязнаўчае таварыства|pl|Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze}} ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]<ref>{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}</ref>. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі<ref>{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем<ref>{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}</ref>. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць<ref>{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}</ref>. У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі<ref>{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]<ref>{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}</ref>. [[File:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]] У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]]. [[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]] З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства<ref>{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}</ref>. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый<ref>{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}</ref>. У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек<ref>{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}</ref>. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек<ref>{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}</ref>. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў). Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў: {{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}} У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў<ref>{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}</ref>. У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў<ref>{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі<ref>{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}</ref>. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''<ref>{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}</ref>. {{канец цытаты}} [[File:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]] У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган [[Савецкая краіна (1930)|«Савецкая краіна»]] зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства<ref>{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}</ref>. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР». [[File:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]] У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)<ref>{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}</ref>. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі. [[File:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]] У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў. Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}</ref>. У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору<ref>{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&p=22&archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}</ref>. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»<ref>{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}</ref>. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]». [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]] У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)<ref>{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}</ref>. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства<ref>{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі. У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў. 12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады<ref>Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)</ref>. == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}} * {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}} * {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}} * {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}} * {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}} * {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6144:-xviii-20-xx-&catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusians}} * [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі] * [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }} * [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] * [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны] {{^}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{выдатны артыкул|Культура і грамадства}} [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]] pb0p0uumwuqih4oc1jspizqj6zxh5pk 14 538053 5131594 3033780 2026-04-24T14:02:58Z IP781584110 134977 афармленне 5131594 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Земскія ўраднікі Вялікага Княства Літоўскага|Віленскія]] ilv33ndeaxe731ass04fzwzzvuxxz7d 0 538594 5131793 4627453 2026-04-25T02:27:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131793 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Дональд Джохансан |Арыгінал імя = Donald Carl Johanson |Выява = Donald Johanson, 2009.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = Дональд Джохансан у 2009 годзе |Месца нараджэння = [[Чыкага]] |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[антрапалогія]] |Месца працы = [[Універсітэт штата Арызона]] |Альма-матар = [[Ілінойскі ўніверсітэт ва Урбане і Шампейне]], [[Чыкагскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = адкрыццё «[[Люсі (аўстралапітэк)|Люсі]]» |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} {{Сістэматык |Заолаг = Johanson |Прым_заолаг = |wikispecies = Donald Carl Johanson |Вікісклад = Donald Carl Johanson }}'''Дональд Карл Джохансан''' (нар. {{ДН|28|6|1943}}, [[Чыкага]], шт. [[Ілінойс]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Палеаантрапалогія|палеаантраполаг]]. Праславіўся знаходкай (сумесна з Морысам Тайебам і Івам Копенсам) шкілета [[Аўстралапітэкі|аўстралапітэка]], вядомага як «[[Люсі (аўстралапітэк)|Люсі]]», у раёне лагчыны [[Данакіль (лагчына)|Данакіль]] ([[Эфіопія]]). == Біяграфія == === Акадэмічная кар’ера === Нарадзіўся ў [[Чыкага]], штат [[Ілінойс]]. У 1966 годзе атрымаў ступень бакалаўра ў [[Ілінойскі ўніверсітэт ва Урбане і Шампейне|Ілінойскім універсітэце ва Урбане і Шампейне]], у 1970 і 1974 гадах — ступень [[магістр]]а і доктара філасофіі ў [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскім універсітэце]]. У 1970, 1972 і 1973 гадах у якасці палеаантраполага прымаў удзел у палявых работах у складзе Міжнароднай даследчай экспедыцыі ў Ома (Эфіопія). Падчас адной з экспедыцый ён быў запрошаны французскім геолагам Морысам Тайебам прыняць удзел у геалагічных і палеанталагічных даследаваннях у Афарскай катлавіне. У 1972 годзе Джохансан, Морыс Тайеб, Іў Копенс і Йон Кэлб наведалі Афар, дзе абралі ў якасці месца пошукаў багатыя акамянеласцямі наваколлі невялікай вёскі Хадар. У 1973 годзе прыбыў у Хадар у якасці аднаго з кіраўнікоў (сумесна з М. Тайебам, І. Копенсам і Й. Кэлбам) Міжнароднай афарскай даследчай экспедыцыі. Тут Джохансан зрабіў усе палеаантрапалагічныя знаходкі, якія праславілі яго, уключаючы добра захаваны шкілет самкі аўстралапітэка («[[Люсі (аўстралапітэк)|Люсі]]», 1974) і пахаванне вялікай групы аўстралапітэкаў ([[AL 333]], 1975)<ref name=WileyEnc> {{кніга|аўтар = Bernard Wood (ed.)|загаловак = Wiley-Blackwell Encyclopedia of Human Evolution|адказны = |спасылка = https://books.google.ru/books?id=oM3cdNjGjgEC|месца = |выдавецтва = John Wiley & Sons|год = 2011 |том = |allpages = |старонак = 1264 |серыя = |isbn = 1444342460, 9781444342468.}}</ref>. У 1972 годзе Джохансан пачаў працу на факультэце фізічнай антрапалогіі ў Кліўлендскім музеі натуральнай гісторыі. У 1974 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі, абараніўшы дысертацыю па зубной сістэме шымпанзэ, і атрымаў пасаду куратара факультэта Кліўлэндскага музея<ref name="WileyEnc"/>. З 1974 года працаваў асістэнтам, а затым і ад’юнкт-прафесарам антрапалогіі [[Заходні рэзервовы ўніверсітэт Кейза|Заходняга рэзервовага ўніверсітэта Кейза]], а таксама меў званне ганаровага доктара таго ж універсітэта<ref name="Honorary Doctorate">{{Cite web|url=http://blog.case.edu/case-news/2009/05/14/honorarydegrees2009|title=Honorary Degrees, CWRU 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Av3dIToL?url=http://blog.case.edu/case-news/2009/05/14/honorarydegrees2009|archivedate=2012-09-24|date=14 May 2009|accessdate=2009-05-15}}</ref>. Акрамя таго, працаваў ад’юнкт-прафесарам [[Кенцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Кенцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (штат [[Агая]]).<ref name="WileyEnc"/>. У 1981 годзе ён заснаваў [[Інстытут паходжання чалавека]] ({{Lang-en|Institute of Human Origins}}) [[Берклі (Каліфорнія)|Берклі]], штат [[Каліфорнія]], які ў 1998 годзе ўвайшоў ва Універсітэт штата Арызона. У 2008 годзе Джохансан атрымаў званне ганаровага доктара Дзяржаўнага каледжа «Вэстфільд» ({{Lang-en|Westfield State College}}) У 1985 годзе група Джохансана вярнулася да даследаванняў на Афрыканскім кантыненце, пачаўшы працу ў цясніне Алдувай. У 1986 годзе член групы Цім Уайт выявіў шкілет [[Чалавек умелы|Homo habilis]] узростам 1,8 млн гадоў (OH 62)<ref name="WileyEnc"/>. З 1983 па 1989 гады займаў пасаду прафесара антрапалогіі ў Стэнфардскім універсітэце<ref name="WileyEnc"/>. === «Люсі» === [[24 лістапада]] [[1974]] года Джохансан здзейсніў адно з найбольш значных адкрыццяў у гісторыі палеаантрапалогіі. Падчас палеанталагічнай экспедыцыі ў [[Хадар (Эфіопія)|Хадары]] (раён лагчыны [[Данакіль (лагчына)|Данакіль]]), аглядаючы разам са студэнтам Томам Грэем наваколлі лагера, ён выпадкова выявіў на схіле яра скамянелую костку, якая апынулася рэшткамі гамініда. У той жа дзень у гэтым месцы былі сабраныя акамянеласці, якія складалі 40 % шкілета самкі аўстралапітэка, які ў далейшым быў класіфікаваны як [[Australopithecus afarensis|аўстралапітэк афарскі]]. У момант, калі косткі аглядалі ў экспедыцыйным лагеры, гучала песня групы «[[The Beatles|Бітлз]]» «Lucy in the Sky with Diamonds», дзякуючы чаму знаходка атрымала сваю назву. Люсі з’яўлялася прамаходзячым гамінідам ростам ад 0,90 да 1,05 метра і пацвярджала здагадку Рэйманда Дарта аб тым, што аўстралапітэкі валодалі двухногай хадой. Акрамя таго, асаблівасці шкілета сведчылі аб тым, што Люсі была вегетарыянкай і частку жыцця праводзіла на дрэвах. Першапачаткова Люсі не была выдзелена ў асобны від і лічылася ранняй разнавіднасцю [[Australopithecus africanus]]. Толькі пасля новых знаходак, у тым ліку добра захаванага чэрапа, было ўстаноўлена, што адрозненні Люсі ад Australopithecus africanus выходзяць за межы аднаго віду<ref>{{Cite book|author=Donald C. Johanson|year=2009|title=Lucy's Legacy: The Quest for Human Origins|url=https://archive.org/details/lucyslegacyquest00joha|publisher=Harmony Books}}</ref>. Джохансан сумесна з журналістам Мейтлэндам Ідзі быў у 1982 узнагароджаны {{нп3|Амерыканская нацыянальная літаратурная прэмія|Амерыканскай нацыянальнай літаратурнай прэміяй|en|National Book Award}} [[:en:List of winners of the National Book Award#Science|у галіне навукі]] за кнігу «Lucy: The Beginnings of Humankind», дзе ў папулярнай форме распавядаецца пра гісторыю адкрыцця і даследавання Люсі<ref name="nba1981">[http://www.nationalbook.org/nba1981.html «National Book Awards — 1981»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180323150955/http://www.nationalbook.org/nba1981.html |date=23 сакавіка 2018 }}. National Book Foundation. Retrieved 2012-03-07.</ref>. === «Першая сям’я» === У 1975 годзе ў Хадары на ўчастку [[AL 333]] Джохансан зрабіў яшчэ адну выдатную знаходку, выявіўшы больш за 200 фрагментаў касцяных рэшткаў групы аўстралапітэкаў, якія атрымалі ў далейшым назву «Першая сям’я». Лічыцца, што рэшткі належаць як мінімум 13 асобінам віду [[Australopithecus afarensis]] узростам каля 3,2 млн гадоў. == Бібліяграфія == * {{Cite book|last1=Johanson|first1=Donald|last2=Edey|first2=Maitland|year=1981|title=Lucy: The Beginnings of Humankind|url=https://books.google.com/books?id=HgGNlFMM5XQC&pg=PA|location=New York|publisher=Simon and Schuster|isbn=0-671-25036-1}} ** {{Кніга |аўтар = Джохансон Д., Иди М. |загаловак = Люси: Истоки рода человеческого |адказны = |спасылка = |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1984 |том = |allpages = |старонак = 295 |серыя = |isbn = }} * {{Cite book|last1=Johanson|first1=Donald|last2=Shreeve|first2=James|year=1989|title=Lucy's Child: The Discovery of a Human Ancestor|location=London|publisher=Viking|isbn=0-670-83366-5}} * {{Cite book|last1=Johanson|first1=Donald|last2=Blake|first2=Edgar|year=1996|title=From Lucy to Language|url=https://books.google.com/books?id=-VKEjAbpggcC&pg=PP1|location=New York|publisher=Siemens & Schuster|isbn=0-684-81023-9}} * {{Cite book|last1=Johanson|first1=Donald|last2=Ligabue|first2=Giancarlo|year=1999|title=Ecce Homo: Writings in Honour of Third Millennium Man|location=Milan|publisher=Electa|isbn=88-435-7170-2}} * {{Cite book|last1=Johanson|first1=Donald|last2=Wong|first2=Kate|year=2009|title=Lucy's Legacy: The Quest for Human Origins|location=New York|publisher=Harmony Books|isbn=0-307-39639-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/lucyslegacyquest00joha}} == Гл. таксама == * [[Australopithecus afarensis|Аўстралапітэк афарскі]] * [[Спіс рэшткаў выкапневых людзей]] * [[Гіпотэза афрыканскага паходжання чалавека]] * [[Гіпотэза мультырэгіянальнага паходжання чалавека]] * [[:en:List of fossil sites|List of fossil sites]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://shesc.asu.edu/johanson Bio: Dr. Donald Johanson C.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202042947/http://shesc.asu.edu/johanson |date=2 лютага 2012 }} * [http://iho.asu.edu/ Institute of Human Origins at Arizona State University] * [http://videostreaming.udlap.mx/udlap/donaljohanson.asx Lucy's Legacy: The Quest for Human Origins: Video] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090327062824/http://videostreaming.udlap.mx/udlap/donaljohanson.asx |date=27 сакавіка 2009 }} * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1010642 NPR. ''Science Friday''. «Human Origins»] — May 9, 1997 interview with Johanson. * [https://web.archive.org/web/20090310151817/http://www.sciencefriday.com/program/archives/200903066 NPR. ''Science Friday''. «Lucy's Legacy»] — March 6, 2009 interview with Johanson. * [http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html «Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101114081543/http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |date=14 лістапада 2010 }} by Donald Johanson [[Катэгорыя:Антраполагі ЗША]] [[Катэгорыя:Палеаантраполагі]] [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Чыкагскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Эвалюцыяністы]] fuqimhnwsukc13bkbef54bgqbmg4o6y 0 540625 5131973 3502316 2026-04-25T10:31:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131973 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Дэвід Майкл Хасельхоф''' ({{lang-en|David Michael Hasselhoff}}, нар. {{ДН|17|7|1952}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]] і спявак. Найболей вядомы па ролях у тэлесерыялах «[[Рыцар дарог (тэлесерыял, 1982)|Рыцар дарог]]» і «[[Ратаваннікі Малібу]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1952 годзе ў [[Балтымар]]ы, штат [[Мэрыленд]]. Па сканчэнню коледжа Бэйтс ён вучыўся ў Оклендскім універсітэце, а таксама ў Каліфарнійскім універсітэце мастацтваў. Спрадвечна Хассельхоф меў намер прысвяціць сябе мюзіклам і выступаць на [[Брадвейскі тэатр|Брадвеі]], аднак у 1975 годзе ён з поспехам дэбютаваў у тэлесерыяле «[[Маладыя і дзёрзкія (тэлесерыял)|Маладыя і дзёрзкія]]», што паклаў пачатак яго акцёрскай кар'еры. З 1982 па 1986 год ён здымаўся ў фантастычным серыяле «[[Рыцар дарог (тэлесерыял, 1982)|Рыцар дарог]]», дзе згуляў адну з найболей вядомых сваіх роляў — Майкла Найта. У серыяле-працягу 2008-га года Хасельхоф ізноў з'явіўся, але толькі ў пілотнай серыі. З канца 1980-х Хасельхоф пачаў працаваць у музычнай сферы і запісаў некалькі поп-альбомаў. З 1989 года ён пачаў здымацца ў папулярным тэлесерыяле «[[Ратаваннікі Малібу]]» у ролі Мітча Бьюкенана. У 1996 годзе ў Хасельхофа з'явілася ўласная зорка на [[Галівудская алея славы|Галівудскай алеі славы]], а ў 2000 годзе ён дэбютаваў на Брадвеі ў мюзікле «[[Джэкіл і Хайд (мюзікл)|Джэкіл і Хайд]]». У 2008 годзе зняўся ў ролі віцэ-прэзідэнта ЗША ў камп'ютарнай гульні [[Command & Conquer: Red Alert 3]]. У 2015 выйшаў кароткаметражны фільм [[Kung Fury]], у якім Хасельхоф выконвае песню ў фінальных тытрах. Па гэтай песні быў зняты відэакліп, што залучае ў сябе шэраг змененых кадраў з фільма з удзелам самога спевака<ref>{{Cite web|url = http://www.cnet.com/news/david-hasselhoff-rides-a-t-rex-in-a-music-video-thanks-to-kickstarter/|title = David Hasselhoff rides a T. rex in 'Kung Fury' music video|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|David Hasselhoff}} * [http://www.davidhasselhoff.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308045909/http://www.davidhasselhoff.com/ |date=8 сакавіка 2022 }}{{ref-en}} * {{tv.com person|id = 10080}} * http://www.kinopoisk.ru/name/9840/ {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] {{DEFAULTSORT:Хасельхоф Дэвід}} 66nbw4668yf29p57bdmho3rvsuomugv 0 548015 5131552 5130962 2026-04-24T13:16:48Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131552 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доўгаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клічаўскі раён]] |Уключае = 34 населеныя пункты |Сталіца = [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 831 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://klichev.gov.by/power/selisp/dolgovskij/ |Заўвагі = }} '''До́ўгаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як Доўгаўскі (Даўжанскі) сельсавет у складзе [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэвіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Клічаўскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубенскі сельсавет|Дубенскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, 21 кастрычніка 1960 года — тэрыторыя скасаванага [[Ядрына-Слабадскі сельсавет|Ядрына-Слабадскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 31.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Клічаўскага раёна. 23 снежня 2009 года ў склад сельсавета з [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Аляксандраўка (Клічаўскі раён)|Аляксандраўка]], [[Малінне]], [[Свёкрава]] і [[Сіманаўка (Клічаўскі раён)|Сіманаўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 28 верасня 2015 года ў склад сельсавета з [[Патоцкі сельсавет|Патоцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Жалезная Баравіна]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915m0073277&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 сентября 2015 г. № 13-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области]</ref>, 13 красавіка 2018 года — перададзены 11 населеных пунктаў (пасёлак [[Ганчанскі]], вёскі [[Бабоўка (Клічаўскі раён)|Бабоўка]], [[Вонічы]], [[Гонча]], [[Драні (Клічаўскі раён)|Драні]], [[Мяжное]], [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]], [[Падстружжа]], [[Рагі (Клічаўскі раён)|Рагі]], [[Развадава]] і [[Тачышча]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 апреля 2018 г. № 2-10 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200615203903/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1|date=15 чэрвеня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 875 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (34 населеныя пункты) — 831 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 34 населеныя пункты: {|class=standard |+ ! Назва ! Статус |- | [[Аляксандраўка (Клічаўскі раён)|Аляксандраўка]] || вёска |- | [[Бабоўка (Клічаўскі раён)|Бабоўка]] || вёска |- | [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] || вёска |- | [[Брылёўка (Клічаўскі раён)|Брылёўка]] || вёска |- | [[Веснік (Клічаўскі раён)|Веснік]] || вёска |- | [[Вішнёўка (Клічаўскі раён)|Вішнёўка]] || вёска |- | [[Вонічы]] || вёска |- | [[Ганчанскі]] || пасёлак |- | [[Гонча]] || вёска |- | [[Гулы]] || вёска |- | [[Даўжанка (вёска)|Даўжанка]] || вёска |- | [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]] || аграгарадок |- | [[Драні (Клічаўскі раён)|Драні]] || вёска |- | [[Дубно]] || вёска |- | [[Жалезная Баравіна]] || вёска |- | [[Загацце (Клічаўскі раён)|Загацце]] || вёска |- | [[Закупленне]] || вёска |- | [[Залічынка]] || вёска |- | [[Звальня]] || вёска |- | [[Калічонка]] || вёска |- | [[Малінне]] || вёска |- | [[Мілое]] || пасёлак |- | [[Мяжное]] || вёска |- | [[Новая Слабодка (Клічаўскі раён)|Новая Слабодка]] || вёска |- | [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]] || вёска |- | [[Падстружжа]] || вёска |- | [[Рагі (Клічаўскі раён)|Рагі]] || вёска |- | [[Развадава]] || вёска |- | [[Свёкрава]] || вёска |- | [[Сіманаўка (Клічаўскі раён)|Сіманаўка]] || вёска |- | [[Тачышча]] || вёска |- | [[Церахаў Бор]] || вёска |- | [[Ядраная Слабада]] || вёска |- | [[Ялоўка (Клічаўскі раён)|Ялоўка]] || вёска |- |} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Клічаўскі раён}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ir9mypjd6bpn1l49qgxmh7ugqmhzrn3 5131797 5131552 2026-04-25T03:15:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131797 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доўгаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клічаўскі раён]] |Уключае = 34 населеныя пункты |Сталіца = [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 831 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://klichev.gov.by/power/selisp/dolgovskij/ |Заўвагі = }} '''До́ўгаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як Доўгаўскі (Даўжанскі) сельсавет у складзе [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэвіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Клічаўскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубенскі сельсавет|Дубенскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, 21 кастрычніка 1960 года — тэрыторыя скасаванага [[Ядрына-Слабадскі сельсавет|Ядрына-Слабадскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 31.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Клічаўскага раёна. 23 снежня 2009 года ў склад сельсавета з [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Аляксандраўка (Клічаўскі раён)|Аляксандраўка]], [[Малінне]], [[Свёкрава]] і [[Сіманаўка (Клічаўскі раён)|Сіманаўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 28 верасня 2015 года ў склад сельсавета з [[Патоцкі сельсавет|Патоцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Жалезная Баравіна]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915m0073277&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 сентября 2015 г. № 13-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области]</ref>, 13 красавіка 2018 года — перададзены 11 населеных пунктаў (пасёлак [[Ганчанскі]], вёскі [[Бабоўка (Клічаўскі раён)|Бабоўка]], [[Вонічы]], [[Гонча]], [[Драні (Клічаўскі раён)|Драні]], [[Мяжное]], [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]], [[Падстружжа]], [[Рагі (Клічаўскі раён)|Рагі]], [[Развадава]] і [[Тачышча]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 апреля 2018 г. № 2-10 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200615203903/https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0089011&p1=1|date=15 чэрвеня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 875 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (34 населеныя пункты) — 831 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 34 населеныя пункты: {|class=standard |+ ! Назва ! Статус |- | [[Аляксандраўка (Клічаўскі раён)|Аляксандраўка]] || вёска |- | [[Бабоўка (Клічаўскі раён)|Бабоўка]] || вёска |- | [[Брусы (Клічаўскі раён)|Брусы]] || вёска |- | [[Брылёўка (Клічаўскі раён)|Брылёўка]] || вёска |- | [[Веснік (Клічаўскі раён)|Веснік]] || вёска |- | [[Вішнёўка (Клічаўскі раён)|Вішнёўка]] || вёска |- | [[Вонічы]] || вёска |- | [[Ганчанскі]] || пасёлак |- | [[Гонча]] || вёска |- | [[Гулы]] || вёска |- | [[Даўжанка (вёска)|Даўжанка]] || вёска |- | [[Доўгае (Клічаўскі раён)|Доўгае]] || аграгарадок |- | [[Драні (Клічаўскі раён)|Драні]] || вёска |- | [[Дубно]] || вёска |- | [[Жалезная Баравіна]] || вёска |- | [[Загацце (Клічаўскі раён)|Загацце]] || вёска |- | [[Закупленне]] || вёска |- | [[Залічынка]] || вёска |- | [[Звальня]] || вёска |- | [[Калічонка]] || вёска |- | [[Малінне]] || вёска |- | [[Мілое]] || пасёлак |- | [[Мяжное]] || вёска |- | [[Новая Слабодка (Клічаўскі раён)|Новая Слабодка]] || вёска |- | [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]] || вёска |- | [[Падстружжа]] || вёска |- | [[Рагі (Клічаўскі раён)|Рагі]] || вёска |- | [[Развадава]] || вёска |- | [[Свёкрава]] || вёска |- | [[Сіманаўка (Клічаўскі раён)|Сіманаўка]] || вёска |- | [[Тачышча]] || вёска |- | [[Церахаў Бор]] || вёска |- | [[Ядраная Слабада]] || вёска |- | [[Ялоўка (Клічаўскі раён)|Ялоўка]] || вёска |- |} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)}} {{Клічаўскі раён}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Клічаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 55ukygpg9p0iku2zkxznysxgtp5shur 0 553148 5131478 4476551 2026-04-24T12:38:23Z 5131478 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч |званне = {{РБ, Палкоўнік}} }} '''Дзмі́трый Валер’евіч Паўлічэ́нка''' (нарадзіўся ў [[1966]], [[Віцебск]]) — беларускі вайсковы дзеяч, палкоўнік, камандзір брыгады спецыяльнага прызначэння ўнутраных войскаў МУС (да [[6 кастрычніка]] [[2008]]). Уваходзіць у [[Чорны спіс Еўрасаюза]], [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Біяграфія == Пасля 8 класаў сярэдняй школы паступіў у [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча]]. У [[1983]] годзе стаў курсантам Мінскага вышэйшага ваенна-палітычнага агульнавайсковага вучылішча. Служыў на розных афіцэрскіх пасадах ва Узброеных Сілах [[СССР]]. У [[1991]] годзе ў сувязі з распадам СССР быў звольнены з войска па скарачэнні. Уладкаваўся рабочым на дрэваапрацоўчае прадпрыемства. Працаваў трэнерам па рукапашным боі і атлетычнай гімнастыцы ў дзіцяча-юнацкім спартыўным клубе. У [[1994]] годзе паступіў на службу ў Асобны батальён спецыяльнага прызначэння [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраных войскаў МУС Беларусі]] на пасаду камандзіра ўзвода спецпрызначэння. Неўзабаве быў прызначаны камандзірам роты. [[30 чэрвеня]] [[1995]] года мінуў кваліфікацыйныя выпрабаванні на права нашэння крапавага берэта. Быў абраны старшынёй Савета крапавых берэтаў Унутраных войскаў. Служыў у Галоўным упраўленні камандавалага Унутранымі войскамі МУС Беларусі на пасадзе начальніка Службы падрыхтоўкі падпадзяленняў спецыяльнага прызначэння. У [[2000]] годзе прызначаны на пасаду камандзіра [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] ([[Воінская часць|в/ч]] 3214) [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраных войскаў]] (в/ч 3214, [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], [[Мінск]]). Падазраецца ў прыналежнасці і кіраўніцтве так званым «Швадронам смерці», створаным ў [[1997]] годзе на загад [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктара Шэймана]]. Яго падазраюць у арганізацыі забойстваў «злодзеяў у законе» Шчаўліка (сапраўднае імя — Уладзімір Клешч; знік [[10 снежня]] [[1997]] года) і Маманцяня, экс-міністра ўнутраных спраў Беларусі [[Юрый Захаранка|Юрыя Захаранкі]] (знік [[7 мая]] [[1999]] года), віцэ-спікера Вярхоўнага Савета [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]] і бізнесмена [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|Анатоля Красоўскага]] (зніклі [[16 верасня]] [[1999]] года), журналіста [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі|Дзмітрыя Завадскага]] (знік [[7 ліпеня]] [[2000]]), кіраўніка беларускага аддзялення РНЕ [[Глеб Уладзіміравіч Самойлаў|Глеба Самойлава]] (забіты [[5 жніўня]] [[2000]] года). [[23 лістапада]] [[2000]] года быў арыштаваны на загад кіраўніка [[КДБ]] [[Уладзімір Аляксандравіч Мацкевіч|Уладзіміра Мацкевіча]] па падазрэнні ў арганізацыі забойстваў, але быў вызвалены на загад [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], а [[27 лістапада]] [[2000]] года былі пазбаўленыя сваіх пасад Уладзімір Мацкевіч і генеральны пракурор [[Алег Аляксандравіч Бажэлка|Алег Бажэлка]]. Выйшаўшы са следчага ізалятару, Паўлічэнка заявіў перад тэлекамерамі, што «гатовы выканаць любы загад прэзідэнта». Удзельнічаў у разгоне мітынгаў і акцый апазіцыі. У [[2004]] унесены ў «[[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорны спіс ЕС]]», у 2006 — у [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2006-06-19|title=Executive Order: Blocking Property of Certain Persons Undermining Democratic Processes or Institutions in Belarus|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/06/20060619-3.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020112137/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/06/20060619-3.html|archivedate=2011-10-20|accessdate=2021-10-01|website=|publisher=georgewbush-whitehouse.archives.gov|language=en}}</ref>. [[6 кастрычніка]] [[2008]] адхілены ад пасады камандзіра [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] і пераведзены ў распараджэнне камандуючага ўнутраных войскаў. Новым камандзірам [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] прызначаны палкоўнік міліцыі [[Юрый Караеў]], які з канца ліпеня 2008 года камандаваў палком міліцыі спецыяльнага прызначэння (былы [[АМАП (Беларусь)|АМАП]]) [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]. Матывы адстаўкі Паўлічэнкі не называліся. [[13 кастрычніка]] [[2008]] года міністры замежных спраў краін [[ЕС]] на пасяджэнні ў [[Люксембург]]у прыпынілі на паўгода дзеянне забароны на ўезд у краіны саюза прэзідэнта Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] і некаторых яго набліжаных. Санкцыі супраць былога камандзіра [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] Паўлічэнкі засталіся ў сіле. У канцы кастрычніка 2008 года прызначаны намеснікам камандзіра корпуса аховы грамадскага парадку ўнутраных войскаў МУС па баявой падрыхтоўцы. Загад аб прызначэнні Паўлічэнкі на новую пасаду падпісаў міністр унутраных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў|Уладзімір Навумаў]]. Новая пасада фармальна з’яўляецца больш высокай, чым камандзір брыгады. У новыя абавязкі Дзмітрыя Паўлічэнкі ўваходзіць арганізацыя падрыхтоўкі міліцэйскіх частак па пытаннях баявой службы і выхаваўчая праца з асабістым складам. Ён падпарадкоўваецца начальніку — камандзіру корпуса палкоўніку Васілю Аляксеянка. У сакавіку [[2009]] года Паўлічэнка быў звольнены з ваеннай службы па хваробе. У снежні 2019 года [[Deutsche Welle]] апублікавала дакументальны фільм, у якім былы супрацоўнік спецпадраздзялення МУС Беларусі Юрый Гараўскі пацвердзіў, што менавіта яго падраздзяленне затрымала, увезла [[Юрый Захаранка|Юрыя Захаранку]], [[Віктар Ганчар|Віктара Ганчара]] і [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|Анатоля Красоўскага]] і што гэта Паўлічэнка ўласнаручна застрэліў іх<ref>[https://www.dw.com/en/belarus-how-death-squads-targeted-opposition-politicians/a-51685204 Belarus: How death squads targeted opposition politicians]</ref>. У жніўні 2020 года быў заўважаны камандуючым атрадам [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]] на [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцыях пратэсту супраць фальсіфікацый выбараў]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://gordonua.com/news/worldnews/smi-rasskazali-kak-komandir-eskadrona-smerti-razgonyal-demonstrantov-v-minske-1513832.html|title=СМИ рассказали, как командир «эскадрона смерти» разгонял демонстрантов в Минске|publisher={{нп3|gordonua.com|gordonua.com|uk|gordonua.com}}|accessdate=2020-09-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/15/86681-karatel-po-vyzovu|title=Каратель по вызову|publisher={{нп3|Новая газета (Расія)|Новая газета|uk|Новая газета}}|accessdate=2020-09-15|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113039/https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/15/86681-karatel-po-vyzovu|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/08/15/7263062/|title=СМИ узнали, кто руководил жестоким разгоном демонстрантов в Минске|publisher=[[Украінская праўда]]|accessdate=2020-09-15}}</ref>. У чэрвені 2022 года Паўлічэнка трапіў у санкцыйны спіс [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-07-06/html/sor-dors167-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-167|publisher=Canada Gazette|date=2022-06-25|access-date=2023-04-10|language=en}}</ref>. Таксама ён знаходзіцца ў санкцыйных спісах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|first=|last=|website=|date=|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-12-25}}</ref> і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|first=|last=|date=2021-07-07|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны баявым ордэнам «За асабістую мужнасць». Мае некалькі медалёў. == Сям’я == Жанаты тройчы. Першая жонка з’ехала за мяжу, жыве ці то ў [[Канада|Канадзе]], ці то ў [[ЗША]]. Ад першага шлюбу ў Паўлічэнкі ёсць дарослая дачка. Аднак з бацькам яна практычна не мае зносін. Другая жонка працавала ў частцы 3214 на пасадзе фельчара медыцынскай службы. Ад гэтага шлюбу ў палкоўніка ёсць сын Арцём. Часам Паўлічэнка браў яго з сабой на розныя акцыі, якія ўладкоўвала апазіцыя. Трэцяй жонкай Паўлічэнкі з’яўляецца выпускніца [[БДЭУ]] Ірына, якая працавала ў Беларускай асацыяцыі ветэранаў спецназу МУС «Гонар». Ад яе Паўлічэнка мае яшчэ адну дачку. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://nv-online.info/index.php?c=nw&i=18191 Дмитрий Павличенко женился в третий раз]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/30n/n30n-s07.shtml ПРИКАЗАНО УНИЧТОЖИТЬ ИМЕНЕМ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070318214952/http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/30n/n30n-s07.shtml |date=18 сакавіка 2007 }}{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/society/118533.html Павличенко переведен в распоряжение командующего внутренними войсками МВД. Назначен новый командир в/ч 3214] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081009012747/http://news.tut.by/society/118533.html |date=9 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] dcb1w7uer9k6082vsoro0pqulxqzpx2 10 555103 5131656 4119167 2026-04-24T16:55:15Z JerzyKundrat 174 5131656 wikitext text/x-wiki '''[[24 красавіка]]''' * 1479 да н.э.: [[Тутмос III]] стаў 6-м фараонам XVIII-й дынастыі [[Старажытны Егіпет|Егіпта]], першыя 22 гады валадарства быў суправіцелем сваёй цёткі [[Хатшэпсут]]. * [[1498]]: Мараплавец [[Васка да Гама]] пакінуў афрыканскі Маліндзі і накіраваўся ў бок Індыі. * [[1646]]: Прынята [[Ужгарадская унія]], сутнасцю яе было далучэнне [[русіны (этнічная група)|русінскіх]] [[Праваслаўе|праваслаўных]] святароў да [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-каталіцкай царквы]]. * [[1800]]: Заснавана [[Бібліятэка Кангрэса]] ў [[Вашынгтон]]е. * [[1915]]: У [[Стамбул]]е арыштаваныя і затым пазбаўлены жыцця больш за 800 прадстаўнікоў армянскай інтэлегенцыі. Пачаўся [[генацыд армян]] у [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. * [[1916]]: У [[Дублін]]е пачалося [[Велікоднае паўстанне]]. * [[1918]]: Адбыўся першы танкавы бой паміж брытанскім Mark IV і нямецкім А7V танкамі ([[Першая сусветная вайна]]). * [[1959]]: Адкрыты [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей]]. * [[1981]]: Прадстаўлены першы [[персанальны камп’ютар]] IBM. * [[1990]]: Закон «Аб мовах народаў СССР» вызначыў [[руская мова|рускую мову]] афіцыйнай, да гэтага [[de jure]] ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] не было афіцыйнай мовы. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|424]] </noinclude> ep6fsufnncae26aqqfx2ainf5h123s8 0 562020 5131746 4591147 2026-04-24T20:44:30Z JerzyKundrat 174 Артыкул вельмі кароткі 5131746 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Энтані Кідзіс''' ({{lang-en|Anthony Kiedis}}; нар. {{ДН|1|11|1962}}, [[Гранд-Рапідс]], [[Мічыган]]) — амерыканскі рок-музыкант [[Літоўцы|літоўскага]] паходжання. Вакаліст і сузаснавальнік рок-гурта [[Red Hot Chili Peppers]]. {{дапісаць}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Red Hot Chili Peppers}} {{DEFAULTSORT:Кідзіс Энтані}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] 8jn0fwztasgpxlm9zqtxwy3cnjcucpr 0 568625 5131760 4998057 2026-04-24T21:29:28Z Mireyus 165948 5131760 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = Mikalaj Kiryčenka.jpg |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Грамадзянства = |Гады актыўнасці = |Напрамак = |Узнагароды = |imdb_id = |Сайт = }} {{цёзкі2|Кірычэнка}} '''Мікала́й Міха́йлавіч Кірычэ́нка''' ({{ДН|16|3|1946}}, [[Маладзечна]] — {{ДС|14|8|2018}}<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/zemlya-kirichenko.html|title=Народный артист Беларуси Николай Кириченко был убедителен в любой ипостаси - актера, педагога, директора|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>, [[Мінск]]) — беларускі акцёр тэатра і кіно. [[Народны артыст Беларусі]] ([[2006]]). == Біяграфія == Працаваў з 1962 года на аўтазаводзе. З сёмага класа ў вячэрняй школе пры заводзе. Пасля працы наведваў драматычныя гурткі. З сям’і вайскоўца, маці — [[армяне|армянка]], бацька — [[украінцы|украінец]], таму «праз нетыповы выгляд меў праблемы пры паступленні ў ВНУ»<ref>[http://www.belgazeta.by/ru/2005_03_28/sexus/9299/ Николай КИРИЧЕНКО: «НА СЦЕНУ НУЖНО ВЫХОДИТЬ КАЖДЫЙ ВЕЧЕР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113141637/http://www.belgazeta.by/ru/2005_03_28/sexus/9299/ |date=13 лістапада 2013 }} [[Белгазета]], № 12 (480) [[28 сакавіка]] [[2005]]</ref>. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[1969]] годзе. З [[1969]] па [[1971]] гады працаваў акцёрам у [[Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі|Брэсцкім тэатры]]. Вядучы акцёр [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Купалы]], у якім працаваў з [[1971]] года. У [[2005]]—[[2009]] гадах — генеральны дырэктар тэатра. Прафесар кафедры [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтва]]. Працаваў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|БДАМ]] з [[1987]] года. Галоўныя ролі ў спектаклях: «Дон Хіль — зялёныя нагавіцы» [[Цірса дэ Маліна]], «Ажаніцца не журыцца» [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], «Дзвон — не малітва» [[Іван Гаўрылавіч Чыгрынаў|Івана Чыгрынава]], «Тры сястры» [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антона Чэхава]], «Дзеці сонца» [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], «Крывавая Мэры» [[Д. Бойка|Д. Бойкі]], «Памінальная малітва» [[Рыгор Ізраілевіч Горын|Рыгора Горына]], «[[Гамлет]]» [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]], «Князь Вітаўт», «Чорная панна Нясвіжа», «Вечар», «Ядвіга» [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Алеся Дударава]], «С. В.» паводле [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антона Чэхава]], «Вяселле» Антона Чэхава, «Эрык XIV» [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Аўгуста Стрындберга]], «[[Сны аб Беларусі]]» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], «[[Тутэйшыя (спектакль)|Тутэйшыя]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], «Пан Тадэвуш» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], «Дзве душы» [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], «Не мой» [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. Прызёр і лаўрэат міжнародных тэатральных і кінафестываляў. Зняўся больш як у 40 фільмах. == Узнагароды == * [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|Заслужаны артыст Беларусі]] ([[1998]]). * Лаўрэат [[прэмія імя Ігната Буйніцкага|прэміі імя Ігната Буйніцкага]] ([[1999]]). * [[Народны артыст Беларусі]] ([[2006]]). * Лаўрэат [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва|Спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ([[2006]]). * [[Ордэн Ламаносава]] ([[2006]]). * Прызёр і лаўрэат міжнародных тэатральных і кінафестываляў. == Фільмаграфія == * [[2018]] У сузор’і Стральца * [[2017]] Акушэрка : ''Юрый Пятровіч'' * [[2015]] Плакучая іва * [[2015]] Адваротны бок месяца 2 : ''тамада'' * [[2015]] Непадкупны : ''замміністра рыбпраму'' * [[2014]] Старэйшая дачка * [[2014]] Замак на пяску : ''шэф'' * [[2014]] Алхімік. Эліксір Фаўста : ''Захар Сямёнавіч'' * [[2013]] Прывітанне ад «кацюшы» : ''генерал'' * [[2013]] Доктар Смерць : ''прафесар, кардыёхірург'' * [[2013]] Белыя ваўкі : ''Мікалай Міхайлавіч, бухгалтар'' * [[2012]] [[Санта Лючыя]] : ''суддзя'' * [[2012]] [[Паляванне на гаўляйтара]] : ''доктар'' * [[2012]] Адналюбы : эпізод * [[2012]] Белыя ваўкі : ''Мікалай Міхайлавіч — гал. бухгалтар будаўнічай кампаніі'' * [[2011]] ПіраМММіда : ''спец'' * [[2010]] Іронія ўдачы * [[2010]] Жураў-2 : ''пацукалоў'' * [[2010]] Пяты дзень | Фільм 1 * [[2009]] Чалавек, які ведаў усё : ''Альберта Рызота'' * [[2009]] Сёмін : ''Лявіцын'' * [[2009]] Адступнікі | Фільм № 2 * [[2009]] Інсайт : ''Арнольд Кандрацьевіч'' * [[2009]] Дэтэктыўнае агенцтва «Іван да Мар’я» : ''Крутаяраў'' * [[2009]] Справа аб ласкавым моры | Фільм № 8 * [[2009]] [[Дастыш фантастыш]] : ''Квінта, бандыт'' * [[2009]] Вольф Месынг: Бачыўшы скрозь час : ''Фрыдман'' * [[2007]] [[Шчыт Айчыны|Шчыт айчыны]] * [[2007]] Скульптар смерці : ''Таліеў'' * [[2007]] Дзевяць дзён да вясны : ''Урадовец'' * [[2006]] Лісты Феліні : ''маэстра Феліні'' (галоўная роля) * [[2006]] Знакі кахання | Signs of Love : эпізод * [[2005]] [[Тры талеры]] : ''пасол Францыі'' * [[2004]] Мужчыны не плачуць : ''Соін'' * [[2004]] Эрык XIV, фільм-спектакль : ''Ёран Персан'' * [[2004]] Кажыце грамчэй! За вамі сочаць… : ''Якаў Міхайлавіч, бухгалтар'' * [[2003]] Тартарэн з Тараскона : ''мэр горада'' * [[2003]] Неба і зямля * [[2003]] [[Паміж жыццём і смерцю]] : эпізод * [[2003]] [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]] : ''баярын Хадасевіч'' * [[2001]] [[У жніўні 44-га…|У жніўні 44-га]] : ''Берыя'' * [[2000]] Алхімікі : ''Суддзя'' * [[1999]] Паскораная дапамога 1 : ''мафіёзі'' * [[1999]] Чыстыя рукі | Серыя 6 * [[1999]] Каменская-1 : Іштван Барташ * [[2000]] Смерць і крыху кахання | фільм 6 * [[1998]] Забіць камедыяншчыка : ''Стожыч'' * [[1998]] [[Пракляты ўтульны дом]] : ''Шчапся, жыд-карчмар'' * [[1998]] Привет от Чарли-трубача : ''Зубаў'' * [[1996]] [[Птушкі бяз гнёздаў]] : ''Янка Геніюш'' * [[1995]] [[Пастка для зубра. Вітаўт]] * [[1994]] [[Пастка для зубра. Ягайла]] : ''Ягайпа'' * [[1993]] Чортавыя лялькі : ''Арчы Хоўп'' * [[1992]] [[Прыйдзі і віждзь]] : ''князь Ягайла'' * [[1991]] Хэппі энд * [[1990]] Ай лаў ю, Пятровіч : эпізод * [[1988]] Радавыя (фільм-спектакль) : ''тэлефаніст'' * [[1988]] Воля Сусвету : эпізод * [[1983]] Шчасце Нікіфара Бубнова : ''Саўка'' * [[1980]] Бусляня : эпізод * [[1979]] Задача з трыма невядомымі : ''сведка'' * [[1978]] Пуск * [[1972]] [[Пасля кірмашу]] : эпізод == Памяць == * У [[Мінск|Мінску]] адкрылі мемарыяльную дошку народнаму артысту Беларусі Мікалаю Кірычэнку (16.04.2026). Размешчана на фасадзе дома, у якім жыў Мікалай Міхайлавіч, па адрасе [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|вуліца Цэнтральная]], 5<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/culture/view/v-nem-byl-tot-samyj-ogon-kotoryj-on-umel-peredavat-zriteljam-v-minske-otkryli-pamjatnuju-dosku-775864-2026/|title="В нем был тот самый огонь, который он умел передавать зрителям". В Минске открыли памятную доску Николаю Кириченко|website=[[БелТА]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-minske-otkryli-memorialnuyu-dosku-narodnogo-artista-belarusi-nikolaya-kirichenko.html|title=В Минске открыли мемориальную доску народному артисту Беларуси Николаю Кириченко|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Commons|Category:}} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/1963/bio/ Жыццяпіс на Кіна-тэатр.ру] * [http://bdam.by/by/teachers/3053.html Жыццяпіс на БДАМ]{{Недаступная спасылка}} * {{bis.nlb.by|134196|Кірычэнка Мікалай Міхайлавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кірычэнка Мікалай Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] buv5pg3opjpb7jo0gg6qi2sjo8r529d 0 568883 5131614 4956186 2026-04-24T14:53:11Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131614 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Петах-Тыква''' ({{lang-he|פֶּתַח תִּקְוָה}}) — горад у [[Ізраіль|Ізраілі]], уваходзіць у агламерацыю г. [[Тэль-Авіў]]. Заснаваны ў [[1878]] годзе як сельскагаспадарчае паселішча. Каля 160 тыс. жыхароў (2000). Транспартны вузел. Цэнтр сельскагаспадарчага раёна (цытрусавыя). Прамысловасць: машынабудаўнічая, тэкстыльная, харчовая (перапрацоўка садавіны, агародніны), металаапрацоўчая, хімічная, алмазагранільная. Шпіталь «Бейлінсан» — адзін з буйнейшых у краіне. Мемарыяльны цэнтр «Яд ла-банім», прысвечаны памяці ўсіх, хто загінуў пры абароне дзяржавы Ізраіль. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} {{Буйныя гарады Ізраіля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]] [[Катэгорыя:Петах-Тыква| ]] l3h9dnji7em1x8cs8uxur5t1apat5x0 0 570365 5131603 4945148 2026-04-24T14:24:32Z IP781584110 134977 афармленне; прыбраны іншамоўны тэкст 5131603 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Анікіна}} '''Лідзія Іосіфаўна Анікіна''' (нар. {{ДН|24|6|1917}}, г. [[Растоў-на-Доне]] — {{ДС|14|01|2007}}, г. [[Петах-Тыква]]) — беларускі [[архітэктар]]. Жонка архітэктара [[Віктар Іванавіч Анікін|Віктара Анікіна]]. == Біяграфія == Скончыла ў [[1941]] годзе [[Ленінградскі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. У [[1941]] і [[1944]]—[[1945]] гадах працавала ў г. [[Растоў-на-Доне]], у [[1942]]—[[1944]] гадах у [[Цюмень|Цюмені]] (мастак-пастаноўшчык у [[Цюменскі драматычны тэатр|Гарадскім драматычным тэатры]], мастак у абласной газеце «Чырвоны сцяг»). У [[1946]]—[[1960]] гадах у [[Вільнюс]]е, галоўны архітэктар праектаў у [[Літдзіпрагарбуд]]зе. З [[1960]] года ў інстытуце «[[Белдзяржпраект]]», з [[1969]] года ў «[[Мінскграмадзянпраект|Мінскграмадзянпраекце]]» (у [[1973]]—[[1978]] [[галоўны архітэктар праектаў]]). Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1949 года. Жыла ў [[Мінск]]у. == Творчасць == [[Файл:Reformatų_Parkas.jpg|thumb|Лесвіцы ў віленскім скверы]] [[Файл:Vilnius - Gimnazjum Żydowskie 01.JPG|thumb|злева|Дом на рагу [[вуліца Ёгайлас|вул. Капсука]] і [[вуліца Паменкальнё|П. Цвіркас]]]] [[Файл:Vokieciu5 and 7.JPG|thumb|Шматкватэрны жылы дом на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Музейнай вуліцы (Вокечу)]]]] Асноўныя творы ў [[Вільнюс]]е: прыбудова корпуса да [[Рускі драматычны тэатр Літвы|Рускага драматычнага тэатра]]<ref name="archives"/><ref name="АСБ"/>, праект [[Зялёны мост (Вільнюс)|моста імя Чарняхоўскага]] цераз р. [[Нярыс]], праект лесвіцы для {{нп5|Рэфармацкі парк|сквера|lt|Reformatų parkas}} па [[вуліца Піліма|вул. Кам’яўніма]] ({{lang-lt|Komjaunimo g.}}, цяпер вул. Піліма), будынкі раённых камітэтаў [[Камуністычная партыя Літвы|КП(б) Літвы]]<ref name="АСБ"/>, праект планіроўкі і забудовы Дома адпачынку ў раёне {{нп5|Валакампей|Валакумпе (Валакумпяй)|ru|Valakampiai}}, праекты жылых дамоў на рагу [[вуліца Ёгайлас|вул. Капсука]] ({{lang-lt2|V. Kapsuko g.}}, цяпер Ёгайлас) і Яўніма, [[вуліца М. Валанчаус|вул. М. Валанчаус]] ({{lang-lt2|M. Valančiaus g.}}) і [[вуліца Сувалку|Сувалку]] ({{lang-lt2|Suvalkų g.}})<ref name="archives"/><ref name="АСБ"/>, вул. Дую, [[вуліца В. Кудзіркас|вул. В. Кудзіркас]] ({{lang-lt2|Vinco Kudirkos g.}})<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникина Лидия Иосифовна}}</ref>, праектнае заданне жылога дома завода электралічыльнікаў на рагу вул. Капсука і [[вуліца Паменкальнё|П. Цвіркас]] ({{lang-lt2|P. Cvirkos g.}}, цяпер Паменкальнё)<ref name="archives"/> з крамай-салонам «Дайле»<ref name="АСБ"/>, комплекс жылых дамоў па [[Нямецкая вуліца (Вільня)|вул. Музейнай]] (у аўтарскім калектыве)<ref name="АСБ"/>, мемарыяльны комплекс загінулым воінам у раёне [[Антокаль|Антокаль (Антакальніс)]]<ref name="archives">[http://fk.archives.gov.by/fond/106565/ Аникин Виктор Иванович, Заслуженный архитектор БССР Аникина Лидия Иосифовна, жена Аникина В. И. — архитектор]</ref>. [[Файл:Minsk palace of culture of the railway workers 2.jpg|міні|злева|[[Палац культуры і спорту чыгуначнікаў (Мінск)|Палац культуры і спорту чыгуначнікаў]] у Мінску]] [[Файл:Мінск._Вуліца_Чкалава,_люты_2020_(26).jpg|thumb|226-кватэрны жылы дом па вул. Чкалава]] Асноўныя работы ў Беларусі (усе ў сааўтарстве): 154-кватэрны жылы дом<ref name="АСБ"/> па [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай]] ([[1967]]), жылыя дамы з крамамі і ўстановамі абслугоўвання ў Мінску, [[Салігорск]]у, Светлагорску, комплексная забудова мікрараёна па вуліцы [[Вуліца Чкалава (Мінск)|Чкалава]] ([[1967]]—[[1972]])<ref name="АСБ"/>, 9-павярховы 226-кватэрны жылы дом з цэнтральнымі гарадскімі чыгуначнымі касамі і магазінам «Кветкі» па вул. Чкалава ([[1978]], у сааўтарстве) у [[Мінск]]у; праекты забудовы мікрараёнаў [[Кастрычніцкі (мікрараён, Светлагорск)|1]] і [[Першамайскі (мікрараён, Светлагорск)|2]] у [[Светлагорск]]у ([[1965]]—[[1971]]) і па [[Вуліца Чкалава (Мінск)|вул. Чкалава]] ў [[Мінск]]у ([[1974]]—[[1978]]), забудова навучальнай зоны індустрыяльнага тэхнікума, школы ДТСААФ, прафтэхвучылішча ў Светлагорску ([[1971]])<ref name="АСБ"/>, зоны адпачынку з [[Сярэбраныя ключы (санаторый)|прафілакторыямі]] і піянерлагерамі [[Светлагорскі завод штучнага валакна|Светлагорскага завода штучнага валакна]]<ref name="archives"/> ў в. [[Чыркавічы]] пад [[Светлагорск]]ам ([[1971]])<ref name="АСБ"/>, [[Зубраня (лагер)|піянерскі лагер «Зубраня»]] на возеры [[Нарач (возера)|Нарач]] ([[1953]]—[[1965]], у аўтарскім калектыве), [[Палац культуры і спорту чыгуначнікаў (Мінск)|Палац культуры і спорту чыгуначнікаў]] у Мінску ([[1978]], з інжынерамі [[Б. П. Шлосберг]]ам, [[І. А. Петрашкевіч]]ам), яго інтэр’еры, перадклубная плошча па вул. Чкалава, [[Кавальская вуліца (Мінск)|вул. Кавальская]] (1978) у Мінску<ref name="АСБ"/>, праект школы ў в. [[Сосны (Любанскі раён)|Сосны]] [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="archives"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Анікіна Лідзія Іосіфаўна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Аникина Лидия Иосифовна}} * {{Крыніцы/Белдзяржпраект|артыкул=Аникина Лидия Иосифовна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анікіна Лідзія Іосіфаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Вільнюса]] [[Катэгорыя:Архітэктары Цюмені]] [[Катэгорыя:Архітэктары Растова-на-Доне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскграмадзянпраекта]] h8dtkvfp06efx90o3jnz9g6opg5agqi 0 575772 5131653 4720584 2026-04-24T16:49:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131653 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзякавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жыткавіцкі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дзякавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[27 снежня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 698 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 239,41 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзя́кавіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2010 года — вёска) [[Дзякавічы]]. Плошча 239,41 км²<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1 Решение Гомельского областного совета депутатов от 14 мая 2014 г. № 13 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]]. З 8 кастрычніка 1924 года ў Жыткавіцкім раёне [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. З 21 жніўня 1925 года зноў у Старобінскім раёне Слуцкай акругі (з 9 чэрвеня 1927 года — [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]). 5 красавіка 1935 года вернуты ў склад Жыткавіцкага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Вятчынскі сельсавет|Вятчынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Дзякавіцкага сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|84}}</ref>. 26 сакавіка 1987 года ў склад [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Вятчынская Рудня]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 27 снежня 2022 года Дзякавіцкі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Марохараўскі сельсавет|Марохараўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 6 населеных пунктаў: аграгарадок [[Дзякавічы]], вёскі [[Буда (Жыткавіцкі раён)|Буда]], [[Вятчын]], [[Лутоўе]], [[Пасталы (Жыткавіцкі раён)|Пасталы]] і [[Хвойка]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1098 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,9 % — [[беларусы]], 0,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 кастрычніка 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 698 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012.— 172 с. {{Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] bfrc4ulm7myjjdsuzwfhpmc8u6qnpu6 0 575776 5131733 4719866 2026-04-24T20:20:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131733 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзяржынскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзяржынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 1 населены пункт |Сталіца = [[Дзяржынск (Лельчыцкі раён)|Дзяржынск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 600 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзяржы́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Дзяржынск (Лельчыцкі раён)|Дзяржынск]] (да 1931 года — вёска Радзілавічы). Утвораны 25 снежня 1930 года як Радзілавіцкі (Радзівілавіцкі) сельсавет у складзе [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] шляхам вылучэння з [[Букчанскі сельсавет|Букчанскага сельсавета]]. 11 лістапада 1931 года перайменаваны ў Дзяржынскі, цэнтр перанесены ў вёску Дзяржынск. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе Тураўскага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]], з 15 студзеня 1938 года — у [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у Гомельскай вобласці. Пасля скасавання Тураўскага раёна з 17 красавіка 1962 года ў складзе Лельчыцкага раёна. З 25 снежня 1962 па 6 студзеня 1965 года — у [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 812 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 99,5 % — [[беларусы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 кастрычніка 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 600 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Дзяржынскі сельсавет (Лельчыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Тураўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] 5sby8z7krnvcshc5zbyycyp1e3v0v2o 0 577937 5131739 4721057 2026-04-24T20:29:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131739 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзятлавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лунінецкі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2753 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзя́тлавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года — вёска) [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лунінецкага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бастынскі сельсавет|Бастынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 верасня 1959 года вёска [[Бастынь]] пералічана ў склад [[Валуцкі сельсавет|Валуцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 3 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|26}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3298 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,9 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2753 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 4w5m2iqbdwbo0p021onjdqwwklyn1xk 0 578174 5131849 4719854 2026-04-25T07:17:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131849 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дуброўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 7 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дуброва (Лельчыцкі раён)|Дуброва]] |Датаўтварэння = [[17 снежня]] [[1959]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 754 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Дуброўскі сельсавет}} '''Дубро́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. — вёска) [[Дуброва (Лельчыцкі раён)|Дуброва]]. 17 снежня 1959 года ў склад [[Лельчыцкі сельсавет|Лельчыцкага сельсавета]] з [[Бараўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Бараўскога сельсавета]] перададзены вёскі [[Данілевічы]] і [[Салагубаў (вёска)|Салагубаў]], з Лельчыцкага пассавета — вёскі [[Чыянне]] і [[Чэмернае]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дуброва (Лельчыцкі раён)|Дуброва]], а сельсавет перайменаваны ў Дуброўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года сельсавет у складзе [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. 1 ліпеня 1965 года з часткі сельсавета (5 населеных пунктаў: [[Буда Лельчыцкая]], [[Ліпляны]], [[Пабеднае (Лельчыцкі раён)|Пабеднае]], [[Чыянне]] і [[Чэмернае]]) наноў утвораны [[Лельчыцкі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (11005).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1014 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,7 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 754 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}} {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Дуброўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] 896nn6dcauxl1qdtiy15ahj2tovlrxx 0 578255 5131678 4805433 2026-04-24T18:28:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131678 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзяніскавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ганцавіцкі раён]] |Уключае = 1 населены пункт |Сталіца = [[Дзяніскавічы (Ганцавіцкі раён)|Дзяніскавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 778 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзяні́скавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр і адзіны населены пункт — вёска [[Дзяніскавічы (Ганцавіцкі раён)|Дзяніскавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў Ганцавіцкім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. 22 снежня 1959 года ў склад [[Чудзінскі сельсавет|Чудзінскага сельсавета]] перададзена вёска [[Будча]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Дзяніскавіцкага сельсавета быў 1 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|18}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1223 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,9 % — [[беларусы]], <ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 778 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ганцавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дзяніскавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзяніскавіцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ляхавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзяніскавіцкі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзяніскавіцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Дзяніскавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] nbczj1zhyssq6wozzb6m3vk88kn4dxf 0 578402 5131798 4700908 2026-04-25T03:15:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131798 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Доўгаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доўгаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Салігорскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Доўгае (Доўгаўскі сельсавет, Салігорскі раён)|Доўгае]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2333 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́ўгаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. — вёска) [[Доўгае (Доўгаўскі сельсавет, Салігорскі раён)|Доўгае]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Старобінскім раёне БССР. З 1935 года ў Старобінскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Старобінскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мазуршчынскі сельсавет|Мазуршчынскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 11 кастрычніка 1961 года ў склад [[Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)|Даманавіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Ананчыцы]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 кастрычніка 1961 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. З 25 снежня 1962 года — у складзе [[Любанскі раён|Любанскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у Салігорскім раёне. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Яскавіцкі сельсавет|Яскавіцкага сельсавета]] з вёскамі [[Вялікі Лес (Салігорскі раён)|Вялікі Лес]], [[Морач (Салігорскі раён)|Морач]], [[Яскавічы]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=2 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 2359 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 97,4 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=18 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (17 населеных пунктаў) — 2333 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)}} {{Салігорскі раён}} [[Катэгорыя:Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Любанскага раёна]] 9m7quu5z8gxa1ge6gz8kmtw7fdt4xhc 0 578825 5131749 4801491 2026-04-24T20:55:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131749 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзівінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кобрынскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дзівін]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4760 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзі́вінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Дзівін]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Дзівінскі раён|Дзівінскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Чэмерскі сельсавет|Чэмерскага]] і [[Ягмінаўскі сельсавет|Ягмінаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Кобрынскага раёна. 21 студзеня 1961 года ў склад сельсавета з [[Павіццеўскі сельсавет|Павіццеўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Лелікава]] і [[Замосце (Кобрынскі раён)|Замосце]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. У 1970 годзе скасавана вёска Замосце (злілася з вёскай Лелікава)<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 лістапада, 21 снежня 1970 г. і 21 студзеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 6 (1308).</ref>. У 1973 годзе ў склад сельсавета з [[Кіселявецкі сельсавет|Кіселявецкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Руховічы]] і [[Хабовічы]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 кастрычніка, 18 снежня 1972 г. і 8 студзеня 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 4 (1378).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref>. 26 чэрвеня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Восаўскі сельсавет (Кобрынскі раён)|Восаўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Барысаўка (Кобрынскі раён)|Барысаўка]], [[Воса]], [[Клятышча]], [[Пералессе]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058876&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 июня 2013 г. № 289 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Кобринского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200922041001/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058876&p1=1|date=22 верасня 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (7 населеных пунктаў) — 5494 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 88,8 % — [[беларусы]], 7,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (11 населеных пунктаў) — 4760 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзівінскі сельсавет}} {{Кобрынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дзівінскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Дзівінскі раён|child|загаловак=Дзівінскі сельсавет у [[Дзівінскі раён|Дзівінскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзівінскі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (з 1959)}} }} [[Катэгорыя:Дзівінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзівінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qn7iko22yl2nssje8usko4dprb8tpar 0 579060 5131811 4800680 2026-04-25T05:33:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131811 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дружылавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іванаўскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Дружылавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[26 чэрвеня]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 893 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дружы́лавіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 года вёска) [[Дружылавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іванаўскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Дружылавіцкага сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|21}}</ref>.26 чэрвеня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ляскавіцкі сельсавет (Іванаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 июня 2013 г. № 287 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивановского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411005832/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1 |date=11 красавіка 2021 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 893 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва ўсіх населеных пунктаў паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref>, з іх 90,0 % — беларусы, 7,2 % — украінцы<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года |access-date=24 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 4 населеныя пункты: [[Дружылавічы]], [[Замошша (Іванаўскі раён)|Замошша]], [[Калілы]], [[Трыліскі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дружылавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дружылавіцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Драгічынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дружылавіцкі сельсавет у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дружылавіцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (1965—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 9061dn54669hkacxs459h1s3npgafqz 0 579640 5131831 4800652 2026-04-25T06:26:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131831 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубайскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дубайскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дубае]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 685 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ду́байскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — вёска [[Дубае]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска Дубай. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 14 кастрычніка 1957 года ў складзе Пінскага раёна. 17 красавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Невельскі сельсавет|Невельскага сельсавета]] перададзена вёска [[Перахрэсце (Пінскі раён)|Перахрэсце]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|29}}</ref>. 19 сакавіка 2004 года ўдакладнена назва цэнтра сельсавета — Дубае<ref>[http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf Пералік змененых назваў геаграфічных аб’ектаў Беларусі за 1997—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304231312/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1078 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,9 % — [[беларусы]], 3,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года |access-date=27 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 685 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дубайскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабчыцкі раён|child|загаловак=Дубайскі сельсавет у [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дубайскі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 1957)}} }} [[Катэгорыя:Дубайскі сельсавет (Пінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жабчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qstwulzlvf2wnybxqogs7o5u7t4197h 0 579891 5131942 4384207 2026-04-25T09:39:03Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5131942 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сімбірская губерня |Арыгінальная назва = Симбирская губернія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = Coat_of_Arms_of_Simbirsk_gubernia_(Russian_empire).png |Сцяг = |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Сімбірск]] }} '''Сімбірская губерня''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[Расійская рэспубліка|Расійскай рэспубліцы]] і [[РСФСР]]. Існавала з [[1796]] па [[1928]] год. У [[1897]] годзе ў губерні жыло 1 527 848 чалавек. == Гісторыя == На падставе Указа імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]] ад 15 (26) верасня 1780 года і Указа [[Урадавы сенат|Сената Расійскай імперыі]] ад 27 снежня 1780 года (7 студзеня 1781) было адкрыта [[Сімбірскае намесніцтва]]. 12 (23) снежня 1796 года выйшаў Указ імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] «Аб новым падзеле Дзяржавы на Губерні», па якім, на месцы існуючага намесніцтва, утворана Сімбірская губерня ў складзе дзесяці паветаў. Тагайскі, Канадзейскі і Кацякоўскі паветы намесніцтва скасоўваліся. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сімбірская губерня| ]] 5n7ia3y8u4p6rj1tjnn1sgtuwuxii8h 0 581652 5131515 5012703 2026-04-24T12:57:48Z Jaŭhien 59102 /* Дзейнасць таварыства */ вікіфікацыя 5131515 wikitext text/x-wiki '''Горацкае раённае краязнаўчае таварыства''' — суполка краязнаўцаў і гісторыкаў [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] (1924—1931), якая ўваходзіла ў склад [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. == Гісторыя == Утворана 7 снежня 1924 года. На 1 лютага 1925 года ў ім знаходзілася 363 сябры: 15 прафесараў, 18 выкладчыкаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі]], 220 студэнтаў і 110 выкладчыкаў школ горада [[Горкі]] і раёна<ref> Запіскі Беларускай акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі. Горкі: Т.6. 1928. С. 84. </ref>. Кіраваў арганізацыяй прафесар П. Ц. Салаўёў. З 16 красавіка 1925 года ў склад раённага таварыства ўваходзіла «Навуковае таварыства па вывучэнню Беларусі», якое існавала пры акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі. Таварыства ўваходзіла ў склад Інстытута беларускай культуры. == Дзейнасць таварыства == Сябры таварыства за 1925—1927 гады правялі 17 сходаў, дзе заслухалі 39 навуковых дакладаў па гісторыі, геаграфіі і эканомікі раёна. Свае матэрыялы яны друкавалі ў газетах «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]», часопісе «[[Наш край]]». Таварыства выдавала штогоднік «Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі», які друкаваўся ў друкарні акадэміі. Усяго выйшла 8 тамоў гэтых прац. Так, у першым томе (1925) былі змешчаны артыкулы А. Ц. Савельева «Вапна і матыльковыя расліны на глебах Горацкага раёна», С. Журыка «Быдла Горацкага раёна», С. П. Мельніка «Стары парк пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі» і інш. Вывучэнню гісторыі этнаграфіі, эканомікі, прыроды Горацкага павета цалкам быў прысвечаны трэці том, што выйшаў у 1927 годзе. Тут былі змешчаны артыкулы Д. Васілеўскага «Кароткі нарыс гісторыі Горацкага раёна і Горак», «Народная асвета ў Горацкім раёне», М. Сраговіча «Яўрэйскае насельніцтва ў Горацкім раёне», Н. Пелехава «Аб становішчы селян Горацкага раёна ў першай палове мінулага сталецця». Матэрыялы аб глебах, геалагічнай пабудове, фаўне і флоры, лясах Горацкага раёна надрукавалі Ф. Люнгэрзгаўзен, Н. Пелехаў, Г. Несцярчук, П. Салаўёў, У. Васількоў і інш. Праца раённага таварыства атрымала высокую адзнаку ў [[Мінск]]у і [[Масква|Маскве]]. Так, у прывітанні Цэнтральнага Бюро краязнаўства [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] за подпісам акадэміка М. Мара было адзначана: «ЦБ краязнаўства РСФСР з вялікай цікавасцю сочыць за поспехамі працы Горацкага таварыства…»<ref> Запіскі Беларускай акадэміі сельскай і лясной гаспадаркі. Горкі: Т.6. 1928. С. 84. </ref>. Аднак у 1931 годзе праца таварыства была падвергнута крытыкі, а яе сябры абвінавачаны ў контррэвалюцыйнай дзейнасці, трацкізме, [[нацдэм]]аўшчыне і кандрацьеўшчыне<ref> Мензак, В. Падрыхтоўка для сацыялістычнай сельскай гаспадаркі ў БСА пад пагрозай//Камуністычнае выхаванне. 1931, № 1. С.3; Супраць нацдэмаўшчыны і кандрацьеўшчыны ў навукова-даследчых установах і БДСГА// Бальшавік Беларусі. 1931.№ 5-6. С. 28-29 </ref>. У канцы 1931 года Горацкае таварыства распушчана, а некаторыя яе сябры былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]]. Горацкае раённае таварыства адрадзілася толькі ў 1994 годзе і зараз мая назву «Бацькаўшчына». Яно раз у два гады праводзіць навукова-краязнаўчыя канферэнцыі і выпускае працы канферэнцый. Сябры таварыства друкуюць кнігі і брашуры па гісторыі Горацкага раёна і БДСГА. Яны прымалі актыўны ўдзел у стварэнні экспазіцыі [[Горацкі раённы гісторыка-этнаграфічны музей|Горацкага раённага гісторыка-этнгарафічнага музея]], музея гісторыі [[БДСГА]], музея-кабінета [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], музеяў у вёсках [[Маслакі]], [[Горы (Горацкі раён)|Горы]] і [[Аўсянка (Горацкі раён)|Аўсянка]], у напісанні кнігі «Памяць. Горацкі раён». {{Зноскі}} == Літаратура == * Ліўшыц, Уладзімір. З гісторыі Горацкага краязнаўчага таварыства // Памяць : гіст.-дакум.хроніка Горацкага р-на. — Мн.,1996. С.149-150 * Кротава, Святлана. Канферэнцыя краязнаўцаў // Ленінскі шлях, 1998, 15 крас. == Спасылкі == * Горацкі гісторыка-этнаграфічны музей // http://catalog.library.mogilev.by/kray/Econom/R6P2m.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181229204218/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Econom/R6P2m.html |date=29 снежня 2018 }} [[Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:1924 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі]] [[Катэгорыя:Горкі]] 44fi76lb61xih9qicrzpj0er59yt0pf 0 585528 5131584 5059984 2026-04-24T13:48:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131584 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Дзмітрый Пятровіч |арыгінал імя = |партрэт = Dzmitry Piatrovich.jpg |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі}}, {{празаік|Беларусі}}, {{кампазітар|Беларусі}} |дата нараджэння = 29.04.1971 |месца нараджэння = [[Заслаўе]], [[Мінская вобласць]], [[БССР]] |грамадзянства = {{BLR}} |падданства = |дата смерці = 24.11.2020 |месца смерці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = Dzmitry Piatrovich }} '''Дзмітрый Леанідавіч Пятровіч''' ({{ДН|29|4|1971}}, {{МН|Заслаўе|у Заслаўі|}}, [[БССР]] — {{ДС|24|11|2020}}<ref name = "nashaniva">{{cite web| author =| date =2020| url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=263320 | title = Ад каранавіруса памёр паэт Дзмітрый Пятровіч. У той жа дзень памерла і яго маці | publisher = nashaniva.by| accessdate = 25 лістапада 2020}}</ref>) — беларускі паэт, празаік, публіцыст, перакладчык, кампазітар. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (2010)<ref name="prastora">{{cite web| author =| date =2014| url =http://www.prastora.by/knihi/piatrovic-dzmitryj-adzinoty-pazouklyia-dni | title = Пятровіч Дзмітрый. Адзіноты пажоўклыя дні|publisher = Prastora.by| accessdate =25 студзеня 2019}}</ref><ref name="estu">{{cite web| author = | date = 24 красавіка 2018| url = http://minsk-region.estu.by/main.aspx?guid=37313| title = Вести из региона: Клецкий район| publisher = Мінскі абласны камітэт Беларускага прафсаюза работнікаў адукацыі і навукі| accessdate = 25 студзеня 2019| archive-date = 18 лістапада 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191118162234/http://minsk-region.estu.by/main.aspx?guid=37313| url-status = dead}}</ref>. Магістр філалагічных навук (2011)<ref name="news">{{cite web| author =Роўда Н.| date =6 лістапада 2011| url =http://news.21.by/culture/2013/11/06/842596.html | title =Жыццёвае і фантастычнае ў “Белай Жанчыне” Дзмітрыя Пятровіча |publisher =21.by| accessdate = 25 студзеня 2019}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя === Пасля 9 класа (СШ № 73 г. Мінска) паступіў у [[Мінскае педагагічнае вучылішча № 2]], якое скончыў у 1991 годзе. Пад канец 4 курса ўдзельнічаў у Рэспубліканскай алімпіядзе па музыцы (у рамках Рэспубліканскага конкурсу педагагічнага майстэрства), дзе заняў 1 месца<ref name="bspu">{{cite web | url =https://faest.bspu.by/fakultet/dostizheniya-vypusknikov-fakulteta-esteticheskogo-obrazovaniya | title =Дзмітрый Леанідавіч Пятровіч | publisher =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ ім. М. Танка]] | accessdate =26 студзеня 20189 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20180211152632/http://faest.bspu.by/fakultet/dostizheniya-vypusknikov-fakulteta-esteticheskogo-obrazovaniya | archivedate =11 лютага 2018 | url-status =dead }}</ref>, дзякуючы чаму стаў студэнтам музычна-педагагічнага факультэта [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] аўтаматычна, без экзаменаў. У 1996 г. паспяхова<ref name="bspu" /> скончыў музычна-педагагічны факультэт, а ў 2009-м (паступіў адразу на 2 курс у 2005 г.) — факультэт беларускай філалогіі і культуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка]]. У 2009—2011 гг. вучыўся ў магістратуры, пасля заканчэння якой абараніў магістарскую дысертацыю па тэме «Аказіянальныя словы ў беларускай паэзіі канца ХХ — пачатку ХХІ стст.» і атрымаў ступень магістра філалагічных навук. === Працоўная дзейнасць === Пасля заканчэння ў 1996 годзе БДПУ імя М.Танка шмат гадоў настаўнічаў. У 2010—2015 гг. — вядучы стылістычны рэдактар газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]»<ref name="prastora" />. З 2015 г. працаваў вядучым рэдактарам у выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref name="estu" />. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2010 г.) і Саюза пісьменнікаў Саюзнай дзяржавы (з 2018 г.). Член [[Беларускі саюз музычных дзеячаў|Беларускага саюза музычных дзеячаў]] (з 2019 г.). Памёр 24 лістапада 2020 года ад [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруснай інфекцыі]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=263320 Ад каранавіруса памёр паэт Дзмітрый Пятровіч. У той жа дзень памерла і яго маці]</ref> == Творчасць == Пачаў пісаць вершы і прозу з 1985 г., а музыку (першая песня — «Вишня», на верш М. Ісакоўскага) — на год раней. Нотную грамату вывучыў самастойна. Публікавацца пачаў значна пазней. У 2005 г. газеце «Настаўнік» апублікаваў верш «Гукаў начных слізгаценне…» і эсэ «Горад майго сэрца» ў «Краязнаўчай газеце». Мастацкія творы Д. Пятровіча (вершы, апавяданні, аповесці, эсэ), а таксама публіцыстычныя артыкулы друкаваліся ў штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», часопісах «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «Белая Вежа», «[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]», «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]», газетах «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «Мінская праўда», «Краязнаўчай газеце», калектыўных зборніках, іншых выданнях<ref name="prastora" />. Яго вершы перакладаліся на рускую мову. Апошнім часам актыўна выступае як перакладчык з рускай і нямецкай моў вершаў рускіх і нямецкіх класікаў ([[Генрых Гейнэ|Г. Гейнэ]], [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|І. Гётэ]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|М. Лермантаў]], [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. Бунін]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. Някрасаў]], [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Ф. Цютчаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|С. Ясенін]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|А. Блок]], [[Ганна Андрэеўна Ахматава|Г. Ахматава]], [[Марына Іванаўна Цвятаева|М. Цвятаева]], [[Восіп Эмілевіч Мандэльштам|В. Мандэльштам]], [[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|У. Высоцкі]] і інш.), а таксама беларускіх паэтаў (В. Паліканіна, А. Чорная, Т. Лейка, Л. Палеес, А. Левіна, Ю. Сапажкоў і інш.)<ref name="spb">{{cite web| author =| date =5 лютага 2019| url =http://www.oo-spb.by/index.php?id=678 | title =”Пакуль баліць душа паэта…” Творчы вечар паэта, празаіка, перакладчыка і кампазітара Дзмітрыя Пятровіча |publisher =[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]]| accessdate = 26 студзеня 2019}}</ref>. Пераклады Д. Пятровіча публікаваліся ў часопісе «Белая Вежа», газетах «Звязда» і «[[Рэспубліка (газета)|Рэспубліка]]», кнізе В. Паліканінай «Под небом нераздельным». Дзмітрый Пятровіч — аўтар больш за 100 песень<ref name="prastora" /> на словы такіх паэтаў, як [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|А. Блок]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіч]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р. Барадулін]], [[Яўгенія Іосіфаўна Янішчыц|Я. Янішчыц]], [[Алесь Пісьмянкоў|А. Пісьмянкоў]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Р. Баравікова]], А. Аўруцін, [[Міхаіл Захаравіч Башлакоў|М. Башлакоў]], [[Мікола Шабовіч|М. Шабовіч]], [[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч|Н. Гальпяровіч]], [[Алесь Бадак|А. Бадак]], [[Віктар Анатолевіч Шніп|В. Шніп]], [[Анатоль Мікалаевіч Зэкаў|А. Зэкаў]], Т. Трафімава, [[Мікалай Рыгоравіч Прыгодзіч|З. Прыгодзіч]], С. Валодзька і іншыя (у тым ліку на ўласныя вершы). Яго песні выконвае Нацыянальны акадэмічны народны [[Нацыянальны акадэмічны народны хор Рэспублікі Беларусь імя Г. І. Цітовіча|хор імя Г. І. Цітовіча]], А. Сямёнаў, А. Міхальчэнкаў і інш.<ref name="spb" />. Песні Д. Пятровіча часта гучаць на творчых вечарах сучасных паэтаў, на свяце паэзіі ў [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]], на розных фестывалях. == Узнагароды і прэміі == * 2013 — Рэспубліканская літаратурная прэмія «[[Залаты Купідон]]» (2-е месца на конкурсе «Лепшы твор 2012 года») за кнігу прозы «Белая Жанчына» (выд. «Чатыры чвэрці»)<ref name="news" /><ref>{{cite web| author =| date =20 студзеня 2016| url =https://molib.by/%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%BE-5/ | title =10 беларускіх пісьменнікаў, творы якіх павінен ведаць кожны беларус |publisher =Молодечненская центральная районная библиотека имени Максима Богдановича| accessdate = 25 студзеня 2019}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =2014| url =http://www.brl.by/resursy/knigi-laureaty-premiy/respubl-kansk-konkurs-na-lepshy-tvor-goda-/| title =Лепшы твор 2012 года| publisher =Брестская областная библиотека им. М.Горького| accessdate =25 студзеня 2019| archive-date =19 студзеня 2019| archive-url =https://web.archive.org/web/20190119185302/http://www.brl.by/resursy/knigi-laureaty-premiy/respubl-kansk-konkurs-na-lepshy-tvor-goda-| url-status =dead}}</ref>. * 2017 г. — Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь «за значны асабісты ўклад у развіццё нацыянальнага кнігавыдання». * 2019 г. — пераможца Нацыянальнай літаратурнай прэміі за паэтычны зборнік «Святло адвечнай песні»<ref name = "nashaniva"/>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «Белая квецень кахання» (выд. «[[Логвінаў]]», 2010 г.) — кніга паэзіі. * «Белая жанчына» (выд. «Чатыры чвэрці», 2012 г.) — аповесці, апавяданні, эсэ(1-е выданне); * «Белая жанчына» (выд. «Чатыры чвэрці», 2013 г.) — аповесці, апавяданні, эсэ (2-е, дапоўненае выданне); * «Адзіноты пажоўклыя дні» (РВУ «[[Выдавецкі дом «Звязда»]]», 2014 г.) — кніга паэзіі. * «Анёлы» (выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», 2015 г.) — аповесці, апавяданні, эсэ. У 2016 года кніга была вылучана на прэмію [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Гедройца]]<ref>{{cite web| date =2016| url =http://gedroyc.by/piatrovich2016.html| title =Дзмітрый Пятровіч “Анёлы”| accessdate =25 студзеня 2019| archiveurl =https://web.archive.org/web/20190214041914/http://gedroyc.by/piatrovich2016.html| archivedate =14 лютага 2019| url-status =dead}}</ref> * «Святло адвечнай песні» (выд. «Колорград», 2018 г.) — кніга паэзіі<ref>{{cite web| author =Будовіч Я.| date =16 снежня 2018| url =http://zviazda.by/be/news/20181216/1544990915-vosen-yak-prystanak-dushy| title =Восень як прыстанак душы| publisher =[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]| accessdate =2018-12-29| lang =| archive-date =17 снежня 2018| archive-url =https://web.archive.org/web/20181217143433/http://zviazda.by/be/news/20181216/1544990915-vosen-yak-prystanak-dushy| url-status =dead}}</ref>. У 2019 г. кніга была вылучана на Нацыянальную літаратурную прэмію. * «Дзіцячы атлас Беларусі. Легенды і паданні» (выд. «Мастацкая літаратура», 2018 г.) — навукова-папулярнае выданне для школьнікаў малодшых класаў<ref>{{cite web| author =[[Людміла Рублеўская|Рублеўская Л.]]| date =25 студзеня 2019| url =https://www.sb.by/articles/legendy-knizhnay-zimy.html | title =Дзiцячы атлас Беларусi. Легенды i паданнi |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 26 студзеня 2019}}</ref>. === Артыкулы === * ''Пятровіч, Д. Л.'' «Аказіянальныя прыметнікі ў паэзіі Міколы Шабовіча» // Сёмыя Танкаўскія чытанні. Да 95-годдзя БДПУ імя М.Танка. — Мінск : БДПУ, 2010. — С. 217—218. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Алейчанка, Ю. А.'' Шчаслівай сустрэчы / Ю. А. Алейчанка // Полымя. — 2015. — № 9. — С.186. * ''Нераток, Ю. Ю.'' Спектр белага колеру: Пра кнігу «Белая Жанчына» Д.Пятровіча / Ю. Ю. Нераток // Роднае слова. — 2013. — № 2. — С.29. * ''Сенатарава, Н. І.'' Пакуль баліць душа паэта / Н. І. Сенатарава // Белая Вежа. — 2016. — № 2. — С.77. * ''[[Мікола Шабовіч|Шабовіч М. В.]]'' [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/4126/1/%D0%90%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%86%D0%AF%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%97%D0%9C%D0%AB%20%D0%8E%20%D0%A1%D0%A3%D0%A7%D0%90%D0%A1%D0%9D%D0%90%D0%99%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99%20%D0%9F%D0%90%D0%AD%D0%97%D0%86%D0%86.pdf Аказіяналізмы ў сучаснай беларускай паэзіі (на прыкладзе кнігі вершаў Дзмітрыя Пятровіча «Адзіноты пажоўклыя дні»)] // Слово во времени и пространстве. К 95-летию со дня рождения профессора М. Г. Булахова : материалы Междунар. науч. конф., Минск, 12 — 13 нояб. 2014 г. / Бел. гос. пед. ун-т им. М. Танка. — Минск : БГПУ, 2014. — С.239 — 242. * ''Вараб’ёва, Л. А.'' Мой родны край, ты для мяне — адзіны…" Паэзія Дзмітрыя Пятровіча/Л. А. Вараб’ёва//Роднае слова. — 2018. — № 6. — С.20. * ''Вараб’ёва, Л. А.'' Палатно пад назвай «жыццё». Проза Дзмітрыя Пятровіча/Л. А. Вараб’ёва//Роднае слова. — 2018. — № 7. — С.25. == Спасылкі == * {{cite web| author =Басікірская А.| date =5 лютага 2018| url = http://www.oo-spb.by/index.php?id=678| title =”Пакуль баліць душа паэта…” Творчы вечар паэта, празаіка, перакладчыка і кампазітара Дзмітрыя Пятровіча |publisher =[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]]| accessdate = 25 студзеня 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятровіч Дзмітрый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] ownvjkpc4o3h6e6nctvpt8ybk1ej8yb 0 587156 5131834 4811476 2026-04-25T06:35:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131834 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дубненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мастоўскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дубна (Мастоўскі раён)|Дубна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1969 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ду́бненскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Дубна (Мастоўскі раён)|Дубна]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 5 красавіка 1960 года перададзены ў склад Мастоўскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 8.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]. 28 жніўня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Харціцкі сельсавет|Харціцкага сельсавета]] (аграгарадок [[Харціца]], вёскі [[Агароднікі (Дубненскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Казакоўцы]], [[Каўшова (Мастоўскі раён)|Каўшова]], [[Лаўна]], [[Мазанава (Мастоўскі раён)|Мазанава]], [[Нёман (Мастоўскі раён)|Нёман]], [[Раўкі]], [[Русінаўцы]], [[Чарлёна]] і [[Чарлёнка (Дубненскі сельсавет)|Чарлёнка]]) і вёска [[Пладовая]] [[Лунненскі сельсавет|Лунненскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059836&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 августа 2013 г. № 252 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Мостовского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 1515 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 90,2 % — [[беларусы]], 5,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (20 населеных пунктаў) — 1969 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дубненскі сельсавет}} {{Мастоўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дубненскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Дубненскі сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дубненскі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (1960—1962)}} |спіс3 = {{Шчучынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дубненскі сельсавет у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дубненскі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Дубненскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ag7bffwyqpy4hrig3gkyyfdmeqvgpxi 0 588291 5131748 4642008 2026-04-24T20:49:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131748 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзёрнавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзёрнавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Верхнядзвінскі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 706 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзё́рнавіцкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Валынецкі раён|Валынецкага раёна]] (з 9 сакавіка 1929 года — [[Боркавіцкі раён]]) [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Боркавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Дрысенскі раён|Дрысенскага раёна]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Юзафоўскі сельсавет (Дрысенскі раён)|Юзафоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 25 снежня 1962 года Дрысенскі раён перайменаваны ў Верхнядзвінскі. У 1971 годзе скасаваны вёскі [[Барысы (Верхнядзвінскі раён)|Барысы]] і [[Верасна]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 кастрычніка 1970 г. і 4 сакавіка 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 34 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|42}}</ref>. 20 жніўня 1980 года скасавана вёска [[Кашалёва (Верхнядзвінскі раён)|Кашалёва]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 жніўня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 31 (1657).</ref>, у 1987 годзе — вёска [[Саракавікі]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага і 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, 27 чэрвеня 2008 года — вёска [[Фрэйзава]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-219/2008_219_9_17346.pdf&oldDocPage=1 Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 27 июня 2008 г. № 59 Об упразднении сельских населенных пунктов Верхнедвинского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220131105906/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-219%2F2008_219_9_17346.pdf&oldDocPage=1|date=31 студзеня 2022}}</ref>, 29 верасня 2017 года — вёска [[Юркава (Верхнядзвінскі раён)|Юркава]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085546&p1=1 Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 29 сентября 2017 г. № 155 Об упразднении сельского населенного пункта Верхнедвинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 895 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,1 % — [[беларусы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 706 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзёрнавіцкі сельсавет}} {{Верхнядзвінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дзёрнавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Валынецкі раён|child|загаловак=Дзёрнавіцкі сельсавет у [[Валынецкі раён|Валынецкім раёне]] (1924—1929)}} |спіс2 = {{Боркавіцкі раён|child|загаловак=Дзёрнавіцкі сельсавет у [[Боркавіцкі раён|Боркавіцкім раёне]] (1929—1931)}} |спіс3 = {{Верхнядзвінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзёрнавіцкі сельсавет у [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім (да 1962 года Дрысенскім) раёне]] (з 1931)}} }} [[Катэгорыя:Дзёрнавіцкі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Боркавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] gmyxo3h43q8qpqanpv4pbyj2ge0qyhj 0 588876 5131795 5033526 2026-04-25T02:51:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131795 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доцішскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Воранаўскі раён]] |Уключае = 35 населеных пунктаў |Сталіца = [[Доцішкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1576 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́цішскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Доцішкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Чыжунскі сельсавет''' у складзе [[Радунскі раён|Радунскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Чыжуны]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Воранаўскага раёна. 11 лютага 1972 года цэнтр перанесены ў вёску Доцішкі, сельсавет перайменаваны ў Доцішскі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутары [[Наркуны (Доцішскі сельсавет)|Наркуны]], [[Рынкуны]] і [[Янушышкі]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>. 5 кастрычніка 2007 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Нацкі сельсавет (Воранаўскі раён)|Нацкага сельсавета]] з населенымі пунктамі [[Алякшышкі]], [[Бялюнцы (Доцішскі сельсавет)|Бялюнцы]], [[Гатуўка]], [[Гінэлі]], [[Кудаюнцы]], [[Міцканцы]], [[Мяжанцы]], [[Нача (Воранаўскі раён)|Нача]], [[Некрашунцы]], [[Постаўкі]], [[Пузелі]], [[Сабалюнцы]], [[Салапяцішкі]], [[Сербінішкі]], [[Смільгіні (Доцішскі сельсавет)|Смільгіні]], [[Тальманты]], [[Шаўры]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-272/2007-272(005-009).pdf&oldDocPage=4 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 5 октября 2007 г. № 48 О решении вопросов административно-территориального устройства Вороновского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831131845/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-272%2F2007-272%28005-009%29.pdf&oldDocPage=4|date=31 жніўня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2222 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 87,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 8,0 % — [[беларусы]], 1,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=13 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1576 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Доцішскі сельсавет}} {{Воранаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Доцішскі (да 1972 года Чыжунскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радунскі раён|child|загаловак=Чыжунскі сельсавет у [[Радунскі раён|Радунскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Воранаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Доцішскі (да 1972 года Чыжунскі) сельсавет у [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Доцішскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радунскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] mi7uih3f7lnz35agzt8pzozkiql5qru 0 589482 5131987 5127840 2026-04-25T11:21:13Z DobryBrat 5701 дапаўненне, стыль, вікіфікацыя 5131987 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сідараў}} {{Тэатральны дзеяч|Выява=Juryj Sidaraŭ.jpg}} '''Ю́рый Уладзі́міравіч Сі́дараў''' ({{ВД-П}}) — [[Беларусь|беларускі]] акцёр тэатра і кіно. [[Народны артыст Беларусі]] (1977). == Біяграфія == Нарадзіўся 8 мая 1927 года ў с. Рап’ёўка [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]] [[РСФСР]]. У 1945 годзе паступіў у [[Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя М. С. Шчэпкіна]], якое скончыў у 1949 годзе. Пяць гадоў працаваў у [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|Гродзенскім абласным драматычным тэатры]]. З 1954 года — у [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Дзяржаўным рускім драматычным тэатры Беларускай ССР]]<ref>{{cite web|url = https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/14226/bio/|title = Юрий Сидоров|publisher = kino-teatr.ru|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190221154349/https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/14226/bio/|archivedate = 21 лютага 2019|accessdate = 21 лютага 2019|url-status = dead}}</ref>. Адначасова з 1968 года выкладаў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]]{{Sfn|Бур’ян Б.|2002|с=368}}. Памёр 9 студзеня 2004 года. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчасць == Творчасці Юрыя Сідарава ўласцівыя лаканічныя выразныя сродкі, знешняя стрыманасць пры нутранай напружанасці, дакладнасць дэталяў, пластычнасць мастацкага вобраза{{Sfn|Бур’ян Б.|2002|с=368}}. Выканаўца гераічных, лірычных, вострахарактарных, камедыйных роляў. Ролі ў беларускім рэпертуары тэатра імя Максіма Горкага: лейтэнант Наганаў, палкоўнік Кусонскі, паліцай Зыль («[[Брэсцкая крэпасць (п’еса)|Брэсцкая крэпасць]]», «[[Галоўная стаўка (п’еса)|Галоўная стаўка]]», «[[Дзеля жыцця]]» [[Канстанцін Лявонавіч Губарэвіч|Канстанціна Губарэвіча]]), Гарачун («[[Білет у мяккі вагон]]» [[Аркадзь Іосіфавіч Маўзон|Аркадзя Маўзона]]), Дробыш, Хазяінаў («[[Трывога (п’еса)|Трывога]]», «Соль» [[Алесь Петрашкевіч|Алеся Петрашкевіча]]), Чарвякоў («Знак бяды» паводле [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]) і інш. Ролі ў класічным рэпертуары: Мікіта («{{нп5|Улада цемры||ru|Власть тьмы}}» [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]]), Пратасаў, Бардзін, Ягор Булычоў, Бубнаў, Жан («[[Дзеці сонца (п'еса)|Дзеці сонца]]», «{{нп5|Ворагі (п’еса)|Ворагі|ru|Враги (пьеса)}}», «{{нп5|Ягор Булычоў і іншыя||ru|Егор Булычов и другие}}», «{{нп5|На дне||ru|На дне}}» [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], «Букееў і кампанія» паводле п’есы «Якаў Багамолаў» Максіма Горкага), Актавій Цэзар, Банка («{{нп5|Антоній і Клеапатра (п'еса)|Антоній і Клеапатра|ru|Антоний и Клеопатра (пьеса)}}», «{{нп5|Макбет (п’еса)|Макбет|ru|Макбет (пьеса)}}» [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]), барон Бэрлі («[[Марыя Сцюарт (п’еса)|Марыя Сцюарт]]» [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]]) і інш. Псіхалагічна паглыблена раскрыў характары Аарне («Каменнае гняздо» [[Хела Вуоліёкі|Х. Вуаліёкі]]), Бернарда Шоу («Мілы лгун» [[Джэром Кілці|Джэрома Кілці]]), Дасбергена Мустафаева («Узыходжанне на Фудзіяму» [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіза Айтматава]] і [[Калтай Мухамеджанаў|К. Мухамеджанава]]), Гартмана («Дзікунка» [[Жан Ануй|Жана Ануя]]), Фушэ («Вячэра» [[Жан-Клод Брысвіль|Жана-Клода Брысвіля]]) і інш. Удзельнічаў у тэлевізійных і радыёспектаклях{{Sfn|Бур’ян Б.|2002|с=368}}. == Фільмаграфія == # [[1959 год у гісторыі кіно|1959]] — [[Каханнем трэба даражыць]] — ''эпізод'' # [[1960 год у гісторыі кіно|1960]] — [[Вясновыя навальніцы]] — ''Косця'' # [[1967 год у гісторыі кіно|1967]] — [[Запомнім гэты дзень]] — ''эпізод'' # [[1967 год у гісторыі кіно|1967]] — [[Побач з вамі]] — ''аднапалчанін'' # [[1973 год у гісторыі кіно|1973]] — [[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]] — ''Свірыдаў'' # [[1973 год у гісторыі кіно|1973]] — [[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]] — ''Свірыдаў'' # [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — [[Апошняе лета дзяцінства]] — ''Свірыдаў'' # [[1974 год у гісторыі кіно|1974]] — [[Полымя (фільм, 1974)|Полымя]] — ''член стаўкі'' # 1974 — [[Чатыры нядзелі]] # [[1980 год у гісторыі кіно|1980]] — [[Атланты і карыятыды]] # 1980 — [[Першай па расе прайшла прыгажуня]] # [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] — [[Адзіны мужчына (фільм)|Адзіны мужчына]] — ''Сцякольнікаў'' # [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] — [[Дзень поўні]] === Сям’я === * Жонка — [[Зоя Васілеўна Асмалоўская]] (1928—2012) — беларуская акцёрка тэатра і кіно. * Дачка — [[Алена Юраўна Сідарава|Алена Сідарава]] — акцёрка [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]], Заслужаная артыстка Беларусі (2013). == Узнагароды == [[Народны артыст Беларусі]] (1977). Кавалер двух [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнаў «Знак Пашаны»]], [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэна Францыска Скарыны]] (2002). == Памяць == У Мінску на доме № 9 па [[Вуліца Раманаўская Слабада|вуліцы Раманаўская Слабада]], дзе Юрый Сідараў жыў у 1970—2004 гадах, усталяваная памятная дошка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сідараў Юрый Уладзіміравіч|Барыс Бур’ян|368}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128216|Сідараў Юрый Уладзіміравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сідараў Юрый Уладзіміравіч}} pnsby7fgc8ppa24hmpdg4woc7bz27hp 0 589831 5131736 5011241 2026-04-24T20:26:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131736 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзярэчынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Зэльвенскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дзярэчын]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1091 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзярэ́чынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Дзярэчын]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Зэльвенскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]], з 25 снежня 1962 года — [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — Мастоўскага раёна, з 30 ліпеня 1966 года — адноўленага Зэльвенскага раёна. 19 снежня 1974 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Марачынскі сельсавет|Марачынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 снежня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 7 (1453).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1663 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 87,3 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1091 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзярэчынскі сельсавет}} {{Зэльвенскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дзярэчынскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Зэльвенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзярэчынскі сельсавет у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзярэчынскі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (1962)}} |спіс3 = {{Ваўкавыскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзярэчынскі сельсавет у [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзярэчынскі сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (1965—1966)}} |спіс5 = {{Зэльвенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзярэчынскі сельсавет у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Дзярэчынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 47izbr4ajnj5sgbg4fc7soe5wygszh6 0 591914 5131794 4792051 2026-04-25T02:46:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131794 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дорскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Валожынскі раён]] |Уключае = 44 населеныя пункты |Сталіца = [[Доры]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1424 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Доры]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Валожынскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 3 жніўня 1954 года ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] перададзена вёска [[Абухаўшчына (Хажоўскі сельсавет)|Абухаўшчына]]<ref>Постановление Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 3 августа 1954 г. О внесении изменения и дополнений в указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сугваздаўскі сельсавет|Сугваздаўскага сельсавета]] (21 населены пункт: [[Адамполе]], [[Александрова (Валожынскі раён)|Александрова]], [[Батуркі]], [[Білуці]], [[Будраўшчына (Дорскі сельсавет)|Будраўшчына]], [[Бярава]], [[Даманоўшчына]], [[Есьманы]], [[Захажэва]], [[Камароўка (Валожынскі раён)|Камароўка]], [[Клерымонты]], [[Ласокіна]], [[Леснікі (Дорскі сельсавет)|Леснікі]], [[Лужаны (Валожынскі раён)|Лужаны]], [[Мяжэйкі]], [[Навасады (Валожынскі раён)|Навасады]], [[Паліксаўшчына]], [[Родзеўшчына (Валожынскі сельсавет)|Родзеўшчына]], [[Седлішча]], [[Сугвазды]], [[Цябуты (Валожынскі раён)|Цябуты]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3|date=25 кастрычніка 2020}}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Яршэвіцкі сельсавет|Яршэвіцкага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Ануліна]], [[Бакшты (Валожынскі раён)|Бакшты]], [[Вербаўцы]], [[Гляі]], [[Даўгулі]], [[Дварэц (Валожынскі раён)|Дварэц]], [[Кудзеўцы]], [[Мажулева (Валожынскі раён)|Мажулева]], [[Навасёлкі Есьманоўскія]], [[Сазонаўшчына (Валожынскі раён)|Сазонаўшчына]], [[Сарокі (Валожынскі раён)|Сарокі]], [[Ядзейкі]], [[Ясьманаўцы (Валожынскі раён)|Ясьманаўцы]]), у склад [[Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)|Валожынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Родзеўшчына (Валожынскі сельсавет)|Родзеўшчына]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (11 населеных пунктаў) — 821 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,6 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=23 сакавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (44 населеныя пункты) — 1424 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=23 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дорскі сельсавет}} {{Валожынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дорскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс2 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дорскі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс3 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дорскі сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Валожынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дорскі сельсавет у [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Дорскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] e2acynw9zvav8r4xhl49llu6g9pf06v 0 594457 5131487 4699307 2026-04-24T12:45:14Z Jaŭhien 59102 /* Гісторыя і дзейнасць */ вікіфікацыя 5131487 wikitext text/x-wiki '''Тавары́ства гісто́рыкаў-марксі́стаў БССР''' — грамадская навуковая арганізацыя ў [[1927]]—[[1933]] гадах. Дзейнічала як аднайменнае аддзяленне [[Усесаюзнае таварыства гісторыкаў-марксістаў|Усесаюзнага таварыства]]. Яго папярэднікам было Беларускае марксісцкае таварыства, якое працавала з 1923 года. == Мэты і задачы == Перад таварыствам партыйнае кіраўніцтва рэспублікі ставіла задачы: выкрыццё «буржуазных нацыяналістычных канцэпцый», даследаванне праблем [[Метадалогія гісторыі|метадалогіі гісторыі]], вывучэнне [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] і асабліва рэвалюцыйнага руху, а таксама [[Гісторыя Расіі|гісторыі Расіі]], [[Сусветная гісторыя|усеагульнай гісторыі]]. == Гісторыя і дзейнасць == Таварыства гісторыкаў аб’ядноўвала філосафаў, эканамістаў, сацыёлагаў, правазнаўцаў, літаратуразнаўцаў, спецыялістаў па педагогіцы ВНУ і НДІ БССР. На нарадзе навуковых работнікаў у красавіку 1928 года вырашана рэарганізаваць Таварыства гісторыкаў у Таварыства марксістаў БССР. У чэрвені 1928 года ў ім створаны 4 секцыі: гісторыкаў, філосафаў, эканамістаў, літаратуразнаўцаў. Дзейнасцю таварыства кіравала праўленне, у склад якога ўваходзілі [[У. М. Ігнатоўскі]] (старшыня), [[Стэфан Лявонавіч Гельтман|С. Л. Гельтман]], [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|В. Г. Кнорын]], П. Я. Панкевіч, [[Аляксандр Антонавіч Сянкевіч|А. А. Сянкевіч]] і інш. Таварыства марксістаў БССР пачало працаваць пасля зацвярджэння яго статута ў сакавіку 1929 года Сакратарыятам [[ЦК КП(б)Б]]. У красавіку 1929 года яно аб’ядноўвала 50 навуковых і педагагічных работнікаў ВНУ і НДІ [[Мінск]]а. У рабоце секцыі гісторыкаў удзельнічала 14 вучоных. Галоўную ўвагу секцыя засяродзіла на даследаванні праблем гісторыі БССР, асабліва пытанняў рэвалюцыйнага руху. Вялікае значэнне надавалася таксама выкладанню гісторыі і выданню дапаможнікаў для вышэйшай школы. Пры секцыі была арганізавана камісія па вывучэнні гісторыі грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі 1918—1920 гадоў на Беларусі, у якую ўвайшлі і ўдзельнікі барацьбы за савецкую ўладу. Асноўныя формы працы таварыства: заслухоўванне і абмеркаванне дакладаў на яго пленумах і ў секцыях, арганізацыя публічных лекцый і дыспутаў, крытычны аналіз і ацэнка выдадзенай літаратуры. Таварыства выпусціла ў [[1929]] годзе «Марксісцкі зборнік», у 1-м нумары якога апублікавана стэнаграма абмеркавання ў секцыі гісторыі кнігі [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|С. Х. Агурскага]] «Гісторыя рэвалюцыйнага руху на Беларусі», у 2-м нумары (1931) — артыкулы гістарычнага цыкла пра ленінскую ацэнку [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскай аграрнай рэформы]], царскі [[маніфест 17 кастрычніка 1905 года]], рэцэнзія на кнігу [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Народная гаспадарка Беларусі, 1861—1914 гг.». У лістападзе 1929 — пачатку 1930 года Таварыства марксістаў БССР рэарганізавана ў Асацыяцыю самастойных таварыстваў — гісторыкаў, ваяўнічых матэрыялістаў-дыялектыкаў і эканамістаў. Таварыства гісторыкаў-марксістаў БССР (старшыні [[Віталь Андрэевіч Сербента|В. А. Сербента]], [[Платон Васільевіч Саевіч|П. В. Саевіч]]) працавала пры [[Інстытут гісторыі партыі пры ЦК КПБ|Інстытуце гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б]], а Таварыства ваяўнічых матэрыялістаў-дыялектыкаў і эканамістаў — пры [[Камуністычны ўніверсітэт імя Леніна|Камуністычным універсітэце імя Леніна]]. У чэрвені 1930 года таварыства аб’ядноўвала 35 супрацоўнікаў гістарычных навучальных устаноў і кафедраў ВНУ рэспублікі. Прыкметнай з’явай у тагачасным навуковым жыцці Беларусі (кастрычнік—лістапад 1930 года) з’явілася дыскусія па дакладзе Сербенты «Аб становішчы на гістарычным фронце БССР і задачах таварыства гісторыкаў-марксістаў». У ходзе дыскусіі, якая праводзілася пры адсутнасці часткі членаў таварыства (былі арыштаваны органамі [[ДПУ БССР]] па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]»), вульгарызавана-крытычна прааналізаваны стан гістарычнай навукі Беларусі і вызначаны кірункі яе далейшага развіцця. У прынятай рэзалюцыі падкрэслівалася важнасць стварэння марксісцкай канцэпцыі гісторыі Беларусі, крытычнай ацэнкі прац па гісторыі. Аднак ў ёй з вульгарызатарскіх пазіцый ацэньваліся працы некаторых гісторыкаў і ў цэлым становішча ў гістарычнай навуцы, канстатавалася, што быццам бы «больш ці менш схаваная ідэалогія контррэвалюцыйнага [[нацыянал-дэмакратызм]]у і вялікадзяржаўнага шавінізму была пануючай у гістарычнай літаратуры Беларусі», а таксама ў выкладанні ў ВНУ і агульнаадукацыйных школах. Таварыства правяло шэраг дыскусій па канкрэтных праблемах гісторыі, над якімі працавалі выкладчыкі і супрацоўнікі ВНУ, [[Інбелкульт]]а, Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б, [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі АН Беларусі]]. Былі абмеркаваны пытанні [[Перыядызацыя гісторыі Беларусі|перыядызацыі гісторыі Беларусі]] і праграма гэтага курса для ВНУ (дакладчык [[Іван Антонавіч Віткоўскі|І. А. Віткоўскі]]), [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] ([[Антон Мікітавіч Ясінскі|А. М. Ясінскі]]), генезісу капіталізму ў беларускіх губернях і характару «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]» ([[Дзяніс Аляксандравіч Дудкоў|Д. А. Дудкоў]]), развіцця рабочага руху на Беларусі ([[Канстанцін Іванавіч Кернажыцкі|К. І. Кернажыцкі]]). Таварыства крытычна разгледзела асноўныя працы Агурскага, Доўнар-Запольскага, [[З. Х. Жылуновіч]]а, Ігнатоўскага, [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|М. М. Нікольскага]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэты]] і інш. Таварыства, як філіял Усесаюзнага таварыства, працавала пад яго кіраўніцтвам і пастаянна атрымлівала арганізацыйна-навуковую дапамогу з боку Камуністычнай акадэміі. Ва Усесаюзным таварыстве ў сакавіку [[1931]] г. была арганізавана секцыя гісторыі народаў СССР з падсекцыяй гісторыі Беларусі, якая аб’ядноўвала 25 чал. На яе пасяджэннях абмяркоўваліся пытанні аб стане марксісцкай гістарычнай навукі ў БССР, выніках і задачах вывучэння гісторыі Беларусі, сацыяльным характары паўстання 1863—1864 гадоў у Польшчы, Беларусі і Літве, гісторыі грамадзянскай вайны і ваеннай інтэрвенцыі 1918—1920 гадоў на Беларусі і інш. У пачатку 1932 года Таварыства планавала правесці Усебеларускую нараду гісторыкаў-марксістаў, на якой меркавалася заслухаць справаздачныя даклады Таварыства, [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Цэнтральнага архіва]], Інстытута гісторыі партыі пры ЦК КП(б)Б і Інстытута гісторыі АН БССР. Аднак сур’ёзныя разыходжанні ідэйна-палітычнага і навукова-метадалагічнага характару, групаўшчына, вульгарызацыя памылак членаў таварыства, іх узаемныя палітычныя абвінавачанні прывялі яго да арганізацыйнага распаду. У пачатку 1933 года Таварыства спыніла існаванне. Нягледзячы на недахопы ў рабоце, Таварыства адыграла станоўчую ролю ў развіцці гістарычнай навукі ў БССР. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства гісто́рыкаў-марксі́стаў БССР|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У.]]|491}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства гісто́рыкаў-марксі́стаў БССР|[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]|373}} * ''Дорошенко, В. А.'' Образование и основные этапы деятельности Общества историков-марксистов (1925—1932 гг.) // Вестник МГУ. Серия история. — 1966. — № 3. * ''Михнюк, В. Н.'' Становление и развитие исторической науки Советской Белоруссии (1919—1941 гг.) / В. Н. Михнюк; АН БССР, Ин-т истории. — Мн.: Наука и техника, 1985. — 285 с. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарыяграфія гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1933 годзе]] 93zps0jjjrkatof6vv4zd1hdjkfhdqi 0 597568 5131857 5009182 2026-04-25T07:37:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131857 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дудзіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дудзіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1398 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ду́дзіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Калінкавіцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Калінкавіцкім раёне БССР. З 27 верасня 1930 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 3 ліпеня 1939 года ў Калінкавіцкім раёне Палескай вобласці, з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 21 кастрычніка 1968 года ў склад новаўтворанага [[Гарочыцкі сельсавет|Гарочыцкага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Буда (Калінкавіцкі раён)|Буда]], [[Вішар]], [[Есіпава Рудня]], [[Смаглаў]], [[Смалянка (Калінкавіцкі раён)|Смалянка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 1 (1231).</ref>. 20 лютага 1975 года ў склад сельсавета з [[Сіродскі сельсавет|Сіродскага сельсавета]] перададзена вёска [[Сітня]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лютага 1975 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 15 (1461).</ref>. 15 студзеня 1996 года ў склад сельсавета з [[Гарочыцкі сельсавет|Гарочыцкага сельсавета]] вернуты вёскі [[Буда (Калінкавіцкі раён)|Буда]], [[Вішар]], [[Смаглаў]], [[Смалянка (Калінкавіцкі раён)|Смалянка]]<ref>{{Cite web |url=http://www.busel.org/texts/cat3ae/id5rwpeep.htm |title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 15 января 1996 г. № 14 О внесении изменений в административно-территориальное устройство Горочичского и Дудичского сельсоветов Калинковичского района |access-date=25 красавіка 2019 |archive-date=5 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505173447/http://busel.org/texts/cat3ae/id5rwpeep.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1779 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1398 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дудзіцкі сельсавет, Калінкавіцкі раён}} {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Дудзіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] r208nmc8a45wayhbdn3pxxorxdcy36f 0 597945 5131998 4808777 2026-04-25T11:52:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131998 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дэмбраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шчучынскі раён]] |Уключае = 38 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дэмбрава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1035 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дэ́мбраўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Дэмбрава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шчучынскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Востраўскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Востраўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 23 мая па 25 снежня 1962 года ў складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 26 кастрычніка 1965 года ў склад [[Каменскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Каменскага сельсавета]] перададзена вёска [[Пратасаўшчына (Шчучынскі раён)|Пратасаўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 кастрычніка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 1 (1121).</ref>. 12 сакавіка 1973 года ў склад сельсавета з [[Лядскі сельсавет (Шчучынскі раён)|Лядскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багушы (Шчучынскі раён)|Багушы]], [[Навасёлкі (Дэмбраўскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Пісклюкі]], [[Рыча (вёска)|Рыча]], [[Рыча Дзяржаўная]], [[Шарупы]] і [[Шынкаўцы (Шчучынскі раён)|Шынкаўцы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>. У 1976 годзе з Лядскага сельсавета перададзены вёскі [[Агульс]], [[Балі (Шчучынскі раён)|Балі]], [[Барысаўка (Шчучынскі раён)|Барысаўка]], [[Вайкалы]], [[Вароны (Шчучынскі раён)|Вароны]], [[Доўгая (Дэмбраўскі сельсавет)|Доўгая]], [[Еўлашы (Шчучынскі раён)|Еўлашы]], [[Кузьмы (Шчучынскі раён)|Кузьмы]], [[Кухары (Шчучынскі раён)|Кухары]], [[Слонна]], [[Чапаеўка]], хутары [[Пятрэлеўшчына]] і [[Лядск Высокі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 22 лістапада 2021 года скасавана вёска [[Бэрнікі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921r0112413&p1=1 Решение Щучинского районного Совета депутатов от 22 ноября 2021 г. № 261 Об упразднении деревни Берники Дембровского сельсовета Щучинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (39 населеных пунктаў) — 1913 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 68,7 % — [[беларусы]], 25,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (39 населеных пунктаў) — 1035 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дэмбраўскі сельсавет}} {{Шчучынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дэмбраўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шчучынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дэмбраўскі сельсавет у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Дэмбраўскі сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1962)}} |спіс3 = {{Шчучынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дэмбраўскі сельсавет у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Дэмбраўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 1ja7mgayy1m4g5p9hu8le6q50hrw4fp 0 600779 5131872 5100535 2026-04-25T08:08:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131872 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лоўрэнс}} {{Музыкант}} '''Дункан Дэ Моар''' ({{lang-nl|Duncan De Moor}}), таксама вядомы як '''Дункан Лоўрэнс''' ({{lang-en|Duncan Laurence}}; нар. [[11 красавіка]] [[1994]], Спейкенісе, [[Нідэрланды]]) — нідэрландскі поп-спявак, пераможца конкурсу песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|Еўрабачанне-2019]]», які адбыўся ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]], [[Ізраіль]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/duncan-laurence-netherlands-2019|title=Duncan Laurence will represent The Netherlands this year|last=Groot|first=Evert|date=21 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://evrovidenie2019.org/dunkan-lourens-niderlandy/|title=Дункан Лоуренс - представитель Нидерландов|accessdate=20 мая 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505135618/https://evrovidenie2019.org/dunkan-lourens-niderlandy/|archivedate=5 мая 2019|url-status=dead}}</ref> з песняй «[[Arcade (песня)|Arcade]]».<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2019/03/06/the-netherlands-duncan-laurence-to-sing-arcade-in-tel-aviv/|title=The Netherlands: Duncan Laurence To Sing “Arcade” In Tel Aviv}}</ref> == Біяграфія == У 2012 годзе выйграў гарадскі конкурс талантаў у [[Брыле]]. Годам пазней заснаваў уласную групу ''The Slick and Suited'', з якой пачаў сваю музыкальную кар’еру ў Рок-акадэміі ў [[Тылбург]]у і выступіў у 2013 году на фестывалі ''Eurosonic Noorderslag'' у [[Гронінген (горад)|Гронінгене]]. Граў таксама ў некаторых іншых калектывах Акадэміі, скончыў яе ў 2017 годзе. Прымаў удзел у пятым сезоне «The Voice of Holland» пад кіраўніцтвам Ільзэ Дэ-Лангі.<ref>{{Cite web|url=https://escunited.com/netherlands-duncan-laurence-on-his-way-to-tel-aviv/|title=Netherlands: Duncan Laurence on his way to Tel-Aviv!|last=Popescu|first=David|date=21 January 2019}}</ref> Разам з Джыхадам Рамуні ў 2018 годзе напісаў песню «Closer» для альбома карэйскага гурта TVXQ «New Chapter #1: The Chance of Love».<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/songfestival/5696852/duncan-laurence-naar-songfestival-wie-is-de-24-jarige-zanger.html|title=Duncan Laurence naar Songfestival: Wie is de 24-jarige zanger?|last=Koeleman|first=Danja|date=21 January 2019}}</ref> У 2019 году прадстаўляў Нідэрланды на конкурсе «Еўрабачанне-2019» у Тэль-Авіве (Ізраіль) з песняй «Arcade». У выніку перамог у шоу, атрымаўшы 492 бала (231 бал ад журы і 261 бал ад гледачоў). Ён павінен быў выступіць у фінале [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|Еўрабачання-2021]] у прамым эфіры, але здаў станоўчы тэст на каранавірус.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/11424513|title=Победитель «Евровидения-2019» заразился коронавирусом и не выступит вживую в финале|website=ТАСС|access-date=2021-05-20|lang=ru}}</ref> Арганізатары паведамілі, што выканаўца можа выступіць у іншай форме. У фінале было паказана выступленне артыста з генеральнай рэпетыцыі. == Асабістае жыццё == Як было сказана ў яго акаўнце [[Instagram]] у кастрычніку 2018 года, Лоўрэнс здзейсніў [[камінг-аўт]] як [[Бісексуальнасць|бісексуал.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BpPKG_lit5i/|title=𝕯𝖚𝖓𝖈𝖆𝖓 𝕷𝖆𝖚𝖗𝖊𝖓𝖈𝖊 в Instagram: «“Some say love...” A phrase of a great song by Bette Midler. To me love has no limits and especially not in gender. A couple of years ago I…»|publisher=Instagram|lang=ru|accessdate=2019-05-19}}</ref> На прэс-канферэнцыі незадоўга да фіналу «Еўрабачання» Лоўрэнс пацвердзіў сваю арыентацыю: «я больш, чым проста мастак, я чалавек, я жывая істота, я бісексуал, я [[музыкант]], я змагаюся за ідэі. І я ганаруся, што у мяне ёсць шанец паказаць, кім я з’яўляюся».<ref>{{Cite web|url=https://www.gaytimes.co.uk/community/122298/dutch-eurovision-contestant-duncan-laurence-comes-out-as-bisexual/|title=Dutch Eurovision contestant Duncan Laurence comes out as bisexual|publisher=Gay Times|lang=en-GB|accessdate=2019-05-19|archive-date=19 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519082307/https://www.gaytimes.co.uk/community/122298/dutch-eurovision-contestant-duncan-laurence-comes-out-as-bisexual/|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Duncan_Laurence_GFDress-048-20190517-EuroVisionary.jpg|злева|міні|Дункан Лоўрэнс на «Еўрабачанні-2019»]] == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable" ! rowspan="1" |Назва ! rowspan="1" |Інфармацыя |- |''Small Town Boy'' | * Выйшаў: 13 лістапада 2020 * Лэйбл: Spark |- |''Skyboy'' | * Выйшаў: 22 верасня 2023 * Лэйбл: Yellowfield |} '''Міні-альбомы''' * ''Worlds on Fire'' (2020) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://duncanlaurence.nl/ Афіцыйны сайт] {{s-start}} {{S-ach}} {{succession box |title = [[Выява:Eurovision Song Contest heart (2014–2025).svg|25px]]<br />[[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможца конкурсу песні Еўрабачанне]] |years = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |before = {{Сцяг|Ізраіль}} [[Нета Барзілай]]<br/>з песняй ''«[[Toy (песня)|Toy]]»'' |after = {{Сцяг|Італія}} [[Måneskin]]<br/>з песняй ''«[[Zitti e buoni]]»'' }} {{s-end}} {{Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўрэнс Дункан}} [[Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2019]] 7p31niscoe0xqtssj3947fakeuncxcq 0 601326 5131901 5000927 2026-04-25T08:35:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131901 wikitext text/x-wiki [[Файл:Raid on Vaagso, 27 December 1941 N478.jpg|thumb|300px|Брытанская ДРГ падчас рэйду на тэрыторыю акупаванай [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[1941]] год.]] '''Дыверсійна-разведвальная група (ДРГ)''' — падраздзяленне спецыяльнага прызначэння, якое выкарыстоўваецца для [[Разведка|разведкі]] і дыверсій у тыле праціўніка ў ваенны і перадваенны час з мэтай дэзарганізацыі тылавых устаноў, знішчэння або часовага вываду з ладу найважнейшых прамысловых прадпрыемстваў, ваенных аб’ектаў, [[транспарт]]у, [[сувязь|сувязі]], а таксама збору інфармацыі. Адносіцца да малых падраздзяленняў. == Спецыфіка == ДРГ, як правіла, з’яўляецца штатным падраздзяленнем спецыяльнага прызначэння [[Армія|арміі]] і [[флот]]у. Члены ДРГ праходзяць спецыяльную падрыхтоўку па мінна-падрыўной справе, агнявой, фізічнай, псіхалагічнай, парашутна-дэсантнай, падводнай, альпінісцкай падрыхтоўцы, здольныя дзейнічаць аўтаномна на тэрыторыі праціўніка працяглы час. У ходзе выканання пастаўленай задачы ДРГ дзейнічае ўтойліва, здольна ў лімітава сціснутыя тэрміны пераадольваць вялікія адлегласці. Невялікая, як правіла, колькасць групы павышае яе ўтоенасць, манеўранасць і мабільнасць, што ўскладняе мерапрыемствы па яе пошуку і ліквідацыі. У ходзе баявых дзеянняў дыверсійная работа, у выпадку дасягнення жаданага выніку, здольна прычыніць шкоду праціўніку не менш, чым баявыя дзеянні часцей і злучэнняў. == Задачы == * Вывядзенне са строю тылавых устаноў, ваенных аб’ектаў праціўніка. * Дэзарганізацыя работы транспарту і сувязі праціўніка. * Распаўсюджванне [[Паніка|панікі]] сярод войскаў праціўніка і мірнага насельніцтва. * Збор разведданых аб перамяшчэнні, дыслакацыі, [[зброя|узбраенні]] і колькасці войскаў праціўніка, яго ваенна-эканамічным патэнцыяле, прамысловых аб’ектах ваеннага значэння, транспартных камунікацыях і камунікацыях сувязі. * Знішчэнне вышэйшага і сярэдняга каманднага складу праціўніка, палітычных і адміністрацыйных дзеячаў. == Прававыя аспекты дзейнасці == Дыверсійна-разведвальная група дзейнічае ў рамках агульнапрынятых нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага]] і [[Ваеннае права|ваеннага права]]. Згодна з міжнароднымі пагадненнямі і законамі вядзення [[Вайна|вайны]], дыверсійныя мерапрыемствы дапускаюцца толькі ў ваенны час у дачыненні да аб’ектаў арміі, флоту, ваенна-прамысловага комплексу, сродкаў сувязі і транспартных камунікацый дзяржавы-праціўніка, якая афіцыйна знаходзіцца ў стане вайны. Парушэнне гэтых правілаў расцэньваецца як [[тэрарызм]] і цягне [[Крымінальная адказнасць|крымінальную адказнасць]] за [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]] як членаў такіх груп, так і палітычных лідараў, якія аддалі злачынны загад. У адпаведнасці з нормамі [[Міжнароднае гуманітарнае права|міжнароднага гуманітарнага права]] асабісты склад ДРГ карыстаецца статусам камбатантаў на агульных падставах і '''мае права''' ажыццяўляць дыверсійныя мерапрыемствы ў адносінах да: * асабістага складу праціўніка, які ваюе са зброяй у руках; * ваенных збудаванняў; * ваеннай тэхнікі ([[Карабель|караблі]], бранятэхніка, [[самалёт]]ы і г.д); * сродкаў вядзення вайны (транспарт, які ўдзельнічае ў перавозцы войскаў, забеспячэння, масты, тунэлі, сродкі сувязі і г.д); * прадпрыемстваў ваенна-прамысловага комплексу; * знішчэнне пэўных аб’ектаў і сіл праціўніка. '''Забараняецца''' ажыццяўляць дыверсійныя мерапрыемствы ў адносінах да: * мірнага насельніцтва; * медыцынскіх устаноў і транспарту (у тым ліку падначаленых ваенным), устаноў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]; * аб’ектаў грамадзянскага і гуманітарнага прызначэння. У ходзе выканання баявой задачы асабісты склад дыверсійна-разведвальных падраздзяленняў абавязаны насіць ваенную форму або бачныя адметныя знакі сваёй краіны. Збор разведданых або ажыццяўленне дыверсійных мерапрыемстваў у форме чужой дзяржавы або ў грамадзянскай форме адзення расцэньваецца як [[шпіянаж]] або тэрарызм і ў выпадку захопу ў палон пазбаўляе членаў ДРГ статусу ваеннапалонных і цягне за сабой агульнакрымінальную адказнасць. У сувязі з гэтым дыверсійна-разведвальную групу варта адрозніваць ад тэрарыстычнай групы. Першая дзейнічае ў прававым полі, мае ведамасную прыналежнасць да [[Узброеныя сілы|ўзброеных сіл]] або спецслужбаў асобна ўзятай дзяржавы. == Спасылкі == * [http://armyfight.org.ua/kratkiu_slovar_biologicheskih_voennuh_tehnicheskih_i_fizicheskih_terminov.html Понятие ДРГ.]{{Недаступная спасылка}} * [http://militera.lib.ru/memo/russian/pyatnitsky_va/06.html Астраханская диверсионно-разведывательная спецшкола № 005] * [http://may1945-pobeda.narod.ru/nkvd-spiski0-d1.htm Специальная диверсионно-разведывательная группа «Джек»] * [http://www.ref.by/refs/16/2835/1.html Понятие юридической ответственности военнослужащих и её виды — учебник Военное право] * [https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/4896 Законы войны] * [http://www.1071g.ru Учебные подразделения по подготовке специалистов в диверсионно-разведывательные группы и бригады специального назначения ГРУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220402065629/https://1071g.ru/ |date=2 красавіка 2022 }} * [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m7/0/art.aspx?art_id=1440 Александровский С. В. Мифы и правда о группе «Максим-66»] // Донской временник. Год 2016-й / Дон. гос. публ. б-ка. Ростов-на-Дону, 2015. Вып. 24. С. 80-86. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Разведка]] [[Катэгорыя:Спецслужбы]] [[Катэгорыя:Вайна]] hw7ojvg2awyvbjri6qxynj55dzdhkp9 0 606381 5131830 5079958 2026-04-25T06:24:37Z CommonsDelinker 151 Replacing Ovidyopol_gerb.png with [[File:Ovidiopol_gerb.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]]). 5131830 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Авідзіяпаль |арыгінальная назва = Овідіополь |падначаленне = |герб = Ovidiopol gerb.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Святомиколаївська церква, Овідіополь.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 46.2447|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30.4410|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Адэская вобласць |від раёна = |раён = Авідзіяпольскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1756 |ранейшыя імёны = Аджыдэр (да 1795 г.) |статус з = 1970 |плошча = 12,52 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 11300 |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = 937,8 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-4851 |паштовы індэкс = 67800 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ovidiopol |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Авідзіяпаль'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ові́діополь}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Авідзіяпольскі раён|Авідзіяпольскім раёне]] [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], [[Авідзіяпольскі раён|раённы цэнтр]]. Грузавая [[чыгуначная станцыя]]. Размешчаны на ўсходнім беразе [[Днястроўскі ліман|Днястроўскага лімана]]. == Паходжанне назвы == [[Расійская імперыя|Расійская імператрыца]] [[Кацярына II]] сваім указам у 1795 г. пераіменавала горад Аджыдэр у Авідзіяпаль у гонар [[Рымская імперыя|рымскага]] [[паэт]]а [[Авідзій|Публія Авідзія Назона]]. Тады лічылі, што менавіта ў гэтай мясцовасці ён знаходзіўся ў ссылцы. Паколькі [[Авідзій]], у адрозненне ад паэтаў старэйшага пакалення [[Вергілій|Вергілія]] і [[Гарацый|Гарацыя]], не падтрымліваў мерапрыемстваў [[Рымскія імператары|рымскага імператара]] [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], і яго паэзія не была рупарам для прапаведавання ідэалогіі новага рэжыму, верагодна, таму ён і быў адпраўлены ў ссылку. == Гісторыя == Населены пункт паўстаў каля 1750-х гг. і ўпершыню згаданы ў дакументах у 1756 г. Меў назвы Хаджыдэр, Хаджы-Дэрэ, Аджыдэр. Быў стацыянарным аулам аднаго з [[Буджак|буджацкіх]] родаў, які жыў у [[Бесарабія|Бесарабіі]] і пасвіў статкі авечак на левым беразе [[Днестр|Днястра]]. У гады [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|руска-турэцкай вайны 1768—1774 гг.]] паселішча разбурана 11 ліпеня 1770 г. [[Запарожскія казакі|запарожскімі казакамі]]. У 1784 г. гэта татарскае мястэчка і порт, дзе жылі таксама армяне і малдаване. Па заканчэнні руска-турэцкай вайны 1787—1791 гг. каля былога паселішча Хаджыдэр была закладзена невялікая земляная [[крэпасць]] і [[верф]]. Будаваў крэпасць інжынер-капітан Е. Х. Фэрстэр пад кіраўніцтвам і па праекце інжынера-палкоўніка Франца дэ Валана. Аджыдэрская разам з Сярэдняй (Ціраспальскай) і Хаджыбейскай крэпасцямі стала фарпостам на новай мяжы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], а таксама прамежкавым складам грузаў, якія паступалі [[Днестр|Днястром]] у [[Адэса|Адэсу]]. Днём нараджэння пасёлка лічыцца 15 чэрвеня 1793 г. — дата залажэння крэпасці. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Авідзіяпольскі раён}} {{Адэская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Адэскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Авідзіяпольскага раёна]] ffbd4rjjq43e7s0h045hxz943vrp7fk 0 609702 5131962 4825704 2026-04-25T10:01:47Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5131962 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява = Going My Way (1944 poster).jpg |Памер = 255пкс }} '''«Ісці сваім шляхам»''' ({{lang-en|Going My Way}}) — мастацкі, чорна-белы фільм, уладальнік 7 прэмій «[[Оскар]]», у тым ліку [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|прэміі за найлепшы фільм]]. == У ролях == * [[Бінг Кросбі]] — ''айцец Чак О’Мэлі'' * [[Бары Фіцджэральд]] — ''айцец Фітцгібон'' * {{нп5|Фрэнк Макх'ю||en|Frank McHugh}} — ''айцец Цімаці О’Даўд'' * [[Джэймс Браўн (акцёр)|Джэймс Браўн]] — ''Тэд Хейнс малодшы'' * [[Джын Локхарт]] — ''Тэд Хейнс старэйшы'' {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма}} {{ВП-парталы|Кінематограф|ЗША}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1944 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1944 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1944 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы пра хрысціянства]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] ka5rvmgohfkokp6y0c2jgsotxaayyen 0 611025 5131848 4761028 2026-04-25T07:12:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131848 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Potentilla |rang = Від |latin = Potentilla norvegica |author = [[L.]], 1753 |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = LC |iucn = 64321725 |wikispecies = Potentilla norvegica |grin = 29510 }} '''Дуброўка нарвежская'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|105}}</ref><ref name=grin>{{Cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29510 |title=''Potentilla norvegica''. |access-date=21 травень 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521145635/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?29510 |archive-date=21 травень 2015 |url-status=dead }}</ref> (''Potentilla norvegica'')&nbsp;— [[Біялагічны від|від]] [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Дуброўка (род раслін){{!}}Дуброўка|Potentilla}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Ружавыя|Rosaceae}}. == Батанічнае апісанне == [[File:Potentilla norvegica Sturm17.jpg|thumb|left|{{Бат.іл.|Штурм}}]] [[Аднагадовыя расліны|Аднагадовая расліна,]] 15—50&nbsp;см вышынёй. [[Сцябло|Сцёблы]] простыя, адзіночныя або па некалькі, звычайна прамыя, разгалінаваныя, пакрытыя жорсткімі адтапыранымі валасінкамі. [[Ліст|Лісце]] трайчастае, часам ніжняе пальчастае. [[Прылісткі]] вострыя, з суцэльным краем, з абодвух бакоў валасістыя. [[Кветкі]] шматлікія. Чашачка валасістая, [[Пялёстак|пялёсткі]] дробныя, даўжынёй 4&nbsp;мм, роўныя або карацей чашалісцікаў. Цвіце ў чэрвені-верасні<ref name=NatureGate>{{cite web |url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/norwegian-cinquefoil |title=Norwegian cinquefoil: ''Potentilla norvegica'' |publisher=NatureGate }}</ref>. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|шматарэшак]]. == Распаўсюджанне == Сустракаецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Сібір]]ы і на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]; ва [[Украіна|Украіне]] — па ўсёй тэрыторыі, акрамя [[Крым]]у. Расце на вільготных пясчаных месцах, на асушаных [[тарфянік]]ах, агародах, як [[пустазелле]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|''Траццякоў Д. І.'' Дуброўка}} — С. 231. * {{кніга |загаловак = Определитель высших растений Украины |адказны= Акад. наук Украинской ССР; Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного; Редкол.: [[Юрый Мікалаевіч Пракудзін|Ю. Н. Прокудин]], [[Дар’я Мікітаўна Дабрачаева|Д. Н. Доброчаева]], [[Барыс Уладзіміравіч Завяруха|Б. В. Заверуха]], [[Уладзімір Іванавіч Чопік|В. И. Чопик]]; Авт.: [[Міхаіл Іванавіч Котаў|М. И. Котов]], [[Юрый Мікалевіч Пракудзін|Ю. Н. Прокудин]], [[Андрэй Іванавіч Барбарыч|А. И. Барбарич]] и др. |выданне = 2-е изд., стереот., с незначительными доп. и исправлениями |месца = К. |выдавецтва = Фитосоциоцентр |год = 1999 |старонак = 548 |isbn = 966-7459-18-7 }} == Спасылкі == * {{Плантарыум|30077|Лапчатка норвежская — Potentilla norvegica}} * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=39760 The Jepson eFlora 2013] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PONO3 USDA PLANTS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130511102022/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PONO3 |date=11 мая 2013 }} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Potentilla+norvegica CalPhotos] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Дуброўка]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] qlm2dr41goi0smn5zwpv4ly5oxjw66k 0 621837 5131847 4802570 2026-04-25T07:05:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131847 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дубровенскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дубровенскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Дуброўня]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3153 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дубро́венскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Дуброўня]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Дуброўня|Дуброўна]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Лідскі сельсавет|Лідскага]] і [[Цвермаўскі сельсавет|Цвермаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 30 жніўня 1957 года ў склад сельсавета з [[Траццякоўскі сельсавет|Траццякоўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Перапечыца]], у склад [[Гервянікаўскі сельсавет|Гервянікаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Кадаўбы]], [[Пашкі (Лідскі раён)|Пашкі]], [[Сангайлы]] і [[Цвермы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 жніўня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 1.</ref>. 27 сакавіка 1978 года ў склад [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Малейкаўшчына]], [[Колышкі]], [[Споркаўшчына]], [[Стругі]], [[Чахаўцы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 27 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Дуброўню. 9 верасня 1981 года ў склад сельсавета з [[Дварышчанскі сельсавет (Лідскі раён)|Дварышчанскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Пашкі (Лідскі раён)|Пашкі]], [[Сангайлы]] і [[Цвермы]]). 23 снежня 2002 года ў склад сельсавета ўключаны пасёлак [[Першамайскі (Лідскі раён)|Першамайскі]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eM2FW536Y2V/ Решение Гродненского областного Совета депутатов от 23 декабря 2002 г. № 116 О внесении изменений и дополнений в Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 98]</ref>. 21 лютага 2023 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бердаўскі сельсавет|Бердаўскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: аграгарадок [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]], вёскі [[Бакуны (Лідскі раён)|Бакуны]], [[Бялундзі]], [[Воўкаўцы]], [[Касоўшчына]], [[Кір’янаўцы]], [[Сцеркава]], [[Татарцы]] і [[Харужаўцы]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (22 населеныя пункты) — 3268 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 56,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 34,9 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 лістапада 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (22 населеныя пункты) — 3153 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дубровенскі сельсавет, Лідскі раён}} {{Лідскі раён}} [[Катэгорыя:Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] msxzltlyoyi0ibfc55q6qkhslfoc0jn 0 621856 5131761 5044736 2026-04-24T21:32:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131761 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзітвянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Дзітва (аграгарадок)|Дзітва]] |Датаўтварэння = [[24 красавіка]] [[1978]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1713 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзітвя́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. пасёлак) [[Дзітва (аграгарадок)|Дзітва]]. Утвораны 24 красавіка 1978 года з часткі [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]] (16 населеных пунктаў: [[Банцавічы]], [[Бельскія (Лідскі раён)|Бельскія]], [[Дайнава 1]], [[Дайнава 2]], [[Дамейкі (Лідскі раён)|Дамейкі]], Дзітва, [[Заполле (Лідскі раён)|Заполле]], [[Засценак Бельскія]], [[Кульбакі (Лідскі раён)|Кульбакі]], [[Мальгі]], [[Рапэйкі]], [[Рылаўцы]], [[Хрулі]], [[Хутар Янцавічы]], [[Янцавічы]], [[Яўсеевічы (Лідскі раён)|Яўсеевічы]]) у складзе Лідскага раёна Гродзенскай вобласці [[БССР]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1986 годзе скасавана вёска [[Кульбакі (Лідскі раён)|Кульбакі]] (злілася з пасёлкам [[Дзітва (аграгарадок)|Дзітва]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 21 лютага 2023 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Крупаўскі сельсавет|Крупаўскага сельсавета]] (16 населеных пунктаў: аграгарадок [[Крупава (Лідскі раён)|Крупава]], вёскі [[Абрубы]], [[Белевічы (Лідскі раён)|Белевічы]], [[Бенкевічы]], [[Бярнуці]], [[Верх-Крупава]], [[Ворнішкі]], [[Вялікія Рэксці]], [[Жырмуны (Лідскі раён)|Жырмуны]], [[Кербядзі]], [[Козічы]], [[Навіцкія 3]], [[Наркуны (Лідскі раён)|Наркуны]], [[Пурсці]], [[Чэрнікі (Лідскі раён)|Чэрнікі]] і [[Шаўдзюкі]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (15 населеных пунктаў) — 2042 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 55,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 35,5 % — [[беларусы]], 6,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 лістапада 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 1713 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзітвянскі сельсавет}} {{Лідскі раён}} [[Катэгорыя:Дзітвянскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1978 годзе]] fxuokjuce85f3ypsvq7hr6vq7n3i0vq 0 625864 5131741 4810161 2026-04-24T20:33:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131741 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзятлаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Дзятлаўскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Дзятлава]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2001 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://dyatlovo.grodno-region.by/ru/djatlov_cik/ |Заўвагі = }} '''Дзя́тлаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — горад [[Дзятлава]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Дзятлаўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак Дзятлава. З 8 студзеня 1954 года ў Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мулярскі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Мулярскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 13 лютага 1960 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Малдуці]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 лютага 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 4.</ref>. 1 ліпеня 1960 года ў склад [[Дварэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Дварэцкага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Буцвілавічы]], [[Кулікоўшчына]], [[Літаварцы]], [[Рыбалава]], [[Слайкоўшчына (Дзятлаўскі раён)|Слайкоўшчына]] і [[Ціцейкі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]. 27 верасня 1963 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Малдуці]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 27 верасня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Дзятлаўскага раёна. 11 лютага 1972 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Засецкі сельсавет|Засецкага сельсавета]], у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Ведравічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 22 мая 1973 года цэнтр сельсавета вернуты ў гарадскі пасёлак (з 21 верасня 1990 года — горад) Дзятлава. 13 ліпеня 2007 года ў склад сельсавета з [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]] перададзены 10 вёсак: [[Апаліна-Басіна]], [[Вянскі]], [[Запашка]], [[Каменка (Дзятлаўскі сельсавет)|Каменка]], [[Нямковічы (Дзятлаўскі раён)|Нямковічы]], [[Пацаўшчына]], [[Рэпішча (Дзятлаўскі раён)|Рэпішча]], [[Сіратаўшчына]], [[Труханавічы (Дзятлаўскі раён)|Труханавічы]] і [[Яцвезь (Дзятлаўскі раён)|Яцвезь]]<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-194/2007-194(005-016).pdf&oldDocPage=6 |title=Решение Гродненского областного Совета депутатов от 13 июля 2007 г. № 43 О решении вопросов административно-территориального устройства Дятловского района |access-date=27 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614052434/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-194%2F2007-194%28005-016%29.pdf&oldDocPage=6 |archivedate=14 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. 24 лютага 2022 года ў склад Вензавецкага сельсавета вернута вёска [[Рэпішча (Дзятлаўскі раён)|Рэпішча]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922r0114396&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 24 февраля 2022 г. № 391 Об административно-территориальном устройстве Дятловского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (32 населеныя пункты) — 2297 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 68,0 % — [[беларусы]], 26,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (32 населеныя пункты) — 2001 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзятлаўскі сельсавет}} {{Дзятлаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дзятлаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Дзятлаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзятлаўскі сельсавет у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Слонімскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзятлаўскі сельсавет у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Дзятлаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дзятлаўскі сельсавет у [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Дзятлаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] dhg0bc3zp51ht3uni6fracmihgwjqao 0 630543 5131635 4952364 2026-04-24T15:50:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5131635 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Рукойні |арыгінальная назва = Rukainiai |выява = Rukainiai church.jpg |подпіс = Касцёл |павет = Віленскі |раён = Віленскі |сянюнія = Рукойненская }} '''Рукойні'''<ref name="atlas12" />, часам '''Ру́кайней'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Rukainiai}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Цэнтр [[Рукойненская сянюнія|Рукойненскай сянюніі]]. Месціцца на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Рукойні датуецца 1435 годам<ref name="atlas12">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 231.</ref>. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года ў складзе [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], уласнасць каталіцкай царквы, цэнтр маёнтка. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Рукойни<ref name="atlas12" />''. У 1538 годзе ў Рукойнях быў пабудаваны касцёл. У XVIII стагоддзі [[мястэчка]], сустракалася таксама назва ''Рукойны''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 303.</ref>. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Rukojni, Pakroŭskaja. Рукойні, Пакроўская (1916).jpg|міні|злева|Праваслаўная царква, 1916 г.]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Рукойні апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] згарэў драўляны каталіцкі касцёл{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. У 1814 годзе збудаваны [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|мураваны касцёл]] коштам архідыякана віленскай катэдры [[Міхал Длускі|Міхала Длускага]]{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. У XIX стагоддзі Рукойні мелі статус дзяржаўнага мястэчка<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Materialy_dlja_geografii_i_statistiki_Ro/vNZKAAAAcAAJ?hl=be&gbpv=1&dq=%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8&pg=PA183&printsec=frontcover|загаловак=Materialy dlja geografii i statistiki Rossii: sobrannye oficerami Generalʹnago štaba. Vilenskaja gubernija|год=1861|выдавецтва=Tipogr. Tovariščestva "Obščestvennaja Polʹza"|старонак=844}}</ref>. У 1838 годзе ў Рукойнях быў арыштаваны паўстанец [[Шыман Канарскі]]<ref>{{Cite web|url=https://archiwum2000.tripod.com/517/gajews.html|title=NaszaGazeta|website=archiwum2000.tripod.com|access-date=2025-03-14}}</ref>. Пасля 1861 года цэнтр Рукойненскай воласці Віленскага павета. На 1859 год у Рукойнях было 26 будынкаў, на 1866 год — 25. За часамі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з 1915 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка заняты польскімі войскамі. У 1920 годзе Рукойні апынуліся ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года Рукойні [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] Чырвонай Арміяй, 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці перададзена Літве. З 1940 года ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 2024 годзе быў зацверджаны герб Рукойняў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1859 год — 244 чал.; 1866 год — 364 чал., з іх 261 каталік, 53 праваслаўныя і 50 іўдзеяў; 1881 год — 323 чал{{Sfn|SgKP|1888|s=959}}. {{dem|kolon=7|till=900|inc=200|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1868|244|r1868=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|4|342|Рукойне}}</ref> |1897|242 |1905|462|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref> |1931|577|r1931=<ref>{{1931sur}}</ref> |1959|471|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|560|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|116||Rukainiai}}</ref> |1979|622|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1981|870|r1981=<ref name="LTE">{{LTE|9|520||Rukainiai}}</ref> |1986|898|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|583||Rukainiai}}</ref> |1989|865|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|770|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|770|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|662|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} == Славутасці == * Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (1823) === Страчаная спадчына === * Царква Покрыва Багародзіцы (1860-я; [[Мураўёўкі|мураўёўка]]) == Вядомыя асобы == * [[Павел Ксаверый Бжастоўскі]] (1739—1827) — вялікалітоўскі дзяржаўны і рэлігійны дзеяч. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Krzywicki J. Rukojnie // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/959 959]. == Спасылкі == {{Commons}} * {{radzima2|rukoyni}} {{Бібліяінфармацыя}} gps90nrbuofezvf8cs48wi01t5dioww 0 631976 5131875 4644529 2026-04-25T08:10:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131875 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дунілавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пастаўскі раён]] |Уключае = 51 населены пункт |Сталіца = [[Дунілавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1068 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дуні́лавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Дунілавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак Дунілавічы. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сяргеевіцкі сельсавет (Дунілавіцкі раён)|Сяргеевіцкага сельсавета]], статус цэнтра сельсавета паніжаны да вёскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 27 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лучайкаўскі сельсавет (Дунілавіцкі раён)|Лучайкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне [[Варапаеўскі пассавет|Варапаеўскага пассавета]] перададзены 19 населеных пунктаў ([[Адамова (Пастаўскі раён)|Адамова]], [[Васевічы]], [[Гаўрылавічы]], [[Дашкі (Варапаеўскі сельсавет)|Дашкі]], [[Жылінскія (Пастаўскі раён)|Жылінскія]], [[Зенькава]], [[Карабаніха]], [[Каралі (Пастаўскі раён)|Каралі]], [[Карпавічы (Пастаўскі раён)|Карпавічы]], [[Крыўка (Пастаўскі раён)|Крыўка]], [[Кукішы (Пастаўскі раён)|Кукішы]], [[Лісіцы (Пастаўскі раён)|Лісіцы]], [[Лучай]], [[Мацуры]], [[Надазер’е (Пастаўскі раён)|Надазер’е]], [[Пухаўка]], [[Равы (Пастаўскі раён)|Равы]], [[Салаўіха]] і [[Скварцова (Пастаўскі раён)|Скварцова]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе Пастаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Дунілавіцкага сельсавета 22 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|57}}</ref>. 27 снежня 1985 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Варапеўскага пассавета перададзены 2 населеныя пункты ([[Зенькава]] і [[Калінаўка (Пастаўскі раён)|Калінаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 4 (1846).</ref>. 16 сакавіка 2010 года скасавана вёска [[Драздоўшчына (Пастаўскі раён)|Драздоўшчына]]<ref>[https://pravo.by/pdf/2010-115/2010_115_9_31144.pdf Решение Поставского районного Совета депутатов от 16 марта 2010 г. № 160 Об упразднении сельских населенных пунктов]</ref>. 21 чэрвеня 2023 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Валкоўскі сельсавет|Валкоўскага сельсавета]] (33 населеныя пункты: вёскі [[Валкі (Пастаўскі раён)|Валкі]], [[Вараноўка (Пастаўскі раён)|Вараноўка]], [[Верацеі (Дунілавіцкі сельсавет)|Верацеі]], [[Гайдукі (Пастаўскі раён)|Гайдукі]], [[Гаранаўшчына]], [[Гігалы]], [[Гінькі (Пастаўскі раён)|Гінькі]], [[Глінскія (Пастаўскі раён)|Глінскія]], [[Даравое]], [[Дразды (Пастаўскі раён)|Дразды]], [[Жданы (Пастаўскі раён)|Жданы]], [[Жукава (Пастаўскі раён)|Жукава]], [[Заруддзе (Пастаўскі раён)|Заруддзе]], [[Заўлічча Новае]], [[Колаўцы]], [[Крывое 2]], [[Курылавічы (Дунілавіцкі сельсавет)|Курылавічы]], [[Лазовікі (Пастаўскі раён)|Лазовікі]], [[Ласіца (Дунілавіцкі сельсавет)|Ласіца]], [[Ляхаўшчына (Пастаўскі раён)|Ляхаўшчына]], [[Мартулі]], [[Марцінелевічы]], [[Мацейкі (Дунілавіцкі сельсавет)|Мацейкі]], [[Маштаркі]], [[Норыца]], [[Плешкуны]], [[Пятровічы (Валкоўскі сельсавет)|Пятровічы]], [[Рэдзькаўшчына]], [[Сарокі (Пастаўскі раён)|Сарокі]], [[Сасноўшчына (Пастаўскі раён)|Сасноўшчына]], [[Станілевічы]], [[Хрыстова]] і [[Янчукі (Пастаўскі раён)|Янчукі]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923v0124596 Решение Витебского областного Совета депутатов от 21 июня 2023 г. № 402 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Поставского района Витебской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 1242 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,4 % — [[беларусы]], 3,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 лютага 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 1068 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Дунілавіцкі сельсавет}} {{Пастаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Дунілавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Дунілавіцкі раён|child|загаловак=Дунілавіцкі сельсавет у [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкім раёне]] (1940—1960)}} |спіс2 = {{Глыбоцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дунілавіцкі сельсавет у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] (1960—1962)}} |спіс3 = {{Пастаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Дунілавіцкі сельсавет у [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Дунілавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дунілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] ph0wnidq3iuzvuzsxeuzepxjuhgv75i 0 632546 5131766 5017512 2026-04-24T22:14:48Z 5131766 wikitext text/x-wiki {{Coord|53|55|52|N|27|37|42|E|display=title}} {{Кампанія |назва = «Агат — электрамеханічны завод» |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |дэвіз = Прафесіяналізм, адказнасць, выніковасць |заснавана = {{Дата|1|12|1952|1}} |заснавальнікі = [[Міністэрства суднабудаўнічай прамысловасці СССР]] |уласнікі = [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Навіна|загаловак=Кантакты|спасылка=https://agat-emz.by/bel/kontakty/|выдавец=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|дата публікацыі=2019|дата доступу=6 жніўня 2019|accessdate=23 лютага 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190301145628/http://agat-emz.by/bel/kontakty/|archivedate=1 сакавіка 2019}}</ref> |краіна = Беларусь |размяшчэнне = Мінск |адрас = [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]], [[Валгаградская вуліца (Мінск)|Валгаградская вул.]], д. 6<ref name="б"/> |ключавыя постаці = Мікалай Балігатаў, Зміцер Якаўцоў<ref>{{Навіна|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=https://agat-emz.by/bel/o-kompanii/rukovodstvo/|выдавец=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|дата публікацыі=2019|дата доступу=6 жніўня 2019|accessdate=23 лютага 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306111658/http://agat-emz.by/bel/o-kompanii/rukovodstvo/|archivedate=6 сакавіка 2019}}</ref> |галіна = [[прамысловасць]] |прадукцыя = электраабсталяванне, радыёрэлейныя станцыі, перасоўныя вузлы сувязі |абарот = {{Падзенне}}16,114 млн [[Беларускі рубель|руб]]<ref>{{Навіна|загаловак=Аўдытарскія высновы па бухгалтарскай справаздачнасці за 2018 г., бухгалтарскі баланс на 31 снежня 2018 г., справаздача аб прыбытках і стратах за студзень—снежань 2018|спасылка=https://agat-emz.by/upload/iblock/c01/c019954d7803497f9dd74398afccf4d0.pdf|выдавец=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|мова=ru|дата публікацыі=7 сакавіка 2019|дата доступу=6 жніўня 2019|accessdate=23 лютага 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200223110423/https://agat-emz.by/upload/iblock/c01/c019954d7803497f9dd74398afccf4d0.pdf|archivedate=23 лютага 2020}}</ref> (2018 г.; $7,898 млн)<ref>{{Навіна|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2018 год (2,0402 за долар)|спасылка=https://www.nbrb.by/bel/statistics/forexmarket/avrexrate|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 студзеня 2019|дата доступу=6 жніўня 2019}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Падзенне}}-3,428 млн руб (2018 г.; $-1,68 млн) |чысты прыбытак = {{Падзенне}}-4,668 млн руб (2018 г.; $-2,288 млн) |лік супрацоўнікаў = 1000 (2019 г.) |матчына кампанія = «[[Агат — сістэмы кіравання]]»<ref name="б">{{Навіна|загаловак=Холдынг «Геаінфармацыйныя сістэмы кіравання»|спасылка=https://agat.by/bel/o-nas/kholding/|выдавец=ААТ «Агат — сістэмы кіравання»|дата публікацыі=2019|дата доступу=6 жніўня 2019|access-date=23 лютага 2020|archive-date=6 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106123227/http://agat.by/bel/o-nas/kholding/|url-status=dead}}</ref> |даччыныя кампаніі = «Санаторый Лазурны» ([[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]], Мінскі раён) |аўдытар = Аўдытарскі цэнтр «Эрудыт» |сайт = [https://agat-emz.by/bel/ agat-emz.by/bel] }} '''«Ага́т — электрамехані́чны заво́д»''' («Агат — ЭМЗ») — дзяржаўнае прамысловае прадпрыемства Беларусі, заснаванае ў снежні 1952 года ў якасці завода № 864. Завод знаходзіцца ў [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскім раёне]] Мінска па [[Валгаградская вуліца (Мінск)|Валгаградскай вуліцы]], д. 6. Галаўная сядзіба размяшчаецца побач на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]], д. 117, корп. 3<ref>{{cite web|title=Рэквізіты|url=https://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/rekvizity/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223110421/https://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/rekvizity/|archive-date=23 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. На 2019 год прадпрыемства вырабляла для [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і іншых ваенных ведамстваў краіны: перасоўныя вузлы сувязі, радыёрэлейныя станцыі, 3 віды рухомых пунктаў кіравання — 1) самалётамі, 2) радыёлакацыйнай [[рота]]й, 3) зенітнай ракетнай [[Брыгада (войска)|брыгадай]]; машыны начальніка штаба [[дывізіён]]а, кантэйнерныя [[фургон]]ы адмысловага прызначэння, рулявыя машынкі, кросавыя і цепларэгуляваныя шафы, універсальныя мачты, вымяральныя спадарожнікавыя блокі і аптычныя стойкавыя кросы. На прадпрыемстве працавалі прадстаўніцтвы Міністэрстваў абароны Беларусі і Расіі. Таксама «Агат — электрамеханічны завод» пастаўляў электратэхніку на машынабудаўнічыя прадпрыемствы Беларусі<ref>{{cite web|title=«Агат — электрамеханічны завод» ААТ|url=https://vpk.gov.by/by/pradpryemstvy/ordena-pratso-naga-chyrvonaga-stsyaga-adkrytae-aktsyyanernae-tavarystva-agat-elektramekhanichny-zavo.html|publisher=[[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]]|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608153003/https://vpk.gov.by/by/pradpryemstvy/ordena-pratso-naga-chyrvonaga-stsyaga-adkrytae-aktsyyanernae-tavarystva-agat-elektramekhanichny-zavo.html|archive-date=8 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref>: «[[Мінскі аўтамабільны завод]]», «[[Мінскі трактарны завод]]», «[[БелАЗ]]» (Жодзіна) і «[[Гомсельмаш]]». За мяжу пастаўкі ажыццяўляліся на 6 аўтазборачных прадпрыемстваў 4 краін Еўропы: у Венгрыю на «Хабі» (Кішкунгалаш, павет [[Бач-Кішкун (мед’е)|Бач-Кішкун]]), Польшчу на «Пронар» ([[Нараў (Падляскае ваяводства)|Нарва]], Падляскае ваяводства), Украіну на «[[Крамянчуцкі аўтамабільны завод]]» ([[Палтаўская вобласць]]) і Расію на «[[КамАЗ]]» ([[Набярэжныя Чаўны]], Татарстан), «Паўлаўскі аўтобус» ([[Ніжагародская вобласць]]) і «Урал» (Міяс, [[Чалябінская вобласць]]). На прадпрыемстве налічвалася 10 цэхоў: механічны, слясарна-каркасны, гальванічна-малярных пакрыццяў, зборачна-мантажны, інструментальны, сродкаў механізацыі і аўтаматызацыі, рамонтна-механічны, электрычны, транспартны, сантэхнічных і вентыляцыйных сістэм<ref>{{cite web|title=Аб кампаніі|url=https://agat-emz.by/bel/o-kompanii/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216052122/http://agat-emz.by/bel/o-kompanii/|archive-date=16 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == [[1 снежня]] [[1952]] года [[Міністэрства суднабудаўнічай прамысловасці СССР]] зацвердзіла Загад № 001293 «Аб частковым увядзенні ў дзеянне завода № 864» у Мінску ([[Беларуская ССР]]), які будавалі з 1 чэрвеня 1950 года ў пойме ракі [[Сляпянка (рака)|Сляпянкі]] поруч з [[Аўтамагістраль М2|Маскоўскай шашой]]. Загадам прадугледжвалася вытворчасць электраэлементаў, радыёлакацыйных антэнаў і прывадных прылад да іх. У чэрвені [[1953]] года запрацавалі інструментальны [[цэх]], дзе выраблялі мацавальна-заціскныя прылады, і рамонтна-механічны цэх, дзе выпускалі абсталяванне. З ліпеня 1953 года адчынілі нарыхтоўчую майстэрню і яшчэ 4 цэхі: гальванічны, дрэваапрацоўчы, зборачны і механічны. Да снежня 1953 года запусцілі ліцейны і транспартны цэхі. Да канца 1953 года сабралі 23 адзінкі абсталявання. Транспартны цэх меў 16 аўтамашынаў і 2 аўтапрычэпы. 1 студзеня 1954 года завод № 864 пусцілі цалкам і з яго на завод № 866 перадалі вытворчасць тумблераў, пераключальнікаў, вярчэльных [[трансфарматар]]аў і хваляводаў. Завод стаў вырабляць баявыя інфармацыйныя пасты «Планшэт» для эскадранага [[Мінаносец|мінаносца]] і радыёлакацыйныя станцыі (РЛС) «Створ» для рыбалоўнага судна. У 1954 годзе здалі ўсе вытворчыя і дапаможныя карпусы завода. У корпусе № 1 размясцілі асноўную вытворчасць, ТП-1, склады гатовых вырабаў і металаў, кампрэсарную, буфет і 3 лабараторыі: асаблівага канструктарскага бюро (АКБ), вымяральную і завадскую. У корпусе № 3 запрацавалі ліцейны і тэрмічны цэхі. У корпусе № 5 — заводакіраўніцтва і вечаровую школу. У корпусе № 5Б — сталовую. У копусе № 6 — дрэваапрацоўчы цэх і склад інструментальнай гаспадаркі. 1 кастрычніка 1956 года ''Мінскі электрамеханічны завод (МіМЗ)'' перадалі [[Міністэрства радыёпрамысловасці СССР|Міністэрству радыётэхнічнай прамысловасці]]. На той час АКБ завода мела 8 падраздзяленняў: макетную майстэрню, бюро нармалізацыі і стандартызацыі, 2 лабараторыі — радыётэхнічную і электраэлементаў, а таксама 3 аддзелы: праектна-канструктарскі, тэхналагічны і тэхдакументацыі. АКБ удзельнічала ў распрацоўцы РЛС «Створ» і партовай РЛС «Раскат». У лістападзе [[1966]] года АКБ выпрабавала сістэму «Цэнтр-1» для грамадзянскай авіяцыі і паветранага войска. У [[1967]] годзе на заводзе распрацавалі прыладу «Сігнал», якая разам з сістэмай «Паветра» стала асноўным вырабам. У 1978 годзе ў цэху № 4 стварылі ўчастак фрэзэрных станкоў з [[Лічбавае праграмнае кіраванне|лічбавым праграмным кіраваннем]] (ЛВК), у цэху № 3 — участак электраэразійнай апрацоўкі, у цэху друкаваных платаў — участак свідравання. У 1986 годзе ў Мінску стварылі навукова-вытворчае аб’яднанне (НВА) «Агат», у склад якога ўключылі Мінскі электрамеханічны завод<ref>{{кніга|частка=«Агат»|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=1996|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.01.djvu 1]|старонкі=73|старонак=552|isbn=985-11-0036-6|тыраж=10 000}}</ref>. У ліпені 1989 года завод узвёў 7-павярховы [[станаторый]] «Лазурны» на 150 месцаў каля пасёлка [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]] Мінскага раёна. У 1989 годзе Мінскі электрамеханічны завод пачаў пастаўляць свае вырабы за мяжу<ref name="а"/>. У [[1991]] годзе ў цэху № 4 працавала 54 станкі з праграмным кіраваннем, 7 прамысловых [[робат]]аў і 8 гнуткіх вытворчых модуляў. У 1994 годзе стварылі аддзел маркетынгу. У 1999 годзе вытворчасць грамадзянскіх вырабаў дасягнула амаль паловы ад агульнай вытворчасці<ref name="а">{{cite web|title=Гісторыя|url=https://agat-emz.by/bel/o-kompanii/istoriya/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111648/http://agat-emz.by/bel/o-kompanii/istoriya/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. 30 снежня 2003 года быў заснаваны [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]], якому перадалі «Мінскі электрамеханічны завод». 21 верасня 2011 года ў Дзяржаўны рэестр [[холдынг]]аў за № 31 уключылі «Геаінфармацыйныя сістэмы кіравання», у склад якіх увайшло ААТ «Агат — электрамеханічны завод»<ref>{{cite web|title=Сістэма менеджменту якасці|url=https://agat-emz.by/bel/o-kompanii/sistema-menedzhmenta-kachestva/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111703/http://agat-emz.by/bel/o-kompanii/sistema-menedzhmenta-kachestva/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Калектыў == На 2019 на прадпрыемстве працавала 1000 чалавек, з іх 728 пражывала ў 3 [[інтэрнат]]ах завода. Звыш 41 % супрацоўнікаў мелі вышэйшую і [[Сярэдняя спецыяльная адукацыя|сярэднюю спецыяльную адукацыю]]. [[Моладзь]] складала звыш 30 % працаўнікоў<ref>{{cite web|title=Сацыяльная палітыка|url=https://agat-emz.by/bel/o-kompanii/rabota-v-kompanii/sotsialnaya-politika/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111653/http://agat-emz.by/bel/o-kompanii/rabota-v-kompanii/sotsialnaya-politika/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Вырабы == На 2019 год ААТ «Агат — электрамеханічны завод» вырабляла: * [[святлодыёд]]ныя табло-паказальнікі маршрутаў для аўтобусаў, трамваяў і [[цягнік]]оў<ref>{{cite web|title=Камплекты паказальнікаў маршрутаў (табло)|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/kamaz_bel/7577/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223110429/https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/kamaz_bel/7577/|archive-date=23 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>; * 2 віды рычагоў — 1) пераключэння дыяпазонаў [[рэдуктар]]а на трактарах «[[Беларусь (трактар)|Беларус]]», 2) пераключэння перадач<ref>{{cite web|title=Рычагі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/belkomunmash_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111430/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/belkomunmash_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 3 віды [[Разетка|разетак]] — 1) Р7-2 для злучэння трактара «Беларус» з прычапной жняяркай «[[Гомсельмаш]]», 2) Р9-1 і Р9-1М для злучэння трактара «Беларус» з [[прычэп]]ам<ref>{{cite web|title=Разеткі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/gomselmash_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111437/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/gomselmash_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 6 відаў пультаў пераключэння перадач — 1) ПКЗ-БМ (6 перадач наперад і 1 назад) і ПК3-БМ1 (5 наперад і 2 назад) для гідрамеханічнай трансмісіі самазвалаў «[[БелАЗ]]» (Жодзіна), 2) ПК-3М для электрагідраразмеркавальніка і пераключэння дыяпазонаў рэдуктара на трактарах «Беларус», 3) ПК3-МГ і ПК3-МП для вусенічнага трактара «Беларус», 4) ПК-ГМП для гідрамеханічнай трансмісіі цягачоў «[[МЗКЦ]]»<ref>{{cite web|title=Пульты|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/mzkt_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111509/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/mzkt_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 7 відаў падрульных пераключальнікаў — 1) ПКП-1 для ўключэння паваротаў, святла фараў і гукавога сігналу на аўтамабілях «[[Амкадар]]» і трактарах «Беларус», 2) ПКП-1А для трактароў «Беларус» і самаходных [[камбайн]]аў «Гомсельмаш», 3) ПКП-2 для трактароў «Беларус», 4) ПКП-3 і ПКП-3А для шклоачышчальніка на трактарах «Беларус», 5) ПКП-4 для аўтобусаў і грузавікоў «[[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]]», 6) ПКП-5 для шклоачышчальніка і гукавога сігналу на аўтамабілях «МАЗ»<ref>{{cite web|title=Пераключальнікі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/maz_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111736/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/maz_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 6 відаў [[датчык]]аў — 1) датчыкі-гідрасігналізатары ДГС-М для вымярэння ўзроўню [[змазачнае масла|змазачнага масла]] ў беларускіх грузавіках «МАЗ» і расійскіх аўтобусах «[[Паўлаўскі аўтобус|ПАЗ]]» ([[Ніжагародская вобласць]]), 2) ДГС-МТ для вымярэння ўзроўню і тэмпературы масла ў гідранавесе трактара, 3) ДГС-Т для вымярэння ўзроўню астуджальнай вадкасці грузавіках «МАЗ» і аўтобусах «ПАЗ», 4) ДГС-ДД для вызначэння засьмечанасці фільтра гідранавеснай сістэмы трактара «Беларус» па ціску і тэмпературы масла, 5) датчыкі тэмпературы [[электраліт]]а ДТЭ 181-4101-201 у [[акумулятар]]най батарэі цягача «[[МЗКЦ-6922]]», 6) паказальнікі ўзроўню паліва ў трактарах «Беларус»<ref>{{cite web|title=Датчыкі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/mtz_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111504/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/mtz_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 26 відаў выключальнікаў — 1) кнопкавыя ВК12-1, ВК12-1-01 і ВК12-1К для гукавога сігналу на аўтамабілях «Амкадар» і «МАЗ», мотаблоках «[[Смаргонскі агрэгатны завод|Смаргонскага агрэгатнага завода]]», збожжаўборачных камбайнах «Ліда-1300» вытворчасці «[[Лідааграпраммаш]]а» і трактарах «Беларус», 2) ВК12-2 для лямпы стаяначнага тормазу на аўтобусах «[[Нёман (аўтазавод)|Нёман]]», самаходных камбайнах «Гомсельмаш», грузавіках «МАЗ» і трактарах «Беларус», 3) ВК12-21 з герметычным штыкавым раздымам для лямпы стаяначнага тормазу на самаходных камбайнах «Гомсельмаш» і трактарах «Беларус», 4) ВК12-3 для сігналу задняга ходу на аўтамабілях «Амкадар», камбайнах «Гомсельмаш», грузавіках «МАЗ» і трактарах «Беларус», а таксама ВК12-3А для цягачоў «МЗКЦ» і аўтамабіляў «МАЗ», 5) ВК12-31 для сігналу задняга ходу на трактарах «Беларус», 6) ВК12-4 для размыкання электраланцугоў на цягачах «МЗКЦ», аўтобусах «МАЗ» і трактарах «Беларус», 7) ВК12-41 з герметычным раздымам для аўтамабіляў «МАЗ» і трактароў «Беларус», 8) ВК-12-5 і ВК12-5А для сігналу задняга ходу на камбайнах «Ліда-1300» і трактарах «Беларус», 9) ВК12-51 з герметычным раздымам для камбайнаў «Палессе 2350» вытворчасці «Гомсельмаша» і трактарах «Беларус», 10) ВК12-71 для камбайнаў «Гомсельмаш», 11) ВК24-1 для блакавання дыферэнцыялаў на сярэднім і заднім мастах цягачоў «МЗКЦ» і грузавікоў «МАЗ», 12) замкнёныя ВК24-2 і ВК24-3 з самавяртаннем для задняга супрацьтуманнага ліхтара на грузавіках «МАЗ», 13) штокавы ВК24-4 для блакавання дыферэнцыялаў на сярэднім і заднім мастах грузавікоў «МАЗ», 14) металічна-штокавыя ВК24-5 і ВК24-7 у дэмультыплікатар аўтамабіляў «Амкадар» і «МАЗ», 15) педальны ВКП-1 для глушэння рухавіка аўтобуса «МАЗ» і «ПАЗ», 16) замкнёны ВКП-2 з самавяртаннем для грузавіка «МАЗ», 17) растулены ВКП-3 з самавяртаннем для расійскіх грузавікоў і аўтобусаў «[[КамАЗ]]» (Набярэжныя Чаўны, Татарстан), 18) ВКП-31 для аўтамабіляў «МАЗ» і «КамАЗ», 19) пнеўматычны ВП124 для сігналу стаяначнага тормазу і ВП125 для сігналу тармажэння на аўтамабілях «МАЗ»<ref>{{cite web|title=Выключальнікі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/volat_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111601/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/volat_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 3 віды вілак злучэння — 1) 2-кантактныя В-2 для перанасных лямпаў на прычэпах «[[Бабруйскаграмаш]]» ([[Магілёўская вобласць]]), 2) В7-1, В7-1М для прычэпаў «Бабруйскаграмаш», «БелАЗ» і прычапных жняярак «Гомсельмаш»<ref>{{cite web|title=Вілкі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/vilki/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306112321/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/vilki/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>; * 57 відаў электраблокаў — ** камутацыйнай апаратуры (19) — 1) БКА-6.3722 для збожжаўборачнага камбайна КЗС-812 «Палессе GS812» вытворчасці «Гомсельмаша», 2) БКА-5.3722 для камбайна «Палессе GS12», 3) БКА-3.3722 для аўтобусаў «МАЗ», 4) БКА-3А для [[тралейбус]]аў «МАЗ», 5) БКА-103, БКА-171, БКА-205-01, БКА-205-02, БКА-206 і БКА-251 для аўтобусаў «[[МАЗ-103]]», «[[МАЗ-171]]», «[[МАЗ-205 (аўтобус)|МАЗ-205]]», «[[МАЗ-206]]» і «[[МАЗ-251]]», 6) БКА-1.3722 для трактароў «Беларус-2522.1/-3022.1» і «Беларус-2822.1», 7) БКА-2.3722 для трактароў «Беларус» серыі 900, 1000 і 1200, 9) БКА-7.3722 для трактара «Беларус-921.4», 10) БКА-4.3722 для грузавікоў «МАЗ», 11) БКА-А для аўтобуса, 12) БКА-241, БКА-351 і БКА-352 для [[Вадка-крышталічны экран|вадка-крышталічных экранаў]] у аўтобусах «МАЗ», 13) БКА-ТМ для электрасілкавання тралейбуса; ** [[Свечка напальвання|свечак напальвання]] (3) РСН-1, РСН-1-24 і РСН-2 для аўтобусаў «МАЗ» і трактароў «Беларус» вытворчасці «[[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]»; ** дзельнікаў [[Напруга|напружання]] (4) — БДН 2.1, БДН 2.2, БДН 2.3, БДН 2.5; ** шафы кіравання (4) — AR23, AR24, AR25 і AR26 для кар’ерных самазвалаў «БелАЗ»; ** развязвальных пераўтваральнікаў (3) — AR1.1 (2-канальны) для цягавага генератара, AR7.1 і AR7.2 у шафах кіравання [[самазвал]]аў «БелАЗ»; ** стабілізатара напружання (2) — AR4.1 і AR4.2; ** выхадных узмацняльнікаў (2) — АR8 (2-канальны) для кантактара сілавых ланцугоў і АR9 (6-канальны) для ланцугоў сігналізацыі; ** кіравання [[старцёр]]ам ККС-1, кантролю падагравальніка ТСПП-1, праграмавання паслядоўнасці аперацый (БПА ГНС) для гідраўлічнага размеркавальніка, частотных пераўтваральнікаў AR 2.31 для цягавага электрарухавіка, тэрмарэзістара для сігналу перавышэння тэмпературы, кіравання рэгулятарам узбуджэння генератара AR 3.21, імпульсна-фазавага кіравання AR3.7 для электрарухавіка, другаснай крыніцы сілкавання AR5, праграмнага кіравання ASZ 2.1 для цягавага элеткрапрывада, папярэдніх узмацняльнікаў ASZ 2.2, ахоўнага фільтра ZIF ад перанапружання, [[трансфарматар]]аў БТ1.2 для развязкі тырыстараў, цеплавой абароны АR10 і частотна-фіксавальны ASR для самазвала «БелАЗ», кіравання тырыстарамі AR12 для абароны ад буксавання самазвала «БелАЗ», кіравання «САРТА» (сістэма аўтаматычнага рэгулявання тэмпературы акумулятара) для грузавікоў «МЗКЦ» і «БелАЗ»<ref>{{cite web|title=Блокі|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/amkodor_bel/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111426/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/pradukcia-vitvorcha-tehnichnaga-priznzchenia/amkodor_bel/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. Для Узброеных сіл «Агат — электрамеханічны завод» выпускаў: радыёрэлейныя станцыі, перасоўныя вузлы сувязі і 4 віды рухомых пунктаў кіравання: 1) летакамі, 2) радыёлакацыйнай [[рота]]й, 3) зенітнай ракетнай [[Брыгада (войска)|брыгадай]], аснашчанай [[ЗРК]] «Бук» і «С-300», 4) паветраным войскам і войскамі супрацьпаветранай абароны<ref>{{cite web|title=Тэхніка спецыяльнага прызначэння|url=https://agat-emz.by/bel/produktsiya/tehnika-cpecialinaga-naznachennia/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301150055/http://agat-emz.by/bel/produktsiya/tehnika-cpecialinaga-naznachennia|archive-date=1 сакавіка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 17 снежня 2020 года ААТ «Агат — электрамеханічны завод» было ўнесена ў [[чорны спіс Еўрасаюза]]. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], завод як частка [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта]] карыстаецца асацыяцыяй і падтрымкай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і вырабляе бар’ерную сістэму «Рубеж», якая ўжывалася для здушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года]], што робіць яго адказным за рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзяскай супольнасці]] і дэмакратычнай апазіцыі<ref name="3A02012D0642">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621 Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref><ref>{{Cite web|last=Jozwiak|first=Rikard|date=2020-12-17|title=EU Officially Slaps More Economic Sanctions On Belarus Over Crackdown|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus/31006041.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721170020/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus/31006041.html|archive-date=2021-07-21|access-date=2021-07-21|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}</ref>. Таксама прадпрыемства ў свой санкцыйны спіс уключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref> і [[Швейцарыя]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 26 студзеня 2021 года да снежаньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/01/26/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-01-26|access-date=2021-09-09|lang=en}}</ref>. 2 снежня 2021 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла «Агат» у [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]. У той жа дзень прадпрыемства трапіла ў санкцыйны спіс [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/03-12-2021-adzinym-frontam-shto-treba-vedats-pra-novyya-sanktsyi-suprats-rezhymu-lukashenki/|title=Адзіным фронтам. Што трэба ведаць пра новыя санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Белсат]]|date=2021-12-03|access-date=2021-12-08}}</ref>. З 2022 года знаходзіцца пад санкцыямі [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Японія|Японіі]], [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/277/ |title=ВІДКРИТЕ АКЦІОНЕРНЕ ТОВАРИСТВО "АГАТ-ЕЛЕКТРОМЕХАНІЧНИЙ ЗАВОД" |access-date=28 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228205423/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/277/ |archive-date=28 лютага 2023 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Электронны зварот|url=https://agat-emz.by/bel/odno-okno/elektronnoe-obrashchenie/|publisher=ААТ «Агат — электрамеханічны завод»|date=2019|access-date=6 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111416/http://agat-emz.by/bel/odno-okno/elektronnoe-obrashchenie/|archive-date=6 сакавіка 2019|url-status=dead}} ** [https://agat-emz.by/bel/postavshchiku/kontakty-postavshchiku/ Кантакты пастаўшчыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223110419/https://agat-emz.by/bel/postavshchiku/kontakty-postavshchiku/ |date=23 лютага 2020 }} ** [https://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/kontakty-pokupatelyu/ Кантакты пакупніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223110425/https://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/kontakty-pokupatelyu/ |date=23 лютага 2020 }}: [https://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/online-zayavka/ анлайн-заяўка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190128200703/http://agat-emz.by/bel/pokupatelyu/online-zayavka/ |date=28 студзеня 2019 }} {{Геаінфармацыйныя сістэмы кіравання}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вытворцы электронікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Вытворцы зброі]] [[Катэгорыя:1952 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] o9d91cszr8tasc8gfjjusqbrgrf3ydd 0 634524 5131878 4847267 2026-04-25T08:12:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131878 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дуравіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 818 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дура́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 27 кастрычніка 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Буда-Кашалёўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|75}}</ref>. 1 кастрычніка 1976 года скасаваны пасёлак [[Лосеў (Буда-Кашалёўскі раён)|Лосеў]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 кастрычніка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 36 (1518).</ref>. 1 снежня 2009 года Дуравіцкі сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: аграгарадок [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]], вёскі [[Броды (Буда-Кашалёўскі раён)|Броды]], [[Бурлак]], [[Дубавіца (Буда-Кашалёўскі раён)|Дубавіца]], [[Залунеўе]], [[Леніна (Буда-Кашалёўскі раён)|Леніна]], [[Мачулішча (Буда-Кашалёўскі раён)|Мачулішча]] і пасёлак [[Балдуі]]. Таксама ў склад сельсавета да 1976 года ўваходзіў пасёлак Лосеў. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 818 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |date=11 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 96,1 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|117795}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 5g2yx6x0t9jtvuicr3qfqbay9esa19x 0 636286 5131869 4758002 2026-04-25T08:04:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131869 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дунайкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = Беларусь |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дунаёк]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[10 студзеня]] [[1969]] |Скасаванне = [[11 красавіка]] [[1960]],</br>[[19 жніўня]] [[2011]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 732 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дунайко́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Дунаёк]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як Дунайкоўскі (Дунайскі) сельсавет у складзе [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэвіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. Пасля вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Вязьма (Быхаўскі раён)|Вязьма]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Дунаёк<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 30 мая 1958 года ў склад сельсавета з [[Верхнятошчыцкі сельсавет|Верхнятошчыцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Дзедава (Быхаўскі раён)|Дзедава]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 мая 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ямніцкі сельсавет|Ямніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 10 студзеня 1969 года Дунайкоўскі сельсавет утвораны зноў. У 1986 годзе ў склад сельсавета з [[Верхнятошчыцкі сельсавет|Верхнятошчыцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Дзедава (Быхаўскі раён)|Дзедава]] і [[Хамічы (Быхаўскі раён)|Хамічы]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў працоўных ад 18 сакавіка і 23 красавіка 1986 г. // Збор законаў Беларускай СРР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 15 (1857).</ref>. 16 сакавіка 2011 года скасавана вёска [[Езва]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-104/2011_104_9_43657.pdf&oldDocPage=1 Решение Быховского районного Совета депутатов от 16 марта 2011 г. № 8-11 Об упразднении сельского населенного пункта]</ref>. 19 жніўня 2011 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ямніцкі сельсавет|Ямніцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 19 августа 2011 г. № 10-16 Об изменении административно-территориального устройства Быховского района Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325142047/http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf|date=25 сакавіка 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 732 чалавекі<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |accessdate=9 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807010320/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |archivedate=7 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>, з іх 98,2 % — [[беларусы]], 1,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 сакавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: вёскі [[Барсукі (Ямніцкі сельсавет)|Барсукі]], [[Вязьма (Быхаўскі раён)|Вязьма]], [[Гамарня (Быхаўскі раён)|Гамарня]], [[Дзедава (Быхаўскі раён)|Дзедава]], [[Дунаёк]], [[Праточнае]], [[Тартак (Быхаўскі раён)|Тартак]], [[Уюн (Быхаўскі раён)|Уюн]], [[Хамічы (Быхаўскі раён)|Хамічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120769}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2011 годзе]] cxlwasxv9wx97coze8glrdlqzyfkise 0 641990 5131535 4755301 2026-04-24T13:13:19Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131535 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гародня (значэнні)}} {{цёзкі2|Функ}} {{Пісьменнік}} '''Але́сь Гаро́дня''', сапраўднае імя '''Алякса́ндр Эра́ставіч Функ''' ({{ДН|8|1|1899}}, [[Перм]], [[Расійская імперыя]] — [[12 верасня]] [[1944]], [[ГУЛАГ]]) — [[празаік]], [[літаратурны крытык]]. Вядомы таксама пад псеўданімамі ''Ян Дораг'', ''Яндораг'', ''А. Падбярэзкі'', ''А. Веркін''<ref>{{Cite web|url=https://www.nlb.by/content/novosti/2020/Zhybul_Adam_Babareka_i_iago_kartatseka.pdf|title=Адам Бабарэка ў сваёй картатэцы пазначыў, што пад псеўданімам ''Ф. Гарадзенскі'' друкаваўся Фелікс Купцэвіч, а таксама згадвае, што А. Функ карыстаўся псеўданімам ''А. Веркін''.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511134337/https://www.nlb.by/content/novosti/2020/Zhybul_Adam_Babareka_i_iago_kartatseka.pdf|archivedate=11 мая 2020|accessdate=11 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і польскага чыноўніка [[немцы|нямецкага]] паходжання. Сям’я часта наведавалася на [[Пружанскі павет (Гродзенская губерня)|Пружаншчыну]], дзе былі маёнткі дзеда (у [[Здзітаў|Здзітаве]]) і маці (у [[Семянча 2|Семянчы]]) Аляксандра Функа<ref name="budni7498">{{артыкул|аўтар = Канстанцін Карнялюк.|загаловак = Шляхі вядуць у Здзітава і Семянчу…|арыгінал = |спасылка = |аўтар выдання = |выданне = [[Раённыя будні]]|тып = |месца = Пружаны|выдавецтва = |год = 24 чэрвеня 1997|выпуск = |том = |нумар = 50 (7498)|старонкі = 2|isbn = }}</ref>. Яго бацькі варожа ставіўся да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], але сам Аляксандр цікавіўся беларускім словам, вывучаў пружанскі фальклор<ref name="budni7498" />. [[Кастрычніцкі пераварот]] сустрэў у [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У 1917 годзе пераехаў у Маскву на вучобу. Далучыўся да мясцовай арганізацыі [[БСГ|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. [[Файл:Вядомы японскі пісьменнік Удзяко Акіта з групай беларускіх пісьменнікаў.jpg|міні|злева|Вядомы японскі пісьменнік Удзяко Акіта з групай беларускіх пісьменнікаў: стаяць [[Уладзімір Варава]], [[Паўлюк Шукайла]], [[Удзяко Акіта]], [[Макар Шалай]], сядзяць Алесь Гародня, [[Янка Відук]]]] Працаваў тэхнічным рэдактарам часопіса «[[Чырвоная Беларусь (часопіс)|Чырвоная Беларусь]]» (пачатак 1930) разам з [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Валерый Маракоў|Валерыем Мараковым]] і мастаком [[Анатоль Тычына|Анатолем Тычынам]]. 3 лістапада 1930 года арыштаваны [[ДПУ БССР]] па адрасе: Менск, [[Маляўскі завулак|зав. Маляўскі]], д. 19. Абвінавачаны ў тым, што «скрываў каштоўныя звесткі пра беларускіх [[нацыянал-дэмакрат]]аў». 15 чэрвеня 1931 года паводле пастановы калегіі [[АДПУ СССР]] прыгавораны да 10 гадоў [[ППК]]. Этапаваны ў {{Нп5|Белбалтлаг|Беламорска-Балтыйскі канцлагер|ru|Белбалтлаг}} [[НКУС]] [[Карэла-Фінская ССР|Карэла-Фінскай ССР]] (ст. [[Мядзвежагорск|Мядзведжая Гара]]). Вызваліўся ў 1934 годзе. Паўторна арыштаваны 30 лістапада 1935 года, сасланы ў [[Самаркандская вобласць|Самаркандскую вобласць]] ([[Узбекская ССР]]). У 1942 годзе арыштаваны «за контррэвалюцыйную агітацыю». 19 снежня 1942 года Самаркандскім абласным судом прыгавораны да расстрэлу. Прысуд быў заменены на 10 год пазбаўлення волі. Памёр у зняволенні. Рэабі­літаваны 13 верасня 1988 года. Асабовая справа Ф. № 20966-с захоўваецца ў архіве КДБ Беларусі. == Дзейнасць == Друкавацца пачаў у 1925 годзе ў часопісе «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]». Член «[[Беларуская літаратурна-мастацкая камуна|Літаратурнай камуны]]», пазней «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». Як літаратурны крытык выступаў з пазіцый вульгарнага сацыялагізму. Галоўным аб’ектам крытычных нападак была літаратурная дзейнасць сябраў аб’яднання «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». Таксама прычыніўся да выкрыцця так званых «[[нацдэм]]аў». У сакавіку 1929 года верш [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]] «Пасеклі наш Край папалам»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D1%96_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%88|title=Пасеклі Край наш — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2023-11-13}}</ref>, які распаўсюджваўся ў рукапісу, стаў прычынаю арышту паэта органамі [[ДПУ БССР|дзяржбяспекі]]. А. Гародня пад псеўданімам '' А. Падбярэзскі'' тут жа надрукаваў артыкул (фактычна зрабіў данос) пад кідкай назвай «На трухлявым карчы», дзе абвінаваціў паэта ў «нацыянал-дэмакратызме», а верш «Пасеклі наш Край папалам» назваў «выразна контррэвалюцыйным»<ref>''[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]].'' 1929. № 4. С. 103.</ref>. У рэцэнзіі на зборнік вершаў [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] «Светацені» крытык Алесь Гародня заўважыў занадта многа ''«трухі»: ''«багемшчыну»'', ''«эстэтнічанне»'', ''«песімізм»'' і ''«беспадстаўны сум»'', ''«гітарную возбразнасць»'', эпітэты, узятыя паэтам з ''«літаратурных анучнікаў»'' і іншага, а ў ''«галіне ідэялагічнай»'': не можа ''«аб’ектыўна падысці да сучаснасці»'' і ''«зрабіць правільныя вынікі»'', ''«пазбаўлены класавага пачуцця»'' і ''«ў класавым змаганні Кляшторны яшчэ дагэтуль не вызначыў сабе шляхі»''<ref>''[[Полымя (часопіс)|Полымя]].'' 1928. № 8. С. 167—169.</ref>. == Ацэнкі дзейнасці == Слынны гісторык [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікола Улашчык]], на вачах якога разгортвалася дзейнасць Алеся Гародні, наўпрост абазваў яго «''падбрэхічам у [[Лукаш Бэндэ|Бэндэ]]''»<ref>{{кніга|аўтар =Мікалай Улашчык |частка = |загаловак =Выбранае |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн . |выдавецтва= Беларускі кнігазбор|год =2001|том = |старонкі = 385|старонак =608|серыя = |isbn =985-6638-08-9|тыраж =320}}</ref>. == Творы == * «На крэсах»: аповесць (Мн., 1927) * «Варта на Рэйне»: аповесць (Мн., 1930) * '' Варта на Рэйне'': аповесць. — Мінск : Галіяфы, 2021. — 203 с. — (Святлацені; вып. 2). ISBN 978-985-7140-69-9. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} — С. 68. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Гародня Алесь}} — Т. 2. — С. 126. * [http://www.slounik.org/80909.html Гародня Алесь] // {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} * {{артыкул |аўтар = Мікуліч Б. |загаловак = Пра аповесці Гародні |арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Літ. дадатак да газ. «[[Советская Белоруссия|Савецкая Беларусь]]» |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 28 жніўня 1928 |выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = |issn = }} * {{кніга |аўтар = Мушынскі М. |частка = |загаловак = Беларуская крытыка і літаратуразнаўства (20-30-я гады) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = |год = 1975 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга |аўтар = Кандыбовіч С. |частка = [http://www.slounik.org/120669.html Функ Аляксандр] |загаловак = Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Беларускі гістарычны агляд]] |год = 2000 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гародня Алесь}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай сацыялістычнай грамады]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Сасланыя]] [[Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Вязні Белбалтлага]] hu7v9z65011r1zw8pau50iws1rg8eu5 0 643229 5131784 4850826 2026-04-24T23:22:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131784 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доктаравіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Капыльскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Новыя Доктаравічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1412 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́ктаравіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Новыя Доктаравічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Евангелевіцкі сельсавет''' у складзе Капыльскага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Евангелевічы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. У 1929 годзе сельсавет перайменаваны ў '''Ванелевіцкі сельсавет''', цэнтр перанесены ў вёску [[Доктаравічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Капыльскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Капыльскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Ванелевічы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 24 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Астравок (Капыльскі раён)|Астравок]], [[Гарнастайла]], [[Навасёлкі (Доктаравіцкі сельсавет)|Навасёлкі]] і [[Ужа]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Доктаравічы, сельсавет перайменаваны ў Доктаравіцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 27 студзеня 1986 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Новыя Доктаравічы<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 студзеня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 7 (1849).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1816 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,6 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 мая 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1412 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Доктаравіцкі сельсавет}} {{Капыльскі раён}} [[Катэгорыя:Доктаравіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qbpok7sbvvg7li7sa849y3hn29ea772 2 643985 5131989 5098922 2026-04-25T11:26:11Z MoniczFrancisak 96628 5131989 wikitext text/x-wiki {{userlinks-rights|MoniczFrancisak}} '''Franciśak Monić''' - вікіпедыст, маю сцяг аўтадаглядчыка. "Працую" на Вікіпедыю і Вікіпэдыю. Перакладаю артыкулы (у асноўным з рускай і польскай Вікі. Час ад часу з іншых раздзелаў Вікі). == Мэты == * Стварэнне і рэдагаванне тэкстаў. * Барацьба з вандалізмам (зарэгітраваўся пасля выпраўлення аднаго з "актаў вандалізма" без аўтарызацыі). == Аб удзельніку == {| class="wikitable" |+ |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |- |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |- |{{userbox/Працэнт артыкулаў|63}} |- |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|66}} |} {| | |<div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> |{{Userbox/Веласіпедыст}} |- |{{userbox|id=[[File:Кароткая гісторыя Беларусі. Малюнак 37.jpg|50px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Гісторыя Беларусі|гісторыяй Беларусі]]'''.}} |{{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} |{{userbox|id=[[Файл:Flag of Serbia and Montenegro (1992–2006).svg |38px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Славяне|Гісторыяй Славян]]'''.}} {{Удзельнік-аўтадаглядчык}} |- |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |{{user lang|ru-3}} |{{Userbox/Інтарэс:Навука}} |- | |{{user lang|be}} |{{Userbox/Інтарэс:Літаратура}} |} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Заданні для даглядчыкаў}} == Да 2022 == <gallery> Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|38px]]|<center>Пан ўдзельнічаў ў Месяц беларускай літаратуры Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|38px]]|<center>Пан удзельнічаў у Вікі любіць зямлю-2020 Файл:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|Пан удельнічаў у [[Вікіпедыя:Віківясна-2022|Віківясна-2022]] </gallery> 81luejfa13h74ghot9yt8t3gh9v7s87 5132000 5131989 2026-04-25T11:57:06Z MoniczFrancisak 96628 /* Аб удзельніку */ 5132000 wikitext text/x-wiki {{userlinks-rights|MoniczFrancisak}} '''Franciśak Monić''' - вікіпедыст, маю сцяг аўтадаглядчыка. "Працую" на Вікіпедыю і Вікіпэдыю. Перакладаю артыкулы (у асноўным з рускай і польскай Вікі. Час ад часу з іншых раздзелаў Вікі). == Мэты == * Стварэнне і рэдагаванне тэкстаў. * Барацьба з вандалізмам (зарэгітраваўся пасля выпраўлення аднаго з "актаў вандалізма" без аўтарызацыі). == Аб удзельніку == {| class="wikitable" |+ |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |- |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |- |{{userbox/Працэнт артыкулаў|63}} |- |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|66}} |} {| | |<div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> |{{Userbox/Веласіпедыст}} |- |{{userbox|id=[[File:Кароткая гісторыя Беларусі. Малюнак 37.jpg|50px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Гісторыя Беларусі|гісторыяй Беларусі]]'''.}} |{{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} |{{userbox|id=[[Файл:Flag of Serbia and Montenegro (1992–2006).svg |38px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Славяне|Гісторыяй Славян]]'''.}} {{Удзельнік-аўтадаглядчык}} |- |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |{{user lang|ru-3}} |{{Userbox/Інтарэс:Навука}} |- | |{{user lang|be}} |{{Userbox/Інтарэс:Літаратура}} |} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Заданні для даглядчыкаў}} == Да 2022 == <gallery> Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|38px]]|<center>Пан ўдзельнічаў ў Месяц беларускай літаратуры Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|38px]]|<center>Пан удзельнічаў у Вікі любіць зямлю-2020 Файл:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|Пан удельнічаў у [[Вікіпедыя:Віківясна-2022|Віківясна-2022]] </gallery> == У стадыі стварэння == {{collapse top|Працуем (глабальныя тэмы)}} * Сельсаветы Беларусі * {{нп3|Армія, Германская імперыя||de|Armee (Deutsches Kaiserreich)}} * Узброеныя сілы краін-удзельніц ПСВ {{Працую}} * [[партал:Філатэлія]] {{Працую}} * [[Удзельнік:Igro by/Чырвоныя спасылкі па Першай сусветнай вайне|Чырвоныя спасылкі]] па Першай сусветнай * біяграфічныя артыкулы пра беларускіх [[генерал]]аў і [[адмірал]]аў, таксама як і пра беларускіх сучасных чыноўнікаў (міністраў і паслоў) {{Працую}} * усур'ёз прыняцца за воінскія фармаванні Першай сусветнай, а потым і [[Другая сусветная вайна|Другой]] {{Працую}} * таксама цікавіць тэма [[Грамадзянская вайна|Грамадзянскай]] {{Працую}} * [[Удзельнік:Igro by/Чырвоныя спасылкі|Трэба]] {{collapse bottom}} 0aknxqn4cmblzy8pr6h8dyutj1x2ke7 5132001 5132000 2026-04-25T11:58:23Z MoniczFrancisak 96628 Адкат праўкі [[Special:Diff/5132000|5132000]] аўтарства [[Special:Contributions/MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[User talk:MoniczFrancisak|размовы]]) 5132001 wikitext text/x-wiki {{userlinks-rights|MoniczFrancisak}} '''Franciśak Monić''' - вікіпедыст, маю сцяг аўтадаглядчыка. "Працую" на Вікіпедыю і Вікіпэдыю. Перакладаю артыкулы (у асноўным з рускай і польскай Вікі. Час ад часу з іншых раздзелаў Вікі). == Мэты == * Стварэнне і рэдагаванне тэкстаў. * Барацьба з вандалізмам (зарэгітраваўся пасля выпраўлення аднаго з "актаў вандалізма" без аўтарызацыі). == Аб удзельніку == {| class="wikitable" |+ |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |- |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |- |{{userbox/Працэнт артыкулаў|63}} |- |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|66}} |} {| | |<div style="float: left;">{{Удзельнік:Sp kenny/Userbox/занадта мала}}</div> |{{Userbox/Веласіпедыст}} |- |{{userbox|id=[[File:Кароткая гісторыя Беларусі. Малюнак 37.jpg|50px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Гісторыя Беларусі|гісторыяй Беларусі]]'''.}} |{{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} |{{userbox|id=[[Файл:Flag of Serbia and Montenegro (1992–2006).svg |38px]]|info=Гэты ўдзельнік цікавіцца '''[[Славяне|Гісторыяй Славян]]'''.}} {{Удзельнік-аўтадаглядчык}} |- |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |{{user lang|ru-3}} |{{Userbox/Інтарэс:Навука}} |- | |{{user lang|be}} |{{Userbox/Інтарэс:Літаратура}} |} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Заданні для даглядчыкаў}} == Да 2022 == <gallery> Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|38px]]|<center>Пан ўдзельнічаў ў Месяц беларускай літаратуры Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|38px]]|<center>Пан удзельнічаў у Вікі любіць зямлю-2020 Файл:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|Пан удельнічаў у [[Вікіпедыя:Віківясна-2022|Віківясна-2022]] </gallery> 81luejfa13h74ghot9yt8t3gh9v7s87 0 645334 5131732 4700758 2026-04-24T20:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131732 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзяржынскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзяржынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Дзяржынскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Дзяржынск]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[21 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2676 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзяржы́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — горад [[Дзяржынск]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 21 кастрычніка 1940 года ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці [[БССР]] у складзе вёсак [[Дзягільна]], [[Макаўчыцы]], [[Пархімаўшчына]], [[Петкавічы (Дзяржынскі раён)|Петкавічы]], [[Шацілы]], пасёлка Мелзавода, фермы [[Ферма-Гай|«Гай»]], вылучаных са складу Дзяржынскага гарсавета, вёскі [[Нявелічы]] [[Фаніпальскі сельсавет|Фаніпальскага сельсавета]] і вёскі [[Клыпаўшчына]] [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельсавета]] з цэнтрам у горадзе Дзяржынск<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 21 октября 1940 г. Об образовании Дзержинского сельсовета в составе Дзержинского района, Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Навасёлкаўскі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Пасля вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Макаўчыцы. У маі 1960 года ў склад сельсавета са [[Станькаўскі сельсавет (Дзяржынскі раён)|Станькаўскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў ([[Арэхаўка (Дзяржынскі раён)|Арэхаўка]], [[Вінаградаўка (Дзяржынскі раён)|Вінаградаўка]], [[Гарадзея (Дзяржынскі раён)|Гарадзея]], [[Зварыкаўшчына]], [[Кукшавічы]], [[Малінаўка (Дзяржынскі раён)|Малінаўка]], [[Марс (Дзяржынскі раён)|Марс]], [[Пагулянка (Дзяржынскі раён)|Пагулянка]], [[Рабінаўка (Дзяржынскі раён)|Рабінаўка]], [[Цвяткова]] і [[Юпіцер]])<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 і 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. У 1974 годзе цэнтр сельсавета вернуты ў горад Дзяржынск. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2536 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,5 % — [[беларусы]], 4,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 чэрвеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2676 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзяржынскі сельсавет, Дзяржынскі раён}} {{Дзяржынскі раён}} [[Катэгорыя:Дзяржынскі сельсавет (Дзяржынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 0xtclmjcsfn39bnmhnpjgkj8l5yrlma 0 645640 5131657 4700687 2026-04-24T16:58:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131657 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзямідавіцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзямідавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Дзяржынскі раён]] |Уключае = 26 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дворышча (Дзяржынскі раён)|Дворышча]] |Датаўтварэння = [[23 сакавіка]] [[1932]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1647 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзямі́давіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Дворышча (Дзяржынскі раён)|Дворышча]]. Утвораны 23 сакавіка 1932 года як '''Сталінскі нацыянальны польскі сельсавет''' у складзе [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён|Койданаўскага нацыянальнага польскага раёна]] [[БССР]]. Цэнтр — пасёлак імя Сталіна. З 29 чэрвеня 1932 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 14 мая 1936 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 31 ліпеня 1937 года ў складзе [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]]. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Заслаўскім раёне Мінскай вобласці. З 4 лютага 1939 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Байдацкі сельсавет|Байдацкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 красавіка 1957 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Вертнікаўскі сельсавет|Вертнікаўскага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Вялікае Белякова]], [[Крыштафова]], [[Малое Белякова]], [[Марцінавічы (Дзяржынскі раён)|Марцінавічы]], [[Навасады (Дзяржынскі раён)|Навасады]], [[Піяніна (Дзяржынскі раён)|Піяніна]], [[Плашава]], [[Пярхурава]], [[Чырвоная Змена]], [[Шумшчына (Дзяржынскі раён)|Шумшчына]], пасёлак [[Вызваленне (Дзяржынскі раён)|Вызваленне]] і хутар [[Буралом]]), у склад [[Фаніпальскі сельсавет|Фаніпальскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў (вёскі [[Гаёўка (Дзяржынскі раён)|Гаёўка]], [[Дубрава (Дзяржынскі раён)|Дубрава]], [[Леднікі (Дзяржынскі раён)|Леднікі]], [[Лісаўшчына (Дзяржынскі раён)|Лісаўшчына]], [[Машчонае]], [[Уса (Дзяржынскі раён)|Уса]], [[Хамічы (Дзяржынскі раён)|Хамічы]], [[Цяўлава]] і [[Чэрнікаўшчына (Дзяржынскі раён)|Чэрнікаўшчына]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дзямідавічы (Дзяржынскі раён)|Дзямідавічы]], сельсавет перайменаваны ў Дзямідавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. У 1990 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Юцкі]]. 18 сакавіка 2011 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Дворышча<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-43/2011_43_9_40117.pdf&oldDocPage=1 Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 18 марта 2011 г. № 57 О преобразовании деревни Дворище Дзержинского района в агрогородок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200604223527/http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-43%2F2011_43_9_40117.pdf&oldDocPage=1|date=4 чэрвеня 2020}}</ref>. 30 снежня 2013 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны хутар [[Красулін]]<ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914n0063257&p1=1&p5=0 Решение Дзержинского районного Совета депутатов от 30 декабря 2013 г. № 179 Об образовании хутора Красулин Демидовичского сельсовета Дзержинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1721 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 90,4 % — [[беларусы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[Палякі на Беларусі|палякі]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 чэрвеня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1647 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзямідавіцкі сельсавет, Дзяржынскі раён}} {{Дзяржынскі раён}} [[Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Дзяржынскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Заслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1932 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя польскія сельсаветы БССР]] jtkmwxd0edbat4t5n68haflwtzuc432 0 650522 5131791 4424192 2026-04-25T02:05:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131791 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1937).jpg |Подпіс выявы = Дом у 1937 годзе |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1934 |Заканчэнне будаўніцтва = 1934 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Дом спецыялістаў''' — колішні жылы дом, які размяшчаўся на рагу [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|вул. Савецкай]] (№. 148; цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]) і [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Даўгабродскай]] (№ 19; цяпер [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]]). == Гісторыя == [[Файл:Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (07.1941).jpg|міні|злева|Разбураны дом у ліпені 1941]] Пабудаваны ў [[1934]] годзе па праекце архітэктара [[Н. Макляцова]]й<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскі жылы дом спецыялістаў|аўтар=[[А. А. Воінаў]]}}</ref>. Прызначалася для спецыялістаў шматлікіх прамысловых прадпрыемстваў, якія выраслі ў Менску ў час першых пяцігодак сацыялістычнага будаўніцтва. Па планах архітэктараў вакол дома мусіў вырасці цэлы раён пышных жылых будынкаў для працоўнай эліты Савецкай Беларусі<ref name="tut"/>. У доме атрымалі кватэры паэты [[Міхась Клімковіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Андрэй Александровіч]], [[Ізі Харык]], матэматыкі [[Уладзімір Кандратавіч Дыдырка|Уладзімір Дыдырка]] (№ 19), [[Цэлясцін Лявонавіч Бурстын|Цэлясцін Бурстын]] (№ 43), журналісты [[Сцяпан Макарэвіч]] (№ 64), [[Давыд Навумавіч Рубінштэйн|Давыд Рубінштэйн]] (№ 64), гісторыкі [[Стасіс Матулайціс|Стасіс]] і [[Кацярына Станіславаўна Матулайціс|Кацярына Матулайцісы]] (№ 41), вучоны ў галіне педагогікі [[Павел Якаўлевіч Панкевіч|Павел Панкевіч]] (№ 3), глебазнавец [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якаў Афанасьеў]] (№ 78), дзяржслужбовец Ісак Фрыдман (№ 57), выкладчык Міхаіл Кармін (№ 72). эканаміст [[Самуіл Захаравіч Слонім|Самуіл Слонім]] (№ 44), геолаг [[Аляксандр Іосіфавіч Крукоўскі|Аляксандр Крукоўскі]] (№ 2). Паводле [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]], даследчыка [[Сталінскія рэпрэсіі|рэпрэсій савецкіх уладаў на Беларусі]], жыхары амаль усіх 100 кватэр дома былі рэпрэсаваныя<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/pressa/interview2014/index_292.html |title=Маракоў: Мінск — горад без пераемнасці (Інтервью Нашай ніве) |access-date=13 ліпеня 2020 |archive-date=13 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713182020/http://www.marakou.by/by/pressa/interview2014/index_292.html |url-status=dead }}</ref>. Планы па будаўніцтве раёна парушыла Вялікая Айчынная вайна, дом спецыялістаў згарэў у чэрвені 1941 года. Абгарэлыя руіны знеслі немцы пасля ўзяцця горада. Пасля вайны на месцы дома спецыялістаў з’явіўся новы [[Дом па праспекце Незалежнасці, 44|жылы дом]]<ref name="tut">[https://news.tut.by/society/486222.html Семь несохранившихся межвоенных зданий Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200718214635/https://news.tut.by/society/486222.html |date=18 ліпеня 2020 }}</ref>. == Архітэктура == Сіметрычны са складанай канфігурацыяй плана [[секцыя (архітэктура)|секцыйны]] будынак быў заснаваны на спалучэнні розных па вышыні [[Аб’ём (архітэктура)|аб’ёмаў]]: цэнтральнага 6 павярховага, адсунутага ў глыбіню за [[чырвоная лінія забудовы|чырвоную лінію забудовы]], і 4-павярховых бакавых крылаў, якія ўтваралі [[курданёр]]. Па восі будынка на вышыні 1—2-га паверхаў знаходзіўся скразны парадны праём у [[двор]]. Выразнасць [[фасад]]аў дасягалася вертыкальным [[зашкленне]]м [[лесвічная клетка|лесвічных клетак]] на вышыню будынка, [[рытм (архітэктура)|рытмічнай]] групоўкай квадратных [[акно|акон]], [[балкон]]аў<ref name="АБ"/>. Дом складаўся з вуглавых і радавых секцый, створаных паводле індывідуальнага праекта: на лесвічную пляцоўку выходзілі 2 [[кватэра|кватэры]], у якіх пакоі былі звязаны паміж сабой шырокім [[калідор]]ам і мелі ўбудаванае абсталяванне. На 1-м паверсе размяшчаліся [[магазін]], [[дзіцячыя сад]] і [[яслі]]<ref name="АБ"/>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская (1937) (2).jpg|У забудове вуліцы. 1937 Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (I. Kaplinski, 10.1935).jpg|1935 Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1937) (2).jpg|1937 Miensk, Załataja Horka, Zacharaŭskaja-Daŭhabrodzkaja. Менск, Залатая Горка, Захараўская-Даўгабродзкая (1930-39) (2).jpg|1930-я </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Мінскі жылы дом спецыялістаў|аўтар=[[А. А. Воінаў]]}} [[Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Наталлі Макляцовай]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] 8kr4w80ike1cz3r5comuif0ozkex5ji 0 652917 5131809 4389962 2026-04-25T05:30:04Z Uladz v 65237 выпраўленне відавочнай памылкі ў даце нараджэння 5131809 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Несцярэнка}} '''Васіль Барысавіч Несцярэнка''' (нар. {{ДН|2|12|1934}}, г.п. [[Красны Кут (Луганская вобласць)|Красны Кут]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]], [[Украіна]] — {{ДС|25|8|2008}}, [[Беларусь]]<ref>[https://by.belapan.by/archive/2008/08/26/by_belrad/ У Мінску развітваюцца з беларускім вучоным-ядзершчыкам Васілём Несцярэнкам]{{Недаступная спасылка}}</ref>) — [[Беларусь|беларускі]] вучоны ў галіне ядзернай энергетыкі. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1972), [[доктар тэхнічных навук]] (1968), [[прафесар]] (1969). Заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі БССР (1979). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вучылішча імя Баўмана (цяпер [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]]) (1958). У 1958—1962 гадах навуковы супрацоўнік Інстытута рухавікоў АН СССР. У 1963—1965 гадах загадчык лабараторыі [[Інстытут цепла- і масаабмену АН БССР|Інстытута цепла — і масаабмену АН БССР]]. З 1965 годзе загадчык аддзела і намеснік дырэктара па навуковай рабоце, у 1977—1987 гадах дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]], адначасова ў 1971—1987 гадах генеральны канструктар перасоўнай [[Памір (АЭС)|атамнай электрастанцыі «Памір»]]. З 1990 года дырэктар [[Інстытут радыяцыйнай бяспекі «Белрад»|Інстытута радыяцыйнай бяспекі «Белрад»]]. У 1980—1985 гадах дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. У 1990—1994 гадах старшыня аб’яднанага экспертнага камітэта [[Беларусь|Беларусі]], Украіны і [[Расія|Расіі]]. == Навуковая дзейнасць == Працы ў галіне [[Ядзерная энергетыка|ядзернай энергетыкі]] і радыяцыйнай бяспекі. Адзін з аўтараў прымянення дісацыіруючых цепланосьбітаў у ядзернай энергетыцы. Правёў цыкл даследаванняў па вывучэнні новых хімічна рэагуюць цепланосбітаў, па распрацоўцы і стварэнні метадаў разліку цеплафізічных уласцівасцяў, цеплаабмену, газадынамікі і тэхналогіі дісацыіруючых газаў, па аналізе цыклаў і схем ядзерных энергетычных установак, выяўленні тэхніка-эканамічных характарыстык атамных электрастанцый з рэактарамі на хуткіх нейтронах. Аўтар больш за 300 навуковых прац, у т.л. 15 [[манаграфія|манаграфій]], больш як 320 [[вынаходства]]ў. == Узнагароды == [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1986) за распрацоўку біятэхналогіі і стварэнне прамысловай вытворчасці рызатарфіну з прымяненнем радыяцыйнага спосабу стэрылізацыі субстрата і ўкараненне прэпарата ў сельскую гаспадарку Рэспублікі. Узнагароджаны [[Ордэн «Знак Пашаны»|ордэнам «Знак Пашаны»]] (1975), медалямі<ref>[http://nasb.gov.by/bel/members/pamyati-uchenogo/nesterenko.php Васіль Барысавіч Несцярэнка ]</ref>. == Асноўныя працы == * Научно-технические основы применения диссоциирующих газов как теплоносителей и рабочих тел АЭС. — Мн., 1970. * Схемы преобразования тепла АЭС на диссоциирующих газах. — Мн.,1975 (совм. с В. П. Бубновым). * Теплообмен в ядерных реакторах с диссоциирующим теплоносителем. — Мн., 1980 (совм. с Б. Е. Тверковкиным). * Чернобыльская катастрофа: причины и последствия. В 4 частях. — Мн., 1993 (на рус. яз.), 1997 (на англ. яз.). * Масштабы и последствия катастрофы на Чернобыльской АЭС для Беларуси, Украины и России. — Мн., 1996. * Чернобыльская катастрофа: радиационная защита населения. — Мн., 1997; Майнц (Германия), 1998. * Состояние и динамика радиационного загрязнения продуктов питания детей Чернобыльской зоны Беларуси (совм. с А. Н. Девойно, А. А. Мухлаев, И. Э. Нестеренко). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Несцярэнка Васіль Барысавіч|535}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|||300}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/80128/nesterenko-vasiliy-borisovich/ Васіль Барысавіч Несцярэнка] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/bckp/nesterenko.php Памяти учёного. Нестеренко Василий Борисович] {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/830157 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Несцярэнка Васіль Барысавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Энергетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Энергетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] rxs5it71xvlz0jfjmry2mxnf47qmyt7 2 653452 5131693 5127195 2026-04-24T19:09:59Z DBatura 73587 Замена старонкі на '{{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (с 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасн 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца...' 5131693 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (с 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасн 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Дохе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна ў Газе (з 2023)|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. jki3ntgh17gm47g7n8bep6rsqkog2hj 5131695 5131693 2026-04-24T19:10:50Z DBatura 73587 5131695 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | падзея = | частка = [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] | выява = Israeli strike on Hamas headquarters in Qatar.webm | подпіс =Відэа атакі | дата = 9 верасн 2025 | месца = {{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]] | колькасць загінулых =6 (уключаючы катарца з ліку службы бяспекі)<ref name="автоссылка1">{{cite web|last=Federica Marsi|first=Brian Osgood, Ali Harb|title=LIVE: Hamas leaders survive Israeli attack on Qatar’s Doha, 6 others killed|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/9/9/live-israel-pounds-gaza-city-as-netanyahu-tells-residents-to-leave-now|access-date=2025-09-09}}</ref> | колькасць параненых = як мінімум 2<ref name="Berman-2025b">{{Cite news |last1=Berman |first1=Lazar |last2=Yohanan |first2=Nurit |others=Agencies and ToI Staff |date=2025-09-10 |title=Netanyahu tells Qatar to expel Hamas chiefs or bring them to justice: 'If you don't, we will' |url=https://www.timesofisrael.com/netanyahu-tells-qatar-to-expel-hamas-chiefs-or-bring-them-to-justice-if-you-dont-we-will/ |access-date=2025-09-11 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}</ref> }} 9 верасня 2025 года ў рамках аперацыі «Агністы саміт» Ізраіль нанёс удар па [[Доха|Дохе]] ([[Катар]]) з удзелам 15 знішчальнікаў, якія выкарыстоўвалі цяжкія бомбы, а таксама беспілотнікі ў якасці падтрымкі<ref name="ved">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2025/09/09/1137980-ob-udare-izrailya?from=read_also=1|title=Что известно об ударе Израиля по столице Катара|website=Ведомости|date=2025-09-09|access-date=2025-09-09}}</ref><ref name="tass"/>. Паводле заявы ізраільскага кіраўніцтва, ўдар стаўз адказам на [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ўварванне ХАМАС у Ізраіль 7 кастрычніка 2023 года]] і на [[тэракт у Іерусаліме (2025, верасень)|тэракт у Іерусаліме 8 верасня 2025 года]]<ref name="tass"/><ref name="bbc"/>. Атака выклікала рэзкае асуджэнне ва ўсім свеце<ref>{{cite web|title=World reacts to Israel’s attack against Hamas leaders in Qatar’s Doha|website=Al Jazeera|date=2025-09-09|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/9/9/israeli-attack-in-doha-sparks-regional-and-international-condemnation|access-date=2025-09-09}}</ref>. Пасля Прэм’ер-міністр Ізраіля прынёс свае прабачэнні прэм’ер-міністру Катара за парушэнне катарскага суверэнітэту і паабяцаў устрымлівацца ад далейшых нападаў на тэрыторыі Катара. d0xhubz8mqqe80pf2t235ie9fiqjtjo 0 656805 5131806 4872619 2026-04-25T04:36:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131806 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |выява = 2020 Karabakh conflict collage.jpg |загаловак = '''Злева направа па гадзіннікавай стрэлцы:''' выбух на лініі фронту; аўтамабіль, які пацярпеў падчас азербайджанскай бамбардзіроўкі [[Сцепанакерт]]а; акцыя ў падтрымку [[узброеныя сілы|ўзброеных сіл]] у Арменіі; артылерыйскі разлік Арміі абароны Арцаха вядзе абстрэл пазіцый праціўніка; разбурэнні ў Гянджы [[Бамбардзіроўкі Гянджы (2020)|пасля ракетнай атакі]] з боку армян. |частка = [[Карабахскі канфлікт]] |канфлікт = Другая Карабахская вайна |дата = [[27 верасня]] — [[10 лістапада]] [[2020]] |месца = [[Лінія судакранання Нагорнага Карабаха]], армяна-азербайджанская мяжа |вынік = [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|Пагадненне аб спыненні агню]]: *• Ваенная і палітычная перамога Азербайджана *• Нагорна-Карабахская Рэспубліка страчвае Агдамскі, Газахскі, Кельбаджарскі і Лачынскі раёны *• Пачатак [[Пратэсты ў Арменіі (2020)|пратэстных хваляванняў]] у Арменіі *• Увод расійскага міратворчага кантынгенту |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}<br>Меркаваныя замежныя сілы ([[#Паведамленні пра ўдзел трэціх сіл|гл. ніжэй]]) |праціўнік2 = {{Сцяг|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}} [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорны Карабах]]<br>{{Сцягафікацыя|Арменія}}<br>Меркаваныя замежныя сілы ([[#Паведамленні пра ўдзел трэціх сіл|гл. ніжэй]]) |камандзір1 = {{Сцяг|Азербайджан}} [[Ільхам Аліеў]] |камандзір2 = {{Сцяг|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}} [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араік Аруцюнян]]<br>{{Сцяг|Арменія}} [[Армен Варданавіч Саркісян|Армен Саркісян]] |сілы1 = 131 тысяча байцоў цалкам |сілы2 = 63—65 тысяч байцоў цалкам |страты1 = '''Па даных Азербайджана:''' 2 783 забітых і не менш за 1 245 параненых вайскоўцаў<br>'''Па даных Арменіі і НКР''': 7 510 забітых і больш чым 2 700 параненых вайскоўцаў |страты2 = '''Па даных Арменіі і НКР''': 1 222 загінулых, больш за 200 параненых і 21 палонны вайскоўцаў<br>'''Па даных Азербайджана''': больш за 5 000 забітых і вялікая колькасць параненых вайскоўцаў |агульныя страты = 147 мірных грамадзян загінулі і 555 пацярпелі:<small> *• {{Сцяг|Азербайджан}} 92 загінуўшых і 407 параненых *• {{Сцяг|Нагорна-Карабахская Рэспубліка}} 54 загінулых і 148 параненых *• {{Сцяг|Расія}} 1 загінуў (+2 пілоты вайсковага верталёта загінулі падчас [[Збіццё расійскага МІ-24 (2020)|выпадковай азербайджанскай атакі]])</small> }} '''Другая Карабахская вайна''' — буйнамаштабныя баявыя дзеянні з ужываннем танкаў, лятальных апаратаў, артылерыі, буйнакаліберных РСЗА<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.am/rus/news/604532.html|title=Азербайджан использовал РСЗО «Смерч» против Карабаха|website=news.am|access-date=2020-09-28}}</ref> і цяжкай агнямётнай тэхнікі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.am/rus/news/604537.html|title=МО Армении: Противник утром применил тяжелую огнеметную систему «ТОС»|website=news.am|access-date=2020-09-28}}</ref> паміж узброенымі сіламі Азербайджана і самаабвешчанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі (Арцах), падтрыманай арміяй Арменіі. Гэтыя сутыкненні з’яўляюцца часткай шматгадовага міжэтнічнага канфлікту, дзе сілы самаабвешчанай рэспублікі, што размяшчалася на тэрыторыі Азербайджана, населенай пераважна армянамі, змагалася за захаванне сваёй дзяржаўнасці і культуры. Задачай супраціўнага боку стаіць вяртанне кантролю над згубленым рэгіёнам, які сусветнай супольнасцю ўсё яшчэ прызнаецца азербайджанскім. Ваеннае кіраўніцтва Азербайджана заяўляе, што армія вяла «контрнаступальную аперацыю па прадухіленні нападу праціўніка і выконвала задачы па вызваленні азербайджанскіх земляў ад акупацыі». Меркаваная мэта азербайджанскага наступлення, па словах азербайджанскага аналітыка Фуада Шахбаза, — захоп Фізулінскага і Джэбраільскага раёнаў на поўдні Нагорнага Карабаха, дзе мясцовасць менш гарыстая і больш спрыяльная для наступальных аперацый<ref>{{Cite web|title=As fighting rages, what is Azerbaijan's goal? {{!}} Eurasianet|url=https://eurasianet.org/as-fighting-rages-what-is-azerbaijans-goal|access-date=2020-09-29|website=eurasianet.org|language=en}}</ref>. Расійскі палітолаг Аркадзь Дубноў лічыў, што Баку пачаў гэтую аперацыю, таму што пасля сутыкненняў лета 2020 года Ільхаму Аліеву трэба было даказаць, што ён дзеяздольны лідар, а верасень — зручны час года для баявых дзеянняў у рэгіёне<ref>{{cite news|last=Дубнов|first=Аркадий|title=Карабах: вулкан проснулся|url=https://echo.msk.ru/programs/sorokina/2716421-echo/|agency=Эхо Москвы|date=29 верасня 2020}}</ref>. Канфлікт скончыўся падпісаннем мірнага дагавора, па якім некалькі раёнаў адыходзілі ў склад Азербайджана. == Перадгісторыя == [[10 снежня]] [[1991]] года ў самаабвешчанай Нагорна-Карабахскай Рэспубліцы прайшоў [[Рэферэндум аб незалежнасці Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|рэферэндум аб незалежнасці]], які падтрымалі 99,98% з тых, хто прагаласаваў. Рэферэндум байкатаваўся азербайджанскім насельніцтвам Нагорнага Карабаха, якое складала каля 21% у былым НКАВ на момант 1989 года<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=71 Всесоюзная перепись населения 1989 года.Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности] Демоскоп</ref>. Рэферэндум быў праведзены без згоды Азербайджанскай Рэспублікі і не прызнаны на міжнародным узроўні дзяржавамі-членамі [[ААН]]. Міжнацыянальная канфрантацыя прывяла да [[Карабахская вайна|маштабных ваенных дзеянняў]] за кантроль над Нагорным Карабахам і некаторымі прылеглымі тэрыторыямі<ref>{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/blogs/2016/04/04/1503672.html|title=Карабах: кровавый распад СССР продолжается|date=2016-04-04|publisher=Росбалт|author=Алла Ярошинская|access-date=2016-04-10|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411084446/http://www.rosbalt.ru/blogs/2016/04/04/1503672.html|archive-date=2016-04-11|url-status=live}}</ref>. Сутыкненні і перамяшчэнне апорных пунктаў адбываліся таксама па ўсёй працягласці мяжы Арменіі і Азербайджана. Пасля некалькіх гадоў кровапралітных баёў, 12 мая 1994 года, прадстаўнікі Арменіі, непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі і Азербайджана падпісалі трохбаковае пагадненне аб спыненні агню<ref>{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2016/04/05/key-dates-and-facts-to-understand-nagorno-karabakh-s-40-year-long-conflict/|title=Карабахский конфликт: даты, события|date=2016-04-05|publisher=Euronews|access-date=2016-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410123310/http://ru.euronews.com/2016/04/05/key-dates-and-facts-to-understand-nagorno-karabakh-s-40-year-long-conflict/|archive-date=2016-04-10|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2955509|title=Что нужно знать о конфликте в Нагорном Карабахе|date=2016-04-04|publisher=Коммерсантъ|access-date=2016-04-10|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410065718/http://kommersant.ru/doc/2955509|archive-date=2016-04-10|url-status=live}}</ref>. Гэта скончыла актыўную фазу ваенных дзеянняў у рэгіёне і дазволіла перайсці да перамоў аб мірным урэгуляванні канфлікту пад эгідай [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]]. Пры гэтым, у прылеглых да армяна-азербайджанскай мяжы тэрыторыях захаваўся кантроль бакоў, які ўсталяваўся падчас канфлікту і парушаў дзяржаўную мяжу паміж краінамі. Тым не менш, пагадненне неаднаразова парушалася, у прыватнасці падчас сутыкненняў у 2016 годзе. Інцыдэнты таксама перайшлі на армяна-азербайджанскую дзяржаўную мяжу па-за межамі Нагорнага Карабаха з пагранічнымі сутыкненнямі ў 2012, 2014, 2018 і 2020 гадах. == Прававая кваліфікацыя == Адзінай прававой ацэнкі канфлікту не існуе. З красавіка па лістапад 1993 года [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]] былі аднагалосна прыняты чатыры [[Спіс рэзалюцый Савета Бяспекі ААН па Нагорна-Карабахскім канфлікце|рэзалюцыі па Нагорна-карабахскім канфлікце]], якія былі не выкананы як азербайджанскім, так і армянскім бакамі: * Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 822 ад 30 красавіка 1993 года — патрабуе ў тым ліку неадкладнага вываду ўсіх акупацыйных сіл з Кельбаджарскага раёна і іншых нядаўна акупаваных раёнаў Азербайджана; * Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 853 ад 29 ліпеня 1993 года — патрабуе ў тым ліку поўнага і безумоўнага вываду армянскіх акупацыйных сіл з Агдамскага раёна і ўсіх іншых раёнаў Азербайджана; * Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 874 ад 14 кастрычніка 1993 года — заклікае зацікаўленыя бакі зрабіць эфектыўным і сталым спыненне агню; * Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 884 ад 12 лістапада 1993 года — у тым ліку асуджае акупацыю Зангеланскага раёна і горада Гарадзіза Азербайджанскай Рэспублікі. == Ход падзей == {{Main|Храналогія баявых дзеянняў у Нагорным Карабаху (2020)}} Сутыкненні пачаліся раніцай 27 верасня на лініі судакранання Нагорнага Карабаха і Азербайджана. Абодва бакі паведамілі пра ахвяры сярод вайскоўцаў і грамадзянскага насельніцтва<ref name="aljaz">{{cite web | url =https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/heavy-fighting-erupts-in-disputed-nagorno-karabakh-region |title=Fighting erupts between Armenia, Azerbaijan over disputed region|publisher=Al Jazeera| date=27 September 2020| access-date =27 September 2020}}</ref>. У адказ на сутыкненні ў Арменіі і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспубліцы аб’яўлена ваеннае становішча і ўсеагульная мабілізацыя<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2020-09-27/armenia-declares-martial-law-and-mobilization-over-nagorno-karabakh|title=Армения объявляет военное положение и мобилизацию в Нагорном Карабахе|date=27 September 2020|publisher=U.S. News & World Report|access-date=27 September 2020}}</ref>. У шэрагу раёнаў Азербайджана, у сваю чаргу, было абвешчана ваеннае становішча і каменданцкі час. 28 верасня Арменія забараніла выезд з краіны ўсім мужчынам мабілізацыйнага рэзерву, старэйшым за 18 гадоў. 29 верасня [[Савет Бяспекі ААН]] правёў экстраную сустрэчу па сітуацыі ў Нагорным Карабаху. На пачатак кастрычніка Азербайджан пашырыў кантраляваную тэрыторыю, павялічыў колькасць кантраляваных населеных пунктаў у зоне канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f70ff6f9a794783d53dc2a2|title=Президент Нагорного Карабаха сообщил о потерях республики|quote=Да, у нас есть потерянные позиции, в основном в направлении Талиша и на южном направлении, у нас есть десятки погибших}}</ref>. Таксама Міністэрства абароны Азербайджана прадэманстравала магчымасць паспяховага прымянення беспілотных лятальных апаратаў і кропкавых удараў для знішчэння сіл праціўніка<ref>{{Cite web|url=https://mod.gov.az/ru/news/unichtozheny-rezervnye-sily-protivnika-video-32444.html|title=Уничтожены резервные силы противника – ВИДЕО}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/729707|title=Баку заявил о разрушении большей части армянской военной инфраструктуры в Карабахе|quote=Азербайджан в течение короткого времени с применением высоких технологий, беспилотников, точечными ударами выводит из строя созданную военную инфраструктурную базу}}</ref>. Між іншым, у НКР былі пашкоджаныя школы, дамы і астатняя грамадзянская інфраструктура<ref name="panam">[https://www.panarmenian.net/eng/news/285539/ Karabakh woman, child killed in Azerbaijan's shelling]</ref>. На азербайджанскай тэрыторыі, па стане на пачатак кастрычніка, было разбурана 427 дамоў, 66 грамадзянскіх аб’ектаў<ref name="потери8окт">[https://lenta.ru/news/2020/10/08/chislo/ Азербайджан назвал число погибших мирных жителей в ходе карабахского конфликта]</ref>, уключаючы 11 школ<ref>[https://az.sputniknews.ru/karabakh/20201001/425083988/V-rezultate-obstrela-VS-Armenii-razrusheno-11-azerbaydzhanskikh-shkol.html В результате обстрела ВС Армении разрушено 11 азербайджанских школ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 7 кастрычніка ўпаўнаважаны па правах чалавека НКР Артак Бегларан заявіў, што ў сувязі з баявымі дзеяннямі ва ўнутраныя раёны Карабаха ці далей, у Арменію, уцякла прыкладна палова насельніцтва самаабвешчанай дзяржавы, гэта значыць каля 70 тысяч чалавек<ref name="bbc11">{{cite news|title=Война в Карабахе, день 11-й: у армян резко выросли потери|url=https://www.bbc.com/russian/news-54441294|agency=ВВС|date=2020-10-07}}</ref>. 10 кастрычніка ў зоне канфлікту ў адпаведнасці з дамоўленасцю, дасягнутай кіраўнікамі МЗС Азербайджана і Арменіі ў [[Масква|Маскве]] пры пасярэдніцтве [[Расія|Расіі]], уступіў у сілу рэжым спынення агню, абвешчаны ў гуманітарных мэтах для абмену ваеннапалоннымі і целамі загінуўшых<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-54490809 В Карабахе началось перемирие. Стороны конфликта обвиняют друг друга в его нарушении // Русская служба Би-би-си, 10.10.2020]</ref>. Тым не менш, нават пасля гэтага баі працягнуліся. Варожыя бакі нават абвінцавілі адзін аднаго ў артабстрэлах населенных пунктаў, такіх як азербайджанская Гянджа і сталіца самаабвешчанай НКР Сцепанакерт<ref>[https://mod.gov.az/ru/news/gorod-gyandzha-podvergaetsya-obstrelu-s-territorii-armenii-32883.html Город Гянджа подвергается обстрелу с территории Армении]</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/live/news-54317944 В Нагорном Карабахе снова прогремели взрывы]</ref>. Увечары 17 кастрычніка бакі дамовіліся аб часовым гуманітарным перамір’і<ref>[https://mfa.gov.az/az/news/6973/view No:357/20, Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyinin Mətbuat xidməti idarəsinin məlumatı]</ref>. 26 кастрычніка ўступіла ў сілу трэцяя па ліку дамоўленасць паміж кіраўнікамі МЗС Азербайджана і Арменіі, на гэты раз пры пасярэдніцтве [[ЗША]], пагадненне аб гуманітарным перамір’і<ref>[https://iz.ru/1078496/2020-10-26/peremirie-mezhdu-armeniei-i-azerbaidzhanom-vstupilo-v-silu Перемирие между Арменией и Азербайджаном вступило в силу]</ref>. Аднак хутка бакі зноў абвінавацілі адзін аднаго ў яго парушэнні<ref>[https://mod.gov.az/ru/news/armyanskie-vooruzhennye-sily-podvergli-artillerijskomu-obstrelu-podrazdeleniya-azerbajdzhanskoj-armii-33331.html Армянские вооруженные силы подвергли артиллерийскому обстрелу подразделения Азербайджанской Армии]</ref><ref>[https://ru.armeniasputnik.am/karabah/20201026/25064785/VS-Azerbaydzhana-narushili-rezhim-prekrascheniya-ognya-v-Karabakhe---MO-Armenii.html ВС Азербайджана вновь нарушили договоренность о перемирии в Карабахе - МО Армении]</ref>. [[10 лістапада]] Арменія і Азербайджан, пры пасрэдніцтве Расіі, падпісалі [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагадненне аб спыненні ваенных дзеянняў у Нагорным Карабаху]]. == Паведамленні пра ўдзел трэціх сіл == Падчас канфлікту з’явіўся шэраг паведамленняў аб меркаваным удзеле іншых дзяржаў ці замежных [[найміт]]аў. ;Турцыя і сірыйскія баевікі Па паведамленні брытанскай газеты [[The Guardian]], Турцыя вербавала ў [[Сірыя|Сірыі]] баевікоў для ўдзелу ў канфлікце на баку Азербайджана. Са слоў асоб, якія назваліся сірыйскімі наймітамі, іх пачалі набіраць за месяц да пачатку сутыкненняў. Карэспандэнт The Guardian паведаміў, што сем’ям дваіх сірыйцаў, адпраўленых у Азербайджан, расказалі аб іх гібелі, усяго згадваецца пра больш за дваццаць такіх выпадкаў. Інфармацыя з крыніц у [[Сірыйская нацыянальная армія|Сірыйскай нацыянальнай арміі]], фінансаванай Турцыяй, а таксама ад назіральніка з [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|Сірыйскай абсерваторыі па правах чалавека]], сцвярджае, што першая партыя з 500 сірыйскіх баевікоў на пачатак баявых дзеянняў ужо прыбыла ў Азербайджан, у тым ліку два старшыя камандзіры, аднак апошняе сцверджанне The Guardian не змагло праверыць<ref>{{cite news|last=McKernan|first=B.|title=Syrian rebel fighters prepare to deploy to Azerbaijan in sign of Turkey’s ambition |url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/28/syrian-rebel-fighters-prepare-to-deploy-to-azerbaijan-in-sign-of-turkeys-ambition |agency=The Guardian|date=2020-09-28}}</ref>. На ўдзел сірыйскіх баевікоў на баку Турцыі паказваюць армянскія і расійскія крыніцы. Два сірыйскія паўстанцы заявілі агенцтву Reuters, што Анкара ў дапамогу Азербайджану адправіла сірыйскіх баевікоў. У інтэрв’ю выданню два баевікі з падтрымоўваных Турцыяй паўстанцкіх груп паўночнай Сірыі, якія кантралююцца Турцыяй, заявілі, што пры падтрымцы Анкары накіроўваюцца ў Азербайджан<ref>{{cite web |url= https://www.reuters.com/article/armenia-azerbaijan-turkey-syria-int/turkey-deploying-syrian-fighters-to-help-ally-azerbaijan-two-fighters-say-idUSKBN26J258 |title=Turkey deploying Syrian fighters to help ally Azerbaijan, two fighters say |publisher= reuters |date=2020-09-28 |author= Reuters Staff|access-date=2020-09-30}}</ref>. Арабская служба BBC паразмаўляла з сірыйцам, які назваў сябе наймітам, што ваяваў на баку Азербайджана. З яго слоў у Азербайджан перад самым пачаткам вайны ў Карабаху былі перапраўленыя некалькі сотняў наймітаў з падкантрольных Турцыі сірыйскіх тэрыторый, і яны ўжо панеслі баявыя страты. Праверыць яго сцвярджэнні Бі-бі-сі не змагла, але адзначыла, што яго крыніцы і крыніцы некалькіх еўрапейскіх СМІ сцвярджаюць, што ў Карабах адправіліся баевікі з Ідліба, Афрына і іншых раёнаў на поўначы Сірыі пад патранажам Турцыі. Гэтыя публікацыі заснаваныя на расказах саміх меркаваных наймітаў: незалежных пацверджанняў гэтай інфармацыі не было. Крыніца турэцкай службы Бі-бі-сі ў фармаваннях Сірыйскай нацыянальнай арміі ў горадзе Джэраблус распавяла, што добраахвотнікамі ў Карабах запісаліся каля 1000 чалавек<ref>{{cite news |title= “Я не знал, что придется воевать”. Би-би-си нашла наемника из Сирии в Карабахе|url=https://www.bbc.com/russian/features-54348623 |agency=BBC |date= 2020-09-30}}</ref>. Аднак Азербайджан, Турцыя і сірыйскія ўзброеныя фармаванні адпрэчвалі гэтыя абвінавачванні. ;Курдскія найміты Анкара абвінавачвала Арменію ў прыцягненні курдскіх баевікоў з [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана (РПК)]] для дапамогі ў навучанні армянскіх «баевікоў» у Нагорным Карабаху. Крыніцы турэцкіх спецслужбаў заявілі «Middle East Monitor», што каля 300 баевікоў, якія належаць да курдскіх груповак, былі перакінутыя Арменіяй з розных краін [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і размешчаны ў Нагорным Карабаху, дзе яны пасля пачалі навучаць армянскіх [[Апалчэнне|апалчэнцаў]] баявым дзеянням і партызанскай тактыцы супраць азербайджанскіх сіл на працягу апошняга месяца або двух<ref>{{cite news|title=Turkey: Armenia transports hundreds of PKK militants to fight Azerbaijan|url=https://www.middleeastmonitor.com/20200930-armenia-transports-hundreds-of-pkk-militants-to-fight-azerbaijan/|publisher=Middle East Monitor|date=September 30, 2020}}</ref>. Вашынгтон Пост лічыў такія абвінавачванні Анкары ў адрас Арменіі «сумнеўнымі»<ref name="washingtonpost">{{cite news|last=Ishaan Tharoor|title=Turkey and Russia preside over a new age of mercenary wars|url=https://www.washingtonpost.com/world/2020/09/30/armenians-azerbaijan-turkey-russia-clashes/|agency=Washington Post|date=September 30, 2020}}</ref>. У сваю чаргу ў Міністэрстве абароны Азербайджана заяўлялі, што паводле звестак разведкі сярод страт армянскага боку вялікая колькасць армянскіх наймітаў з Сірыі і розных краін Блізкага Усходу<ref>[https://apa.az/ru/azerbaydjanskaya-armiya/Vagif-Dargyahly:-V-chisle-poter-vraga-naemniki-armyanskogo-proishozhdeniya-iz-Sirii-i-razlichnyh-stran-Blizhnego-Vostoka-424317 Вагиф Даргяхлы: В числе потерь врага — наемники армянского происхождения из Сирии и различных стран Ближнего Востока]</ref>. ;Расія і Іран Падчас канфлікту азербайджанскія і іранскія СМІ паведамлялі, што расійская зброя і вайсковая тэхніка перапраўляліся ў Арменію праз Іран<ref name="bneIranArmeniaarmsshipment">{{Cite news |url=https://www.intellinews.com/iran-denies-allowing-passage-of-weapons-into-armenia-after-video-emerges-on-social-media-192945/ |title=Iran denies allowing passage of weapons into Armenia after video emerges on social media |website=intellinews.com |publisher=bne IntelliNews|date=29 September 2020 |access-date=29 September 2020 |language=en }}</ref>. 29 верасня МЗС Ірана абверг гэтыя сцверджанні<ref name="Irandeniesarmstrade1">{{Cite web |url=https://en.mfa.gov.ir/portal/NewsView/612094 |title=Spokesman Denies Claim That Arms Transferred via Iran to Armenia |website=mfa.gov.ir |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Iran |date=29 September 2020 |access-date=29 September 2020 |language=en }}</ref>. На наступны дзень СМІ, звязаныя з урадам Азербайджана, апублікавалі відэазапіс, на якой, як паведамляецца, відаць, як перакідваюць ваенную тэхніку ў Арменію праз Іран<ref name="AzerbaijanclaimsIRARMarmstrade1">{{Cite news |url=https://apa.az/en/nagorno_garabagh/Video-footages-spread-regarding-weapons-and-military-equipment-transport-from-Iran-to-Armenia-colorredNEW-FACTScolor-colorredVIDEOcolor-331624 |title=Video footages spread regarding weapons and military equipment transport from Iran to Armenia - NEW FACTS - VIDEO |website=APA.az |date=30 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=en }}</ref><ref name="AzerbaijanclaimsIRARMarmstrade2">{{Cite news |url=https://www.azernews.az/karabakh/169670.html |title=Military supplies for Armenia being shipped through Iran [PHOTO/VIDEO] |website=azernews.az |publisher=AzerNews |date=30 September 2020 |language=en |access-date=1 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930142908/https://www.azernews.az/karabakh/169670.html |archive-date=30 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://en.trend.az/azerbaijan/politics/3307948.html |title=Military supplies for Armenia being shipped through Iran (PHOTO/VIDEO) |website=trend.az |publisher=Trend News Agency|date=30 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=en }}</ref>. Дэпутат парламента Азербайджана Сабір Рустамханлы заявіў, што Іран займаецца транспарціроўкай зброі з розных краін у Арменію<ref>{{Cite news |url=https://report.az/milli-meclis/mm-kubada-sefirlik-tesis-olunmasi-layihesini-qebul-etdi/ |title=Deputat: "İran müxtəlif ölkələrdən gələn silah-sursatı Ermənistana daşımaqla məşğuldur" |website=Report.az |publisher=Report Information Agency |date=30 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=az }}</ref>. Пасля ў парламенце Азербайджана Рустамханлы прапанаваў адкрыць пасольства Азербайджана ў [[Ізраіль|Ізраілі]]<ref>{{Cite news |url=https://apa.az/en/foreign-news/Opening-Azerbaijani-Embassy-to-Israel-suggested-in-Azerbaijani-Parliament-331631 |title=Opening Azerbaijani Embassy to Israel suggested in Azerbaijani Parliament |website=APA.az |date=30 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=en }}</ref>. Кіраўнік Адміністрацыі прэзідэнта Ірана Махмуд Ваезі ў тэлефоннай размове з намеснікам прэм’ер-міністра Азербайджана Шахіным Мустафаевым зняпраўдзіў гэтыя сцвярджэнні і заявіў, што яны былі накіраваныя на разбурэнне адносін паміж дзвюма краінамі<ref name="Irandeniesarmstrade2">{{Cite news |url=https://www.iribnews.ir/fa/news/2841669/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |title=شایعات مبنی بر کمک ایران به ارمنستان کاملا بی اساس است |website=iribnews.ir |publisher=Islamic Republic of Iran Broadcasting |date=30 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930143337/https://www.iribnews.ir/fa/news/2841669/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D8%B3%D8%AA |archive-date=30 верасня 2020 }}</ref>. Акрамя таго, іранскія дзяржаўныя СМІ заявілі, што грузавікі на відэазапісы, складаліся з грузавікоў КАМАЗ, якія ўрад Арменіі раней закупіў у Расіі<ref name="Irandeniesarmstrade4">{{Cite news |url=https://www.iribnews.ir/fa/news/2841827/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |title=انتقال کامیونهای روسی از خاک ایران! |website=iribnews.ir |publisher=Islamic Republic of Iran Broadcasting |date=29 September 2020 |access-date=30 September 2020 |language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930143710/https://www.iribnews.ir/fa/news/2841827/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |archive-date=30 верасня 2020 }}</ref>. ;ПВК «Вагнер» Радыё «[[Радыё Свабода]]» паводле ананімнай крыніцы паведаміла, што прадстаўнікі [[Група Вагнера|групы Вагнера]] знаходзіліся ў Карабаху і ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях на баку армян, аднак радыёстанцыя адзначыла, што ёй не ўдалося знайсці незалежнае пацверджанне гэтай інфармацыі. Бізнесмен [[Яўген Віктаравіч Прыгожын|Яўген Прыгожын]], кіраўнік «ПВК Вагнера», заявіў, што лічыць Нагорны Карабах азербайджанскай тэрыторыяй<ref name="WagnerGroupRFE" >{{Cite web |url=https://www.svoboda.org/a/30868597.html|title="Россия ослабела из-за авантюр Путина". Поможет ли Москва Еревану? |website=svoboda.org |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=1 октября 2020 |access-date=2 октября 2020 |language=ru}}</ref>. == Ваенныя злачынствы == Бакі неаднаразова абвінавачваліся ў абстрэлах жылых кварталаў, грамадзянскай інфраструктуры, у тым ліку дашкольных і школьных устаноў, а таксама аб’ектаў гісторыка-культурнай спадчыны. 30 кастрычніка [[Amnesty International]] паведаміла аб першым пацверджанні прымянення Арменіяй касетных боепрыпасаў, ахарактарызаваўшы яго як «жорсткае і безразважнае»<ref>{{Cite web|title=Armenia/Azerbaijan: First confirmed use of cluster munitions by Armenia ‘cruel and reckless’|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/10/armenia-azerbaijan-first-confirmed-use-of-cluster-munitions-by-armenia-cruel-and-reckless/|access-date=2020-10-30|website=www.amnesty.org|language=en}}</ref>. На наступны дзень, 31 кастрычніка, Арменія заявіла, што Азербайджан прымяняе забароненыя фосфарныя боепрыпасы над Нагорным Карабахам, падпальваючы лясы ў ваколіцах населеных пунктаў<ref>{{Cite web|title=Azerbaijan using prohibited phosphorus munitions against civilians in Artsakh – Ombudsman|url= https://en.armradio.am/2020/10/31/azerbaijan-using-phosphorus-munitions-against-civilians-in-artsakh-ombudsman/ |date=2020-10-31|website=Public Radio of Armenia}}</ref><ref>{{Cite web|title= Azerbaijani forces use phosphorous weapons – Defense Army |url= https://en.armradio.am/2020/10/31/azerbaijani-forces-use-phosphorous-weapons/ |date=2020-10-31|website= Public Radio of Armenia}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Урады [[Турцыя|Турцыі]], [[Пакістан]]а і [[Афганістан]]а выказалі сваю падтрымку Азербайджану, усклаўшы віну на Арменію за парушэнне рэжыму спынення агню<ref>{{cite news |title=Armenia and Azerbaijan erupt into fighting over disputed Nagorno-Karabakh |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54314341 |publisher=[[BBC News]] |date=27 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Pakistan expresses 'deep concern', assures support to Azerbaijan over Nagorno-Karabakh conflict |url=https://www.thenews.com.pk/latest/721049-pakistan-expresses-concerns-over-nagorno-karabakh-conflict-assures-support-to-azerbaijan |access-date=27 September 2020 |work=The News International |location=Karachi |date=27 September 2020 |language=en }}</ref><ref name="Корреспондент.net, 28 сентября 2020">[https://korrespondent.net/world/4278646-deistvyia-azerbaidzhana-po-karabakhu-podderzhal-afhanystan Действия Азербайджана по Карабаху поддержал Афганистан]//Корреспондент.net, 28 сентября 2020</ref>. [[Кіпр]] асудзіў парушэнне рэжыму спынення агню Азербайджанам «і любыя эскалацыйныя дзеянні» ўцягнутых бакоў або «любое ўмяшанне трэціх бакоў», заклікаўшы вярнуцца да мірных перамоваў<ref>{{cite press release | title = Statement Министерства иностранных дел о ситуации в Нагорном Карабахе | url = https://www.pio.gov.cy/en/press-releases-article.html?id=15921 | access-date = 27 верасня 2020 | department = Press и информационное бюро | publisher = Министерство внутренних дел, Республика Кипр | date = 27 верасня 2020 | language = en}}</ref>. Прадстаўнікі некалькіх краін, у тым ліку Албаніі<ref>{{cite news |title=16 killed as fighting erupts between Armenia, Azerbaijan in disputed area |url=https://www.cbc.ca/news/world/armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh-1.5740851 |access-date=27 September 2020 |work=cbc.ca |agency=CBC |date=27 September 2020}}</ref>, Аргенціны<ref>{{cite news |title=Preocupación argentina por los enfrentamientos entre Armenia y Azerbaiyán |url=https://www.cancilleria.gob.ar/es/actualidad/noticias/preocupacion-argentina-por-los-enfrentamientos-entre-armenia-y-azerbaiyan |access-date=28 September 2020 |work=cancilleria.gob.ar |agency=Ministry of Foreign Affairs and Worship|date=27 September 2020 |language=es|trans-title=Argentine concern over the clashes between Armenia and Azerbaijan}}</ref>, Канады<ref>{{cite tweet |last=Champagne|first=François-Philippe|authorlink1= |title=Canada is very concerned by the violence along the Armenia-Azerbaijan border. We call for immediate cessation of hostilities, strict observance of ceasefire and the protection of civilians. We urge a fast return to negotiations under auspices of @OSCE |user=FP_Champagne|number=1310225079205343235|website=Twitter |accessdate=27 September 2020 |format=Tweet |date=27 September 2020}}</ref>, Францыі<ref>{{cite news |last1=Blamont |first1=Matthias |editor1-last=Evans |editor1-first=Catherine |title=France calls on Armenia, Azerbaijan to end hostilities |url=https://www.reuters.com/article/us-armenia-azerbaijan-france/france-calls-on-armenia-azerbaijan-to-end-hostilities-idUSKBN26I0CE |access-date=27 September 2020 |agency=Reuters |date=27 September 2020}}</ref>, Грузіі<ref name="Georgia1">{{cite news|date=27 September 2020|title=Georgia concerned with resumption of hostilities between Armenia, Azerbaijan|work=Agenda.ge|url=https://agenda.ge/en/news/2020/2991|access-date=27 September 2020}}</ref>, Германіі<ref name=":0">{{Cite web|title=Armenia-Azerbaijan clashes: How the world reacted|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/9/27/armenia-azerbaijan-clashes-world-reactions|access-date=27 September 2020|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref>, Грэцыі<ref>{{cite news |last1=Simos |first1=Andriana |title=Greece calls on Armenia-Azerbaijan to stop military operations immediately |url=https://greekherald.com.au/news/world/greece-calls-on-armenia-azerbaijan-to-stop-military-operations-immediately/ |access-date=28 September 2020 |agency=The Greek Herald|date=28 September 2020}}</ref>, Ірана<ref>{{cite news |last1=Hafezi |first1=Parisa |editor1-last=Evans |editor1-first=Catherine |title=Iran calls for immediate end to the conflict between Armenia, Azerbaijan – TV |url=https://uk.reuters.com/article/uk-armenia-azerbaijan-iran-idUKKBN26I0K7 |access-date=27 September 2020 |agency=Reuters |date=27 September 2020 |archive-date=2 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002033844/https://uk.reuters.com/article/uk-armenia-azerbaijan-iran-idUKKBN26I0K7 |url-status=dead }}</ref>, Польшчы<ref>{{cite news |title=Polish MFA expresses deep concern with reported military clashes around Nagorno-Karabakh |url=https://en.trend.az/azerbaijan/karabakh/3306239.html |access-date=27 September 2020 |work=en.trend.az |agency=Trend News Agency|date=27 September 2020}}</ref>, Румыніі<ref>{{cite news|url=https://romania.europalibera.org/a/conflict-militar-intre-armenia-si-azerbaidjan-in-regiunea-nogorno-karabah/30860686.html|title=Conflict militar între Armenia și Azerbaidjan în regiunea Nagorno-Karabah|newspaper=Radio Europa Liberă România|date=27 September 2020|language=ro}}</ref><ref>{{cite news|url=https://armenpress.am/arm/news/1029007.html|title=Ռումինիան հայկական, ադրբեջանական կողմերին կոչ է անում վերսկսել քաղաքական երկխոսությունը|first=Anna|last=Grigoryan|newspaper=Armenpress|location=Yerevan|date=27 September 2020|language=hy}}</ref>, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1066007/2020-09-27/rossiia-prizvala-erevan-i-baku-prekratit-ogon-v-nagornom-karabakhe|title=Россия призвала Ереван и Баку прекратить огонь в Нагорном Карабахе|first=Ксения|last=Темникова|date=27 September 2020|website=Известия}}</ref>, ЗША<ref>{{cite news |last1=Schroeder |first1=Pete |editor1-last=Cooney |editor1-first=Peter |title=U.S. urges immediate halt to violence between Azerbaijan and Armenia |url=https://www.reuters.com/article/us-armenia-azerbaijan-usa/u-s-urges-immediate-halt-to-violence-between-azerbaijan-and-armenia-idUSKBN26I0YO?il=0 |access-date=27 September 2020 |agency=Reuters|date=27 September 2020}}</ref> і Ватыкана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2020/09/27/papa-rimskiy-prizval-armeniyu-i-azerbaydzhan-prekratit-voynu.html|title=Папа Римский призвал Армению и Азербайджан прекратить войну|date=2020-09-27|publisher=Московский комсомолец|access-date=2020-09-27}}</ref> заклікалі да міру. == Гл. таксама == * [[Карабахскі канфлікт]] * [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)]] * [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)]] * [[Бамбардзіроўкі Гянджы (2020)]] * [[Ракетныя ўдары па Бардзе (2020)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Верасень 2020 года]] [[Катэгорыя:Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2020 года]] [[Катэгорыя:Лістапад 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Арменіі]] [[Катэгорыя:2020 год у Азербайджане]] g87hy6vbzxsztu2nvz3u3v8nd5xug48 0 657172 5131792 4644491 2026-04-25T02:19:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131792 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Домжарыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лепельскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Домжарыцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 702 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́́мжарыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Домжарыцы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бягомльскі раён|Бягомльскага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў Бягомльскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Пасля скасавання Бягомльскага раёна 20 студзеня 1960 года ў складзе Лепельскага раёна Віцебскай вобласці (за выключэннем вёсак [[Бедзіна]], [[Слабада (Бярэзінскі сельсавет)|Слабада]], [[Федаркі]], якія былі перададзены [[Докшыцкі раён|Докшыцкаму раёну]])<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб ліквідаванні некаторых раёнаў Беларускай ССР ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Зацякляскі сельсавет|Зацякляскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Барсукі (Лепельскі раён)|Барсукі]], [[Валова Гара]], [[Мар’янава (Лепельскі раён)|Мар’янава]] і [[Чарніца (Лепельскі раён)|Чарніца]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 13 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|49}}</ref>. 4 сакавіка 1987 года ў склад Домжарыцкага сельсавета са [[Стайскі сельсавет (Лепельскі раён)|Стайскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Бяседы]], [[Верабкі]], [[Вокана]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 29 ліпеня 1988 года 6 населеных пунктаў (вёскі [[Барсукі (Лепельскі раён)|Барсукі]], [[Бяседы]], [[Валова Гара]], [[Верабкі]], [[Вокана]] і [[Чарніца (Лепельскі раён)|Чарніца]]) перададзены ў склад [[Слабадскі сельсавет (Лепельскі раён)|Слабадскога сельсавета]]. 21 верасня 1999 года ў склад сельсавета са Слабадскога сельсавета вернуты вёскі [[Барсукі (Лепельскі раён)|Барсукі]], [[Валова Гара]] і [[Чарніца (Лепельскі раён)|Чарніца]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eSJ5AIE80S2 Решение Витебского областного Совета депутатов от 21 сентября 1999 г. № 17 Об изменении границы Домжерицкого и Слободского сельсоветов Лепельского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 783 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,2 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 702 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Домжарыцкі сельсавет}} {{Лепельскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Домжарыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Бягомльскі раён|child|загаловак=Домжарыцкі сельсавет у [[Бягомльскі раён|Бягомльскім раёне]] (1924—1960)}} |спіс2 = {{Лепельскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Домжарыцкі сельсавет у [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Домжарыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бягомльскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 90361kgadzx1iubiu9zhixhbpzbnmwf 0 664391 5131519 4303021 2026-04-24T13:00:43Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5131519 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Рэйзен}} '''Залман Рэйзен''' ({{ДН|8|10|1887}}, [[Койданава]] [[Мінская губерня|Мінскай губерніі]] — {{ДС|||1941}}, [[СССР]]) — яўрэйскі пісьменнік. == Біяграфія == У 1908 годзе ў Варшаве выдаў падрыхтаваны разам са старэйшым братам [[Абрам Рэйзен|Абрамам]] падручнік «Матчына мова». У 1915 годзе пасяліўся ў [[Вільня|Вільні]]. У 1919—1939 гадах працаваў галоўным рэдактарам яўрэйскага штотыднёвіка «Дзень». Шмат гадоў быў старшынёй Саюза яўрэйскіх журналістаў і літаратараў у Вільні. Удзельнічаў у заснаванні розных яўрэйскіх навучальных устаноў, адзін з заснавальнікаў Яўрэйскага навуковага інстытута. У 1928 годзе два месяцы знаходзіўся ў турме за пратэст супраць увядзення польскімі ўладамі агульнага (у тым ліку і для яўрэяў) дня адпачынку ў нядзелю. 1 кастрычніка 1939 года быў арыштаваны органамі [[НКУС СССР]] у Вільні і пасаджаны ў турму. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вывезены ў Вілейку. Памёр у 1941 годзе, абставіны смерці невядомы. Верагодна, загінуў на «этапе», калі вывозілі з Вілейкі. == Творчасць == Свой талент прысвяціў галоўным чынам стварэнню і ўдасканаленню навуковай базы ідыша. У 1921 годзе выдаў граматыку, потым шмат іншых прац па яўрэйскай філалогіі. Быў выдатным даследчыкам гісторыі яўрэйскай літаратуры; яго галоўная праца «Лексікон яўрэйскай літаратуры, перыёдыкі і філалогіі» (у 4 тамах, Вільня 1926—1929), дзе падаюцца біяграфічныя звесткі, навуковы аналіз творчасці вядомых яўрэйскіх пісьменнікаў. Для гэтага выдання сам напісаў шмат біяграфічных артыкулаў. У прадмове да пасляваеннага выдання «Лексікона…» (Нью-Ёрк, 1948) З. Рэйзен названы «піянерам і стваральнікам падмурка лексікаграфіі яўрэйскіх пісьменнікаў». У [[Нью-Ёрк]]у выйшла пашыранае і дапоўненае выданне «Лексікона…» ў 8 тамах. Віленскае выданне змяшчала 347 біяграфій яўрэйскіх пісьменнікаў, ураджэнцаў Беларусі, а нью-ёркскае — каля 450. Залману Рэйзену належыць пераклад рамана «[[Злачынства і пакаранне]]» Ф. Дастаеўскага на ідыш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна / А. І. Валахановіч. — Мінск, 2004. — С. 622—623. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйзен Залман}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] fv0unfw3twacanjizz2c1nrclwmmw6c 0 669454 5131840 4753870 2026-04-25T06:56:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131840 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дубраўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Добрушскі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Дубраўка (Добрушскі раён)|Дубраўка]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 685 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Дубраўскі сельсавет}} '''Ду́браўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Дубраўка (Добрушскі раён)|Дубраўка]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Чырванабудскі раён|Чырванабудскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Чырванабудскі сельсавет|Чырванабудскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Церахоўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|81}}</ref>. 1 снежня 2009 года Дубраўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Усохабудскі сельсавет|Усохабудскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=2 |title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 279 Об изменении административно-территориального устройства Добрушского района Гомельской области |access-date=31 студзеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205080252/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=2 |archivedate=5 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 685 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |date=11 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 4 населеныя пункты: вёскі [[Дзімітраўка]], [[Дубраўка (Добрушскі раён)|Дубраўка]], [[Красная Буда (Добрушскі раён)|Красная Буда]] і [[Лук’янаўка (Добрушскі раён)|Лук’янаўка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Добрушскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырванабудскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Церахоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] j7j0ol247ju09qczhyzcc5bi0cbpm95 0 671967 5131587 4939229 2026-04-24T13:55:18Z IP781584110 134977 абнаўленне звестак, афармленне 5131587 wikitext text/x-wiki Вядомыя ўраджэнцы [[Вільня|Вільні]]: {{АБВ}} __NOTOC__ == А == * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч]] (1912—1985) — беларускі савецкі кампазітар. * [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881) — вучоны-[[медык]]. * [[Аўдронюс Ажубаліс]] (нар. 1958) — літоўскі журналіст, дзяржаўны дзеяч. * [[Станіслаў Александровіч]] (1931—2015) — польскі гісторык. * [[Рагнеда Вікенцьеўна Аляхновіч]] (1931—2013) — беларускі педагог, грамадская дзяячка. * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] (1836—1893) — мастак і ілюстратар. * [[Андрэй Альгердавіч]] (каля 1320—1399) — князь пскоўскі, князь полацкі, некаторы час тытулаваўся вялікім князем полацкім і вялікім князем рускім. * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі]] (1843—1902) — знакаміты скульптар-рэаліст. == Б == * [[Зоя Францаўна Бальшакова]] (1912—1996) — беларуская савецкая спартсменка і трэнер па веласіпедным і канькабежным спорце. * [[Андрэй Васілевіч Бандарэнка]] (нар. 1955) — беларускі кампазітар, педагог. * [[Пётр Барташэвіч]] (1914—1991) — беларускі каталіцкі царкоўны дзеяч. * [[Артур Бартэльс]] (1818—1885) — графік, паэт-песеннік. == В == * [[Аляксандр Львовіч Вернікоўскі]] (1884—1984) — праваслаўны святар, грамадскі і культурны дзеяч, педагог. == Г == * [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі]] (1875—1963) — літоўскі і беларускі кампазітар, дырыжор і музычны педагог. * [[Леанід Галяк]] ([[1910]]—[[1980]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[юрыст]]. * [[Ларыса Паўлаўна Гарбачова]] (нар. [[1949]]) — беларускі архітэктар. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. == Д == * [[Бірута Адольфаўна Дакальская]] (1916—1996) — беларуская актрыса. * [[Іван Іосіфавіч Дружалоўскі]] (1905—1990) — дзяржаўны дзеяч БССР, міністр тарфяной прамысловасці БССР (1965—1970), рэктар Беларускага політэхнічнага інстытута (1934—1936). * [[Артурас Дубоніс]] (нар. 1962) — літоўскі гісторык і метрыкант. == Ж == * [[Альберт Жамет]] (1821—1877) — віленскі мастак-пейзажыст, сцэнограф. == З == * [[Уладзімір Паўлавіч Забела]] (1939—2021) — беларускі рэжысёр. == І == == К == * [[Тадэвуш Канвіцкі]] (1926—2015) — польскі пісьменнік і кінарэжысёр. * [[Антон Іосіфавіч Каменскі]] (1860/1861—1933) — ілюстратар, графік і жывапісец. * [[Данат Мікалаевіч Капуцкі]] (1899—1974) — грамадскі і гаспадарчы дзеяч. * [[Лаймонас Кіселюс]] (нар. 1985) — літоўскі баскетбаліст. * [[Людміла Іванаўна Краскоўская]] (1904—1999) — славацкі гісторык, археолаг, літаратар, дзеяч навукі, культуры і мастацтва беларускага паходжання. * [[Алена Паўлаўна Кесарава]] (1910—1972) — фізіёлаг, [[доктар біялагічных навук]] (1960), [[прафесар]] (1961). == Л == * [[Эдуард Анатолевіч Лобаў]] (1988—2023) — беларускі палітычны дзеяч, сустаршыня «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». == М == * [[Леанід Аляксеевіч Маркевіч]] (1896—1980) — беларускі кампазітар, дырыжор. == Н == == П == * [[Эмілія Плятэр]] (1806—1831) — беларуская фалькларыстка, удзельніца паўстання 1830—1831 гадоў. * [[Альбіна Габрыэля Пузына]] (1815—1869) — літоўская польскамоўная паэтэса, пісьменніца і мемуарыстка. == С == * [[Алена Сакалова-Лекант]] (1891—1960) — беларуская настаўніца, грамадская дзяячка. == Т == == Ф == * [[Пінхас Шаевіч Фрыдберг]] (нар. 1938) — радыёфізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1974), прафесар (1980). == Х == * [[Юсуф Хваджа Хамід]] (нар. 1936) — вучоны ў галіне арганічнай хіміі і фармацэўтыкі, бізнесмен. == Ц == * [[Валянцін Мікалаевіч Ціхановіч]] (1909—1978) — беларускі мастак. == Ч == == Ш == * [[Яфім Паўлавіч Шлосберг]] (1906—1970) — гісторык. == Э == == Ю == * [[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч]] ([[1897]]—[[1951]]) — савецкі военачальнік беларускага паходжання. == Я == [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 6v4a7rfhovuypneg8bkjoyp0jpl2ff0 0 675338 5131988 4994226 2026-04-25T11:23:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131988 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня партрэта = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм’ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = {{url|delara-burkhardt.eu}} }} '''Дэлара Бурхарт''' ({{lang-de|Delara Burkhardt}}; нар. {{ДН|3|11|1992}}, [[Гамбург]], [[Германія]]) — нямецкі палітык [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі]], дэпутат [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]] з 2019 года.<ref>{{cite web|url=https://www.bundeswahlleiter.de/europawahlen/2019/gewaehlte/bund-99.html|title=Alle Gewählte in alphabetischer Reihenfolge|publisher={{нп3|Bundeswahlleiter|Bundeswahlleiter|de|Bundeswahlleiter}}|language=de|accessdate=2019-12-02}}</ref> Яна з’яўляецца членам {{нп3|Камітэт Еўрапейскага парламента па ахове навакольнага асяроддзя, грамадскага здароўя і харчовай бяспецы|камітэта Еўрапейскага парламента па ахове навакольнага асяроддзя, грамадскага здароўя і харчовай бяспецы|de|Ausschuss für Umweltfragen, öffentliche Gesundheit und Lebensmittelsicherheit}}. У дадатак да даручэнняў камітэта Бурхарт вядзе справы як член {{нп3|Міжгрупа Еўрапейскага парламента па правах ЛГБТ|міжгрупы Еўрапейскага парламента па правах ЛГБТ|ca|Intergrup del Parlament Europeu en Drets LGBTI}},<ref>[https://lgbti-ep.eu/who-we-are/members/ Members] {{нп3|Міжгрупа Еўрапейскага парламента па правах ЛГБТ|Міжгрупа Еўрапейскага парламента па правах ЛГБТ|ca|Intergrup del Parlament Europeu en Drets LGBTI}}.</ref> міжгрупы Еўрапейскага парламента па морах, рэках, астравах і прыбярэжных зонах<ref>[http://www.searica.eu/intergroup/members-2019-2024 Members 2019—2024] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200426134753/http://www.searica.eu/intergroup/members-2019-2024 |date=26 красавіка 2020 }} European Parliament Intergroup on Seas, Rivers, Islands and Coastal Areas.</ref> і рабочай групы Еўрапейскага парламента па пытаннях адказнага вядзення бізнесу.<ref>[https://responsiblebusinessconduct.eu/wp/members/ Members] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200523220545/https://responsiblebusinessconduct.eu/wp/members/ |date=23 мая 2020 }} Responsible Business Conduct Working Group.</ref> Бурхарт вырысла ў камуне {{нп3|Зік|Зік|de|Siek (Holstein)}} зямлі [[Шлезвіг-Гольштэйн]]. У 2012—2016 гадах атрымлівала адукацыю ў галіне [[Паліталогія|паліталогіі]] ў [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Кільскім універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. 23 кастрычніка 2020 года ўзяла шэфства над Алегам Мазговым, трэнерам і [[Палітычныя зняволеныя|палітычным вязнем]] з Беларусі.<ref>{{Cite web|title=MPs from Lithuania, Austria and Germany take over godparenthood for Yury Ulasau, Maryna Hlazava and Aleh Mazhou|url=https://www.lphr.org/abgeordnete-aus-litauen-oesterreich-und-deutschland-uebernehmen-patenschaften-fuer-yury-ulasau-maryna-hlazava-und-aleh-mazhou/|website=|date=2020-10-23|accessdate=2021-10-31|language=en|publisher=Libereco — Partnership for Human Rights|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210720175157/https://www.lphr.org/en/abgeordnete-aus-litauen-oesterreich-und-deutschland-uebernehmen-patenschaften-fuer-yury-ulasau-maryna-hlazava-und-aleh-mazhou/|archivedate=2021-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Депутатки из Литвы, Германии и Австрии присоединились к кампании солидарности с белорусскими политзаключенными|url=http://spring96.org/ru/news/100093|website=|accessdate=2021-10-31|language=ru|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027145346/http://spring96.org/ru/news/100093|archivedate=2020-10-27}}</ref> 4 лютага 2021 года ўзяла шэфства над [[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)|Кацярынай Андрэевай]], беларускай журналісткай і [[Палітычныя зняволеныя|палітычнай зняволенай]].<ref>{{Cite web|date=2021-02-04|title=Members of Parliament from Switzerland, Germany and Ireland take over godparenthood for Yuliya Slutskaya, Katsiaryna Andreyeva and Vitold Ashurak|url=https://www.lphr.org/martina-munz-national-council-sp-switzerland-delara-burkhardt-european-parliament-spd-germany-and-sean-haughey-irish-lower-house-fianna-fail-ireland-have-taken-over-a-godparenthood-for-p/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204103752/https://www.lphr.org/en/martina-munz-national-council-sp-switzerland-delara-burkhardt-european-parliament-spd-germany-and-sean-haughey-irish-lower-house-fianna-fail-ireland-have-taken-over-a-godparenthood-for-p/|archivedate=2021-02-04|accessdate=2021-02-24|website=|publisher=[[Libereco]]|language=en}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.delara-burkhardt.eu Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Бурхарт Дэлара}} [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Еўрапарламента ад Германіі]] dbvrc8g79z0jplzu54mctm9o59etbq6 0 678078 5131577 5029116 2026-04-24T13:33:52Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131577 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Нікала́ус Я́нцан''' ({{lang-de|Nicolaus Jantzon}}, {{Lang-pl|Mikołaj Janson}}) альбо '''Нікалаус Е́нцэн''' ({{lang-de|Nicolaus Jentzen}}; [[1720]]—[[1791]]) — нямецкі {{Не перакладзена 5|арганмайстар||d|Q1937431}}, вырабнік [[барока|барочных]] [[арган]]аў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Паходзіў, імаверна, з-пад [[Гамбург]]у. Вядома, што прыехаў адтуль у [[Вільня|Вільню]] і ў 1746 годзе ўладкаваўся падмайстрам да {{Не перакладзена5|Герхард Арэнд Цэле|Герхарда Арэнда Цэле|d|Q61789949}}. У 1752 разам з ім працаваў над стварэннем аргана для мясцовай {{Не перакладзена 5|Евангельска-лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай кірхі|lt|Vilniaus evangelikų liuteronų bažnyčia}}. У наступным годзе ажаніўся з яго дачкой Ганнай Альжбетай, у 1761 па смерці цесця прыняў у спадчыну яго майстэрню. Стварыў значную колькасць арганаў на тэрыторыі цяперашніх Беларусі і Літвы. == Выбраныя творы == Дакладна можна казаць пра тры арганы, створаныя Янцанам: у [[Будслаў|Будславе]], [[Вільня|Вільні]] і [[Трашкуны|Трашкунах]]. Астатнія вядомыя арганы маглі належаць як яму, так і вучням, якія прытрымліваліся яго дызайну. Захаваліся арганы ў Будславе і Цытавянах, а таксама {{Не перакладзена 5|Арганны праспект|праспекты|d|Q2927648}} ў касцёлах [[Касцёл Святых Францішка і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|бернардзінцаў]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і Святога Яна Апостала і Евангеліста (Вільня)|святога Яна]] і [[Касцёл Святых Станіслава і Уладзіслава (Вільня)|кафедры]] ў Вільні<ref>{{артыкул|аўтар = Martin Rost.|загаловак = Orgelbarock in Vilnius|арыгінал = |спасылка = |аўтар выдання = |выданне = Ars Organi|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2007|выпуск = |том = |нумар = 33|старонкі = [https://www.orgelcentrum.de/Orgeln-im-Baltikum.htm 61]|isbn = }}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Рок !! Месца !! Будынак !! class=unsortable style="width:160px" | Выява !! {{Не перакладзена 5|Дапаможнік па майстэрстве механічнай рэстаўрацыі карцін|Manuale|d|Q21293519}} !! Рэестр !! Аўтарства !! class="unsortable" | Заўвагі |- | 1764—1765 | [[Лінкаў]] | {{Не перакладзена 5|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай (Лінкаў)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай|lt|Linkuvos Švč. Mergelės Marijos Škaplierinės bažnyčia}} | | II | 21 | [[Атрыбуцыя твору|Атрыбуцыя]] | Захаваўся [[Арганны праспект|праспект]] |- | 1764—1766 | [[Вільня]] | [[Касцёл Святых Францішка і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Касцёл Святога Францішка]] (колішні бернардзінскі) | [[Файл:Vilnius St. Bernardine Organ.jpg|160px]] | II/P | 31 | Задакументаваны | Захаваўся праспект, дароблены ў XIX стагоддзі {{Не перакладзена 5|Юозапас Радавічус|Юозапасам Радавічусам|de|Juozapas Radavičius}} |- | 1765—1766 | Вільня | [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і Святога Яна Апостала і Евангеліста (Вільня)|Касцёл Святога Яна]] | [[Файл:Vilnius Historic Centre-110906.jpg|160px]] | II/P | 22 | Атрыбуцыя | Захаваўся праспект; першапачаткова знаходзіўся ў езуіцкім кляштары ў [[Полацк]]у, перанесены ў Вільню ў 1831 годзе, у 1984/2000 абноўлены {{Не перакладзена 5|Рымантас Гучас|Рымантасам Гучасам|de|Rimantas Gučas}} (III/P, 64)<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Vilnius,_Universit%C3%A4tskirche_St._Johannes ''Universitätskirche St. Johannes''] Organindex (deutsch)</ref> |- | ''1768'' | ''Вільня'' | ''Касцёл Святога Францішка (колішні бернардзінскі)'' | | ''I'' | ''8'' |''Атрыбуцыя'' | ''{{Не перакладзена 5|Пазытыў (музычны інструмент)|Пазытыў|d|Q1930186}}, у 1984 адбудаваны Рымантасам Гучасам паводле старога ўзору'' |- | 1780—1785 | Вільня | [[Касцёл Святых Станіслава і Уладзіслава (Вільня)|Кафедра святых Станіслава і Уладзіслава]] | [[Файл:Vilnius Cathedral Organ (2).jpg|160px]] | II | 20 | Атрыбуцыя | Захаваўся праспект, які першапачаткова знаходзіўся ў віленскім аўгусцінскім касцёле, перанесены ў 1857 годзе, у 1969 пашыраны {{Не перакладзена 5|Alexander Schuke Potsdam Orgelbau|Шуке|de}} (III/P, 49)<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Vilnius,_Kathedrale_St._Stanislaus ''Vilnius, Kathedrale St. Johannes''] Organindex</ref> |- | 1781—1783 | [[Будслаў]] (Беларусь) | [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] | [[Файл:Будслав11.JPG|160px]] | II | 21 | Надпіс | Захаваўся, на аргане аўтограф ''Nicolaus Jantzon Anno 1781 17 maey'' |- | {{Каля}} 1785 | [[Ружанасток]] (Польшча) | {{нп3|Святыня марыянаў (Ружанасток)|Кляштар дамініканцаў|pl|Sanktuarium Maryjne w Różanymstoku}} | | | | Атрыбуцыя | Не захаваўся |- | ''1787—1789'' | ''[[Трашкуны]]'' | ''{{Не перакладзена 5|Касцёл Святой Тройцы (Трашкуны)|колішні кляштарны касцёл бернардзінцаў|lt|Troškūnų Švč. Trejybės bažnyčia}}'' | | ''II'' | ''23'' | ''Задакументаваны'' | ''Не захаваўся'' |- | 1789 | [[Цытавяны]] | {{Не перакладзена 5|Кляштар бернардзінцаў Святой Тройцы (Цытавяны)|колішні кляштарны касцёл бернардзінцаў|lt|Tytuvėnų bernardinų vienuolynas}} | | II | 25 | Атрыбуцыя | Захаваўся<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Tytuv%C4%97nai,_Klosterkirche_St._Marien ''Tytuvėnai, Klosterkirche St. Marien''] Organindex, mit Disposition</ref> |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул | аўтар = Girėnas Povilionis. | загаловак = Formation, origins and influence of Lithuanian baroque organ heritage and organbuilder Nicolaus Jantzon's legacy | арыгінал = | спасылка = https://www.vargonai.com/wp-content/uploads/2015/12/2013_IJHSD.pdf | мова = | адказны = | аўтар выдання = | выданне = International Journal of Heritage and Substainable Development | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2013 | выпуск = | том = 3 | нумар = 1 | старонкі = 21—38 | isbn = | issn = }} == Спасылкі == * [http://argany.by/%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%81/ Жыццяпіс] на старонцы «Арганаў Беларусі» * [https://www.vargonai.com/meistrai/jantzon-nicolaus/ Жыццяпіс] {{ref-lt}} на старонцы «Арганаў Літвы» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янцан, Нікалаус}} [[Катэгорыя:Арганныя майстры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Германіі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 5fhg7wfyjlxkzhano5k2z1jdc3x9836 0 679169 5131670 5060683 2026-04-24T17:07:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131670 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзям’янкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Добрушскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дзям’янкі]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 224 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Дзям’я́нкаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Дзям’янкі]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Вылеўскі сельсавет|Вылеўскага]] і [[Чырванасцяжскі сельсавет|Чырванасцяжскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе Добрушскага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|81}}</ref>. 29 жніўня 1974 года скасаваны пасёлак [[Пчолкі]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня і 26 верасня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>. 23 студзеня 1995 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Кругоўскі сельсавет|Кругоўскага сельсавета]]. 20 студзеня 2005 года скасаваны вёскі [[Ачоса-Рудня]], [[Вылева]], [[Чырвоны Лог]], [[Чырвоны Сцяг (Добрушскі раён)|Чырвоны Сцяг]], пасёлкі [[Вялікі Лес (Добрушскі раён)|Вялікі Лес]], [[Пянное]] і [[Ясная Даліна]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-31/2005-31(002-011).pdf&oldDocPage=5 Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 20 января 2005 г. № 29 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Добрушского, Кормянского и Наровлянского районов]</ref>. 27 чэрвеня 2008 года скасаваны вёскі [[Кругоўка]] і [[Марозаўка (Добрушскі раён)|Марозаўка]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pdf/2011-28/2011_28_9_38860.pdf |title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 27 июня 2008 г. № 90 Об упразднении некоторых населенных пунктов Добрушского района |access-date=28 мая 2021 |archive-date=19 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619001951/https://pravo.by/pdf/2011-28/2011_28_9_38860.pdf |url-status=dead }}</ref>. 1 снежня 2009 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Рассветаўскі сельсавет|Рассветаўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=2 |title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 279 Об изменении административно-территориального устройства Добрушского района Гомельской области |access-date=28 мая 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205080252/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309%2F2009-309%28003-022%29.pdf&oldDocPage=2 |archivedate=5 лютага 2021 |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 224 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm |date=11 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 93,8 % — [[беларусы]], 5,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[немцы ў Беларусі|немцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў: вёскі [[Бярозкі (Добрушскі раён)|Бярозкі]], [[Дзям’янкі]], [[Дубовы Лог (Добрушскі раён)|Дубовы Лог]], [[Лявонцьева (Добрушскі раён)|Лявонцьева]] і [[Млынок (Добрушскі раён)|Млынок]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Добрушскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] ofxnow8ztbezfwk91moqlfk175vv5z9 0 679768 5131491 4826889 2026-04-24T12:46:11Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131491 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Купцэвіч}} {{пісьменнік}} '''Фелікс Піліпавіч Купцэвіч''' (псеўданім: ''Алесь Валожка'', ''Алесь Валошка'', ''Ф. Гарадзенскі''<ref>{{Cite web|url=https://www.nlb.by/content/novosti/2020/Zhybul_Adam_Babareka_i_iago_kartatseka.pdf|title=Адам Бабарэка і яго картатэка|quote=Адам Бабарэка ў сваёй картатэцы пазначыў, што пад псеўданімам ''Ф. Гарадзенскі'' друкаваўся Фелікс Купцэвіч, а таксама згадвае, што А. Функ карыстаўся псеўданімам ''А. Веркін''.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511134337/https://www.nlb.by/content/novosti/2020/Zhybul_Adam_Babareka_i_iago_kartatseka.pdf|archivedate=11 мая 2020|accessdate=11 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>; {{ДН|21|10|1900}}, [[Гродна]] — {{ДС|31|3|1938}}, [[Мінусінск]], [[ГУЛАГ]]) — беларускі [[крытык]], [[празаік]], [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў бежанстве ў [[Калуга|Калузе]] і [[Петраград]]зе. У [[1918]] годзе вярнуўся ў Гродна. У 1920 годзе разам з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]] пакінуў Гродна. З 1924 года працаваў у статыстычным аддзеле [[ЦК КП(б)Б]]. У 1925 годзе сакратар [[Крычаўскі райкам КП(б)Б|Крычаўскага райкама КП(б)Б]]; загадчык аддзела прапаганды [[Калінінскі акругкам КП(б)Б|Калінінскага акругкама КП(б)Б]] (цэнтр — [[Клімавічы]]). Друкавацца пачаў у 1920 годзе. У 1926 годзе публікаваў апавяданні ў часопісе «[[Маладняк Калініншчыны]]». Даследаваў творчасць [[Ц. Гартны|Ц. Гартнага]], [[А. Дудар]]а, [[М. Зарэцкі|М. Зарэцкага]], [[К. Чорны|К. Чорнага]]. У 1926 годзе накіраваны на работу ў [[Латвія|Латвію]]. Пасля вяртання ў 1927 годзе намеснік рэдактара газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]». З 1929 года вучыўся на літаратурным аддзяленні [[Інстытут чырвонай прафесуры|Інстытута чырвонай прафесуры]] ў [[Масква|Маскве]]. Па абвінавачанні ў беларускім [[нацыянал-дэмакратызм]]е ў 1930 годзе выключаны з інстытута. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 29.8.1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]»; вызвалены 4.10.1930. Працаваў у [[Масква|Маскве]] на заводзе. Арыштаваны 9.4.1933 па справе «[[Беларуская народная грамада (1933)|Беларускай народнай грамады]]». Асуджаны на 5 гадоў зняволення; накіраваны ў [[Мінусінскі лагер]]. Арыштаваны ў лагеры 23.11.1937; прыгавораны да [[расстрэл]]у. Рэабілітаваны ў 1956 годзе. == Творы == * Аб маністычным разуменні творчасці Цішкі Гартнага // [[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]. 1928. № 6; * Літаратурная хлестакоўшчына… // Узвышша. 1929. № 1; * Супраць эклектызму // Узвышша. 1929. № 3; * Пра «Вераснёвыя ночы» К. Чорнага // Узвышша. 1929. № 5; * Белорусская художественная периодика // [[Печать и революция]]. 1929. № 11. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[М. І. Мушынскі|Мушынскі М. І.]]'' Беларуская крытыка і літаратуразнаўства: 20—30-я гады. Мн., 1975; * ''[[У. Міхнюк|Міхнюк У.]]'' «Забраны ў астрог мы з забранага краю» // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. 1999. № 5; {{DEFAULTSORT:Купцэвіч Фелікс Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Справа «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Справа «Беларускай народнай грамады»]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]] cc1aniw8x915czkrd29i11en99i7a1f 0 681961 5131500 4731114 2026-04-24T12:50:20Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131500 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сцяпура}} {{Навуковец}} '''Дзмітрый Антонавіч Сцяпура''' ([[1872]], [[Ліда]] — ?) — беларускі [[педагог]], [[асветнік]], [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Скончыў гістарычнае аддзяленне [[Кіеўская праваслаўная духоўная семінарыя|Кіеўскай праваслаўнай духоўнай семінар]]ыі ў 1897 годзе. З кастрычніка 1897 года працаваў выкладчыкам [[Віленскае парафіяльнае вучылішча|Віленскага парафіяльнага вучылішча]], з ліпеня 1898 года працаваў у [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскай настаўніцкай семінары]]і, з жніўня 1900 года быў галоўным інспектарам народных вучылішч [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], з кастрычніка 1906 года працаваў загадчыкам канцылярыяй апекуна [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акру]]гі, з 1909 па 1914 год — дырэктар [[Рагачоўская настаўніцкая семінарыя|Рагачоўскай настаўніцкай семінары]]і. Арганізаваў пры семінарыі педагагічны музей, які абслугоўваў таксама патрэбы слухачоў мясцовых летніх настаўніцкіх курсаў і выкладчыкаў пачатковых школ [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]]. Адзін з арганізатараў адкрыцця краязнаўчых экскурсій па гістарычных мясцінах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] для навучэнцаў Віленскай навучальнай акругі. Быў першым дырэктарам (1914—1918)<ref>http://elib.bspu.by/bitstream/doc/2448/1/%D0%96%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%BE%20%D0%90.%D0%9F..pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709183439/http://elib.bspu.by/bitstream/doc/2448/1/%D0%96%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%BE%20%D0%90.%D0%9F..pdf |date=9 ліпеня 2021 }}</ref> [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]], адкрытага [[21 лістапада]] [[1914]] года. Пасля выкладаў у гэтым інстытуце логіку, псіхалогію, педагогіку. Адным з першых асветнікаў у Беларусі на пачатку ХХ стагоддзя. Сцяпура ўсвядоміў неабходнасць перабудову школы, падкрэсліваў, што ідзе перагляд сістэм, метадаў і прыёмаў навучання і выхавання. Ён умела спалучаў практычную дзейнасць з распрацоўкай пытанняў па педагогіцы, педагагічнай падрыхтоўцы народных настаўнікаў. Абапіраючыся на перадавыя педагагічныя ідэі свайго часу, прапагандаваў ідэі [[Канстанцін Дзмітрыевіч Ушынскі|К. Д. Ушынскага]], [[Мікалай Іванавіч Пірагоў|М. І. Пірагова]]. У 1916 годзе арганізаваў кароткатэрміновыя педагагічныя курсы павышэння кваліфікацыі настаўнікаў пачатковых школ [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]], нядзельную школу па навучанні грамаце дарослых. Удзельнічаў у з’ездзе выкладчыкаў сярэдніх школ Расіі па эксперыментальнай псіхалогіі ў чэрвені 1915 года, з’ездзе педагогаў настаўніцкіх інстытутаў Расіі ў жніўні 1917 года і інш. Адмоўна ставіўся да [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|прыходу бальшавікоў да ўлады]]. Да 1921 выкладаў у сярэдніх навучальных установах [[Яраслаўль|Яраслаўля]], потым вярнуўся ў Менск, выкладаў у [[Менскі педагагічны тэхнікум|Менскім педагагічным тэхніку]]ме, на I-х агульнаадукацыйных курсах. У 1924 годзе працаваў у [[Беларускі інстытут сельскай і лясной гаспадаркі|Беларускім інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]], [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамаце асветы БССР]]. Аўтар артыкулаў па гісторыі адукацыі, праблемах педагогікі і адукацыйнай сістэмы Беларусі. Апублікаваў шэраг прац па методыцы навучання ў пачатковай школе, выкладання літаратуры. Педагагічная дзейнасць Сцяпура адыграла немалаважную ролю ў развіцці народнай асветы, падрыхтоўцы народных настаўнікаў у Беларусі. У 1930—1931 гадах абвінавачваўся ў прыхільнасці да «[[нацыянал-дэмакратызм]]у». Далейшы лёс невядомы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Э.К. Дорошевич, М.С. Мятельский, П.С. Солнцев|загаловак=Антология педагогической мысли Белорусской ССР|год=1986|месца=М.|выдавецтва=Педагогика|старонкі=271-272}} * {{кніга|аўтар=М.А. Ткачоў, У.С. Пасэ, Г.Р. Сянькевіч і інш.|загаловак=Асвета і педагагічная думка ў Беларусі: Са старажытных часоў да 1917 г|год=1985|месца=Мн.|выдавецтва=Нар. асвета|старонкі=399—402}} * {{кніга|загаловак=Очерки истории школы и педагогической мысли народов СССР. Конец XIX — начало XX в|год=1991|месца=М.|старонак=337}} * Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэктары БДПУ імя Максіма Танка}} {{DEFAULTSORT:Сцяпура Дзмітрый Антонавіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] kwlwgt1u0k3l3ehxl8fbw3zy0uruqlk 0 682367 5131800 4839657 2026-04-25T03:26:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131800 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Доўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рагачоўскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Доўск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2333 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Доўск]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Журавіцкі раён|Журавіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Журавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Рагачоўскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе [[Доўскі раён|Доўскага раёна]], які 5 красавіка 1935 года перайменаваны ў Журавіцкі сельсавет. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Рагачоўскага раёна. 14 красавіка 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: [[Кусочак]], [[Новая Серабранка]], [[Ракуціна (Рагачоўскі раён)|Ракуціна]], [[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]], [[Сіпораўка]], [[Слабада (Доўскі сельсавет)|Слабада]], [[Старая Серабранка]], [[Фёдараўка (Рагачоўскі раён)|Фёдараўка]], [[Хмелянец (вёска)|Хмелянец]] і [[Юдзічы]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 26 чэрвеня 1969 года скасавана вёска [[Старая Серабранка]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|99}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3075 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,1 % — [[беларусы]], 4,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[беларускія татары|татары]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 ліпеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2333 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/Dovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf Інфармацыя пра Доўскі сельсавет на сайце Рагачоўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210711060009/https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/Dovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf |date=11 ліпеня 2021 }} {{ref-ru}} {{Доўскі сельсавет}} {{Рагачоўскі раён}} [[Катэгорыя:Доўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Журавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Доўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] hquozwptxfrbtilojhlj1lhs8dqim6f 0 684146 5131805 4655118 2026-04-25T04:11:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131805 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Драчкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Смалявіцкі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Драчкава (Смалявіцкі раён)|Драчкава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3473 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://smolevichi.gov.by/ru/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/drachkovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Дра́чкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Драчкава (Смалявіцкі раён)|Драчкава]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смілавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Смалявіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Смалявіцкага раёна. 10 лютага 1977 года ў склад сельсавета з [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Вялікі Камень (Смалявіцкі раён)|Вялікі Камень]], [[Калюга (Драчкаўскі сельсавет)|Калюга]], [[Сінія Горы]] і хутар [[Дуброва (Драчкаўскі сельсавет)|Дуброва]]), у склад [[Верхменскі сельсавет|Верхменскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Вызваленне (Смалявіцкі раён)|Вызваленне]], [[Вялікі Лес (Смалявіцкі раён)|Вялікі Лес]] і [[Пяцілетка]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. 16 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавета]] (19 населеных пунктаў: вёскі [[Быкачына]], [[Бярозавая Гара (Смалявіцкі раён)|Бярозавая Гара]], [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волма]], [[Дзяхань]], [[Загор’е (Драчкаўскі сельсавет)|Загор’е]], [[Задвор’е (Смалявіцкі раён)|Задвор’е]], [[Зарэчча (Драчкаўскі сельсавет)|Зарэчча]], [[Заямнае (Смалявіцкі раён)|Заямнае]], [[Зялёны Лужок]], [[Каліта (Смалявіцкі раён)|Каліта]], [[Куляшоўка (Смалявіцкі раён)|Куляшоўка]], [[Лазовы Куст]], [[Лукава (Смалявіцкі раён)|Лукава]], [[Першамайская (Смалявіцкі раён)|Першамайская]], [[Плюшчай (Смалявіцкі раён)|Плюшчай]], [[Пятровічы (Смалявіцкі раён)|Пятровічы]], [[Самсонаўка]], [[Узбарогі]] і [[Чырвоны Лужок (Смалявіцкі раён)|Чырвоны Лужок]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8/2010-8(002-007).pdf&oldDocPage=4 Решение Минского областного Совета депутатов от 16 декабря 2009 г. № 231 Об изменении административно-территориального устройства Минской области]</ref>. 23 лістапада 2018 года скасаваны хутар [[Пабрацімаўка]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918n0093071&p1=1 Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 23 ноября 2018 г. № 36 Об изменении административно-территориального устройства Драчковского сельсовета Смолевичского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 1558 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 3473 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] hv8t1btb37q9etparcwmgt5xv8a1u7r 0 684349 5131572 4731100 2026-04-24T13:23:15Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131572 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Рудніцкі}} '''Васіль Рыгоравіч Рудніцкі''' ([[1899]], в. [[Пакелеўка]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — ?) — беларускі [[вучоны]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і службоўца. Атрымаў вышэйшую адукацыю. У ліпені 1931 года быў прызначаны [[Наркам асветы БССР|Наркамам асветы БССР]] першым дырэктарам [[Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут|Беларускага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага інстытута]], да гэтага працаваў дэканам педфака БДУ. Арыштаваны 11 снежня 1936. Падчас арышту дырэктар Калінінскага педагагічнага інстытута ў Клімавічах{{крыніца?}}. Асуджаны пазасудовым органам [[НКУС]] 27 кастрычніка 1938 года за «контррэвалюцыйную [[нацдэм]]аўскую дзейнасць» да 5 гадоў пазбаўлення волі. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітаваны пастановай прэзідыума [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] ад 13.6.1956. Асабовая справа Р. № 5382 захоўваецца ў архіве УКДБ Магілёўскай вобласці. == Літаратура == * РУДНІЦКІ Васіль Рыгоравіч // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2}} * {{кніга|аўтар=Корзюк А. А.|загаловак=Хроника БГПУ за 100 лет (1914 - 2014 гг.)|год=2020|месца=Мн.|выдавецтва=БГПУ|старонак=311}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэктары БДПУ імя Максіма Танка}} {{DEFAULTSORT:Рудніцкі Васіль Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] nwj5hf0glprnjtcqiufr8wt1g3mndak 0 684634 5131705 5124251 2026-04-24T19:27:23Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5131705 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў мужчынаў і [[ЖГК Аркатрон Мінск|жанчын]]. == Назва == * Аркатрон (1995—1997) * Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (1997—1999) * Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (1999—2001) * Аркатрон-МНС (2001—2002) * РЦАП-Аркатрон-МНС (2002—2005) * РЦАП-Аркатрон-БДЭУ (2005—2007) * Аркатрон-РЦАП (2007—2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1997|Уладальнік]] || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 |||| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 13 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Аркатрон Мінск|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Мікалай Жук]] (2002—2003) * [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (2008) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2010) * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 Аркатрон] [[Катэгорыя:ГК Аркатрон Мінск| ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2014 годзе]] 08p10t6l5q4mxa1yc5i83ik09h3euqt 0 685138 5131658 4937182 2026-04-24T16:58:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131658 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дзямідавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Касцюковіцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дзямідавічы (Касцюковіцкі раён)|Дзямідавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[8 снежня]] [[1959]] |Скасаванне = [[5 снежня]] [[1931]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1073 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://kostukovichi.gov.by/vlast/selsk-isp-kom/item/26-demidovichskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Дзямідавіцкі сельсавет}} '''Дзямі́давіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Дзямідавічы (Касцюковіцкі раён)|Дзямідавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Касцюковіцкага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Касцюковіцкім раёне БССР. 5 снежня 1931 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Тупічына (Касцюковіцкі раён)|Тупічына]], сельсавет перайменаваны ў [[Тупічынскі сельсавет|Тупічынскі]]. 8 снежня 1959 года цэнтр [[Прусінскі сельсавет|Прусінскага сельсавета]] перанесены ў вёску Дзямідавічы, сельсавет перайменаваны ў Дзямідавіцкі, таксама да сельсавета далучана частка скасаванага [[Пячарскі сельсавет|Пячарскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: [[Аляксандраўка (Касцюковіцкі раён)|Аляксандраўка]], [[Гарадок (Касцюковіцкі раён)|Гарадок]], [[Іванаўка (Дзямідавіцкі сельсавет)|Іванаўка]], [[Круты Роў]], [[Пабеда (Касцюковіцкі раён)|Пабеда]], [[Ракітнік (Касцюковіцкі раён)|Ракітнік]], [[Рэспубліка (Касцюковіцкі раён)|Рэспубліка]] і [[Тупічын]]) і частка скасаванага [[Каніцкі сельсавет|Каніцкага сельсавета]] (3 населеныя пункты: [[Вітунь (Касцюковіцкі раён)|Вітунь]], [[Вялікая Мухаўка]] і [[Малая Мухаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў склад сельсавета ўваходзілі 24 населеныя пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|178}}</ref>. У сакавіку 1977 года скасавана вёска [[Паўлаўка (Касцюковіцкі раён)|Паўлаўка]] (злілася з вёскай Дзямідавічы)<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 і 29 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1550 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,1 % — [[беларусы]], 4,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[азербайджанцы ў Беларусі|азербайджанцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1073 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Дзямідавіцкі сельсавет (Касцюковіцкі раён)}} {{Касцюковіцкі раён}} [[Катэгорыя:Дзямідавіцкі сельсавет (Касцюковіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1959 годзе]] 6q1lr0dzxvp77b2u9d1voc6o6zfait9 0 686653 5131776 5063574 2026-04-24T22:43:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131776 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Добасненскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кіраўскі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Жылічы (аграгарадок)|Жылічы]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1939 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''До́басненскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Жылічы (аграгарадок)|Жылічы]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Кіраўскага раёна Магілёўскай вобласці БССР шляхам аб’яднання скасаваных [[Асаўніцкі сельсавет|Асаўніцкага]] і [[Харлапавіцкі сельсавет|Харлапавіцкага]] сельсаветаў з цэнтрам у вёсцы [[Добасна (аграгарадок)|Добасна]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 24 чэрвеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лешчанскі сельсавет|Лешчанскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 8 ліпеня 1960 года ў склад [[Паўлавіцкі сельсавет (Кіраўскі раён)|Паўлавіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Лешчанка (Кіраўскі раён)|Лешчанка]] і [[Падлешчанка]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 12 сакавіка 2004 года ў склад [[Скрыпліцкі сельсавет|Скрыпліцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Барчыцы]], [[Глыбокавічы]] і [[Кісцяні (Кіраўскі раён)|Кісцяні]])<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-68/2004-68(003-063).pdf&oldDocPage=22 |title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 марта 2004 г. № 6-12 Об изменении границ Скриплицкого и Добоснянского сельсоветов Кировского района |access-date=12 верасня 2021 |archive-date=15 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615171451/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-68/2004-68(003-063).pdf&oldDocPage=22 |url-status=dead }}</ref>. 3 кастрычніка 2018 года цэнтр сельсавета перанесены з вёскі [[Новая Добасна]] ў аграгарадок Жылічы<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918m0092017&p1=1 О переносе административного центра Добосненского сельсовета Кировского района Решение Кировского районного Совета депутатов от 3 октября 2018 г. № 9-3]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2880 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 90,1 % — [[беларусы]], 7,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[грузіны ў Беларусі|грузіны]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1939 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Добасненскі сельсавет}} {{Кіраўскі раён}} [[Катэгорыя:Добасненскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] rxlyc5odx6af9oprm2mvk8qyujl41zd 0 691019 5131602 4361386 2026-04-24T14:22:48Z 5131602 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Карзюк}} {{ДД |званне = {{РБ, Генерал-маёр}} }} '''Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк''' ({{ДН|6|11|1971}}, [[Мінск]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Намеснік [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] (з 2021). [[Генерал-маёр]] міліцыі (2023)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/chargovae-spetsyjalnae-zvanne-general-maera-militsyi-prysvoena-dzmitryju-karzjuku-125622-2023/ Чарговае спецыяльнае званне генерал-маёра міліцыі прысвоена Дзмітрыю Карзюку]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 лістапада 1971 года ў Мінску. У 1989—1991 гадах служыў ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь. У органах унутраных спраў з 1993 года. У верасні 1993 года быў прыняты на службу інспектарам дарожна-патрульнай службы 3-га матарызаванага ўзвода асобнага батальёна ДПС ДАІ Упраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама. Затым служыў камандзірам узвода, з 1996 па 2002 гады — камандзірам асобнай роты ДПС УДАІ [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]. У 2001 годзе скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Рэспублікі Беларусь]]<ref name="mus">[https://mvd.gov.by/ru/page/korzyuk-dmitrij-mihajlovich Корзюк Дмитрий Михайлович]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па лістапад 2006 года ўзначальваў аддзел ДПС і прафілактыкі УДАІ ГУУС Мінгарвыканкама<ref name="mus"/>. З лістапада 2006 па студзень 2008 года — начальнік аддзела ДАІ міліцыі грамадскай бяспекі і спецыяльнай міліцыі УУС адміністрацыі [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскага раёна Мінска]]<ref name="mus"/>. Са студзеня 2008 года па май 2016 года — начальнік упраўлення Дзяржаўтаінспекцыі МГБ ГУУС Мінскага гарвыканкама<ref name="mus"/>. 26 мая 2016 года прызначаны начальнікам галоўнага ўпраўлення [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20160527/1464355944-novym-kiraunikom-dai-stau-dzmitryy-karzyuk Новым кіраўніком ДАІ стаў Дзмітрый Карзюк]</ref>. 25 кастрычніка 2021 года прызначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[https://blr.belta.by/president/view/dzmitryj-karzjuk-naznachany-namesnikam-ministra-unutranyh-sprau-105787-2021/ Дзмітрый Карзюк назначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100418&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 25 октября 2021 года № 418 «О Д. М. Корзюке»]</ref>. 2 снежня 2021 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла Карзюка ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-11}}</ref>. Таксама ён трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|accessdate=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref>. == Хобі == Гуляе ў аматарскай хакейнай камандзе. == Узнагароды == * [[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку»]] (2013)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300422&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 верасня 2013 года № 422 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]</ref>, * [[ордэн «За службу Радзіме»]] ІІІ ступені (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 студзеня 2020 года № 7 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211025195314/https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf |date=25 кастрычніка 2021 }}</ref>, * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» І ступені. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Карзюк Дзмітрый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры міліцыі (Беларусь)]] lc79hw5qhn1djbr7xa9nd0pnoedwht6 0 692518 5131997 4780171 2026-04-25T11:45:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131997 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Дэмакратычная партыя Арома, ДПА''' ({{lang-om|Paartii Demokraatawaa Oromoo}}) — палітычная партыя ў [[Эфіопія|Эфіопіі]], якая ў саюзе з [[Народны фронт вызвалення Тыграя|Народным Фронтам вызвалення Тыграя]], [[Дэмакратычная партыя амхара|Дэмакратычнай партыяй амхара]], [[Паўднёваэфірпскі народна-дэмакратычны рух|Дэмакратычным фронтам паўднёва-эфіопскіх народаў]] утварала [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў]] (РДФЭН). Першапачаткова дзейнічала пад назвай «Дэмакратычная арганізацыя народа [[арома]]» (ДАНА). Выступала пераважна ў якасці саюзніка НФВТ. == РДФЭН == У складзе блока арганізацыя лічылася з моманту яго стварэння ў 1989 годзе<ref>{{Cite web |url=https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/605/vaughanphd.pdf?sequence=2&isAllowed=y |title=Ethnicity and Power in Ethiopia |access-date=11 лістапада 2021 |archive-date=29 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329051800/https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/605/vaughanphd.pdf?sequence=2&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. 1 снежня 2019 года па ініцыятыве прэм’ер-міністра Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]] РДФЭН быў распушчаны і на яго базе створана новая кіруючая [[Партыя росквіту (Эфіопія)|Партыя росквіту]]. ДПА стала адной з структур-заснавальнікаў. == Змена назвы == На сваім штогадовым сходзе, які адбыўся 20 верасня 2018 года ў [[Джыма|Джыме]], Дэмакратычная арганізацыя народа арома змяніла сваю назву на Дэмакратычную партыю Арома<ref name="OPDO changes name, logo">{{Cite web|url=https://fanabc.com/english/2018/09/opdo-changes-its-name-to-oromo-democratic-party/|title=OPDO changes name, logo|website=Fanabc|lang=en|accessdate=20 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920234650/https://fanabc.com/english/2018/09/opdo-changes-its-name-to-oromo-democratic-party/|archivedate=2018-09-20|url-status=dead}}</ref>. == Выбары == На [[Усеагульныя выбары ў Эфіопіі (2005)|выбарах у]] [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчыя органы]] 15 мая 2005 года партыя ўваходзіла ў склад РДФЭН, які атрымаў 327 з 527 месцаў<ref>[http://www.ethiopar.net/English/hopre/hormemb.html Ethiopian House of Peoples' Representatives Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060322104143/http://www.ethiopar.net/English/hopre/hormemb.html |date=22 сакавіка 2006 }}</ref>. На выбарах у рэгіянальныя сходы ў жніўні 2005 года партыя атрымала 387 з 537 месцаў у рэгіёне [[Аромія]] і 14 з 36 месцаў у рэгіёне [[Харары (рэгіён)|Харары]]<ref>[http://africanelections.tripod.com/et_2005state.html African Elections Database]</ref>. На дадатковых выбарах 2008 года ДАНА выйграла 23 месцы ў заканадаўчым органе Ароміі<ref name="OPDO changes name, logo"/>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыялістычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 1982 годзе]] rquu5h9nvafdbcf84oa8r9pp24i8odj 0 692543 5131923 5104333 2026-04-25T09:18:17Z MoniczFrancisak 96628 /* Біяграфія */ удакладненне 5131923 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}   '''Ян Курчэўскі''' ([[8 чэрвеня]] [[1854]], [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]] або [[Данюшава]] Ашмянскага павета, цяпер Смаргонскі раён -- [[30 ліпеня]] [[1916]], [[Вільнюс|Вільня]]) — святар, гісторык. == Біяграфія == Ёсць дзве версіі пра месца нараджэння Яна Курчэўскага. Найбольш пашыраная -- [[Данюшава]] каля [[Смаргонь|Смаргоні]]. Курчэўскі шмат зрабіў для [[Данюшава|мясцовага касцёла]] -- набыў арган, падарыў у 1907 годзе вялікі звон, на якім захаваўся надпіс: “Прыхаджанам данюшаўскім ад прэлата Курчэўскага. Няхай не акамянеюць сэрцы тых, хто пачуе гэты звон. Вільня, 1907 год”<ref>http://pamsmorgon.blogspot.com/2013/01/blog-post_1383.html</ref>. Але гісторык Тадэвуш Крагель, які працаваў з рукапіснымі ўспамінамі Курчэўскага, які захоўваюцца ў Архідыяцэзійным архіве ў [[Беласток|Беластоку]], сцвярджае, што сапраўднае месца нараджэння -- [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], а ў Данюшаве Курчэўскі правёў дзяцінства<ref>Tadeusz Krahel. Rządy biskupa Stefana Zwierowicza w diecezji wileńskiej w świetle wspomnień ks. Jana Kurczewskiego, „Metrastis” 2003, t. 23, s. 193.</ref>. === Пачаткі святарства === У 1874 годзе паступіў [[Вільнюская духоўная семінарыя Святога Іосіфа|у духоўную семінарыю ў Вільні]], у 1879 годзе накіраваны [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|ў Рымска-каталіцкую духоўную акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Скончыў акадэмію ў 1881 годзе са ступенню магістра тэалогіі з дысертацыяй ''De immaterialitate animae''. У 1881 годзе ён пасвячоны ў святары ў [[Віекшней|Векшнях]] жамойцкім біскупам Аляксандрам Казімірам Берасневічам і прызначаны выкладчыкам рэлігіі ў Другой гімназіі ў [[Вільнюс|Вільні]] і прафесарам царкоўнага права, пропаведзі і царкоўнай гісторыі ў духоўнай семінарыі. Адначасова быў [[Кардынал-прэфект|прэфектам]] Віленскай прагімназіі. === Святарства === На пачатку служэння ксяндза Курчэўскага Віленскую дыяцэзію ўзначаліў [[прэлат]] Пётр Жылінскі, які выступаў за царскі рэжым. За адмову прыняць кнігі для набажэнства на рускай мове, што лічылася «адкрытым выказваннем пагарды да рускай мовы», у 1886 годзе Курчэўскі быў выдалены з гімназіі і семінарыі і накіраваны пробашчам у [[Кемелішкі]], а затым у парафію св. Якава і Філіпа ў Вільні. Гэты касцёл быў адноўлены Курчэўскім. У 1889 годзе прызначаны біскупам Стэфанам Звяровічам [[Канонік|канонікам]] [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскай катэдры]], а ў 1900 годзе прэлатам. Быў таксама членам кансісторыі. У 1899 годзе звольніўся з парафіі і працаваў у біскупскай курыі (у 1904 годзе стаў яе чыноўнікам). У 1904 годзе асвяціў касцёл у Параф'янаве. 17 верасня 1905 годзе загадам віленскага біскупа [[Эдвард Роп|Эдварда фон Роппа]] ўрачыста асвяціў кафедральную базіліку ў [[Беласток|Беластоку]]. У 1908 годзе асвяціў перабудаваны касцёл святой Троіцы ў Глыбокім. Быў апостальскім протанатарыем. У 1901 годзе зноў быў прызначаны прафесарам кананічнага права і [[Лацінская Царква|царкоўнай]] гісторыі ў духоўнай семінарыі. Таксама чытаў лекцыі польскай мовы, прапаведніцкай і схаластычнай філасофіі. Пакінуў гэтую пасаду ў 1911 годзе і цалкам прысвяціў сябе навуковай працы. Быў прызначаны прапаведнікам біскупам Стэфанам Звяровічам, а затым біскупам Эдвардам фон Роппам, каб суправаджаць іх падчас кананічных візітаў у Віленскую [[Вільнюская архідыяцэзія|дыяцэзію]]. У 1901 годзе адрамантаваў гістарычную трохпавярховую капліцу-слуп св. Яцака ў Вільні на Пагулянцы . Прапаведаваў у кафедральных і парафіяльных касцёлах і дзякуючы свайму голасу, лёгкасці гаворкі, вобразнасці і прастаце маўлення дайшоў да сэрцаў і розумаў вернікаў. Яго памяць таксама дазваляла цытаваць старонкі са [[Біблія|Святой Бібліі]]. === Дзейнасць у Таварыстве сяброў навук === Курчэўскі быў самавукам, не ведаў навуковага метаду, а ў поглядах на гісторыю Касцёла быў кансерватарам. У сваіх даследаваннях ён, аднак, абапіраўся пераважна на крыніцы, дзякуючы якім яго працы захавалі нязменную каштоўнасць. Гістарыяграфічная творчасць узнікла ў асноўным дзякуючы атмасферы, якую ў той час стварала ў Вільні [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства сяброў навук]], утворанае дзякуючы змякчэнню ўнутранай палітыкі царызму пасля рэвалюцыі 1905 года. Курчэўскі не быў ініцыятарам утварэння гэтага таварыства, але меў вялікі аўтарытэт у Вільні, і 23 сакавіка 1907 года быў абраны прэзідэнтам таварыства (хоць на той момант яшчэ не меў строга навуковых прац). На першым пасяджэнні Таварыства сяброў навук ён агучыў даклад "''Біскуп Белазор і спусташэнне Вільні і кафедральных каштоўнасцей у сярэдзіне XVII ст''.". Быў прэзідэнтам таварыства да самай смерці. === Смерць === У апошнія гады жыцця Ян Курчэўскі праз благое здароўе радзей выконваў святарскую службу, аддаючыся выключна навуковай працы. Памёр ад сардэчнага прыступу падчас святой Імшы ў віленскай кафедры 30 ліпеня 1916 года. Гэты факт мемарыялізаваны ўмураваннем пад амвонам памятнай дошкі. Ян Курчэўскі пахаваны ў капліцы на [[Роса|могілках Роса]] ў Вільні (участак № 26). == Працы == * ''Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i pracę biskupów i duchowieństwa diecezji wileńskiej oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i społecznych'', 1912 * ''Kościół Zamkowy, czyli Katedra Wileńska: w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju'', tom I, 1908 * ''Kościół Zamkowy, czyli Katedra Wileńska: w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. Źródła historyczne na podstawie aktów kapitulnych i dokumentów historycznych'', tom II, 1910 * ''Kościół Zamkowy, czyli Katedra wileńska: w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. Streszczenie aktów kapituły wileńskiej'', tom III, 1916 * ''Wykład przenajświętszej ofiary Mszy Świętej w 30 naukach niedzielnych'', 1898 * ''Ja Matka Pięknej Miłości: nabożeństwo majowe ku pożytkowi rodzin chrześcijańskich'', 1899 * ''Mowa żałobna za duszę świętej pamięci Ojca Świętego Leona XIII'', 1903 * ''Pamiątka uroczystego poświęcenia pomnika i statui św.Jacka w Wilnie'', 1906 * ''Konferencje i nauki rekolekcyjne'', 1906 * ''Święci biskupi i apostołowie Litwy i Rusi Litewskiej'', 1913 * ''Konferencje dla Kapłanów Wypow. przez Ks. Jana Kurczewskiego na rekolekcjach kapłańskich 1913 w Seminarium Wileńskim'' * ''Kościół katolicki w Smorgoniach'', 1914 * ''Z dziejów Trynitarzy Polskich'', 1914 * ''Opowiadania o dziejach Chrześcijaństwa Litwy i Rusi. Część I od chrztu Litwy do końca XVI wieku'', 1914 * ''Rozmyślania o tajemnicach Różańca Świętego na każdy dzień miesiąca'', 1914 * ''Pamiątka zbudowania i poświęcenia Trzech Krzyżów w Wilnie na Górze Trzykrzyskiej w roku 1916'', 1916 * ''Kazania Świąteczne'', 1897 * ''Kazania przygodne'', 1899 * ''Kazania na zakończenie XIX wieku'', 1901 * ''Kazanie w rocznicę poświęcenia Kościoła Katedralnego w Wilnie'', 1903 * ''Gospodarz i sługa wobec Prawa Bożego'', kazania dla robotników 1901, 1906 * ''Wiadomości o szkołach parafialnych w Diecezji Wileńskiej'', 1909 {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://polona.pl/search/?query=Jan_Kurczewski&filters=creator:%22Kurczewski,_Jan_(1854--1916)%22,creator:%22Kurczewski,_Jan_(1854--1916)_Autor%22,public:1,hasTextContent:0 Публікацыі Яна Курчэўскага] ў бібліятэцы Polona {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Курчэўскі Ян}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] 8aczt2b3fqbbs6bg5sw5bnrbqwvg1ks 0 696538 5131900 4651871 2026-04-25T08:31:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131900 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джонсан}} {{Кінематаграфіст}} '''Дуэйн Джо́нсан''' ({{lang-en|Dwayne Johnson}}; нар. [[2 мая]] [[1972]]) — амерыканскі [[акцёр]], прадзюсар, бізнесмен і былы рэслер вядомы пад мянушкай Скала ({{lang-en|The Rock}})<ref>[http://www.wwe.com/superstars/the-rock «Dwayne „The Rock“ Johnson»]. WWE.</ref>. Лічыцца адным з найвялікшых прафесійных дужаннікаў усіх часоў<ref>[https://web.archive.org/web/20131104005228/http://www.ugo.com/tv/ugos-top-50-wrestlers-of-all-time?page=10 «The Greatest Professional Wrestlers of All Time»]. UGO.</ref><ref>[http://wrestlingperspective.com/100wrestlers.html «The Top 100 Pro Wrestlers of All time Reviewed in Wrestling Perspective»]. Wrestling Perspective.</ref>. Гэтай працай ён займаўся восем гадоў, перш чым заняцца акцёрскай справай. Яго фільмы агулам назбіралі больш за 3,5 мільярдаў долараў у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і больш за 10,5 мільярдаў долараў ва ўсім свеце<ref>[https://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=rock.htm «Dwayne Johnson Movie Box Office Results»]. Box Office Mojo.</ref>, што робіць яго адным з самых прыбытковых і высокааплатных акцёраў у свеце<ref>[https://www.forbes.com/sites/natalierobehmed/2016/08/25/the-worlds-highest-paid-actors-2016-the-rock-leads-with-knockout-64-5-million-year/ «The World’s Highest-Paid Actors 2016: The Rock Leads With Knockout $64.5 Million Year»]. Forbes.</ref>. У 2016 і 2019 гадах Джонсан быў названы часопісам [[Time]] адным з самых уплывовых людзей у свеце<ref>[http://time.com/4299718/dwayne-johnson-2016-time-100/ «The World’s 100 Most Influential People: Dwayne Johnson»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220317162322/https://time.com/4299718/dwayne-johnson-2016-time-100/ |date=17 сакавіка 2022 }}. Time.</ref><ref>[https://www.usatoday.com/story/life/people/2019/04/17/taylor-swift-dwayne-johnson-cover-times-most-influential-people-issue/3484216002/ «Dwayne Johnson, Taylor Swift, Gayle King, more cover Time’s 100 most influential people issue»]. USA Today.</ref>. == Біяграфія == Джонсан нарадзіўся ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] ў сям’і прафесійнага канадскага рэслера [[Рокі Джонсан]]а, але гадаваўся ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] ў сям’і яго маці. Праз маці мае паходжанне [[Самоа (народ)|самоа]], а бацька мае афрыканскія і крыху ірландскія карані. У дзяцінстве захапляўся [[рэгбі]]<ref>[https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/79022967/dwayne-the-rock-johnson-rugbys-the-toughest-sport-i-ever-played «Dwayne 'The Rock' Johnson: Rugby’s the toughest sport I ever played»]. Stuff.</ref>, але потым вярнуўся ў ЗША, часта змяняючы месца жыхарства<ref>[https://web.archive.org/web/20080514174901/http://www.monstersandcritics.com/people/archive/peoplearchive.php/The_Rock/biog «Actors — The Rock»]. Monsters & Critics.</ref>. Джонсан гуляў у каледжны футбол у складзе [[Маямскі ўніверсітэт|Маямскага ўніверсітэта]] і нават здабываў з дружынай нацыянальны чэмпіянат у 1991 годзе. Ён імкнуўся да прафесійнае кар’еры ў [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]], але не быў задрафтаваны на драфце [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]] 1995 года. Склаўшы ўгоду з «[[Калгары Стэмпэдэрс]]» з [[Канадская футбольная ліга|Канадскай футбольнай лігі]], Джонсан быў выключаны з каманды ў першым жа сезоне<ref>[https://web.archive.org/web/20150826193854/http://www.hollywood.com/celebrities/things-you-didnt-know-about-the-rock-60361722/ «20 Surprising Facts About Dwayne 'The Rock' Johnson»]. Hollywood.</ref>. Пасля няўдачы спартсмен скіраваў свой позірк на [[рэслінг]], бо яго бацька і дзед з матчынай лініі былі прафесійнымі дужаннікамі. У выніку Джонсан склаў кантракт з [[Сусветная федэрацыя рэслінгу|Сусветнай федэрацыяй рэслінгу]] ў 1996 годзе. Набыў вядомасць дзякуючы распрацоўцы ўласнага персанажу харызматычнага рэслера-гаваруна ў перыяд здабыцця папулярнасці гэтай забавы ў канцы 1990-х і пачатку 2000-х гадоў<ref>[https://seekingalpha.com/article/3730706-wwe-care-record-low-tv-ratings-yet «Why WWE Doesn’t Care About Record-Low TV Ratings... Yet»]. Seeking Alpha.</ref>. Джонсан вырашыў сысці з рэслінгу ў 2004 годзе, але вяртаўся яшчэ пэўны час, але тэрмінова<ref>[https://www.aol.com/article/entertainment/2019/08/05/the-rock-has-quietly-retired-from-wrestling-in-the-wwe/23788410/ «The Rock has 'quietly retired' from wrestling in the WWE»]{{Недаступная спасылка}}. AOL.</ref>. Першай галоўнай роляй Джонсана была роля галоўнага герою ў фільме пра чараўніцтва ''«[[Кароль скарпіёнаў]]»'' ([[2002]]), але першае сур’ёўнае з'яўленне на экранах адбылася за год да таго, калі акцёр узяў удзел у здымках фільма ''«[[Мумія вяртаецца]]»''. З тых часоў ён здымаўся ў камедыях ''«[[План гульні (фільм)|План гульні]]»'' ([[2007]]), ''«[[Зубная чараўніца (фільм, 2010)|Зубная чараўніца]]»'' (2010) і ''«[[Цэнтральная разведка (фільм)|Цэнтральная разведка]]»'' (2016); прыгодніцкіх баевіках ''«[[Падарожжа 2: Таямнічы востраў]]»'' ([[2012]]), ''«[[Салдат Джо: Кідок кобры 2]]»'' ([[2013]]), ''«[[Геркулес (фільм, 2014)|Геркулес]]»'' (2014) і ''«[[Хмарачос (фільм, 2018)|Хмарачос]]»'' (2018); навукова-фантастычных фільмах ''«[[Разлом Сан-Андрэас]]»'' (2015) і ''«[[Рэмпэйдж]]»'' (2018). З'яўленне персанажу Люк Гобс у яго выкананні ў серыі фільмаў ''«[[Фарсаж (франшыза)|Фарсаж]]»'' пачынаючы з кінастужцы ''«[[Фарсаж 5: Рабаванні ў Рыа]]»'' ([[2011]]), дапамагла фільму стаць адной з самых прыбытковых кінафраншызаў свеце<ref>[https://www.businessinsider.com/most-successful-movie-franchises-of-all-time-at-box-office-2018-3 «The 23 most successful movie franchises of all time»]. Business Insider.</ref>. Джонсан таксама бярэ ўдзел у кінафраншызе ''«[[Джуманджы (франшыза)|Джуманджы]]»'', выканаўшы ролі ў фільмах ''«[[Джуманджы: Покліч джунгляў]]»'' (2017) і ''«[[Джуманджы: Наступны ўзровень]]»'' (2019). Джонсан займаецца таксама і прадусаваннем. У 2000 годзе пабачыла свет аўтабіяграфія акцёра ''«[[Скала гаворыць]]»'', якая стала сапраўдным бестселерам<ref>[https://www.nytimes.com/books/00/02/13/bsp/nonfictioncompare.html «Best Sellers Plus»]. The New York Times.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=WMIxAQAAIAAJ&q=the%20rock%20biggest%20star%20wwe «Bulletin with Newsweek»]. J. Haynes and J.F. Archibald.</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb імя|id=0425005}} {{DEFAULTSORT:Джонсан, Дуэйн}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Рэслеры ЗША]] 4hyoh7rq6kiicl4vkvgchgm4f2pzypf 0 704336 5131886 5000628 2026-04-25T08:18:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131886 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Дурга | Міфалогія = [[індуізм]] | Выява = A low angle shot of Goddess Durga in A Mandap in North Kolkata, 2017.jpg | Памер выявы = | Подпіс = [[Статуя]] з [[Калькута|Калкаты]] | Апісанне = багіня-маці, багіня вайны | У іншых культурах = [[Парваці]], [[Калі]], [[Кумары (багіня)|Кумары]], [[Лакшмі]] | Бацька = | Маці = | Муж = [[Шыва]] | Дзеці = }} '''Дурга́''' ({{lang-sa|दुर्गा}}, літаральна «непрыступная» або «непераможная») — [[індуізм|індуісцкая]] [[бог|багіня]], адно з увасабленняў багіні-маці. == Паходжанне == Некаторыя даследчыкі лічаць, што вобраз Дургі быў створаны ўжо ў перыяд [[Індская цывілізацыя|Індскай цывілізацыі]]. Аднак большасць з іх звязвае багіню з [[Веды (індуізм)|ведычнай культурай]]. Яе імя ўзгадваецца ў [[Рыгведа|Рыгведзе]], [[Махабхарата|Махабхараце]] і [[Рамаяна|Рамаяне]]. Згодна [[індуізм|індуісцкай]] [[міфалогія|міфалогіі]], Дурга была створана [[Брахма]]м, [[Шыва]]м, [[Вішну]], [[Варуна]]м і іншымі [[бог|багамі]] ў водах [[Ганг]]а для барацьбы з [[дэман]]ам Махішасуру. == Аблічча == Асаблівасцю знешнасці багіні з'яўляюцца 8 [[Рука|рук]] са [[зброя]]й або знакакамі яе шанавання, 3 [[вока]], якія сімвалізуюць жаданне, дзеянне і мысленне. Яе [[вопратка]] мае чырвоны колер, што таксама значыць дзеянне. Дэманстрацыяй яе ўлады з'яўляюцца выявы, дзе яна малюецца верхам на [[Леў|льве]] ці [[тыгр]]ы. На кананічных выявах Дурга трымае ў руках наступныя сімвалы: * [[Чакра]] (абавязак і [[праведнасць]]) * [[Ракавіна малюскаў|Ракавіна]] (шчасце) * [[Меч]] (выкараненне заган) * [[Лук]] і [[страла|стрэлы]] (характар [[Рама|Рамы]], накіраваны на ўсталяванне каштоўнасцей) * [[Лотас]] (непрыхільнасць) * [[Булава]] (знак [[Хануман]], адданасць) * Трызуб (мужнасць) * Адкрытая [[далонь]] (бласлаўленне, прабачэнне) == Шанаванне == [[Індуізм|Індуісты]] разглядаюць Дургу як увасабленне першаснай [[бог|багіні]]-маці. У [[шактызм]]е яна — папулярная форма [[Шакты|Шакты Дэві]], жонка [[Шыва|Шывы]]. Культ Дургі найбольш папулярны на ўсходзе і паўночным усходзе [[Індыя|Індыі]], у [[Непал]]е, сярод індуістаў [[Бангладэш]]. Існуюць як асобныя [[храм]]ы, прысвечаныя багіні або яе [[аватара]]м, так і выявы ў храмах іншых багоў. Увосень пасля збору ўраджая святкуецца дзесяцідзённы [[свята|фестываль]] Дурга-пуджа, прысвечаны перамозе Дургі над дэманам Махішасуру. == Спасылкі == * [https://indianexpress.com/article/parenting/learning/durga-puja-the-story-of-the-goddess-and-her-incarnations/ Durga Puja: The story of the goddess and her incarnations] * [https://thegoddessgarden.com/the-hindu-goddess-durga/ THE HINDU GODDESS DURGA] * [https://www.learnreligions.com/goddess-durga-1770363 The Goddess Durga: The Mother of the Hindu Universe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250513160823/https://www.learnreligions.com/goddess-durga-1770363 |date=13 мая 2025 }} * [https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Shaktism Shaktism - Shaktism - New World Encyclopedia] [[Катэгорыя:Багіня-Маці]] [[Катэгорыя:Багіні індуізму]] 18wwsdd93jgon147s3ok00y7kjxqssl 0 704355 5131660 5006002 2026-04-24T17:00:31Z DBatura 73587 /* Авіякатастрофы */ 5131660 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце ўпаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашэр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Таго і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай ўзброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам памылкова атакуе базу французскіх войскаў, пераблытаўшы іх з баевікамі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новых сіл]]». (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] huu8sy1optoy6kop37l3ryxx88tv8e1 5131662 5131660 2026-04-24T17:01:47Z DBatura 73587 /* Авіякатастрофы */ 5131662 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце, упаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашэр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Таго і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай ўзброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам памылкова атакуе базу французскіх войскаў, пераблытаўшы іх з баевікамі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новых сіл]]». (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] 2f2cbge33kh8u4tp0cyu46k52p9crfl 5131664 5131662 2026-04-24T17:02:25Z DBatura 73587 /* Арышты і палоны */ 5131664 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце, упаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашыр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Таго і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай ўзброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам памылкова атакуе базу французскіх войскаў, пераблытаўшы іх з баевікамі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новых сіл]]». (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] jkfkq8ytj92699px7lixl2nq01fk1fs 5131665 5131664 2026-04-24T17:03:25Z DBatura 73587 /* Арышты і палоны */ 5131665 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце, упаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашыр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Тога і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай ўзброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам памылкова атакуе базу французскіх войскаў, пераблытаўшы іх з баевікамі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новых сіл]]». (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] 3flgkd2ydd1q1x2ni3t1rjte4jacf67 5131666 5131665 2026-04-24T17:04:00Z DBatura 73587 /* Інцыдэнты ў Анголе */ 5131666 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце, упаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашыр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Тога і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай узброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам памылкова атакуе базу французскіх войскаў, пераблытаўшы іх з баевікамі «[[Новыя сілы (групоўка)|Новых сіл]]». (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] ifhp9eclh126q6xublp3503yiw8rcp8 5131668 5131666 2026-04-24T17:07:03Z DBatura 73587 /* Узброеныя канфлікты */ 5131668 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 270px; font-size:90%;" |- | Ацэнкі колькасці авіяспецыялістаў былых савецкіх рэспублік на заробках у Афрыцы. * '''Федэральная авіяцыйная служба Расіі'''<br>як мінімум 10 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(1990-я)</small> * '''Асацыяцыя лётнага складу Расіі'''<br>400 чалавек з усіх рэспублік <small>(1992—2001 гг.)</small><br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 500 альбо больш чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Прафсаюз лётнага складу Расіі'''<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}: 200 чалавек <small>(2011 г.)</small> * '''Украінскія дадзеныя'''<br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}: 700 чалавек <small>(2007 г.)</small> * '''Газета «Наша версия»'''<br>больш за 2 000 чалавек з усіх рэспублік <small>(2011 г.)</small> ---- Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік, якія сталі ахвярамі розных інцыдэнтаў на заробках у Афрыцы. * '''Паводле інфармацыі Асацыяцыі лётнага складу Расіі за 1992—2001 гг.'''<br>прынамсі 200 палонных і загінуўшых з усіх рэспублік |} {{external media |topic = |subtopic = |image1 = [http://www.vedomosti.md/uploads/articles.79209.photo.5903.i.jpg Малдаўскі лётчык і ангольскія дзеці. Другая палова 1990-х.] |image2 = [https://yandex.by/images/touch/search?text=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BA%D0%B8%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D0%BB-76%20%D0%B2%20%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8&source=tabbar&pos=2&img_url=https%3A%2F%2Fnashaniva.com%2Fimg%2Fw1500d4%2Fphotos%2Fz_2013_03%2Fil130318_503.jpg&rpt=simage&lr=157 Абломкі беларускага Іл-76 у Магадзіша. 2007 год.] | video1 = [https://yandex.by/video/touch/search/?text=%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD-32%20%D0%B2%20%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%B5&filmId=16193839469118710000 Дакументальны фільм 2007 года «Digital Congi» аб крушэнні расійскага Ан-32 у Кіншасе ў 1996 годзе.] }} У 1990-я і 2000-я гады ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] з [[постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспублік]] адбыўся наплыў авіяспецыялістаў, што было выклікана цяжкім эканамічным становішчам пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Іх дзейнасць часцей за ўсё ажыццяўлялася па кантрактах з прыватнымі кампаніямі. Пілоты і тэхнікі працавалі як у грамадзянскай, так і ў ваеннай [[Авіяцыя|авіяцыі]]. Многія загінулі ў [[Авіяцыйная катастрофа|авіякатастрофах]], [[узброены канфлікт|узброеных канфліктах]] ці ж зусім прапалі без вестак. == Перадгісторыя == У пачатку 90-х значная частка высокакваліфікаваных спецыялістаў [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-абароннага комплексу]] і авіятараў былога [[СССР]] апынуліся ў цяжкім матэрыяльным становішчы. Абвальнае скарачэнне перавозак выкінула з [[Цывільная авіяцыя|грамадзянскай авіяцыі]] тысячы лётчыкаў і тэхнікаў. У аэрапортах засталіся тысячы непатрэбных самалётаў і верталётаў<ref name="грошы">Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001</ref>. Пазней да ўсяго гэтага дадалося яшчэ і скарачэнне старога парку савецкіх лятальных апаратаў з заменай на заходнія ўзоры. Кіраўніцтва, не жадаючы марнавацца на перанавучанне сталых спецыялістаў, больш ахвотна набірала маладых, якія ўжо ўмелі эксплуатаваць замежную авіятэхніку<ref name="хартыя"/>. Беспрацоўныя спецыялісты падаліся ў прыватныя кампаніі, якія ўзніклі на базе дзяржаўных гаспадарстваў. Некаторыя сыходзілі ў замежныя прадпрыемствы. Так, напрыклад, у пачатку 90-х гадоў у [[Масква|Маскве]] з’явілася некалькі пунктаў найму пілотаў. Адным з самых папулярных месцаў была гасцініца «[[Космас (гасцініца, Масква)|Космас]]». Тут эмісары замежных авіякампаній прапаноўвалі авіятарам работу, часцей за ўсё за мяжой. Вярбоўшчыкі абяцалі задатак да $1 тыс. наяўнымі і зарплату ад $ 1, 5 тыс. у месяц<ref name="грошы"/>. Былі расцэнкі і ў тры тысячы. Для параўнання, у [[Расія|Расіі]] і [[СНД]] па тых часах авіяспецыялісты атрымлівалі па 50—100 долараў<ref name="Ангола"/>. І айчынныя, і замежныя кампаніі актыўна працавалі ў краінах [[Афрыка|Афрыканскага кантынента]], дзе [[транспартная інфраструктура]] была недастаткова развіта ў сілу эканамічнай адсталасці, складанай і нестабільнай ваенна-палітычнай абстаноўкі<ref name="Ангола">''Павел Мунтян.'' [https://www.kp.md/daily/27230.5/4356499/ Таинственные исчезновения, рабство, богатство, страх и риск: Как молдавские пилоты работают в Африке] // [[Комсомольская правда]], 24 января 2021.</ref>. == Дзейнасць == Па словах прэзідэнта асацыяцыі лётнага складу Расіі Анатоля Кочура, у 1990-я за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў былога СССР, з якіх 400 — у Афрыку<ref name="грошы"/>. Федэральная авіяцыйная служба Расіі заяўляла пра мінімум дзесяць тысяч пілотаў, штурманаў, бортінжынераў, спецыялістаў наземнага абслугоўвання па ўсім кантыненце<ref name="собеседник">''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001.</ref>. У 2007 годзе ва [[Украіна|Украіне]] заявілі аб парадку 700 сваіх суайчыннікаў, што працуюць як авіяспецыялісты ў Афрыцы. На 2011 год прафсаюз лётнага складу Расіі меў звесткі аб 300 пілотах, а асацыяцыя лётнага складу — 500 і больш сваіх авіятараў на «чорным кантынгенце». У газеце «[[Наша версия]]» агульная колькасць авіятараў з усёй постсавецкай прасторы ацэньвалася ў больш за дзве тысячы чалавек<ref>''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011.</ref>. У [[Ангола|Анголе]] (па даных пасольства РФ на сярэдзіну 90-х і пачатак нулявых) дзейнічалі больш за 20 экіпажаў расійскіх, украінскіх, малдаўскіх і беларускіх лётчыкаў<ref name="Ангола"/>. У [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], паводле інфармацыі выдання «[[Новая газета, Расія|Новая газета]]», на 2007 год па кантрактах з прыватнымі авіякампаніямі працавалі самастойна парадку двухсот пілотаў з краін СНД, плюс некалькі кангалезскіх авіякампаній (такіх як Malila Airlift, Service Air, Africa One і іншыя) эксплуатавалі самалёты «[[Антонаў (кампанія)|Ан]]» з расійскімі экіпажамі. У суседняй [[Рэспубліка Конга|Рэспубліцы Конга]] лётчыкі з Расіі таксама ляталі па ўсёй краіне, уключаючы малыя прымежныя паселішчы. У іх меліся дзве асноўныя базы — у сталіцы [[Бразавіль|Бразавіле]] і ў горадзе [[Пуэнт-Нуар]]. Яшчэ 40 расійскіх пілотаў некаторы час жылі ў будынку гандлёвага прадстаўніцтва РФ у сталіцы Анголы [[Луанда|Луандзе]], адкуль ляталі ў тым ліку і ў суседнюю [[Намібія|Намібію]]. У ёй быў пункт базавання ў горадзе [[Андангва]], а ў аэрапорце партовага горада [[Уолвіш-Бей]] працавалі лётчыкі з [[Екацярынбург]]у, што займаліся рамонтам савецкіх самалётаў з Анголы<ref name="ng"/>. Расійскія і ўкраінскія лётчыкі ў 2000-х наладзілі авіязносіны паміж [[Джыбуці]], [[Самалі]] і [[Эфіопія]]. Іх можна было сустрэць у гарадах [[Бусасо]], [[Дырэ-Дауа]], [[Бахр-Дар]] і [[Адыс-Абеба]]<ref name="ng">''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007.</ref>. Таксама прысутнасць авіяспецыялістаў з былых савецкіх рэспублік заўважана ў [[Ліберыя|Ліберыі]], [[Малі]], [[Чад]]зе, [[Сьера-Леоне]], [[Лівія|Лівіі]], [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Марока]], [[ПАР]], [[Мазамбік]]у, [[Гвінея|Гвінеі]], [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]], [[Судан]]е, [[Кенія|Кеніі]] і [[Уганда|Угандзе]]<ref name="ng"/>. У Афрыцы былыя савецкія лётчыкі перавозілі тавары народнага спажывання, [[паліва]], [[будаўнічыя матэрыялы|матэрыялы для будаўніцтва]], а таксама [[зброя|зброю]]<ref>[https://aif.ru/society/people/ne_hodite_parni_v_afriku_letat_neveroyatnaya_sudba_lyotchika_mesilova «Не ходите, парни, в Африку летать». Невероятная судьба лётчика Месилова]</ref>. Працавалі яны і на афіцыйныя органы і дэпартаменты афрыканскіх дзяржаў, займаючыся перавозкамі ў іх інтарэсах<ref name="ng"/>. Распаўсюджанымі былі таксама пасажырскія рэйсы, якія часта суправаджаліся рознымі парушэннямі, у прыватнасці, перагрузам. Лётчыкі імкнуліся пасадзіць як мага больш чалавек, каб атрымаць вялікую выручку, але часам гэта прыводзіла да авіякатастрофаў<ref name="Ангола"/> Сярод лётчыкаў вылучыліся тры асноўныя катэгорыі: кантрактнікі па лініі нафтавых і алмазаздабыўных вытворчых карпарацый, работнікі [[ААН]] і іншых міжнародных арганізацый па дамове, а таксама адзіночкі<ref>''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007.</ref>. У пачатку 2000-х аператыўнікі ўпраўлення «Т» (контрразведніцкае забеспячэнне транспарту) Дэпартамента эканамічнай бяспекі расійскай [[ФСБ]] канстатавалі<ref name="собеседник"/>: {{Цытата|Выкарыстанне расійскіх самалётаў за мяжой, асабліва ў афрыканскіх краінах, прыводзіць да сур’ёзнай палітычнай і эканамічнай шкоды для Расіі... Трэба глядзець праўдзе ў вочы: расійскія самалёты перавозяць у Афрыцы і зброю, і боепрыпасы, і наркотыкі.}} ==Авіякатастрофы == ;{{Сцягафікацыя|Ангола}} * '''11 жніўня 1998''': у аэрапорце [[Саурыма]] ў выніку няўдалага прызямлення разбіўся транспартны самалёт [[Ан-12]] авіякампаніі Allada. Экіпаж складаўся з расійскіх грамадзян. Адзін чалавек загінуў, сем атрымалі раненні<ref name="грошы"/>. * '''2 лютага 1998''': у сталіцы разбіўся ліберыйскі Ан-12 з расійскім экіпажам, які перавозіў харчаванне па кантракце з фірмай Savana Air. Самалёт упаў на жылы квартал Луанды. Чацвёра расійскіх лётчыкаў і сямёра ангольцаў на борце загінулі. Яшчэ 12 чалавек загінулі пад руінамі дамоў<ref name="грошы"/>. * '''16 мая 2003''': пры ўзлёце ў аэрапорце горада [[Менонгэ]] з-за няспраўнасці ў адным з рухавікоў разбіўся Ан-12 з расійскім экіпажам. Загінулі чатыры лётчыкі<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} * '''8 студзеня 1996:''' расійскі грузавы самалёт [[Ан-32|Ан-32Б]] авіякампаніі «Маскоўскія паветраныя лініі (Moscow Airways)» здзяйсняў унутраны рэйс па маршруце [[Кіншаса]]—[[Кахемба]], але пры разбегу па УПП аэрапорта Кіншасы не змог падняцца ў паветра, выкаціўся за яе межы і ўрэзаўся ў рынак, які быў размешчаны зусім побач з УПП (фактычна ў цэнтры горада). У катастрофе загінула 237 чалавек. 5 з 6 членаў экіпажа выжылі, але больш за год правялі ў [[заір]]скай турме (гл. [[Катастрофа Ан-32 у Кіншасе]]). * '''Жнівень 2001:''' у джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, у 25 км ад аэрапорта горада [[Букаву]], байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіцяці. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў ўладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі грамадзянін Расіі і грамадзянін [[Казахстан]]а<ref name="грошы"/>. * '''8 мая 2003:''' парадку 250 чалавек выдзьмула за борт з салона транспартнага самалёта [[Іл-76]], які кіраваўся украінскім экіпажам і выконваў рэйс з Кіншасы на вышыні некалькіх тысяч метраў. Гэта адбылося з-за раптоўнага самаадвольнага адкрыцця грузавога люка, размешчанага ў хваставой частцы паветранага судна. На борце ў гэты час знаходзіліся рота аховы прэзідэнта [[Жазеф Кабіла|Жазефа Кабілы]], якую перавозілі для ўдзелу ў парадзе, а таксама вялікая група спецназаўцаў паліцыі з сем’ямі<ref name="ng"/>. * '''29 лістапада 2003:''' пасля няўдалай спробы ўзлёту, падчас заходу на другі разбег, з-за разрыву шыны за межы ўзлётна-пасадачнай паласы на рынкавую плошчу ў [[Баэндэ]] нечакана вылецеў самалёт [[Ан-26]]. У выніку загінулі ўсе 6 членаў экіпажа, уключаючы расійскіх пілотаў, 14 з 18 пасажыраў, а таксама 13 чалавек на зямлі<ref name="ng"/>. * '''30 сакавіка 2005''': беларускі авіятар загінуў падчас крушэння грузавога самалёта<ref name="25maja"/>. * '''5 мая 2005:''' у раёне [[Кісангані]] страціў радыёсувязь, зачапіў пры развароце прапелерамі дрэвы і страціў кантроль над кіраваннем самалёт [[Ан-24]] авіякампаніі Kisangani Airlift, пілатуемы расійскімі лётчыкамі. Экіпаж і шэсць пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''25 мая 2005:''' праз паўгадзіны пасля ўзлёту страціў кантакт з дыспетчарскай вежай і ўпаў на дно цясніны самалёт Ан-12 кампаніі, якая належала расіяніну з Лівіі. Пяць членаў экіпажа, набранага з расіян і аднаго беларуса<ref name="25maja">[https://www.kp.ru/daily/23521/138912/]</ref>, і ўсе 22 пасажыры загінулі. Паветранае судна выконвала заказы Міністэрства абароны рэспублікі<ref name="ng"/>. * '''5 верасня 2005:''' пры заходзе на пасадку ў раёне аэрапорта [[Ісіра]] зачапіў дрэвы, загарэўся і разваліўся на часткі самалёт Ан-26. Экіпаж з чатырох чалавек, які ўключаў траіх расіян, а таксама ўсе сем пасажыраў загінулі<ref name="ng"/>. * '''7 ліпеня 2006''': у раёне аэрапорта горада [[Гома]] на восьмай хвіліне ўзлёту ў выніку адмовы рухавіка і развароту на аварыйную пасадку ўрэзаўся ў гару транспартны самалёт Ан-12. Загінулі двое афрыканскіх пасажыраў і трое лётчыкаў з Расіі<ref name="ng"/>. * '''3 жніўня 2006''': пры набліжэнні да аэрапорта ў горадзе Букаву ўрэзаўся ў гару, зваліўся ў лес і згарэў самалёт Ан-28 адной з кангалезскіх авіякампаній. Усе члены расійска-кіргізска-ўкраінскага экіпажа і дзевяць пасажыраў-афрыканцаў загінулі<ref name="ng"/>. * '''Снежань 2006:''' пацярпеў крушэнне [[Су-25]] [[Ваенна-паветраныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|ВПС ДРК]], пілот якога, найміт з Беларусі, загінуў<ref name="наймiты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах]</ref>. * '''Чэрвень 2007''': упаў Су-25 ВПС ДРК, на якім загінуў украінскі найміт<ref name="наймiты"/>. * '''4 кастрычніка 2007''': крушэнне Ан-26 пад Кіншасай. 52 (21 у самалёце і 31 на зямлі) загінуўшых і 29 (1 у самалёце і 28 на зямлі) параненых. Сярод ахвяраў — трое грамадзян Расіі (гл. [[Катастрофа Ан-26 пад Кіншасай]]). * '''27 лютага 2017:''' блізу горада [[Рутшуру]] правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] пацярпелі крушэнні два баявыя верталёты [[Мі-24]] ВПС ДРК. Экіпаж першага складаўся з грузін. На другім былі беларусы. Разам з імі ляцелі яшчэ трое кангалезскімі вайскоўцаў. Загінулых няма. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) * '''20 снежня 2018:''' разбіўся Ан-26, які выконваў рэйс Кіншаса—Чыкапа—Кіншаса. У складзе экіпажа былі чатыры лётчыка з РФ і двое кангалезцаў. Усе яны загінулі<ref>''Наталия Николаева.'' [http://www.leader-news.ru/index.php/v-mire/item/3629-rossijskij-ekipazh-an-26-pogib-v-afrike РОССИЙСКИЙ ЭКИПАЖ АН-26 ПОГИБ В АФРИКЕ] // Лидер ньюс, 21 декабря 2018.</ref>. ;{{Сцягафікацыя|ПАР}} * '''10 лютага 1999''': у [[Кейптаўн]]е пацярпеў катастрофу верталёт Мі-8 мясцовай авіякампаніі. Даставіўшы халадзільнае абсталяванне на дах гасцініцы Cape Sun International, верталёт пры ўзлёце зачапіў лопасцю суседні будынак, пасля чаго паваліўся на зямлю з 50-метровай вышыні. Загінулі ўсе члены экіпажа, у тым ліку расійскі бортмеханік<ref name="грошы"/>. ;{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} * '''16 ліпеня 2012:''' у 150 кіламетрах на поўнач ад Бразавіля беларус і расіянін загінулі пры крушэнні верталёта [[Мі-2]]<ref>[https://www.sb.by/articles/belorus-i-rossiyanin-pogibli-v-kongo.html Белорус и россиянин погибли в Конго] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 19 июля 2012</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Самалі}} * '''23 сакавіка 2007:''' ваенна-транспартны самалёт Іл-76ТД беларускай авіякампаніі «[[ТАЕ Авія|Трансавіяэкспарт]]» быў збіты пры ўзлёце з аэрапорта горада [[Магадзіша]]. 11 членаў экіпажа загінулі. (гл. [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)]]) ;{{Сцягафікацыя|Судан}} * '''27 чэрвеня 2008:''' паблізу горада [[Малакаль]] разбіўся самалёт Ан-12, які выконваў рэйс [[Хартум]]—[[Джуба]]. У катастрофе загінулі сем чалавек, з якіх чацвёра былі грамадзянамі Украіны, адзін армянін, астатнія — суданцы. Аднаму члену экіпажа, грамадзяніну Судана, удалося выжыць<ref name="Хартум">[https://www.newsru.com/world/30jun2008/hartum.html В Судане при взлете из аэропорта Хартума разбился транспортный Ил-76, экипаж погиб]</ref>. * '''30 чэрвеня 2008''': у Хартуме пацярпеў крушэнне Іл-76. Загінулі трое грамадзян Расіі і адзін Беларусі<ref name="хартыя">[https://web.archive.org/web/20200418133342/https://charter97.org/ru/news/2008/7/25/8422/ Почему белорусские летчики работают и гибнут в Африке? (Фото)]</ref><ref name="Хартум"/>. ;{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} * '''3 ліпеня 2007:''' у момант прызямлення выбухнуў і загарэўся ў паветры верталёт [[Мі-8]] афрыканскай авіякампаніі Paramount Airlines, які перавозіў 19 заўзятараў футбольнай каманды [[Тога]]. Загінулі ўсе пасажыры і два пілота – грамадзяне Расіі і [[Малдова|Малдовы]]. Камандзіру экіпажа, таксама расіянін, удалося выратавацца<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Танзанія}} * '''23 сакавіка 2005:''' разбіўся Іл-76 малдаўскай кампаніі. Загінулі сямёра беларусаў і яшчэ адзін ураджэнец былога СССР<ref name="хартыя"/><ref>[http://aircraft-museum.ucoz.ru/news/23_marta_pogibli_ehkipazhi_igorja_vashkevicha_i_konstantina_znaka/2013-03-23-354 23 марта погибли экипажи Игоря Вашкевича и Константина Знака]</ref>. ;{{Сцягафікацыя|Уганда}} * '''8 студзеня 2005 года:''' транспартны самалёт Ан-12, які ляцеў у сталіцу Кіншасу з грузам фасолі і аўтамабілямі на борце, упаў у лесе з-за адмовы рухавіка, перагружанасці і зрушэння цэнтра цяжару. Загінуўшы экіпаж складаўся з шасцярых расіянаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Чад}} * '''23 красавіка 2006''': пры заходзе на пасадку ў горад [[Нджамена]] (Чад) самалёт [[Ан-74]] з-за нечакана ўзніклых тэхнічных праблем пераляцеў праз аэрапорт і паваліўся ў адкрытым полі на тэрыторыі суседняй дзяржавы Камерун. Загінуў увесь экіпаж з шасці ўкраінцаў. Згодна з кантрактам, самалёт служыў для перавозкі высокапастаўленых чыноўнікаў краіны і некамерцыйных грузаў<ref name="ng"/>. ;{{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} * '''16 ліпеня 2005:''' пасля ўзлёту з аэрапорта [[Малабо]] знік з экранаў радараў, загарэўся і ўпаў у джунглі самалёт Ан-24. Загінулі члены экіпажа-выхадцы з СНД, а таксама ўсе 54 пасажыры<ref name="ng"/>. == Арышты і палоны == * '''Май 1997:''' падчас чарговага армейскага бунту ў Сьера-Леонэ ў закладнікі трапілі чатыры верталётчыкі: тры беларуса і расіянін<ref>Ольга Томашевская. [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // "Белорусская деловая газета", 6 августа 1998 года</ref><ref>Сяргей Расолька. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // Звязда : газета. — 28 жніўня 2017.</ref>. * '''Лістапад 1997:''' дыпламаты РФ вызвалілі з палону 11 расійскіх лётчыкаў, якія працавалі ў Конга па кантракце з бельгійскай фірмай, якая займалася перавозкамі харчавання. Яны былі абвінавачаны ў транспарціроўцы зброі для ўрада дзяржавы падчас грамадзянскай вайны. * '''Ліпень 2003:''' у Судане на ваенным аэрадроме [[Эль-Фашыр]] арыштаваны верталёт [[Мі-26]] з трынаццаццю расіянамі. Верталёт быў акружаны ўзброенымі аўтаматчыкамі, а затым лётчыкаў на працягу некалькіх дзён аж да вызвалення па лініі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] трымалі пад дамашнім арыштам. Іх абвінавачвалі ў няправільным афармленні транзітных дакументаў і магчымых кантактах з мясцовай паўстанцкай групоўкай<ref name="ng"/>. * '''Лістапад 2004:''' на фоне інцыдэнту ў [[Буаке]] ў Тога і Кот-д’Івуары былі затрыманыя восем украінцаў, трое расіян і дванаццаць беларусаў. Усе яны мелі розны статус: члены экіпажа транспартніка, тэхнікі і [[ваенны спецыяліст|ваенныя спецыялісты]]. (гл. [[Французска-івуарскі канфлікт]]) * '''Май 2011:''' амерыканскія спецслужбы затрымалі расіяніна [[Канстанцін Уладзіміравіч Ярашэнка|Канстанціна Ярашэнка]]. Яго абвінавацілі ў наркатрафіку. * '''27 лютага 2017''': пасля крушэння верталёта Мі-24 у ДР Конга ў палон да баевікоў [[Рух 23 сакавіка|М23]] трапіў грузін. Праз некалькі месяцаў ён загінуў. (гл. [[Катастрофа двух Мі-24 у Рутшуру (2017)]]) == Інцыдэнты ў Анголе == {{Main|Грамадзянская вайна ў Анголе}} У 1990-я самым небяспечным рэгіёнам сярод авіятараў постсавецкай прасторы лічылася Ангола. Асноўную пагрозу ўяўляла складаная ваенна-палітычная абстаноўка ў краіне. Зацяжны канфлікт з апазіцыйнай узброенай групоўкай [[УНІТА]], якая кантралявала ў тыя гады траціну тэрыторыі дзяржавы, рабілі палёты ў некаторых правінцыях небяспечнымі. Паўстанцы ў імкненні дэстабілізаваць сітуацыю і паўплываць на кіруючы рэжым збівалі грамадзянскія самалёты. Выжыўшых пілотаў альбо расстрэльвалі, альбо бралі ў закладнікі з мэтай абмяняць на сваіх палонных баевікоў або дамагчыся іншых саступак з боку ўладаў<ref name="Ангола"/>. Толькі за чатыры месяцы 1999 года ў Анголе было збіта 8 самалётаў з расійскімі экіпажамі. З іх выжылі толькі пяць чалавек, якія былі вызваленыя праз месяцы ў выніку доўгіх перамоваў з апазіцыяй, у тым ліку пры садзейнічанні міжнародных арганізацый. Усяго ў 90-я гады ў Анголе загінула і прапала без вестак 17 экіпажаў. Сярод зніклых — малдаўскі Ан-72 (на борце было шэсць авіятараў), зніклы ў снежні 1997, і Ан-26Б авіякампаніі «Пермскія маторы», пілатуемы расійскім экіпажам, які страцілі ў 1998-м. Агульная колькасць зніклых машын і экіпажаў дасягае васьмі<ref name="Ангола"/>. == Узброеныя канфлікты == {{Main|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Многія былыя лётчыкі ваеннай авіяцыі, нанятыя па індывідуальных кантрактах альбо пад заступніцтвам сваіх уладаў, прынялі ўдзел у баявых дзеяннях. У асобных выпадках гэта былі ваенныя спецыялісты з дзеючых [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]], накіраваныя па дзяржаўнай лініі. * '''[[Першая кангалезская вайна]]/[[Другая кангалезская вайна]]/[[Ітурыйскі канфлікт]]/[[Канфлікт у Ківу]]''': Лётчыкі базіраваліся на аэрадромах Гома і Букаву. Баявыя вылеты ажыццяўляліся на чатырох Су-25, закупленых у Грузіі па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода, у тым ліку два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК была ажыццёўлена ў канцы 1999—пачатку 2000 года, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. На іх ляталі беларусы і ўкраінцы<ref name="наймiты"/>. * '''[[Эфіопа-эрытрэйскі канфлікт]]:''' Эфіопію падтрымалі ваенныя спецыялісты, накіраваныя ад Расіі, а Эрытрэю — ад Украіны. Пры гэтым па абодва бакі служылі і найміты з СНД. Асноўная маса замежнікаў была пры авіяцыі і [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]]<ref>[http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ Русские наёмники — от Африки до Сирии]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090413201303/http://www.redstar.ru/2009/04/11_04/2_02.html Командировка в Африку]</ref><ref name="Жирохов">''Михаил Жирохов.'' [http://www.airwar.ru/history/locwar/africa/eritrea/eritrea.html Война в воздухе на Африканском Роге] // Уголок неба : авиационная энциклопедия. — 2004 .</ref><ref>[https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ Война Эфиопии и Эритреи: первая российско-украинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026082506/https://fakty.com.ua/ru/svit/20160414-1581567/ |date=26 кастрычніка 2020 }}</ref>. (гл. [[Група расійскіх ваенных спецыялістаў у Эфіопіі]] і [[Удзел украінцаў у эфіопа-эрытрэйскай вайне]]) * '''[[Першая Івуарыйская вайна]]:''' пры ўрадавых войсках на аэрадроме [[Ямусукра]] дзейнічала група лётчыкаў і тэхнікаў з Беларусі (іх статус да канца не ясны), якія дапамагалі афрыканскім авіятарам у засваенні Су-25, пастаўленых таксама беларусамі. Сярод лётчыкаў быў адстаўны палкоўнік [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС РБ]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]], які атрымае шырокую вядомасць за інцыдэнт у Буаке, дзе ён у экіпажы з Анжам Гнандуетам атакуе базу французскіх войскаў. (гл. [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]]) * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]]:''' У пачатку баявых дзеянняў у заходніх [[СМІ]] з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў удзельнічаюць беларускія, а таксама сербскія, украінскія і румынскія найміты. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref>{{Cite web |url=https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |title=СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии |access-date=2021-05-04 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102132103/https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html |url-status=live }}</ref>. Вайсковы аглядальнік Аляксандр Алесін выказаў здагадку, што сярод беларускіх авіятараў маглі быць адстаўныя вайскоўцы, бо афіцыйна дзяржава імкнецца не адпраўляць дзейныя вайсковыя кадры ў «гарачыя кропкі»<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. (гл. [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]]) {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ольга Томашевская.'' [http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm Возвращение из африканского плена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190913194313/http://www.africana.ru/konkurs/raboti/Tomashevskaya/plen.htm |date=13 верасня 2019 }} // Белорусская деловая газета : газета. — 6 августа 1998. * ''Владимир Воронов, Павел Мороз.'' [https://flb.ru/infoprint/2012.html Слуги смерти: Русские наёмники в Африке] // Собеседник : газета. — 28 мая 2001. * Авторский коллектив: ''Леонид Заварский, Кирилл Дранцов, Елена Миклашевская, Андрей Смирнов, Гульчачак Ханнанова, Роман Голубев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Коммерсантъ Деньги : журнал. — № 35(339). — 5 сентября 2001. — с. 20. * ''Сергей Франчук.'' [https://litvek.com/br/240277?p=63 По следам наших птиц: Война в стране какао] // История авиации : журнал — № 3. — 2005. — с. 63-68. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32723-sotni-pilotov-udachi Сотни «пилотов удачи»] // Новая газета : газета. — №26 (36). — 12 июля 2007. * ''Дарья Пыльнова, Дмитрий Шкрылев.'' [https://novayagazeta.ru/articles/2007/07/12/32721-nashi-gastarbaytery-v-afrike Наши гастарбайтеры в Африке] // Новая газета : газета. — 12 июля 2007. * ''Руслан Горевой''. [https://versia.ru/na-afrikancev-rabotayut-do-tysyachi-rossijskix-pilotov Крылья без родины: На африканцев работают до тысячи российских пилотов] // Наша версия : газета. — 12 апреля 2011. * ''Сяргей Расолька''. [https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau Афрыканская эпапея беларускіх верталётчыкаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220909192010/https://zviazda.by/be/news/20170825/1503672572-afrykanskaya-epapeya-belaruskih-vertalyotchykau |date=9 верасня 2022 }} // [[Звязда]] : газета. — 28 жніўня 2017. * ''Мария Буинчик.'' [http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta Открытая молдавскими летчиками Африка – и по сей день закрытая тема для общества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121333/http://www.vedomosti.md/news/otkrytaya-moldavskimi-letchikami-afrika-i-po-sej-den-zakryta |date=3 сакавіка 2021 }} // Молдавские ведомости : газета. — 22 февраля 2021. {{Найміты з былога СССР у Афрыцы}} [[Катэгорыя:Транспарт у Афрыцы]] [[Катэгорыя:Авіяцыя]] [[Катэгорыя:Постсавецкая прастора]] 26c0jicy4tc1zmgozqzjomjdbvtbwka 0 704696 5131687 5040264 2026-04-24T18:53:15Z Niegodzisie 84738 /* Дыскаграфія */ 5131687 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Foo fighters (значэнні){{!}}Foo fighters}} {{Музычны калектыў | Гады = 1994—цяпер }} '''«Foo Fighters»''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[рок-гурт]], утвораны былым удзельнікам «[[Nirvana]]» {{не перакладзена 5|Дэйв Грол|Дэйвам Гролам|en|Dave Grohl}} у [[1994 год у гісторыі музыкі|1994 годзе]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Foo Fighters'' (1995) * ''The Colour and the Shape'' (1997) * ''There Is Nothing Left to Lose'' (1999) * ''One by One'' (2002) * ''In Your Honor'' (2005) * ''Echoes, Silence, Patience & Grace'' (2007) * ''Wasting Light'' (2011) * ''Sonic Highways'' (2014) * ''Concrete and Gold'' (2017) * ''Medicine at Midnight'' (2021) * ''But Here We Are'' (2023) * ''Your Favorite Toy'' (2026) {{Зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Квінтэты]] 97xxp11gebbi41hv79f9cw0xfoig3mv 4 705534 5131745 5123448 2026-04-24T20:40:11Z 5131745 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{увага|на дадзены момант схаванне часова не працуе. Гл. [[Вікіпедыя:Запыты_па_статус_адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|абмеркаванне]].}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Анжаліка Мельнікава {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 3od25vrmzcwwkrqsimcwz6ltayxnh33 5131764 5131745 2026-04-24T22:10:28Z 5131764 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{увага|на дадзены момант схаванне працуе абмежавана. Гл. [[Вікіпедыя:Запыты_па_статус_адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|абмеркаванне]].}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == * Анжаліка Мельнікава {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 250sgziedklc9xxk5zn2rqyqy5mck4z 3 705588 5131939 5122658 2026-04-25T09:36:37Z Цирковой медведь 167171 /* адміністратар JerzyKundrat адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! */ новы падраздзел 5131939 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:57, 9 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:37, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Добры дзень! :Думаю, што такія паўнамоцтвы могуць быць прыдатнымі ў будучыні. Пастараюся ставіцца да гэтага статусу з адказнасцю, пазбягаць тэхнічных непаладак і спадзяваюся на падтрымку больш дасведчаных карыстальнікаў. :Шчыры дзякуй за давер! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:48, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і набыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:50, 9 кастрычніка 2022 (+03) [[Вікіпедыя:Вікідадзеныя]] зараз перанясу, не спяшайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Так, зараз разумею, што пэўна спяшаюся. Буду рабіць абмеркаванне з аргументаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:33, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, праўце смела, але пераносы робім адпаведным інстументарыем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::: тады захоўваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F&action=history гісторыя версій]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::А, добра тады, яшчэ асвойваю таксама і той інструментар, які сам маю. Буду тады пакідаць такія грунтоўныя рэчы адміністратарам! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:42, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::: У меню ўгары маецца опцыя "Перанесці" даступная ўсім ''удзельнікам-карыстальнікам''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 9 кастрычніка 2022 (+03) Таксама будзем спадзявацца, што гэтыя дзеянні не выклічуць радыкальных пярэчанняў іншых калег. Бо карэктней было б на пару тыдняў змясціць прапанову на адмысловую старонку [[Вікіпедыя:Да перайменавання]], каб усе зацікаўленыя маглі яе ўбачыць і выказацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Зараз разбіраюся з абмеркаваннем, каб было ўсё празрыста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 9 кастрычніка 2022 (+03) == [[Шаблон:Asbox/styles.css]] == У беларускай вікіпедыі шаблоны накідаў (стабаў) не ўжываюцца, гл. [[Вікіпедыя:Накід]], таму прашу не ствараць старонкі для шаблонаў стабаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:56, 21 снежня 2022 (+03) :Окей, пачаў модуль пераносіць, але пакуль спынюся, раз такая справа. Дзякуй, што папярэдзілі адразу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:02, 21 снежня 2022 (+03) == css-старонкі == Звярніце ўвагу, што на многіх css-старонках у англійскай вікіпедыі ўверсе стаіць радок <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki>. Гэта выглядае быццам каментарый у кодзе, але парсер яго разгортвае як шаблон. У англійскай вікіпедыі гэты шаблон — замок у вуглу, які паказвае, што старонка абаронена ад рэдагавання пэўным групаў удзельнікаў. У беларускай жа вікіпедыі такога шаблона няма і ён непатрэбны, бо старонкі амаль ніколі не абараняюцца. Таму радкі <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki> пры перакладзе варта прыбіраць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:58, 6 студзеня 2023 (+03) :Добры дзень! Так, заўважаў, але забываю прыбіраць. Пастараюся рабіць гэта сам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 6 студзеня 2023 (+03) == Шаблон:Картка‎ == Адкаціў вашыя праўкі на старонках [[Шаблон:Картка‎]] і [[Модуль:Infobox‎‎]], бо яны псавалі шаблоны, гл. [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]. Калі хочаце ўнесці штосьці ў гэтыя шаблоны, калі ласка, спачатку праверце працу ў пясочніцы. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:57, 7 студзеня 2023 (+03) :Так, я ўчора крыху намудрыў, але нібыта змог абнавіць і выправіць усё, карткі працавалі. Я штосьці ўпусціў? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 7 студзеня 2023 (+03) :: У цяперашняй версіі [[Модуль:Infobox]] падтрымліваюцца параметры «вікідадзеныяN», якія дазваляюць загружаць у картку даныя з Вікіданых. Гэта магчымасць шырока ў нас ужываецца ў артыкулах. Яна была ўзята з рускай вікіпедыі, а ў англійскай, як разумею, яе няма, бо там вырашылі не ўжываць шырока загрузку з Вікіданых. У цэлым асноўная праблема ў тым, што не зусім карэктна казаць пра «абнаўленне» модуля, бо калі раней наш модуль быў на базе рускага, а стаў на базе англійскага або ўкраінскага, то гэта ўжо не абнаўленне, а перапісванне, і да яго варта падыходзіць нашмат больш адказна і перад гэтым добра вывучыць магчымасці як старой, так і новай рэалізацый.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:00, 7 студзеня 2023 (+03) :::Спачатку дадаваў англійскую рэалізацыю, а потым вырашыў узяць рускім вікі за аснову. Так што, калі там не было такога функцыяналу, то яго таксама і ў рускім раздзеле выкінулі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:07, 7 студзеня 2023 (+03) :::: У рускай два модуля: першы, [[:ru:Модуль:Infobox]], ужываецца і мае параметры «викиданные», на яго аснове і рабіўся наш шабон; другі, [[:ru:Модуль:Карточка]], рабіўся на аснове англійскага і не ўжываецца. Можна і ў нас зрабіць два модуля, калі ёсць неабходнасць у нейкіх функцыях англійскага модуля, якіх няма ў цяперашняй версіі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:34, 7 студзеня 2023 (+03) :::::На дадзены момант, здаецца, такой патрэбы няма. :::::Калі я абнаўляў шаблоны і модулі, я шукаў вытокі праблемы з [[Шаблон:Арыфметычныя аперацыі]], але на дадзены момант усё працуе файна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:14, 7 студзеня 2023 (+03) == Артыкулы == Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], вам трэба ўважліва прагледзець усе прэамбулы ў артыкулах. Напрыклад, [[Анархізм у Беларусі]] — гісторыя анархістаў. Але анархізм — не гісторыя, а палітычная тэорыя. І калі раптам Беласток стаў беларускім горадам? Юрыдычна ён быў ім толькі са снежня 1939 да чэрвеня 1941. І беларусы заўсёды там былі ў меншасці. [[Каралеўскі замак у Познані]]. Прэамбула грувасткая. Пры чым тут магістр? Яго месца ў тэксце. Тэкст жа складаецца са здагадак без крыніц, толькі ў канцы дзве зноскі на інтэрнэт-крамы. Спасылка таксама не працуе. І не трэба пісаць у прэамбулах слова ''гэта''. Наўскідку ўзяў два артыкулы. [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:18, 3 сакавіка 2023 (+03) :1. Артыкул пра анархізм у Беларусі — гэта гістарычы артыкул. Калі ёсць прапановы па зменах назваў — прапануйце яе да перайменавання. Пра анархізм як тэорыю ёсць асобны артыкул. :Пра Беласток можна змяніць фармулёўкі, бо тут акцэнт павінен быць, што там знаходзіліся актыўныя арганізацыі беларусаў. :2. Другі артыкул — мая адносна старая вучэбная спроба ў пераклады, так што артыкул сыры і трэба дапрацоўваць, пагаджаюся. Дадаў шаблон {{tl|Няма крыніц}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:55, 3 сакавіка 2023 (+03) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:18, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Трыўмфальны == Прабачце, можа што не зразумеў, але ж паводле правіл-2008 "ў" ставіцца ў сярэдзіне слова пасля галосных перад зычнымі (аўдыенцыя, саўна, фаўна, аўдыякасета, аўра, даўн, джоўль, каўчук, маўзер, маўр, паўза, раўнд; але: траур). Калі націск падае (трыумф) — тут усё зразумела. Але ж у "трыўмфальны" націск падае на а? Прыклад: [[Трыўмфальная арка]]. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 23:17, 30 жніўня 2023 (+03) :Як бы і так, пішам «у» пасля галосных, калі падае націск з некаторымі выключэннямі, прычым што траур, што трыумф запазычаны праз нямецкую і ў гэтым можа быць закавыка. Я не магу адказаць, чаму так, але самі можаце [https://verbum.by/?q=%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%83%D0%BC%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B паглядзець] словы «трыумфальны», «трыумфальна» ў слоўніках пасля 2008-га. Можна напісаць у Інстытут мовазнаўства пацікавіцца пра падрабязнасці, можа гэта проста «не абнавілі», што, як па мне, не дужа імаверна. :На старонцы размоў [[Трыумфальная арка]] ідзе тлумачэнне праз логіку правіла, але я дапускаю, што можа быць такое выключэнне з-за этымалогіі слова. Дарэчы, у тым жа БРС «трыумфальная арка» падаецца як прыклад. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:28, 30 жніўня 2023 (+03) :Дарэчы, з тым жа траурам неадназначна, нейк у слоўніках падаецца толькі «жалоба» і рэгіяналізмы «троур» і «тровур», гл. ЭСБМ :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:55, 30 жніўня 2023 (+03) == Праўкі складаных шаблонаў == Дзень добры. Адкаціў вашыя праўкі ў шаблоне {{Ш|Cite book}}, бо гэты шаблон складаны і выкарыстоўваецца ў шматлікіх артыкулах, новая версія з англійскай вікіпедыі псуе выгляд у артыкулах і стварае памылкі. Перанос з англійскай вікіпедыі патрабуе пэўных высілкаў па перакладзе і адаптацыі для беларускай вікіпедыі, захавання сумяшчальнасці з наяўным выкарыстаннем у артыкулах. Таму паставіў крытычныя шаблоны пад ахову і магчымасць праўкі толькі адміністратарамі, а новыя версіі прапаную рыхтаваць з дапамогай пясочніцы і мяняць пасля належнага тэсціравання. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:18, 24 верасня 2023 (+03) :Добры дзень, правяраў выгляд шаблона на адной са старонак, падалося, што памылак не было. Пастараюся быць уважлівей. Не хапае адзнак у дакументацыі для крытычных шаблонаў, якія не так трывіяльна абнаўляюцца, як можа падацца на першы погляд. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:22, 24 верасня 2023 (+03) ::У цэлым любое абнаўленне на аснове англійскай вікіпедыі будзе нетрывіяльным, бо большасць шаблонаў у нас была створана на аснове рускай вікіпедыі. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:26, 24 верасня 2023 (+03) :::І так і не. Усё ж сустракаюцца выпадкі, дзе ўжо гатова глеба для пераносу логікі з англ вікі. Вось у гэтым выпадку ўжо маецца [[Модуль:Citation/CS1]] ужо быў перанесены ў бел вікі, таму палічыў, што дужых праблем не будзе. + тэсціраваў на старонцы [[Мясаедныя]], усё выглядала добра + запрацавалі палі з архіваваннем. Агулам, з-за гэтага і палез рэдагаваць шаблон, бо не працуюць некаторыя палі з англ вікі, архівы не падтрымліваюцца, што ў {{tl|Cite book}}, што ў {{tl|Cite journal}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 24 верасня 2023 (+03) :::: [[Мясаедныя]] гэта новы артыкул, перакладзены з англавікі, параметры шаблона такія ж, таму і працаваць будзе падобна. Аднак шаблон ужываецца ў шмат якіх старых артыкулах, перакладзеных напрыклад з рускай вікіпедыі, дзе могуць быць трохі іншыя параметры. Магу прапанаваць стварыць пясочніцу шаблона на старонцы [[Шаблон:Cite book/пясочніца]] са зместам з англавікі, яго ўжываць у новых артыкулах, па меры паляпшаць і пасля, калі будзе ўсюды працаваць добра, замяніць асноўны шаблон.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:49, 24 верасня 2023 (+03) :::::Добра, думаў, што паўсюль аднолькавыя параметры [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:01, 24 верасня 2023 (+03) == Дзякуй == Дзякуй вам за то, што артыкул пра кабардзінскую мову выратавалі ад выдалення. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 20:21, 27 сакавіка 2024 (+03) :няма за што! :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 28 сакавіка 2024 (+03) ::Артыкулы пра мінорныя мовы, я ўважаю, асабліва важныя для нас… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 04:43, 28 сакавіка 2024 (+03) :::Ды для ўсіх. Вельмі хацелася бы распаўсюджваць веды пра малыя мовы, пры чым якасна [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:57, 28 сакавіка 2024 (+03) == Назвы рэк па-беларуску == Добры дзень. Прашу прыняць удзел у [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Заходняя_Дзвіна_→_Дзвіна|абмеркаванні перайменавання]] некалькіх рэк на іх беларускія назвы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 25 чэрвеня 2024 (+03) == Касмічныя апараты == Прывітанне, калега! Як бачым, вашы прапановы па перайменаванні касмічных апаратаў пакуль "вісяць". Я тут бачу толькі дыхатамію арыгінальная назва або транскрыпцыя (няважна якая, кожнага разу вызначаецца асобна). То можа вынесці гэта на агульны фоум для абмеркавання (дзе, калі што, можна ўказаць, што ў разе "неперакладу" трэба не перакладаць і расійскія, і другія назвы, не толькі англійскія, але, гэта я ўжо скажу, калі што…) Вынес бы сам, але ж ваша ініцыятыва была на перайменаванне… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:48, 25 кастрычніка 2024 (+03) :Так, згодзен, што тут трэба агульнае абмеркаванне, зраблю [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:10, 26 кастрычніка 2024 (+03) == Проста пытанне… == Мяняць не стану, але цікава, чаму вы ўставілі тут https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Hair_Peace_Salon&diff=prev&oldid=4938479 канцылярызм? Выйсці з гурта — выйсці са складу гурта. Ласне першае чымсьці няправільна? "Са складу…" яўны ж канцылярызм. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:18, 25 лютага 2025 (+03) :замяняў русізм (сінтаксічны, у сэнсе залішняга словаўжывання) «сыходзіць» на нешта больш уласнабеларускае, але калі б было «з гурта выйшаў…» — неадназначна, таму ўдакладніў, што чалавек перастаў менавіта быць часткай гурта, а не як нейкі гадаванец школы выйшаў у свет. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:22, 25 лютага 2025 (+03) ::калі зробіце нешта больш удалае, але і каб розначытанняў не было, то прашу. Проста змагаюся крыху з гэтым прараўноўваннем слова «сыходзіць» да расейскага «уходить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:24, 25 лютага 2025 (+03) :::Правільна робіце. Я сам не насмельваюся (хоч і не люблю дурное "сыходзіць"), бо надта ўкаранілася. Там у гэтым "зорным" артыкуле такі жах быў, што алярма. Але ж варта, выпраўляючы адну расійшчыну, не ўносіць другое (а канцыляршчына нам таксама ў спадчыну ад братняе мовы дасталася). Дзякуй, паразумеліся, даруйце, што турбую, проста лепей так, чым нейкія "бойкі" на старонках чыніць. (Сыходзіць — выходзіць — гэта не "залішняе" словаўжыванне, проста пурыстычна некарэктнае, даруйце, што ўпікаю:)) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:39, 25 лютага 2025 (+03) ::::ну тут проста выходзіць больш пасуе, або тое ж простае «пайшоў». Наконт канцыляршчыны згаджуся агулам. Гэта хоць і частка мовы і па-канцылярску пішам даўно, хоць і вялікі тут уплыў сталінізму застаўся, такія былі часы, але калі можна без гэтага, то так лепш. Таму калі будзе лепшая форма, то чаму не. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:46, 25 лютага 2025 (+03) :::::Угу, пішам — адтуль думаем-гутарым. Пра гэта яшчэ з 20—30-х таго стагодзьдзя пісалі і ў расійскай і — у нашай! З кожным пакаленнем зьяўляецца свой пэўны слэнг, мы ж яго ня ўносім у асноўны масіў мовы? (Пагатоў, што гэтыя слэнгі наяўляюцца не ў самой беларускай, а пераносяцца жыўцом з расійскае). З канцылярызмамі — тая ж рэч. Напраўду, у жывой беларускай (якую "гарадзкія беларускамоўныя", беларускамоўныя толькі ў сваім коле, бывае заносяць у "трасянку") канцыляршчына даволі абмежаваная ў маўленні. "…Уплыў сталінізму" — дай да яго ўжэ было, нават да саветаў… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 00:10, 26 лютага 2025 (+03) == Рэдагаванне модуляў == Прашу акуратна і асцярожна ставіцца да рэдагавання модуляў. Мінулай ноччу пасля рэдагавання аднаго з ніх нешта пайшло не так. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:16, 1 жніўня 2025 (+03) :так, займаюся праблемай, выбачаюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 1 жніўня 2025 (+03) ::{{tl|Вонкавыя спасылкі}} здаецца падправіў. Калі будуць яшчэ нейкія памылкі, якіх раней не было, паведамляйце, паразбіраюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:51, 1 жніўня 2025 (+03) == Гарады == Вітаю. Калі праходзіцеся па гарадах — выдаляйце звесткі пра колькасць насельніцтва з прэамбулы. Яны там не абнаўляюцца, супроць карткі, і часам не маюць нават дакладнай лічбы і года падліку. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:58, 11 верасня 2025 (+03) :О, дзякуй за заўвагу. Не заўважаў, што і там дубліравалася інфармацыя [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:59, 11 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй за працу. Дарэчы, вы ж у шаблонах разбіраецеся. Мо ведаеце, чаму хіба толькі ў беларускай Вікіпедыі ўва ўсіх шаблонах-картках у мабільнай версіі выява з’язджае ўлева? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 04:32, 11 верасня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так, сутыкаўся з праблемай. Трэба глядзець, ці няма лішніх html-тэгаў у аргументах шаблона і агулам трэба будзе абнавіць глабальныя стылі css, але я з гэтым не спяшаюся, каб не паламаць чаго [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:27, 11 верасня 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:43, 22 кастрычніка 2025 (+03) |} :@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:25, 22 кастрычніка 2025 (+03) <br /><br /><br /><br /><br /> == Артыкулы года == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Тыдзень Істотных артыкулаў, які прайшоў, гэта добра, але яго аднаго недастаткова. Ёсць у нас конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]», апошні з якіх быў аж у 2022 годзе. А зараз ужо 2025. На маю думку, трэба аднавіць конкурс і вызначыць найлепшыя артыкулы нашага раздзела. Тэрмін намінавання і абмяркоўвання артыкулаў, на жаль, будзе пазней, чым звычайна, але я буду спакойны, калі з’явіцца адказны за конкурс. З павагай. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 00:03, 8 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] Вітаю! Слушная прапанова. Пастараюся заняцца на наступным тыдні [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:09, 8 лістапада 2025 (+03) :: Добра! Што ж, чакаю. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:35, 17 лістапада 2025 (+03) == [[Юлія Аідзінава]] == Выдаліце гэта, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:18, 3 студзеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:29, 3 студзеня 2026 (+03) == Перастаў працаваць шаблон == Сёння перастаў працаваць шаблон [[Вікіпедыя:Гаджэты/Экспарт у Вікіданыя]], магчыма, вы неяк зачапілі нешта звязанае з ім у кодзе. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:08, 4 студзеня 2026 (+03) :А хаця быццам бы адвісла. Адбой. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:09, 4 студзеня 2026 (+03) ::дакладна нічога не чапляў там. Але трымайце ў курсе, як будуць праблемы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:51, 5 студзеня 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == Зірніце на артыкул, калі ласка, ці можна яго пакінуць хаця б з шаблонам аб сумнеўнай значнасці асобы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:03, 4 лютага 2026 (+03) :азнаёміўся з артыкулам. Прапанова з шаблонам нядрэнная. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) == Артыкул года == Прывет, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0&diff=5100015&oldid=4918424 ужо март]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:56, 3 сакавіка 2026 (+03) :Прыбраў, дзякуй за напамін! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:20, 4 сакавіка 2026 (+03) == WikiGap == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]» скончыўся і, нягледзячы на невялікую колькасць прагаласаваўшых (10 удзельнікаў, уключаючы мяне), я застаўся ім задаволены. У сакавіку традыцыйна ладзіцца WikiGap (напрыклад, ён быў [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2024 Belarus|у 2024 годзе]]), таму прашу быць адказным за цяперашні конкурс. Я бачу тут спад (напрыклад, у 2025 годзе конкурсу WikiGap не было), а дзякуючы розным спаборніцтвам наш раздзел ажыве, ды і для майго Вікіжыцця будзе больш падзей. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:00, 4 сакавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] дужа спраў, але падумаю, можа змагу арганізаваць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 09:57, 5 сакавіка 2026 (+03) :: Бачу створаную [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|старонку]]. Што ж, цяпер я спакойны. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:46, 7 сакавіка 2026 (+03) :::Тое пан DobryBrat падхапіў сам справу, за што яму дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:16, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Алесь Мікус]] == Працягваецца выясненне асабістых адносін. Думаю, нічога не зменіцца за бліжэйшыя месяцы. Варта вярнуць абарону ад правак, акрамя як для адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 11 сакавіка 2026 (+03) :Зрабіў абарону на паўгода. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:51, 11 сакавіка 2026 (+03) == бота-праўкі == Добры дзень, мяркую, што гэтыя праўкі можна памячаць як дробныя. --[[Удзельнік:KrebsCheer|KrebsCheer]] ([[Размовы з удзельнікам:KrebsCheer|размовы]]) 13:48, 6 красавіка 2026 (+03) :Вітаю! Так, згодны. Яшчэ асвойваюся з інструментарыем, дзякуй за заўвагу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 6 красавіка 2026 (+03) == адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! == @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], навошта ён адмяняе мае праўкі ў праекце, і зрэшты, навошта ён паставіў шаблон Задачы для адміністратара, калі ён парушае правілы Беларускай Вікіпедыі, @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] разбярыцеся з [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] [[Удзельнік:Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[Размовы з удзельнікам:Цирковой медведь|размовы]]) 12:36, 25 красавіка 2026 (+03) 24y0jsit510qzc66d2odv64y1kvaycj 5131941 5131939 2026-04-25T09:37:57Z Цирковой медведь 167171 /* адміністратар JerzyKundrat адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! */ 5131941 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:57, 9 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:37, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Добры дзень! :Думаю, што такія паўнамоцтвы могуць быць прыдатнымі ў будучыні. Пастараюся ставіцца да гэтага статусу з адказнасцю, пазбягаць тэхнічных непаладак і спадзяваюся на падтрымку больш дасведчаных карыстальнікаў. :Шчыры дзякуй за давер! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:48, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і набыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:50, 9 кастрычніка 2022 (+03) [[Вікіпедыя:Вікідадзеныя]] зараз перанясу, не спяшайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Так, зараз разумею, што пэўна спяшаюся. Буду рабіць абмеркаванне з аргументаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:33, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, праўце смела, але пераносы робім адпаведным інстументарыем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::: тады захоўваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F&action=history гісторыя версій]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::А, добра тады, яшчэ асвойваю таксама і той інструментар, які сам маю. Буду тады пакідаць такія грунтоўныя рэчы адміністратарам! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:42, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::: У меню ўгары маецца опцыя "Перанесці" даступная ўсім ''удзельнікам-карыстальнікам''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 9 кастрычніка 2022 (+03) Таксама будзем спадзявацца, што гэтыя дзеянні не выклічуць радыкальных пярэчанняў іншых калег. Бо карэктней было б на пару тыдняў змясціць прапанову на адмысловую старонку [[Вікіпедыя:Да перайменавання]], каб усе зацікаўленыя маглі яе ўбачыць і выказацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Зараз разбіраюся з абмеркаваннем, каб было ўсё празрыста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 9 кастрычніка 2022 (+03) == [[Шаблон:Asbox/styles.css]] == У беларускай вікіпедыі шаблоны накідаў (стабаў) не ўжываюцца, гл. [[Вікіпедыя:Накід]], таму прашу не ствараць старонкі для шаблонаў стабаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:56, 21 снежня 2022 (+03) :Окей, пачаў модуль пераносіць, але пакуль спынюся, раз такая справа. Дзякуй, што папярэдзілі адразу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:02, 21 снежня 2022 (+03) == css-старонкі == Звярніце ўвагу, што на многіх css-старонках у англійскай вікіпедыі ўверсе стаіць радок <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki>. Гэта выглядае быццам каментарый у кодзе, але парсер яго разгортвае як шаблон. У англійскай вікіпедыі гэты шаблон — замок у вуглу, які паказвае, што старонка абаронена ад рэдагавання пэўным групаў удзельнікаў. У беларускай жа вікіпедыі такога шаблона няма і ён непатрэбны, бо старонкі амаль ніколі не абараняюцца. Таму радкі <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki> пры перакладзе варта прыбіраць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:58, 6 студзеня 2023 (+03) :Добры дзень! Так, заўважаў, але забываю прыбіраць. Пастараюся рабіць гэта сам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 6 студзеня 2023 (+03) == Шаблон:Картка‎ == Адкаціў вашыя праўкі на старонках [[Шаблон:Картка‎]] і [[Модуль:Infobox‎‎]], бо яны псавалі шаблоны, гл. [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]. Калі хочаце ўнесці штосьці ў гэтыя шаблоны, калі ласка, спачатку праверце працу ў пясочніцы. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:57, 7 студзеня 2023 (+03) :Так, я ўчора крыху намудрыў, але нібыта змог абнавіць і выправіць усё, карткі працавалі. Я штосьці ўпусціў? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 7 студзеня 2023 (+03) :: У цяперашняй версіі [[Модуль:Infobox]] падтрымліваюцца параметры «вікідадзеныяN», якія дазваляюць загружаць у картку даныя з Вікіданых. Гэта магчымасць шырока ў нас ужываецца ў артыкулах. Яна была ўзята з рускай вікіпедыі, а ў англійскай, як разумею, яе няма, бо там вырашылі не ўжываць шырока загрузку з Вікіданых. У цэлым асноўная праблема ў тым, што не зусім карэктна казаць пра «абнаўленне» модуля, бо калі раней наш модуль быў на базе рускага, а стаў на базе англійскага або ўкраінскага, то гэта ўжо не абнаўленне, а перапісванне, і да яго варта падыходзіць нашмат больш адказна і перад гэтым добра вывучыць магчымасці як старой, так і новай рэалізацый.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:00, 7 студзеня 2023 (+03) :::Спачатку дадаваў англійскую рэалізацыю, а потым вырашыў узяць рускім вікі за аснову. Так што, калі там не было такога функцыяналу, то яго таксама і ў рускім раздзеле выкінулі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:07, 7 студзеня 2023 (+03) :::: У рускай два модуля: першы, [[:ru:Модуль:Infobox]], ужываецца і мае параметры «викиданные», на яго аснове і рабіўся наш шабон; другі, [[:ru:Модуль:Карточка]], рабіўся на аснове англійскага і не ўжываецца. Можна і ў нас зрабіць два модуля, калі ёсць неабходнасць у нейкіх функцыях англійскага модуля, якіх няма ў цяперашняй версіі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:34, 7 студзеня 2023 (+03) :::::На дадзены момант, здаецца, такой патрэбы няма. :::::Калі я абнаўляў шаблоны і модулі, я шукаў вытокі праблемы з [[Шаблон:Арыфметычныя аперацыі]], але на дадзены момант усё працуе файна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:14, 7 студзеня 2023 (+03) == Артыкулы == Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], вам трэба ўважліва прагледзець усе прэамбулы ў артыкулах. Напрыклад, [[Анархізм у Беларусі]] — гісторыя анархістаў. Але анархізм — не гісторыя, а палітычная тэорыя. І калі раптам Беласток стаў беларускім горадам? Юрыдычна ён быў ім толькі са снежня 1939 да чэрвеня 1941. І беларусы заўсёды там былі ў меншасці. [[Каралеўскі замак у Познані]]. Прэамбула грувасткая. Пры чым тут магістр? Яго месца ў тэксце. Тэкст жа складаецца са здагадак без крыніц, толькі ў канцы дзве зноскі на інтэрнэт-крамы. Спасылка таксама не працуе. І не трэба пісаць у прэамбулах слова ''гэта''. Наўскідку ўзяў два артыкулы. [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:18, 3 сакавіка 2023 (+03) :1. Артыкул пра анархізм у Беларусі — гэта гістарычы артыкул. Калі ёсць прапановы па зменах назваў — прапануйце яе да перайменавання. Пра анархізм як тэорыю ёсць асобны артыкул. :Пра Беласток можна змяніць фармулёўкі, бо тут акцэнт павінен быць, што там знаходзіліся актыўныя арганізацыі беларусаў. :2. Другі артыкул — мая адносна старая вучэбная спроба ў пераклады, так што артыкул сыры і трэба дапрацоўваць, пагаджаюся. Дадаў шаблон {{tl|Няма крыніц}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:55, 3 сакавіка 2023 (+03) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:18, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Трыўмфальны == Прабачце, можа што не зразумеў, але ж паводле правіл-2008 "ў" ставіцца ў сярэдзіне слова пасля галосных перад зычнымі (аўдыенцыя, саўна, фаўна, аўдыякасета, аўра, даўн, джоўль, каўчук, маўзер, маўр, паўза, раўнд; але: траур). Калі націск падае (трыумф) — тут усё зразумела. Але ж у "трыўмфальны" націск падае на а? Прыклад: [[Трыўмфальная арка]]. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 23:17, 30 жніўня 2023 (+03) :Як бы і так, пішам «у» пасля галосных, калі падае націск з некаторымі выключэннямі, прычым што траур, што трыумф запазычаны праз нямецкую і ў гэтым можа быць закавыка. Я не магу адказаць, чаму так, але самі можаце [https://verbum.by/?q=%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%83%D0%BC%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B паглядзець] словы «трыумфальны», «трыумфальна» ў слоўніках пасля 2008-га. Можна напісаць у Інстытут мовазнаўства пацікавіцца пра падрабязнасці, можа гэта проста «не абнавілі», што, як па мне, не дужа імаверна. :На старонцы размоў [[Трыумфальная арка]] ідзе тлумачэнне праз логіку правіла, але я дапускаю, што можа быць такое выключэнне з-за этымалогіі слова. Дарэчы, у тым жа БРС «трыумфальная арка» падаецца як прыклад. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:28, 30 жніўня 2023 (+03) :Дарэчы, з тым жа траурам неадназначна, нейк у слоўніках падаецца толькі «жалоба» і рэгіяналізмы «троур» і «тровур», гл. ЭСБМ :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:55, 30 жніўня 2023 (+03) == Праўкі складаных шаблонаў == Дзень добры. Адкаціў вашыя праўкі ў шаблоне {{Ш|Cite book}}, бо гэты шаблон складаны і выкарыстоўваецца ў шматлікіх артыкулах, новая версія з англійскай вікіпедыі псуе выгляд у артыкулах і стварае памылкі. Перанос з англійскай вікіпедыі патрабуе пэўных высілкаў па перакладзе і адаптацыі для беларускай вікіпедыі, захавання сумяшчальнасці з наяўным выкарыстаннем у артыкулах. Таму паставіў крытычныя шаблоны пад ахову і магчымасць праўкі толькі адміністратарамі, а новыя версіі прапаную рыхтаваць з дапамогай пясочніцы і мяняць пасля належнага тэсціравання. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:18, 24 верасня 2023 (+03) :Добры дзень, правяраў выгляд шаблона на адной са старонак, падалося, што памылак не было. Пастараюся быць уважлівей. Не хапае адзнак у дакументацыі для крытычных шаблонаў, якія не так трывіяльна абнаўляюцца, як можа падацца на першы погляд. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:22, 24 верасня 2023 (+03) ::У цэлым любое абнаўленне на аснове англійскай вікіпедыі будзе нетрывіяльным, бо большасць шаблонаў у нас была створана на аснове рускай вікіпедыі. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:26, 24 верасня 2023 (+03) :::І так і не. Усё ж сустракаюцца выпадкі, дзе ўжо гатова глеба для пераносу логікі з англ вікі. Вось у гэтым выпадку ўжо маецца [[Модуль:Citation/CS1]] ужо быў перанесены ў бел вікі, таму палічыў, што дужых праблем не будзе. + тэсціраваў на старонцы [[Мясаедныя]], усё выглядала добра + запрацавалі палі з архіваваннем. Агулам, з-за гэтага і палез рэдагаваць шаблон, бо не працуюць некаторыя палі з англ вікі, архівы не падтрымліваюцца, што ў {{tl|Cite book}}, што ў {{tl|Cite journal}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 24 верасня 2023 (+03) :::: [[Мясаедныя]] гэта новы артыкул, перакладзены з англавікі, параметры шаблона такія ж, таму і працаваць будзе падобна. Аднак шаблон ужываецца ў шмат якіх старых артыкулах, перакладзеных напрыклад з рускай вікіпедыі, дзе могуць быць трохі іншыя параметры. Магу прапанаваць стварыць пясочніцу шаблона на старонцы [[Шаблон:Cite book/пясочніца]] са зместам з англавікі, яго ўжываць у новых артыкулах, па меры паляпшаць і пасля, калі будзе ўсюды працаваць добра, замяніць асноўны шаблон.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:49, 24 верасня 2023 (+03) :::::Добра, думаў, што паўсюль аднолькавыя параметры [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:01, 24 верасня 2023 (+03) == Дзякуй == Дзякуй вам за то, што артыкул пра кабардзінскую мову выратавалі ад выдалення. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 20:21, 27 сакавіка 2024 (+03) :няма за што! :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 28 сакавіка 2024 (+03) ::Артыкулы пра мінорныя мовы, я ўважаю, асабліва важныя для нас… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 04:43, 28 сакавіка 2024 (+03) :::Ды для ўсіх. Вельмі хацелася бы распаўсюджваць веды пра малыя мовы, пры чым якасна [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:57, 28 сакавіка 2024 (+03) == Назвы рэк па-беларуску == Добры дзень. Прашу прыняць удзел у [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Заходняя_Дзвіна_→_Дзвіна|абмеркаванні перайменавання]] некалькіх рэк на іх беларускія назвы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 25 чэрвеня 2024 (+03) == Касмічныя апараты == Прывітанне, калега! Як бачым, вашы прапановы па перайменаванні касмічных апаратаў пакуль "вісяць". Я тут бачу толькі дыхатамію арыгінальная назва або транскрыпцыя (няважна якая, кожнага разу вызначаецца асобна). То можа вынесці гэта на агульны фоум для абмеркавання (дзе, калі што, можна ўказаць, што ў разе "неперакладу" трэба не перакладаць і расійскія, і другія назвы, не толькі англійскія, але, гэта я ўжо скажу, калі што…) Вынес бы сам, але ж ваша ініцыятыва была на перайменаванне… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:48, 25 кастрычніка 2024 (+03) :Так, згодзен, што тут трэба агульнае абмеркаванне, зраблю [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:10, 26 кастрычніка 2024 (+03) == Проста пытанне… == Мяняць не стану, але цікава, чаму вы ўставілі тут https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Hair_Peace_Salon&diff=prev&oldid=4938479 канцылярызм? Выйсці з гурта — выйсці са складу гурта. Ласне першае чымсьці няправільна? "Са складу…" яўны ж канцылярызм. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:18, 25 лютага 2025 (+03) :замяняў русізм (сінтаксічны, у сэнсе залішняга словаўжывання) «сыходзіць» на нешта больш уласнабеларускае, але калі б было «з гурта выйшаў…» — неадназначна, таму ўдакладніў, што чалавек перастаў менавіта быць часткай гурта, а не як нейкі гадаванец школы выйшаў у свет. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:22, 25 лютага 2025 (+03) ::калі зробіце нешта больш удалае, але і каб розначытанняў не было, то прашу. Проста змагаюся крыху з гэтым прараўноўваннем слова «сыходзіць» да расейскага «уходить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:24, 25 лютага 2025 (+03) :::Правільна робіце. Я сам не насмельваюся (хоч і не люблю дурное "сыходзіць"), бо надта ўкаранілася. Там у гэтым "зорным" артыкуле такі жах быў, што алярма. Але ж варта, выпраўляючы адну расійшчыну, не ўносіць другое (а канцыляршчына нам таксама ў спадчыну ад братняе мовы дасталася). Дзякуй, паразумеліся, даруйце, што турбую, проста лепей так, чым нейкія "бойкі" на старонках чыніць. (Сыходзіць — выходзіць — гэта не "залішняе" словаўжыванне, проста пурыстычна некарэктнае, даруйце, што ўпікаю:)) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:39, 25 лютага 2025 (+03) ::::ну тут проста выходзіць больш пасуе, або тое ж простае «пайшоў». Наконт канцыляршчыны згаджуся агулам. Гэта хоць і частка мовы і па-канцылярску пішам даўно, хоць і вялікі тут уплыў сталінізму застаўся, такія былі часы, але калі можна без гэтага, то так лепш. Таму калі будзе лепшая форма, то чаму не. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:46, 25 лютага 2025 (+03) :::::Угу, пішам — адтуль думаем-гутарым. Пра гэта яшчэ з 20—30-х таго стагодзьдзя пісалі і ў расійскай і — у нашай! З кожным пакаленнем зьяўляецца свой пэўны слэнг, мы ж яго ня ўносім у асноўны масіў мовы? (Пагатоў, што гэтыя слэнгі наяўляюцца не ў самой беларускай, а пераносяцца жыўцом з расійскае). З канцылярызмамі — тая ж рэч. Напраўду, у жывой беларускай (якую "гарадзкія беларускамоўныя", беларускамоўныя толькі ў сваім коле, бывае заносяць у "трасянку") канцыляршчына даволі абмежаваная ў маўленні. "…Уплыў сталінізму" — дай да яго ўжэ было, нават да саветаў… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 00:10, 26 лютага 2025 (+03) == Рэдагаванне модуляў == Прашу акуратна і асцярожна ставіцца да рэдагавання модуляў. Мінулай ноччу пасля рэдагавання аднаго з ніх нешта пайшло не так. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:16, 1 жніўня 2025 (+03) :так, займаюся праблемай, выбачаюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 1 жніўня 2025 (+03) ::{{tl|Вонкавыя спасылкі}} здаецца падправіў. Калі будуць яшчэ нейкія памылкі, якіх раней не было, паведамляйце, паразбіраюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:51, 1 жніўня 2025 (+03) == Гарады == Вітаю. Калі праходзіцеся па гарадах — выдаляйце звесткі пра колькасць насельніцтва з прэамбулы. Яны там не абнаўляюцца, супроць карткі, і часам не маюць нават дакладнай лічбы і года падліку. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:58, 11 верасня 2025 (+03) :О, дзякуй за заўвагу. Не заўважаў, што і там дубліравалася інфармацыя [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:59, 11 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй за працу. Дарэчы, вы ж у шаблонах разбіраецеся. Мо ведаеце, чаму хіба толькі ў беларускай Вікіпедыі ўва ўсіх шаблонах-картках у мабільнай версіі выява з’язджае ўлева? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 04:32, 11 верасня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так, сутыкаўся з праблемай. Трэба глядзець, ці няма лішніх html-тэгаў у аргументах шаблона і агулам трэба будзе абнавіць глабальныя стылі css, але я з гэтым не спяшаюся, каб не паламаць чаго [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:27, 11 верасня 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:43, 22 кастрычніка 2025 (+03) |} :@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:25, 22 кастрычніка 2025 (+03) <br /><br /><br /><br /><br /> == Артыкулы года == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Тыдзень Істотных артыкулаў, які прайшоў, гэта добра, але яго аднаго недастаткова. Ёсць у нас конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]», апошні з якіх быў аж у 2022 годзе. А зараз ужо 2025. На маю думку, трэба аднавіць конкурс і вызначыць найлепшыя артыкулы нашага раздзела. Тэрмін намінавання і абмяркоўвання артыкулаў, на жаль, будзе пазней, чым звычайна, але я буду спакойны, калі з’явіцца адказны за конкурс. З павагай. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 00:03, 8 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] Вітаю! Слушная прапанова. Пастараюся заняцца на наступным тыдні [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:09, 8 лістапада 2025 (+03) :: Добра! Што ж, чакаю. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:35, 17 лістапада 2025 (+03) == [[Юлія Аідзінава]] == Выдаліце гэта, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:18, 3 студзеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:29, 3 студзеня 2026 (+03) == Перастаў працаваць шаблон == Сёння перастаў працаваць шаблон [[Вікіпедыя:Гаджэты/Экспарт у Вікіданыя]], магчыма, вы неяк зачапілі нешта звязанае з ім у кодзе. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:08, 4 студзеня 2026 (+03) :А хаця быццам бы адвісла. Адбой. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:09, 4 студзеня 2026 (+03) ::дакладна нічога не чапляў там. Але трымайце ў курсе, як будуць праблемы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:51, 5 студзеня 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == Зірніце на артыкул, калі ласка, ці можна яго пакінуць хаця б з шаблонам аб сумнеўнай значнасці асобы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:03, 4 лютага 2026 (+03) :азнаёміўся з артыкулам. Прапанова з шаблонам нядрэнная. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) == Артыкул года == Прывет, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0&diff=5100015&oldid=4918424 ужо март]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:56, 3 сакавіка 2026 (+03) :Прыбраў, дзякуй за напамін! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:20, 4 сакавіка 2026 (+03) == WikiGap == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]» скончыўся і, нягледзячы на невялікую колькасць прагаласаваўшых (10 удзельнікаў, уключаючы мяне), я застаўся ім задаволены. У сакавіку традыцыйна ладзіцца WikiGap (напрыклад, ён быў [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2024 Belarus|у 2024 годзе]]), таму прашу быць адказным за цяперашні конкурс. Я бачу тут спад (напрыклад, у 2025 годзе конкурсу WikiGap не было), а дзякуючы розным спаборніцтвам наш раздзел ажыве, ды і для майго Вікіжыцця будзе больш падзей. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:00, 4 сакавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] дужа спраў, але падумаю, можа змагу арганізаваць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 09:57, 5 сакавіка 2026 (+03) :: Бачу створаную [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|старонку]]. Што ж, цяпер я спакойны. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:46, 7 сакавіка 2026 (+03) :::Тое пан DobryBrat падхапіў сам справу, за што яму дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:16, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Алесь Мікус]] == Працягваецца выясненне асабістых адносін. Думаю, нічога не зменіцца за бліжэйшыя месяцы. Варта вярнуць абарону ад правак, акрамя як для адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 11 сакавіка 2026 (+03) :Зрабіў абарону на паўгода. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:51, 11 сакавіка 2026 (+03) == бота-праўкі == Добры дзень, мяркую, што гэтыя праўкі можна памячаць як дробныя. --[[Удзельнік:KrebsCheer|KrebsCheer]] ([[Размовы з удзельнікам:KrebsCheer|размовы]]) 13:48, 6 красавіка 2026 (+03) :Вітаю! Так, згодны. Яшчэ асвойваюся з інструментарыем, дзякуй за заўвагу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 6 красавіка 2026 (+03) == адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! == @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], навошта ён адмяняе мае праўкі ў праекце, і зрэшты, навошта ён паставіў шаблон Заданни для адміністраў, калі ён парушае правілы Беларускай Вікіпедыі, @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] разбярыцеся з [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] [[Удзельнік:Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[Размовы з удзельнікам:Цирковой медведь|размовы]]) 12:36, 25 красавіка 2026 (+03) mxrq958x3cgr6tam2tztuknrg5ltc2h 5131974 5131941 2026-04-25T10:36:22Z Plaga med 116903 /* адміністратар JerzyKundrat адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! */ Адказ 5131974 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:57, 9 красавіка 2022 (+03) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:37, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Добры дзень! :Думаю, што такія паўнамоцтвы могуць быць прыдатнымі ў будучыні. Пастараюся ставіцца да гэтага статусу з адказнасцю, пазбягаць тэхнічных непаладак і спадзяваюся на падтрымку больш дасведчаных карыстальнікаў. :Шчыры дзякуй за давер! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:48, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, плёну і набыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:50, 9 кастрычніка 2022 (+03) [[Вікіпедыя:Вікідадзеныя]] зараз перанясу, не спяшайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Так, зараз разумею, што пэўна спяшаюся. Буду рабіць абмеркаванне з аргументаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:33, 9 кастрычніка 2022 (+03) :: {{зроблена}}, праўце смела, але пераносы робім адпаведным інстументарыем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::: тады захоўваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F&action=history гісторыя версій]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::А, добра тады, яшчэ асвойваю таксама і той інструментар, які сам маю. Буду тады пакідаць такія грунтоўныя рэчы адміністратарам! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:42, 9 кастрычніка 2022 (+03) ::::: У меню ўгары маецца опцыя "Перанесці" даступная ўсім ''удзельнікам-карыстальнікам''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 9 кастрычніка 2022 (+03) Таксама будзем спадзявацца, што гэтыя дзеянні не выклічуць радыкальных пярэчанняў іншых калег. Бо карэктней было б на пару тыдняў змясціць прапанову на адмысловую старонку [[Вікіпедыя:Да перайменавання]], каб усе зацікаўленыя маглі яе ўбачыць і выказацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 9 кастрычніка 2022 (+03) :Зараз разбіраюся з абмеркаваннем, каб было ўсё празрыста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 9 кастрычніка 2022 (+03) == [[Шаблон:Asbox/styles.css]] == У беларускай вікіпедыі шаблоны накідаў (стабаў) не ўжываюцца, гл. [[Вікіпедыя:Накід]], таму прашу не ствараць старонкі для шаблонаў стабаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:56, 21 снежня 2022 (+03) :Окей, пачаў модуль пераносіць, але пакуль спынюся, раз такая справа. Дзякуй, што папярэдзілі адразу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:02, 21 снежня 2022 (+03) == css-старонкі == Звярніце ўвагу, што на многіх css-старонках у англійскай вікіпедыі ўверсе стаіць радок <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki>. Гэта выглядае быццам каментарый у кодзе, але парсер яго разгортвае як шаблон. У англійскай вікіпедыі гэты шаблон — замок у вуглу, які паказвае, што старонка абаронена ад рэдагавання пэўным групаў удзельнікаў. У беларускай жа вікіпедыі такога шаблона няма і ён непатрэбны, бо старонкі амаль ніколі не абараняюцца. Таму радкі <nowiki> /* {{pp-template|small=yes}} */ </nowiki> пры перакладзе варта прыбіраць. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:58, 6 студзеня 2023 (+03) :Добры дзень! Так, заўважаў, але забываю прыбіраць. Пастараюся рабіць гэта сам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 6 студзеня 2023 (+03) == Шаблон:Картка‎ == Адкаціў вашыя праўкі на старонках [[Шаблон:Картка‎]] і [[Модуль:Infobox‎‎]], бо яны псавалі шаблоны, гл. [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]. Калі хочаце ўнесці штосьці ў гэтыя шаблоны, калі ласка, спачатку праверце працу ў пясочніцы. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:57, 7 студзеня 2023 (+03) :Так, я ўчора крыху намудрыў, але нібыта змог абнавіць і выправіць усё, карткі працавалі. Я штосьці ўпусціў? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 7 студзеня 2023 (+03) :: У цяперашняй версіі [[Модуль:Infobox]] падтрымліваюцца параметры «вікідадзеныяN», якія дазваляюць загружаць у картку даныя з Вікіданых. Гэта магчымасць шырока ў нас ужываецца ў артыкулах. Яна была ўзята з рускай вікіпедыі, а ў англійскай, як разумею, яе няма, бо там вырашылі не ўжываць шырока загрузку з Вікіданых. У цэлым асноўная праблема ў тым, што не зусім карэктна казаць пра «абнаўленне» модуля, бо калі раней наш модуль быў на базе рускага, а стаў на базе англійскага або ўкраінскага, то гэта ўжо не абнаўленне, а перапісванне, і да яго варта падыходзіць нашмат больш адказна і перад гэтым добра вывучыць магчымасці як старой, так і новай рэалізацый.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:00, 7 студзеня 2023 (+03) :::Спачатку дадаваў англійскую рэалізацыю, а потым вырашыў узяць рускім вікі за аснову. Так што, калі там не было такога функцыяналу, то яго таксама і ў рускім раздзеле выкінулі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:07, 7 студзеня 2023 (+03) :::: У рускай два модуля: першы, [[:ru:Модуль:Infobox]], ужываецца і мае параметры «викиданные», на яго аснове і рабіўся наш шабон; другі, [[:ru:Модуль:Карточка]], рабіўся на аснове англійскага і не ўжываецца. Можна і ў нас зрабіць два модуля, калі ёсць неабходнасць у нейкіх функцыях англійскага модуля, якіх няма ў цяперашняй версіі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:34, 7 студзеня 2023 (+03) :::::На дадзены момант, здаецца, такой патрэбы няма. :::::Калі я абнаўляў шаблоны і модулі, я шукаў вытокі праблемы з [[Шаблон:Арыфметычныя аперацыі]], але на дадзены момант усё працуе файна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:14, 7 студзеня 2023 (+03) == Артыкулы == Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], вам трэба ўважліва прагледзець усе прэамбулы ў артыкулах. Напрыклад, [[Анархізм у Беларусі]] — гісторыя анархістаў. Але анархізм — не гісторыя, а палітычная тэорыя. І калі раптам Беласток стаў беларускім горадам? Юрыдычна ён быў ім толькі са снежня 1939 да чэрвеня 1941. І беларусы заўсёды там былі ў меншасці. [[Каралеўскі замак у Познані]]. Прэамбула грувасткая. Пры чым тут магістр? Яго месца ў тэксце. Тэкст жа складаецца са здагадак без крыніц, толькі ў канцы дзве зноскі на інтэрнэт-крамы. Спасылка таксама не працуе. І не трэба пісаць у прэамбулах слова ''гэта''. Наўскідку ўзяў два артыкулы. [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:18, 3 сакавіка 2023 (+03) :1. Артыкул пра анархізм у Беларусі — гэта гістарычы артыкул. Калі ёсць прапановы па зменах назваў — прапануйце яе да перайменавання. Пра анархізм як тэорыю ёсць асобны артыкул. :Пра Беласток можна змяніць фармулёўкі, бо тут акцэнт павінен быць, што там знаходзіліся актыўныя арганізацыі беларусаў. :2. Другі артыкул — мая адносна старая вучэбная спроба ў пераклады, так што артыкул сыры і трэба дапрацоўваць, пагаджаюся. Дадаў шаблон {{tl|Няма крыніц}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:55, 3 сакавіка 2023 (+03) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:18, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Трыўмфальны == Прабачце, можа што не зразумеў, але ж паводле правіл-2008 "ў" ставіцца ў сярэдзіне слова пасля галосных перад зычнымі (аўдыенцыя, саўна, фаўна, аўдыякасета, аўра, даўн, джоўль, каўчук, маўзер, маўр, паўза, раўнд; але: траур). Калі націск падае (трыумф) — тут усё зразумела. Але ж у "трыўмфальны" націск падае на а? Прыклад: [[Трыўмфальная арка]]. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 23:17, 30 жніўня 2023 (+03) :Як бы і так, пішам «у» пасля галосных, калі падае націск з некаторымі выключэннямі, прычым што траур, што трыумф запазычаны праз нямецкую і ў гэтым можа быць закавыка. Я не магу адказаць, чаму так, але самі можаце [https://verbum.by/?q=%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%83%D0%BC%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B паглядзець] словы «трыумфальны», «трыумфальна» ў слоўніках пасля 2008-га. Можна напісаць у Інстытут мовазнаўства пацікавіцца пра падрабязнасці, можа гэта проста «не абнавілі», што, як па мне, не дужа імаверна. :На старонцы размоў [[Трыумфальная арка]] ідзе тлумачэнне праз логіку правіла, але я дапускаю, што можа быць такое выключэнне з-за этымалогіі слова. Дарэчы, у тым жа БРС «трыумфальная арка» падаецца як прыклад. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:28, 30 жніўня 2023 (+03) :Дарэчы, з тым жа траурам неадназначна, нейк у слоўніках падаецца толькі «жалоба» і рэгіяналізмы «троур» і «тровур», гл. ЭСБМ :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:55, 30 жніўня 2023 (+03) == Праўкі складаных шаблонаў == Дзень добры. Адкаціў вашыя праўкі ў шаблоне {{Ш|Cite book}}, бо гэты шаблон складаны і выкарыстоўваецца ў шматлікіх артыкулах, новая версія з англійскай вікіпедыі псуе выгляд у артыкулах і стварае памылкі. Перанос з англійскай вікіпедыі патрабуе пэўных высілкаў па перакладзе і адаптацыі для беларускай вікіпедыі, захавання сумяшчальнасці з наяўным выкарыстаннем у артыкулах. Таму паставіў крытычныя шаблоны пад ахову і магчымасць праўкі толькі адміністратарамі, а новыя версіі прапаную рыхтаваць з дапамогай пясочніцы і мяняць пасля належнага тэсціравання. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:18, 24 верасня 2023 (+03) :Добры дзень, правяраў выгляд шаблона на адной са старонак, падалося, што памылак не было. Пастараюся быць уважлівей. Не хапае адзнак у дакументацыі для крытычных шаблонаў, якія не так трывіяльна абнаўляюцца, як можа падацца на першы погляд. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:22, 24 верасня 2023 (+03) ::У цэлым любое абнаўленне на аснове англійскай вікіпедыі будзе нетрывіяльным, бо большасць шаблонаў у нас была створана на аснове рускай вікіпедыі. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:26, 24 верасня 2023 (+03) :::І так і не. Усё ж сустракаюцца выпадкі, дзе ўжо гатова глеба для пераносу логікі з англ вікі. Вось у гэтым выпадку ўжо маецца [[Модуль:Citation/CS1]] ужо быў перанесены ў бел вікі, таму палічыў, што дужых праблем не будзе. + тэсціраваў на старонцы [[Мясаедныя]], усё выглядала добра + запрацавалі палі з архіваваннем. Агулам, з-за гэтага і палез рэдагаваць шаблон, бо не працуюць некаторыя палі з англ вікі, архівы не падтрымліваюцца, што ў {{tl|Cite book}}, што ў {{tl|Cite journal}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 24 верасня 2023 (+03) :::: [[Мясаедныя]] гэта новы артыкул, перакладзены з англавікі, параметры шаблона такія ж, таму і працаваць будзе падобна. Аднак шаблон ужываецца ў шмат якіх старых артыкулах, перакладзеных напрыклад з рускай вікіпедыі, дзе могуць быць трохі іншыя параметры. Магу прапанаваць стварыць пясочніцу шаблона на старонцы [[Шаблон:Cite book/пясочніца]] са зместам з англавікі, яго ўжываць у новых артыкулах, па меры паляпшаць і пасля, калі будзе ўсюды працаваць добра, замяніць асноўны шаблон.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:49, 24 верасня 2023 (+03) :::::Добра, думаў, што паўсюль аднолькавыя параметры [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:01, 24 верасня 2023 (+03) == Дзякуй == Дзякуй вам за то, што артыкул пра кабардзінскую мову выратавалі ад выдалення. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 20:21, 27 сакавіка 2024 (+03) :няма за што! :) [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 28 сакавіка 2024 (+03) ::Артыкулы пра мінорныя мовы, я ўважаю, асабліва важныя для нас… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 04:43, 28 сакавіка 2024 (+03) :::Ды для ўсіх. Вельмі хацелася бы распаўсюджваць веды пра малыя мовы, пры чым якасна [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:57, 28 сакавіка 2024 (+03) == Назвы рэк па-беларуску == Добры дзень. Прашу прыняць удзел у [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Заходняя_Дзвіна_→_Дзвіна|абмеркаванні перайменавання]] некалькіх рэк на іх беларускія назвы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 25 чэрвеня 2024 (+03) == Касмічныя апараты == Прывітанне, калега! Як бачым, вашы прапановы па перайменаванні касмічных апаратаў пакуль "вісяць". Я тут бачу толькі дыхатамію арыгінальная назва або транскрыпцыя (няважна якая, кожнага разу вызначаецца асобна). То можа вынесці гэта на агульны фоум для абмеркавання (дзе, калі што, можна ўказаць, што ў разе "неперакладу" трэба не перакладаць і расійскія, і другія назвы, не толькі англійскія, але, гэта я ўжо скажу, калі што…) Вынес бы сам, але ж ваша ініцыятыва была на перайменаванне… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:48, 25 кастрычніка 2024 (+03) :Так, згодзен, што тут трэба агульнае абмеркаванне, зраблю [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:10, 26 кастрычніка 2024 (+03) == Проста пытанне… == Мяняць не стану, але цікава, чаму вы ўставілі тут https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Hair_Peace_Salon&diff=prev&oldid=4938479 канцылярызм? Выйсці з гурта — выйсці са складу гурта. Ласне першае чымсьці няправільна? "Са складу…" яўны ж канцылярызм. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:18, 25 лютага 2025 (+03) :замяняў русізм (сінтаксічны, у сэнсе залішняга словаўжывання) «сыходзіць» на нешта больш уласнабеларускае, але калі б было «з гурта выйшаў…» — неадназначна, таму ўдакладніў, што чалавек перастаў менавіта быць часткай гурта, а не як нейкі гадаванец школы выйшаў у свет. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:22, 25 лютага 2025 (+03) ::калі зробіце нешта больш удалае, але і каб розначытанняў не было, то прашу. Проста змагаюся крыху з гэтым прараўноўваннем слова «сыходзіць» да расейскага «уходить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:24, 25 лютага 2025 (+03) :::Правільна робіце. Я сам не насмельваюся (хоч і не люблю дурное "сыходзіць"), бо надта ўкаранілася. Там у гэтым "зорным" артыкуле такі жах быў, што алярма. Але ж варта, выпраўляючы адну расійшчыну, не ўносіць другое (а канцыляршчына нам таксама ў спадчыну ад братняе мовы дасталася). Дзякуй, паразумеліся, даруйце, што турбую, проста лепей так, чым нейкія "бойкі" на старонках чыніць. (Сыходзіць — выходзіць — гэта не "залішняе" словаўжыванне, проста пурыстычна некарэктнае, даруйце, што ўпікаю:)) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:39, 25 лютага 2025 (+03) ::::ну тут проста выходзіць больш пасуе, або тое ж простае «пайшоў». Наконт канцыляршчыны згаджуся агулам. Гэта хоць і частка мовы і па-канцылярску пішам даўно, хоць і вялікі тут уплыў сталінізму застаўся, такія былі часы, але калі можна без гэтага, то так лепш. Таму калі будзе лепшая форма, то чаму не. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:46, 25 лютага 2025 (+03) :::::Угу, пішам — адтуль думаем-гутарым. Пра гэта яшчэ з 20—30-х таго стагодзьдзя пісалі і ў расійскай і — у нашай! З кожным пакаленнем зьяўляецца свой пэўны слэнг, мы ж яго ня ўносім у асноўны масіў мовы? (Пагатоў, што гэтыя слэнгі наяўляюцца не ў самой беларускай, а пераносяцца жыўцом з расійскае). З канцылярызмамі — тая ж рэч. Напраўду, у жывой беларускай (якую "гарадзкія беларускамоўныя", беларускамоўныя толькі ў сваім коле, бывае заносяць у "трасянку") канцыляршчына даволі абмежаваная ў маўленні. "…Уплыў сталінізму" — дай да яго ўжэ было, нават да саветаў… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 00:10, 26 лютага 2025 (+03) == Рэдагаванне модуляў == Прашу акуратна і асцярожна ставіцца да рэдагавання модуляў. Мінулай ноччу пасля рэдагавання аднаго з ніх нешта пайшло не так. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:16, 1 жніўня 2025 (+03) :так, займаюся праблемай, выбачаюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 1 жніўня 2025 (+03) ::{{tl|Вонкавыя спасылкі}} здаецца падправіў. Калі будуць яшчэ нейкія памылкі, якіх раней не было, паведамляйце, паразбіраюся [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:51, 1 жніўня 2025 (+03) == Гарады == Вітаю. Калі праходзіцеся па гарадах — выдаляйце звесткі пра колькасць насельніцтва з прэамбулы. Яны там не абнаўляюцца, супроць карткі, і часам не маюць нават дакладнай лічбы і года падліку. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:58, 11 верасня 2025 (+03) :О, дзякуй за заўвагу. Не заўважаў, што і там дубліравалася інфармацыя [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:59, 11 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй за працу. Дарэчы, вы ж у шаблонах разбіраецеся. Мо ведаеце, чаму хіба толькі ў беларускай Вікіпедыі ўва ўсіх шаблонах-картках у мабільнай версіі выява з’язджае ўлева? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 04:32, 11 верасня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так, сутыкаўся з праблемай. Трэба глядзець, ці няма лішніх html-тэгаў у аргументах шаблона і агулам трэба будзе абнавіць глабальныя стылі css, але я з гэтым не спяшаюся, каб не паламаць чаго [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:27, 11 верасня 2025 (+03) == Падзяка за ўдзел у праекце [[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдзень істотных артыкулаў 2025]] == {| style="{{float left}} width:430px; background-color: White; border: 3px solid Blue; text-align: center;" | rowspan=2 | [[Файл:Círculos_Concéntricos.svg|50px|]] | height=20px style="border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;" | <big><font color="blue">'''Падзяка ад праекта</font></big><br>«[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень|Вікітыдзень]]»''' |- |align="left" style="font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em"|<small>'''За ўдзел у рамках''' <font color="Blue"><big>[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|Тыдня істотных артыкулаў 2025]]</big></font>. -- [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:43, 22 кастрычніка 2025 (+03) |} :@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:25, 22 кастрычніка 2025 (+03) <br /><br /><br /><br /><br /> == Артыкулы года == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Тыдзень Істотных артыкулаў, які прайшоў, гэта добра, але яго аднаго недастаткова. Ёсць у нас конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]», апошні з якіх быў аж у 2022 годзе. А зараз ужо 2025. На маю думку, трэба аднавіць конкурс і вызначыць найлепшыя артыкулы нашага раздзела. Тэрмін намінавання і абмяркоўвання артыкулаў, на жаль, будзе пазней, чым звычайна, але я буду спакойны, калі з’явіцца адказны за конкурс. З павагай. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 00:03, 8 лістапада 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] Вітаю! Слушная прапанова. Пастараюся заняцца на наступным тыдні [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:09, 8 лістапада 2025 (+03) :: Добра! Што ж, чакаю. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:35, 17 лістапада 2025 (+03) == [[Юлія Аідзінава]] == Выдаліце гэта, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:18, 3 студзеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:29, 3 студзеня 2026 (+03) == Перастаў працаваць шаблон == Сёння перастаў працаваць шаблон [[Вікіпедыя:Гаджэты/Экспарт у Вікіданыя]], магчыма, вы неяк зачапілі нешта звязанае з ім у кодзе. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:08, 4 студзеня 2026 (+03) :А хаця быццам бы адвісла. Адбой. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:09, 4 студзеня 2026 (+03) ::дакладна нічога не чапляў там. Але трымайце ў курсе, як будуць праблемы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:51, 5 студзеня 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == Зірніце на артыкул, калі ласка, ці можна яго пакінуць хаця б з шаблонам аб сумнеўнай значнасці асобы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:03, 4 лютага 2026 (+03) :азнаёміўся з артыкулам. Прапанова з шаблонам нядрэнная. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) == Артыкул года == Прывет, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0&diff=5100015&oldid=4918424 ужо март]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:56, 3 сакавіка 2026 (+03) :Прыбраў, дзякуй за напамін! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:20, 4 сакавіка 2026 (+03) == WikiGap == Вітаю, [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]! Конкурс «[[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]» скончыўся і, нягледзячы на невялікую колькасць прагаласаваўшых (10 удзельнікаў, уключаючы мяне), я застаўся ім задаволены. У сакавіку традыцыйна ладзіцца WikiGap (напрыклад, ён быў [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2024 Belarus|у 2024 годзе]]), таму прашу быць адказным за цяперашні конкурс. Я бачу тут спад (напрыклад, у 2025 годзе конкурсу WikiGap не было), а дзякуючы розным спаборніцтвам наш раздзел ажыве, ды і для майго Вікіжыцця будзе больш падзей. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:00, 4 сакавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] дужа спраў, але падумаю, можа змагу арганізаваць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 09:57, 5 сакавіка 2026 (+03) :: Бачу створаную [[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|старонку]]. Што ж, цяпер я спакойны. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:46, 7 сакавіка 2026 (+03) :::Тое пан DobryBrat падхапіў сам справу, за што яму дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:16, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Алесь Мікус]] == Працягваецца выясненне асабістых адносін. Думаю, нічога не зменіцца за бліжэйшыя месяцы. Варта вярнуць абарону ад правак, акрамя як для адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 11 сакавіка 2026 (+03) :Зрабіў абарону на паўгода. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:51, 11 сакавіка 2026 (+03) == бота-праўкі == Добры дзень, мяркую, што гэтыя праўкі можна памячаць як дробныя. --[[Удзельнік:KrebsCheer|KrebsCheer]] ([[Размовы з удзельнікам:KrebsCheer|размовы]]) 13:48, 6 красавіка 2026 (+03) :Вітаю! Так, згодны. Яшчэ асвойваюся з інструментарыем, дзякуй за заўвагу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 6 красавіка 2026 (+03) == адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] адкочвае мае кансэнсусныя праўкі! == @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], навошта ён адмяняе мае праўкі ў праекце, і зрэшты, навошта ён паставіў шаблон Заданни для адміністраў, калі ён парушае правілы Беларускай Вікіпедыі, @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] разбярыцеся з [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] [[Удзельнік:Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[Размовы з удзельнікам:Цирковой медведь|размовы]]) 12:36, 25 красавіка 2026 (+03) :Вітаю! Тое, што знаходзіцца на асабістай старонцы пана Ежы нікому не замінае, гэта ягоная вотчына. Гэта былы адміністратар, які робіць шмат звязаных спраў. У дадзеным выпадку не бачу парушэнняў з яго боку. У той жа час, заўважу, што вы пачалі рабіць праўкі на старонках неартыкулах і пакуль што ваша дзейнасць у мяне выклікае занепакоенасць з улікам таго, што вы нявопытны ўдзельнік. Які артыкул года ў маі? Чаму вы адкацілі праўку пана Ежы на конкурсе за 2025, вынікі якога публікаваліся ў 26м? Якія архівы для кандыдатаў на артыкул года? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:36, 25 красавіка 2026 (+03) 38ypfn9v0m6xr1dxc3rvco763xgqipq 2 706425 5131755 5123085 2026-04-24T21:06:35Z 5131755 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргеяўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Тацяна Каравенкава Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель it4ed4xhp6ha1illzzosfrz7h4bajig 5131786 5131755 2026-04-24T23:30:34Z 5131786 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргеяўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Тацяна Каравенкава Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель 4dzaxo9h2hcg1c0trc9wtbdvcc50yxc 0 708232 5131547 5130958 2026-04-24T13:16:15Z Lp0 on fire 161675 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Prasalovich|Prasalovich]] ([[User talk:Prasalovich|talk]]): Cross-wiki spam, possibly a compromised account (TwinkleGlobal) 5131547 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дручанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бялыніцкі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Дручаны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[1931]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Друча́нскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Дручаны]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Брасневіцкі сельсавет''' у складзе [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] БССР. Цэнтр — вёска [[Брасневічы]]. 21 кастрычніка 1924 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Дручаны, сельсавет перайменаваны ў Дручанскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бялыніцкім раёне БССР. У 1931 годзе скасаваны. == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бялыніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1931 годзе]] lxsd3dzpsaaeqxorg0t2w7fp5vksf4n 0 709016 5131600 4914899 2026-04-24T14:15:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131600 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Дзмітрый Вярстак''' (нар. {{ДН|28|9|1980}}, г. п. [[Зэльва]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]]) — беларускі [[футбол|футбаліст]] . == Біяграфія == З сямі гадоў займаўся футболам у мясцовай [[ДЮСШ г. п. Зэльва|ДЮСШ]]. Першы трэнер — С. В. Путрэша. Пасля заканчэння Зэльвенскай СШ № 2 паступіў у [[Барысаўскі дзяржаўны політэхнічны каледж|Барысаўскі палітэхнікум]], дзе паралельна з вучобай выступаў за каманду «Гайна» г. [[Барысаў|Барысава]]. У 2001 годзе пачаў выступаць за спартыўны клуб вышэйшай лігі «[[ФК Нёман Гродна|Неман]]» (г. [[Гродна]]). Падчас службы ў арміі іграў за каманду вышэйшай лігі «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда СК]]» г. [[Мінск]]а. У 2003—2005 гадах выступаў за каманду першай лігі «[[ФК Смаргонь|СК Смаргонь]]», дзе быў прызнаны лепшым нападаючым. З 2005 года — ігрок футбольнага клуба «Польшча» г. Лепаль<ref>{{Cite web |url=https://be.convdocs.org/docs/index-21426.html |title=Вярстак Дзмітрый Міхайлавіч |access-date=23 мая 2022 |archive-date=17 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917031516/http://be.convdocs.org/docs/index-21426.html |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://footballfacts.ru/person/218411-verstakdmitriymihaylovich Верстак Дмитрий Михайлович] {{DEFAULTSORT:Вярстак Дзмітрый}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Элана Торунь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман Гродна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Смаргонь]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК СКВІЧ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белкард]] ctaakgyrcxhx4l3iutcnor7s5bhckir 0 710283 5131610 4388626 2026-04-24T14:42:58Z StachLysy 62453 5131610 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каровін}} {{Мастак}} '''Канстанцін Аляксеевіч Каровін''' (23 лістапада (5 снежня) 1861, {{МН|Масква||}} — {{ДС|11|9|1939}}, Парыж) — рускі жывапісец, тэатральны мастак, педагог і пісьменнік. Акадэмік жывапісу (з 1905). Галоўны дэкаратар і мастак маскоўскіх тэатраў (з 1910). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Маскве ў Дурным зав. каля Таганскай плошчы. Паходзіў з заможнай купецкай сям’і. Дзед — купец першай гільдыі Міхаіл Емяльянавіч Каровін. Пасля банкруцтва бацькі ў малалецтве пераехаў у Вялікія Мыцішчы, дзе адбылося яго першае знаёмства з маляваннем. У трынаццаць гадоў Канстанцін паступіў на архітэктурнае аддзяленне Маскоўскага вучылішча жывапісу, разьбярства і дойлідства, праз год перайшоў на аддзяленне жывапісу. Вучыўся ў [[Аляксей Саўрасаў|Аляксея Саўрасава]], [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Васіля Паленава]] і [[Васіль Рыгоравіч Пяроў|Васіля Пярова]]. Для завяршэння адукацыі Каровін паехаў у [[Санкт-Пецярбург]] і паступіў у Акадэмію мастацтваў, але праз тры месяцы сышоў адтуль, расчараваўшыся ў метадах выкладання. Наведаў [[Парыж]] у 1887, 1892 і 1893 гадах, дзе пазнаёміўся з [[імпрэсіянізм]]ам. У 1896 годзе Канстанцін Каровін аформіў павільён «Крайняя Поўнач», пабудаваны па яго праекце на кірмашы ў Ніжнім Ноўгарадзе. Удзельнічаў у афармленні расійскай экспазіцыі на Сусветнай выставе ў Парыжы (1900), дзе выступіў як архітэктар (спраектаваў будынак саматужнага аддзела) і як аўтар экспазіцыі выканаў 31 дэкаратыўнае пано (захоўваюцца ў ДРМ, Санкт-Пецярбург). Удастоены двух залатых і сямі сярэбраных медалёў выставы і ордэна Ганаровага легіёна. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Каровін Канстанцін Аляксеевіч}} nsflxmxe1ag05oz7jdfk1xxbgklauep 14 710401 5131593 4138731 2026-04-24T14:02:12Z IP781584110 134977 афармленне 5131593 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі|Віленскія]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Віленскі павет (Расійская імперыя)]] eidzvlrn4em8gpkpxgmetzbxwil4mee 0 712732 5131488 5028421 2026-04-24T12:45:16Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5131488 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ульрых Гозій''', або '''Ульрык Гоз''' ({{Lang-de|Ulrich Hosius}}, {{Lang-pl|Ulryk Hozjusz}}, {{Lang-lt|Ulrichas Hozijus}}; 1455, Пфорцгайм, Карлсруэ — 1535, Вільня) — кіраўнік [[Віленскі манетны двор|Віленскага манетнага двара]] (1508—1535), віленскі [[гараднічы]] (1524—1535). Бацька [[кардынал]]а і [[Багаслоўе|тэолага]] [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]]. == Біяграфія == Паходзіў з сям’і бадэнскіх мяшчан. Напэўна, у маладосці шмат падарожнічаў, наведаў некалькі хрысціянскіх і нехрысціянскіх краін. Каля 1500 года ажаніўся з удавой кракаўскага купца Эрхарда Слякера. У 1503 годзе прыбыў у [[Кракаў]] і стаў кракаўскім мешчанінам. У Кракаве разам з кампаньёнамі займаўся пастаўкамі срэбра на манетны двор і неўзабаве набыў два дамы. У 1504 годзе з Кракава перасяліўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]]{{Sfn|VLE}}. Жыў у [[Коўна]], меў урад ковенскага мытніка, затым у [[Вільня|Вільні]], дзе ўзначаліў [[Віленскі манетны двор]] і быў яго кіраўніком да смерці (у 1506—1508 і 1529—1535 гадах біццё манеты прыпынялася). Кіраваў будаўнічымі працамі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] — з 1513 года перабудоўваў [[Ніжні замак (Вільня)|Віленскі Ніжні замак]], з 1515 года будаваў вялікія каралеўскія млыны, з іх атрымліваў траціну даходаў. Правёў у Вільні драўляныя водаправоды, якія належалі [[Дамініканцы|дамініканцам]]. У 1521 годзе на [[Нямецкая вуліца (Вільня)|Нямецкай вуліцы]] ў Вільні пабудаваў дом з рысамі [[готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|адраджэння]] ({{Langi|lt|Vokiečių g. 24}}). Стаў віленскім гараднічым (1524—1535). У 1532 годзе пачаў будаваць першы мост праз [[Вілія|Вілію]] на месцы цяперашняга {{нп5|Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста|lt|Žaliasis tiltas (Vilnius)}} — драўляны, крыты, з крамамі (не захаваўся). Выдаткаваў на будаўніцтва моста ўласныя сродкі, якія мусілі вярнуцца праз атрыманне платы за пераправу па мосце. Каб грошы вярнуліся хутчэй, паміж [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыца]] і [[Кернаў|Кернавам]] было забаронена будаваць іншыя масты, а паміж [[Веркі (Вільня)|Вяркамі]] і [[Панярай|Панарамі]] — карыстацца плытамі. За права збораў з моста, паводле прывілея Жыгімонта Старога, Гозій павінен быў пабудаваць прытулак і [[Плябанія|плябанію]] пры [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|дамініканскім кляштары]], што і зрабіў. Пабудову прытулку або шпіталя на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|Дамініканскай вуліцы]] ({{Langi|lt|Dominikonų g. 14}}) скончыў ужо сын Ян, які спадкаваў і ўрад віленскага гараднічага. У 1516 годзе за заслугі атрымаў маёнтак [[Бяздоніс|Безданы]], але жыў у асноўным у [[Маркучэй|Маркуцці]], дзе і памёр. == Сям’я == З першага шлюбу адзін сын — [[Станіслаў Гозій]] стаў кардыналам і значным дзеячам каталіцкай царквы, другі — Ян быў віленскім гараднічым у сярэдзіне XVI ст., потым старостам вармійскага біскупа ў Смаляйнах, трэці — Ульрых Гозій прыняў лютэранства, некаторыя даследчыкі атаясняюць яго з Ульрыхам Меркуцэцыем ({{Langi|la|Ulrich Mercucecius}} — ''Ульрыхам Маркуцкім'', то бок з Маркуцця), супрацоўнікам [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], чый літоўскі пераклад нямецкай песні змешчаны ў песенніку Мажвідаса. Ян і Ульрых Гозіі [[Набілітацыя|набілітаваны]] каралём Жыгімонтам Аўгустам у 1561 годзе. З другога шлюбу быў яшчэ адзін сын — Ульрых Гозій, ковенскі мытнік, і дзве дачкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Urban, Wacław.'' [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ulryk-hozjusz-ur-ok-1455-zm-1535-mieszcz-krakowski-horodniczy-wilenski Hozjusz Ulryk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220712103453/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ulryk-hozjusz-ur-ok-1455-zm-1535-mieszcz-krakowski-horodniczy-wilenski |date=12 ліпеня 2022 }} // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warsazawa--Kraków: Zakład Narodowy imenia Ossolińskich, 1962. — Т. X/1. — С. 47 {{Ref-pl}} * Visuotinė lietuvių enciklopedija. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. — Т. VII: Gorkai—Imermanas. — С. 662. — 799 с. — ISBN 5-420-01561-7 {{Ref-lt}} * ''Venclova, Tomas.'' Vilniaus vardai. — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2006. — С. 39. — 536 с. — ISBN 9986-830-96-6 {{Ref-lt}} * ''Gumowski M.'' Ulryk Hozjusz, ojciec kardynała, horodniczy wileński // Przegląd powszechny. — T. 171. — 1926. == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Ulrich-Hosius-30866|title=Ulrich Hosius|author=Jurgita Biliukevičiūtė|date=2005-01-06|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija|publisher=Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras|accessdate=2020-08-31|lang=lt|ref=VLE}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Гозій Ульрых}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Гараднічыя віленскія]] j9sq56hazk58bbvk7yw026zgatsmouy 14 715734 5131596 4177350 2026-04-24T14:07:16Z IP781584110 134977 афармленне 5131596 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэктары духоўных семінарый Рускай праваслаўнай царквы|Віленская духоўная семінарыя]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Віленская духоўная семінарыя]] rafv3l6tk2wwlyqo6kpqojm1b0cixvo 0 719079 5131462 4885882 2026-04-24T12:10:06Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя; абнаўленне звестак (ранейшыя месцы працы паводле [[:be-tarask:Валеры Максімовіч]]) 5131462 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Максімовіч}} '''Валерый Аляксандравіч Максімовіч''' (нар. {{ДН|21|3|1962}}, в. [[Траянец]], [[Плешчаніцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі паэт, [[літаратуразнаўца]], крытык, аўтар вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вышэйшай школы і настаўнікаў. [[Доктар філалагічных навук]] (2003). == Біяграфія == Пасля заканчэння Бялянскай ВШ (1977) і Завішынскай СШ (1979) навучаўся ў тэхнічным вучылішчы № 76 электронікі (г. [[Мінск]]), працаваў слесарам-інструментальшчыкам 4 разрада вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». Служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай арміі]] (1980—1982, [[ГДР]]). Навучаўся на падрыхтоўчым аддзяленні [[БДУ]] (1983—1984). У 1989 годзе скончыў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Беларуская і руская мова і літаратура». Педагагічную працу пачаў у Зарэчанскай базавай школе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]. У 1989—1992 гадах — аспірант кафедры беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 1993 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Паэзія „Узвышша“: эстэтыка слова і асаблівасці паэтычнага майстэрства» (навуковы кіраўнік член-карэспандэнт НАН Беларусі А. А. Лойка). Са снежня 1992 па верасень 2003 год працаваў выкладчыкам, дацэнтам кафедры беларускай літаратуры БДУ. У 1996 годзе выконваў абавязкі намесніка дэкана філалагічнага факультэта згаданай установы. У 2002 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Тэндэнцыі мадэрнізму ў эстэтычнай ідэнтыфікацыі беларускай літаратуры пачатку ХХ ст.». З кастрычніка 2003 па студзень 2006 года займаў пасаду першага прарэктара Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў. Выконваў абавязкі дырэктара [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі]] (2006—2008), намесніка дырэктара [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі]] (2008—2010), намесніка дырэктара па навуковай рабоце [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]] (2010—2019). Станам на 2026 год — загадчык аддзела філасофіі літаратуры і эстэтыкі Інстытута філасофіі НАН Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://philosophy.by/by/departments/cfle/|title=Аддзел філасофіі літаратуры і эстэтыкі : Інстытут філасофіі НАН Беларусі}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны Ганаровай граматай Адміністрацыі Першамайскага раёна г. Мінска (2005) і лістом з Падзякай ад Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2006). Лаўрэат [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|прэміі НАН Беларусі]] (2003). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||425}} * {{Крыніцы/ЭКБ|5||321}} * Літаратура і мастацтва. — 2012. — 14 верасня (№ 37). — С. 20. * Максім Багдановіч : энцыклапедыя. — Мінск, 2011. — С. 328. * Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 2. — С. 319. * Новыя кнігі : па старонках беларускага друку : штомесячны бібліяграфічны бюлетэнь / Нацыянальная бібліятэка Беларусі. — 2011. — № 8. — С. 18 дадатку «Беларускі каляндар, 2012 год». * Полымя. — 2012. — № 9. — С. 150—146. * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 622—623. * Роднае слова. — 2012. — № 3. — С. 19. == Спасылкі == * [https://pln.by/40-museum/famous-people/571-maksimovich-valeryj-alyaksandravich-biyagrafiya Максімовіч Валерый Аляксандравіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220908081940/https://pln.by/40-museum/famous-people/571-maksimovich-valeryj-alyaksandravich-biyagrafiya |date=8 верасня 2022 }} {{DEFAULTSORT:Максімовіч Валерый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] 7jntq3pamjcrh2re2v5jmjbga88kcgs 0 722700 5131588 4994043 2026-04-24T13:57:53Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5131588 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фрыдберг}} {{Вучоны}} '''Пінхас Шаевіч Фрыдберг''' ({{ВД-Прэамбула}}) — радыёфізік. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1974), [[прафесар]] (1980). == Біяграфія == Нарадзіўся 24 мая 1938 года ў Вільні. У 1961 годзе скончыў [[Віленскі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Працаваў у Віленскім навукова-даследчым інстытуце радыёвымяральных прыбораў (1961—1978, інжынер, кіраўнік лабараторыі тэарэтычных даследаванняў), [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Я. Купалы|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце імя Я. Купалы]] (1978—1989, прафесар кафедры тэарэтычнай фізікі, у 1978—1982 — загадчык кафедры), НВФ «Zondas» (загадчык аддзела тэарэтычнай радыёфізікі) і ЗАТ «Geozondas» (Вільня, 1989—2000). Навуковыя інтарэсы: тэарэтычная і матэматычная фізіка; прыкладная ЗВЧ-электрадынаміка. Пазапрафесійныя інтарэсы: даследаванне гісторыі Халакосту ў Літве. == Бібліяграфія == * Дифракция электромагнитных волн на узких щелях и малых отверстиях : автореферат диссертации … доктора физико-математических наук : 01.04.03 / Фридберг Пинхос Шаевич. — Вильнюс, 1974. * Электромагнитная связь двух объемов через узкую щель : автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук / Фридберг Пинхос Шаевич. ― Вильнюс, 1965. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Фрыдберг Пінхас Шаевіч // Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы : біябібліяграфічны даведнік. — Гродна, 1999. — С. 531. — Інфармацыя: гады заведавання кафедрай 1982—1987 — памылковыя. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрыдберг Пінхас Шаевіч}} ih281tv4avz3h1h4x9rpemozrlzuq4c 0 722768 5131530 4268497 2026-04-24T13:11:30Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5131530 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Карнелі Стаўпавіцкі-Лябецкі''' ({{Lang-pl|Korneliusz Stołpowicki-Lebiecki herbu Ościa}} або ''Lebecki'', {{ДН|17|3|1689}}, каля [[Слонім]]а, [[Вялікае Княства Літоўскае]], цяпер [[Беларусь]] ― {{ДС|22|1|1730}}, Яцвіск, цяпер [[Свіслацкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], Беларусь) ― епіскап Уладзімірскі і Берасцейскі [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]] (1729—1730), [[Ордэн Базыльян|базыльянін]], протаархімандрыт [[Протаархімандрыты Ордэна базыльянаў Святога Іасафата|Кангрэгацыі Святой Тройцы]] (1726—1730), архімандрыт Дубенскі і [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Дзерманскі]], архімандрыт Супрасльскі. == Біяграфія == === Навучанне === Нарадзіўся ў шляхецкай сям’і лацінскага абраду ў ваколіцах [[Слонім]]а, быў сынам Пятра і Ганны. Пасля далучэння да [[Ордэн Базыльян|базыльян]] і прыняцця вечных абяцанняў 3 снежня 1716 г. пачаў навучанне ў [[Калегіум Святога Афанасія|грэцкай калегіі святога Афанасія]] ў [[Рым]]е, дзе, відаць, у наступным годзе прыняў святарскае пасвячэнне<ref>''Dmytro Blažejovskyj.'' Byzantine Kyivan rite students… — P. 85.</ref>. === Дзейнасць у Васіліянскім чыне === Пасля вяртання ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] ў 1720 г. быў прапаведнікам у базыльянскім манастыры Святой Тройцы ў Вільні, потым — магістр навіцыяту ў Быцені, а пазней рэктар семінарыі пры Базыльянскай калегіі ва [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзіміры]] і чыноўнік на тамтэйшай епіскапскай катэдры. У наступныя гады быў ігуменам у базыльянскіх манастырах у [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Беразвеччы]] і Уладзіміры, адначасова кансультантам Базыльянскага ордэна. У якасці дэлегата полацкага арцыбіскупа [[Фларыян Грабніцкі|Фларыяна Грабніцкага]] ўдзельнічаў у з’ездзе іерархаў уніяцкай царквы ў [[Луцк]]у, дзе падпісаў ліст да [[Святы Прастол|Апостальскай Сталіцы]], у якім епіскапат выказваў удзячнасць Папе за зацвярджэнне пастановаў Замойскага Сінода і прасіў умяшацца ў справу аховы маёмасці ўніяцкай царквы ў Рэчы Паспалітай (ліст датаваны 23 красавіка 1725 г.). На капітуле ў Быцені (13-18 кастрычніка 1726 г.) быў абраны протаархімандрытам Кангрэгацыі Святой Тройцы. Праўдападобна, з 1729 г. ён быў архімандрытам базыльянскага манастыра ў Дзермане і Дубне. 15 студзеня (або 15 лютага)<ref>''Meletius M. Wojnar OSBM''. De Protoarchimandrita Basilianorum… — P. 280.</ref> 1729 г. ён быў абраны архімандрытам [[Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр|Супрасльскага манастыра]], але з-за непаразуменняў, якія ўзніклі падчас галасавання, адмовіўся ад гэтай годнасці. Пасля яго наступнага аднагалоснага абрання 28 лютага ў тым жа годзе даў згоду<ref>''Dorota Wereda''. Stołpowicki-Lebiecki… ― S. 93.</ref>. === Епіскап [[Уладзімірская і Берасцейская епархія (уніяцкая)|Уладзіміра-Берасцейскі]] === 12 жніўня 1729 г. атрымаў ад караля [[Аўгуст Моцны|Аўгуста ІІ]] намінацыю на Ўладзімірскае і Берасцейскае біскупства, а 3 верасня атрымаў ад мітрапаліта [[Афанасій Шаптыцкі|Атанасія Шаптыцкага]] грамату на карыстанне маёмасцю Ўладзімірскай дыяцэзіі. Падобна, што Стаўпавіцкі завалодаў гэтай маёмасцю яшчэ да біскупскага пасвячэння, што выклікала канфлікт з мітрапалітам Шаптыцкім, які паскардзіўся ў [[Кангрэгацыя евангелізацыі народаў|Кангрэгацыю Прапаганды Веры]], абвінаваціўшы яго ў адмове вярнуць рухомую маёмасць, срэбра і грошы, якія захоўваліся ў Супрасльскім манастыры пасля смерці (19 верасня 1728 г.) Мітрапаліта [[Леў Кішка|Льва Кішкі]]. Кангрэгацыя даручыла [[Нунцый|нунцыю]] Каміла Паолуччы ўзяць справу пад свой кантроль. Справа была вырашана вельмі хутка, бо 29 лістапада 1729 г. мітрапаліт пераняў частку рухомай маёмасці, а 11 снежня ў [[Львоў|Львове]] пасвяціў Стаўпавіцкага ў біскупы. З нагоды епіскапскай хіратоніі Стаўпавіцкага-Лябецкага іераманах Супрасльскага манастыра Валерыян Завадскі 14 студзеня 1730 г. выдаў прысвечаную новаму біскупу кнігу: «Wiek zakonny w Niebie zapisuiący Dzieie, do czego od śły użycza Piora, to iest Medytacye Zakonne z Przydatkiem Nabożeństwa Kapłańskiego. Przez X. Wáleryana Zawadzkiego Zákonu Swiętego Bazylego W. Konsultora Konwentu Supraśl: do Druku powtornie podane. 1730 год. Дзень 14. Стычня, (Супрасль, Друк О. О. Базыльянаў)». Біскуп Карнілій Стаўпавіцкі-Лябецкі памёр 22 студзеня 1730 г. у ятвіскім базыльянскім кляштары, праз 42 дні пасля біскупскай хіратоніі. Яго раптоўная смерць выклікала падазрэнне ў царкоўнай іерархіі, а мітрапаліт Шаптыцкі нават дэлегаваў у Супрасльскі манастыр дарадцаў базыльянскага ордэна для расследавання справы, бо існавала падазрэнне, што ў Супраслі Стаўпавіцкага атруцілі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Dmytro Blažejowskyj''. Hierarchy of the Kyivan Church (861—1990). — Romae, 1990. {{Ref-en}} * ''Dmytro Blažejovskyj.'' Byzantine Kyivan rite students in Pontifical Colleges, and Seminaries, Universities and Institutes of Central and Western Europe (1576—1983), AOSBM, Sectio I. — Vol. 43. — Rome 1984. — 366 P. {{Ref-en}} * ''Dorota Wereda''. Stołpowicki-Lebiecki (Lebecki) Kornel (Korneliusz), h. Ościa (1689—1730) // [[Польскі біяграфічны слоўнік|Polski Słownik Biograficzny]]. ― Warszawa — Kraków, 2006. ― T. 44. ― S. 93—94. {{Ref-pl}} * Dorota Wereda, [https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/szkice-podlaskie/2001-tom-9/szkice_podlaskie-r2001-t9-s61-75.pdf Biskupi unickiej diecezji włodzimiersko-brzeskiej w XVIII wieku] // Szkice Podlaskie. ― T. 9, 2001. ― S. 61—75. {{Ref-pl}} * ''Meletius M. Wojnar OSBM''. De Protoarchimandrita Basilianorum (1617—1804). ― Romae 1958. — 298 p. {{Ref-la}} == Спасылкі == * [http://www.bazylianie.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=133:lr&catid=16&Itemid=3 Урывак з «Памяніка» Чына святога Васіля Вялікага — Студзень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180919133801/http://www.bazylianie.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=133:lr&catid=16&Itemid=3|date=19 вересня 2018}} (прагледжана 16.11.2015 г.) * [http://www.estreicher.uj.edu.pl/staropolska/baza/22767.html ELEKTRONICZNA BAZA BIBLIOGRAFII ESTREICHERA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117133011/http://www.estreicher.uj.edu.pl/staropolska/baza/22767.html|date=17 листопада 2015}} {{Ref-pl}} (прагледжана 16 лістапада 2015 г.) * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/blebec.html Біскуп Карнілій (Карнэліюш) Лябецкі-Стаўповіцкі (Лябецкі), OSBM †] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905103041/http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/blebec.html|date=5 вересня 2015}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905103041/http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/blebec.html|date=5 вересня 2015}} // Іерархія Каталіцкага Касцёла {{Ref-en}} (дата доступу 16.11.2015) {{DEFAULTSORT:Стаўпавіцкі-Лябецкі}} [[Катэгорыя:Уладзімірскія і берасцейскія ўніяцкія епіскапы]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Постаці Супрасля]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] kfu79w3hjusnausamppc8sau5udcrth 0 725078 5131575 4302352 2026-04-24T13:25:53Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5131575 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} [[Файл:Szeptycki w Katowicach.jpg|thumb|240px|Польскае войска на чале з ген. Шаптыцкім вяртаецца ў Катавіцы, 22 чэрвеня 1922 г.]] [[Файл:Stanisław Szeptycki (tablica, Plac Piłsudskiego w Warszawie).jpg|thumb|240px|Памятная табліца ген. Станіслава Шаптыцкага (1867—1950) на Пляцы Пілсудскага ў Варшаве]] {{цёзкі2|Шаптыцкі}} '''Станісла́ў Шапты́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Maria Jan Szeptycki}}<ref>http://www.sejm-wielki.pl/b/cz.I007732</ref>, {{ДН|3|11|1867}}, в. [[Прылбычы]], каля [[Явараў|Яварава]] — {{ДС|9|10|1950}}, в. [[Карчына]], [[Падкарпацкае ваяводства]]) — польскі ваенны, граф, генерал [[Аўстра-венгерская армія|Аўстра-венгерскай арміі]], [[Генерал|генерал броні]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === Быў сынам графа [[Ян Канты Шаптыцкі|Яна Канты Шаптыцкага]] (1836—1912) і Соф’і Шаптыцкай (1837—1904). 7 чэрвеня 1906 ажаніўся з княжной Марыяй Языфінай Сапегай (1884—1917). Другі раз ажаніўся 4 студзеня 1925 са Станіславай [[Алізары|Алізар]] (1899—1977)<ref name="CW">Stanisław Łoza. «Czy wiesz kto to jest?», Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa, 1938, s. 720.</ref>. У 1885 годзе скончыў з адзнакай Гімназію імя Яна III Сабескага ў Кракаве. === Служба ў аўстра-венгерскай арміі === У 1885 годзе пачаў вучыцца ў аддзеле артылерыі [[Тэхнічная ваенная акадэмія|Тэхнічнай ваеннай акадэміі]] ў [[Мёдлінг]]у. Скончыў Акадэмію ў 1888 годзе ў званні [[падпаручнік]]а. Распачаў службу ў 3-й дывізіі палявой артылерыі ў Ярославе. У 1890 годзе быў накіраваны ў Вышэйшую конную школу (Reitlehren institut) у [[Вена|Вене]], па заканчэнні якой у 1892 годзе як выкладчык коннай язды быў накіраваны ў 10-ю брыгаду палявой артылерыі ў [[Пшэмысль|Пшэмыслі]] ў званні паручніка. Служыў там да 1894, калі паступіў у Акадэмію Генеральнага штаба. Скончыў яе ў 1896 годзе і стаў ад’ютантам 53-й брыгады пяхоты ў [[Кошыцы|Кошыцах]]. У 1897 накіраваны ў 27-ю дывізію пяхоты ў [[Кошыцы|Кошыцах]]. У 1898 атрымаў званне капітана артылерыі і накіраваны ў 18 полк палявой артылерыі на пасаду камандзіра батарэі. У 1900 годзе атрымаў званне капітана Генеральнага штаба і накіраваны ў 12-ю дывізію пяхоты ў [[Кракаў|Кракаве]]. У 1903 годзе пераведзены ў 1-ю дывізію кавалерыі ў Кракаве. У 1904—1905 ваенны аташэ ў расійскім штабе ў Маньчжурыі. На [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] быў 20 месяцаў. Пасля вяртання здаў іспыт на званне маёра генеральнага штаба і прызначаны камандзірам штаба 3-й дывізіі кавалерыі ў Вене. З 1909 камандаваў [[дывізіён]]ам у 1-м палку палявой артылерыі ў Кракаве. 1 мая 1911 года стаў падпалкоўнікам генеральнага штаба. У 1911—1914 служыў [[ваенны аташэ|ваенным аташэ]] ў [[Рым]]е. 1 мая 1914 стаў палкоўнікам генеральнага штаба. === [[Першая сусветная вайна]] === Спачатку служыў у Аперацыйным аддзеле Галоўнага камандавання, а з 24 верасня 1914 да лістапада 1915 на пасадзе шэфа штабу II Корпусу аўстрыйскага на расійскім фронце. Тады сутыкаецца з [[Польскія легіёны (1914–1918)|Польскімі легіёнамі]], якія ўваходзілі ў склад II Корпусу. З лістапада 1915 камандаваў XXX Брыгадай палявой артылерыі, а ў чэрвені 1916 па ўласнай просьбе пераведзены ў Польскі Легіён. З ліпеня 1916 да кастрычніка 1916 камандуючы [[III Брыгада польскіх легіянераў|III Брыгады]] Польскіх легіянераў, пасля да красавіка 1917 камендант усіх [[Польскія легіёны (1914–1918)|Легіёнаў]], на чале якіх 1 снежня 1916 года ўвайшоў у Варшаву. Зняты з пасады ў красавіку 1917 года з-за падтрымкі прапольскай пазіцыі, якая была прызнана шкоднай для [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]]. Да лютага 1918 года [[Люблінскае генеральнае губернатарства|люблінскі генеральны губернатар]] (выступіў супраць аддання [[Холмшчына|Холмшчыны]] Украіне згодна з [[Берасцейскі мір|Брэсцкім дагаворам]]). З чэрвеня да кастрычніка 1918 — на італьянскім фронце, кіраваў 85 Брыгадай пяхоты [[ландвер]]у. З кастрычніка 1918 года кіраваў падначаленымі немцам [[Польскія ўзброеныя сілы|Польскімі ўзброенымі сіламі]]. 5 лістапада 1918 звольнены з аўстрыйскай арміі. === Служба ў польскім войску === У Польскае войска ўступіў 1 лістапада 1918 года. 4 лістапада 1918 прызначаны генералам дывізіі і генеральным збройным інспектарам. Таксама яму перадалі камандаванне ўсімі аддзеламі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] на абшарах былой Аўстра-Венгрыі, а таксама той часткі [[Галічына|Галіччыны]], якая знаходзілася пад польскай уладай<ref>Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 3 z 04.11.1918 r.</ref>. 16 лістапада 1918 года [[Юзаф Пілсудскі]] прызначыў яго кіраўніком Генеральнага штаба. Выконваў гэтыя функцыі да 13 сакавіка 1919 года, калі на яго ўласную просьбу ўзначаліў [[1-я беларуска-літоўская дывізія|Літоўска-Беларускую дывізію]]. 28 красавіка 1919 года стаў камандуючым [[Літоўска-Беларускі фронт|Літоўска-Беларускага фронту]]. Згодна з загадам Пілсудскага ад 7 сакавіка 1920 года збройныя сілы на ўсходзе былі падзелены на пяць армій. Генерал Шаптыцкі перастаў быць камандуючым Літоўска-беларускага фронту, а ўзначаліў 4 армію, якая змагалася на ўчастку [[Палессе|Палесся]] і [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. 21 красавіка 1920 года Пілсудскі зацвердзіў яго ў званні генерала броні<ref name="DzP1920-16">Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 3 maja 1920 roku, poz. 476.</ref>. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1920 г.]] камандаваў 4 Арміяй. З 17 мая 1920 года абавязкі камандуючага арміяй сумяшчаў з функцыяй камандуючага «Фронту ген. Шаптыцкага», у склад якога ўваходзілі тры арміі ([[1 Армія (II РП)|1]], 4 і [[7 Армія (II РП)|7]]). 5 ліпеня 1920 года стаў камандуючым [[Паўночны фронт (1920)|Паўночна-ўсходняга фронту]], а абавязкі камандуючага 4 Арміі перадаў генералу [[Леанард Скерскі|Леанарду Скерскаму]]. На гэтай пасадзе кіраваў баямі да 30 ліпеня 1020 года. 1 жніўня вымушаны быў пакінуць пасаду з-за цяжкай хваробы ([[крываўка]]) і непаразумення з Пілсудскім. Пасля перамір’я атрымаў пасаду Інспектара 4 арміі ў Кракаве. У 1922 годзе камандаваў аддзеламі Войска Польскага, якія займалі частку Сілезіі, што была прызнана за Польшчай. 31 мая 1922 года ў Кракаве дэлегацыя віленскага гарадскога савета на чале з бурмістрам [[Вітольд Банкоўскі|Вітольдам Банкоўскім]] надала генералу ганаровае грамадзянства горада Вільні «''з прызнання яго заслугаў падчас вызвалення г. Вільні ад бальшавіцкай навалы''»<ref>''Gen. Szeptycki honorowym obywatelem Wilna'', «Polska Zbrojna» Nr 144 ад 31 траўня 1922, с. 1.</ref>. 13 чэрвеня 1923 года прэзідэнт Польшчы [[Станіслаў Вайцяхоўскі]] прызначыў яго Міністрам ваенных спраў<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 39 ад 20 чэрвеня 1923 года, s. 397.</ref>. 4 жніўня 1923 года загадам № 126 прызначыў [[Свята Войска Польскага|Свята польскага жаўнера]]. 15 снежня 1923 года прэзідэнт Польшчы Станіслаў Вайцяхоўскі, «прыслухоўваючыся да паданай яму просьбы аб адстаўцы, звольніў» Шаптыцкага з пасады кіраўніка Міністэрства ваенных спраў і «адначасова паручыў далей выконваць ранейшыя функцыі ажно да часу прызначэння пераемніка». Гэта адбылося 19 снежня 1923 года, калі пасаду міністра заняў генерал броні [[Казімір Сасноўскі]]<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 1 ад 10 студзеня 1924 года, с. 707—708.</ref>. Пасля звальнення Шаптыцкі вярнуўся на пасаду інспектара 4 Арміі ў Кракаве. З 24 лістапада 1922 быў членам Капітулы ордэну Virtuti Militari. Падчас [[майскі пераварот (1926)|майскага перавароту]] названы прэзідэнтам Вайцяхоўскім камандуючым войскамі, вернымі ўраду па-за сталіцай. 10 чэрвеня 1926 года Прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі]], «''беручы пад увагу просьбу''» генерала, звольніў яго з пасады інспектара 4 Арміі ў Кракаве<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 24 ад 23 чэрвеня 1926, ст. 187.</ref>. Ад 30 чэрвеня 1926 пайшоў у адстаўку<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 26 ад 6 ліпеня 1926, ст. 207.</ref>. Па заканчэнні [[Другая сусветная вайна|другой сусветнай вайны]] ва ўзросце 78 гадоў быў прыняты на службу ў [[Войска Польскае]], пасля адпраўлены ў адстаўку і прызначаны на пасаду старшыні Галоўнай управы [[Польскі Чырвоны крыж|Польскага Чырвонага крыжа]]. Займаў гэту пасаду ў 1946—1950 гг. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Карчына (падкарпацкае ваяводства)|Карчына]] каля [[Кросна]], якой быў апошнім уласнікам. Выдаў працу: ''Літоўска-беларускі фронт 10.3.1919-30.7.1920'' (1925). == Званні == * [[падпаручнік]] (''Leutnant'') — 1888 * [[паручнік]] (''Oberleutnant'') — 1892 * [[капітан]] (''Hauptmann II kl.'') — 1898 * [[капітан]] (''Hauptmann I kl.'') — 1900 * [[маёр]] (''Major'') — 1 лістапада 1907 * [[падпалкоўнік]] (''Oberstleutnant'') — 1 мая 1911 * [[палкоўнік]] (''Oberst'') — 1 мая 1914 * [[генерал-маёр]] (''Generalmajor'') — 28 красавіка 1917 * [[генерал дывізіі]] — 4 лістапада 1918 * [[генерал броні]] — 21 красавіка 1920 == Шаптыцкі і беларускі рух == Пасля заняцця Менска польскім войскам у 1919 годзе ад імя Шаптыцкага па-беларуску і па-польску была выдадзена адозва на насельніцтва<ref>Кароткі нарыс беларускага пытання, Мінск, 2009, с. 81.</ref>. У 1920 годзе Станіслаў Шаптыцкі выратаваў жыццё беларускаму палітыку [[Тамаш Грыб|Тамашу Грыбу]], калі яго хацелі расстраляць па загаду [[дэфензіва|дэфензівы]]. Шаптыцкі пазваніў Люцыяну Красуцкаму, шэфу дэфензівы II аддзела Галоўнага камандавання, і сказаў, што за галаву Грыба той адказвае сваёй галавой. Красуцкі адказаў, што няхай заўтра расстраляюць яго, але сёння ўночы ён расстраляе Грыба. Пасля чаго быў зняты з пасады загадам Шаптыцкага<ref>[[Паўліна Мядзёлка]] «Сцежкамі жыцця», [[Полымя (часопіс)|Полымя]], 1993, № 5, с. 194—195.</ref>. Янка Купала ў сваёй паэме «Барысаў» гэтак згадваў польскага генерала: {{Цытата|Генерал Шаптыцкі,<br/> Праклятае славы –<br/> Выпраўляў жалезам<br/> Свой банкет крывавы.<br/> Але да сканання<br/> Яму не ўдалося<br/> Спапяліць ідэю,<br/> Як наша калоссе.<br/> Генерал Шаптыцкі,<br/> Найяснейшы пане!<br/> Ўжо твой бот жандарскі<br/> Болей тут не стане.|Янка Купала|паэма «Барысаў»}} == Памяць == У міжваенны час галоўная вуліца ў Баранавічах была названа ў гонар Шаптыцкага (цяпер Савецкая), які двойчы адбіваў горад ад бальшавікоў. У пінскай флатыліі адзін з караблёў меў назву «Генерал Шаптыцкі»<ref>[[Ігар Мельнікаў]]. [http://minsk.msz.gov.pl/be/aktualnosci/historia/flotapinska Трагедыя пінскіх маракоў]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаптыцкі, Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Генералы Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Постаці Баранавічаў]] 7gv611i0y2kvxs6mp8gq82cfcq3n9ej 5131576 5131575 2026-04-24T13:27:58Z IP781584110 134977 афармленне 5131576 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} [[Файл:Szeptycki w Katowicach.jpg|thumb|240px|Польскае войска на чале з ген. Шаптыцкім вяртаецца ў Катавіцы, 22 чэрвеня 1922 г.]] [[Файл:Stanisław Szeptycki (tablica, Plac Piłsudskiego w Warszawie).jpg|thumb|240px|Памятная табліца ген. Станіслава Шаптыцкага (1867—1950) на Пляцы Пілсудскага ў Варшаве]] {{цёзкі2|Шаптыцкі}} '''Станісла́ў Шапты́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Maria Jan Szeptycki}}<ref>http://www.sejm-wielki.pl/b/cz.I007732</ref>, {{ДН|3|11|1867}}, в. [[Прылбычы]], каля [[Явараў|Яварава]] — {{ДС|9|10|1950}}, в. [[Карчына]], [[Падкарпацкае ваяводства]]) — польскі ваенны, граф, генерал [[Аўстра-венгерская армія|Аўстра-венгерскай арміі]], [[Генерал|генерал броні]] [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === Быў сынам графа [[Ян Канты Шаптыцкі|Яна Канты Шаптыцкага]] (1836—1912) і Соф’і Шаптыцкай (1837—1904). 7 чэрвеня 1906 ажаніўся з княжной Марыяй Языфінай Сапегай (1884—1917). Другі раз ажаніўся 4 студзеня 1925 са Станіславай [[Алізары|Алізар]] (1899—1977)<ref name="CW">Stanisław Łoza. «Czy wiesz kto to jest?», Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa, 1938, s. 720.</ref>. У 1885 годзе скончыў з адзнакай Гімназію імя Яна III Сабескага ў Кракаве. === Служба ў аўстра-венгерскай арміі === У 1885 годзе пачаў вучыцца ў аддзеле артылерыі [[Тэхнічная ваенная акадэмія|Тэхнічнай ваеннай акадэміі]] ў [[Мёдлінг]]у. Скончыў Акадэмію ў 1888 годзе ў званні [[падпаручнік]]а. Распачаў службу ў 3-й дывізіі палявой артылерыі ў Ярославе. У 1890 годзе быў накіраваны ў Вышэйшую конную школу (Reitlehren institut) у [[Вена|Вене]], па заканчэнні якой у 1892 годзе як выкладчык коннай язды быў накіраваны ў 10-ю брыгаду палявой артылерыі ў [[Пшэмысль|Пшэмыслі]] ў званні паручніка. Служыў там да 1894, калі паступіў у Акадэмію Генеральнага штаба. Скончыў яе ў 1896 годзе і стаў ад’ютантам 53-й брыгады пяхоты ў [[Кошыцы|Кошыцах]]. У 1897 накіраваны ў 27-ю дывізію пяхоты ў [[Кошыцы|Кошыцах]]. У 1898 атрымаў званне капітана артылерыі і накіраваны ў 18 полк палявой артылерыі на пасаду камандзіра батарэі. У 1900 годзе атрымаў званне капітана Генеральнага штаба і накіраваны ў 12-ю дывізію пяхоты ў [[Кракаў|Кракаве]]. У 1903 годзе пераведзены ў 1-ю дывізію кавалерыі ў Кракаве. У 1904—1905 ваенны аташэ ў расійскім штабе ў Маньчжурыі. На [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] быў 20 месяцаў. Пасля вяртання здаў іспыт на званне маёра генеральнага штаба і прызначаны камандзірам штаба 3-й дывізіі кавалерыі ў Вене. З 1909 камандаваў [[дывізіён]]ам у 1-м палку палявой артылерыі ў Кракаве. 1 мая 1911 года стаў падпалкоўнікам генеральнага штаба. У 1911—1914 служыў [[ваенны аташэ|ваенным аташэ]] ў [[Рым]]е. 1 мая 1914 стаў палкоўнікам генеральнага штаба. === [[Першая сусветная вайна]] === Спачатку служыў у Аперацыйным аддзеле Галоўнага камандавання, а з 24 верасня 1914 да лістапада 1915 на пасадзе шэфа штабу II Корпусу аўстрыйскага на расійскім фронце. Тады сутыкаецца з [[Польскія легіёны (1914–1918)|Польскімі легіёнамі]], якія ўваходзілі ў склад II Корпусу. З лістапада 1915 камандаваў XXX Брыгадай палявой артылерыі, а ў чэрвені 1916 па ўласнай просьбе пераведзены ў Польскі Легіён. З ліпеня 1916 да кастрычніка 1916 камандуючы [[III Брыгада польскіх легіянераў|III Брыгады]] Польскіх легіянераў, пасля да красавіка 1917 камендант усіх [[Польскія легіёны (1914–1918)|Легіёнаў]], на чале якіх 1 снежня 1916 года ўвайшоў у Варшаву. Зняты з пасады ў красавіку 1917 года з-за падтрымкі прапольскай пазіцыі, якая была прызнана шкоднай для [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральных дзяржаў]]. Да лютага 1918 года [[Люблінскае генеральнае губернатарства|люблінскі генеральны губернатар]] (выступіў супраць аддання [[Холмшчына|Холмшчыны]] Украіне згодна з [[Берасцейскі мір|Брэсцкім дагаворам]]). З чэрвеня да кастрычніка 1918 — на італьянскім фронце, кіраваў 85 Брыгадай пяхоты [[ландвер]]у. З кастрычніка 1918 года кіраваў падначаленымі немцам [[Польскія ўзброеныя сілы|Польскімі ўзброенымі сіламі]]. 5 лістапада 1918 звольнены з аўстрыйскай арміі. === Служба ў польскім войску === У Польскае войска ўступіў 1 лістапада 1918 года. 4 лістапада 1918 прызначаны генералам дывізіі і генеральным збройным інспектарам. Таксама яму перадалі камандаванне ўсімі аддзеламі [[Войска Польскае|Войска Польскага]] на абшарах былой Аўстра-Венгрыі, а таксама той часткі [[Галічына|Галіччыны]], якая знаходзілася пад польскай уладай<ref>Dziennik Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 3 z 04.11.1918 r.</ref>. 16 лістапада 1918 года [[Юзаф Пілсудскі]] прызначыў яго кіраўніком Генеральнага штаба. Выконваў гэтыя функцыі да 13 сакавіка 1919 года, калі на яго ўласную просьбу ўзначаліў [[1-я беларуска-літоўская дывізія|Літоўска-Беларускую дывізію]]. 28 красавіка 1919 года стаў камандуючым [[Літоўска-Беларускі фронт|Літоўска-Беларускага фронту]]. Згодна з загадам Пілсудскага ад 7 сакавіка 1920 года збройныя сілы на ўсходзе былі падзелены на пяць армій. Генерал Шаптыцкі перастаў быць камандуючым Літоўска-беларускага фронту, а ўзначаліў 4 армію, якая змагалася на ўчастку [[Палессе|Палесся]] і [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. 21 красавіка 1920 года Пілсудскі зацвердзіў яго ў званні генерала броні<ref name="DzP1920-16">Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 16 z 3 maja 1920 roku, poz. 476.</ref>. Падчас [[Польска-савецкая вайна|вайны 1920 г.]] камандаваў 4 Арміяй. З 17 мая 1920 года абавязкі камандуючага арміяй сумяшчаў з функцыяй камандуючага «Фронту ген. Шаптыцкага», у склад якога ўваходзілі тры арміі ([[1 Армія (II РП)|1]], 4 і [[7 Армія (II РП)|7]]). 5 ліпеня 1920 года стаў камандуючым [[Паўночны фронт (1920)|Паўночна-ўсходняга фронту]], а абавязкі камандуючага 4 Арміі перадаў генералу [[Леанард Скерскі|Леанарду Скерскаму]]. На гэтай пасадзе кіраваў баямі да 30 ліпеня 1020 года. 1 жніўня вымушаны быў пакінуць пасаду з-за цяжкай хваробы ([[крываўка]]) і непаразумення з Пілсудскім. Пасля перамір’я атрымаў пасаду Інспектара 4 арміі ў Кракаве. У 1922 годзе камандаваў аддзеламі Войска Польскага, якія займалі частку Сілезіі, што была прызнана за Польшчай. 31 мая 1922 года ў Кракаве дэлегацыя віленскага гарадскога савета на чале з бурмістрам [[Вітольд Банкоўскі|Вітольдам Банкоўскім]] надала генералу ганаровае грамадзянства горада Вільні «''з прызнання яго заслугаў падчас вызвалення г. Вільні ад бальшавіцкай навалы''»<ref>''Gen. Szeptycki honorowym obywatelem Wilna'', «Polska Zbrojna» Nr 144 ад 31 траўня 1922, с. 1.</ref>. 13 чэрвеня 1923 года прэзідэнт Польшчы [[Станіслаў Вайцяхоўскі]] прызначыў яго Міністрам ваенных спраў<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 39 ад 20 чэрвеня 1923 года, s. 397.</ref>. 4 жніўня 1923 года загадам № 126 прызначыў [[Свята Войска Польскага|Свята польскага жаўнера]]. 15 снежня 1923 года прэзідэнт Польшчы Станіслаў Вайцяхоўскі, «прыслухоўваючыся да паданай яму просьбы аб адстаўцы, звольніў» Шаптыцкага з пасады кіраўніка Міністэрства ваенных спраў і «адначасова паручыў далей выконваць ранейшыя функцыі ажно да часу прызначэння пераемніка». Гэта адбылося 19 снежня 1923 года, калі пасаду міністра заняў генерал броні [[Казімір Сасноўскі]]<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 1 ад 10 студзеня 1924 года, с. 707—708.</ref>. Пасля звальнення Шаптыцкі вярнуўся на пасаду інспектара 4 Арміі ў Кракаве. З 24 лістапада 1922 быў членам Капітулы ордэну Virtuti Militari. Падчас [[майскі пераварот (1926)|майскага перавароту]] названы прэзідэнтам Вайцяхоўскім камандуючым войскамі, вернымі ўраду па-за сталіцай. 10 чэрвеня 1926 года Прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі]], «''беручы пад увагу просьбу''» генерала, звольніў яго з пасады інспектара 4 Арміі ў Кракаве<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 24 ад 23 чэрвеня 1926, ст. 187.</ref>. Ад 30 чэрвеня 1926 пайшоў у адстаўку<ref>Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 26 ад 6 ліпеня 1926, ст. 207.</ref>. Па заканчэнні [[Другая сусветная вайна|другой сусветнай вайны]] ва ўзросце 78 гадоў быў прыняты на службу ў [[Войска Польскае]], пасля адпраўлены ў адстаўку і прызначаны на пасаду старшыні Галоўнай управы [[Польскі Чырвоны крыж|Польскага Чырвонага крыжа]]. Займаў гэту пасаду ў 1946—1950 гг. Пахаваны на могілках у вёсцы [[Карчына (падкарпацкае ваяводства)|Карчына]] каля [[Кросна]], якой быў апошнім уласнікам. Выдаў працу: ''Літоўска-беларускі фронт 10.3.1919-30.7.1920'' (1925). == Званні == * [[падпаручнік]] (''Leutnant'') — 1888 * [[паручнік]] (''Oberleutnant'') — 1892 * [[капітан]] (''Hauptmann II kl.'') — 1898 * [[капітан]] (''Hauptmann I kl.'') — 1900 * [[маёр]] (''Major'') — 1 лістапада 1907 * [[падпалкоўнік]] (''Oberstleutnant'') — 1 мая 1911 * [[палкоўнік]] (''Oberst'') — 1 мая 1914 * [[генерал-маёр]] (''Generalmajor'') — 28 красавіка 1917 * [[генерал дывізіі]] — 4 лістапада 1918 * [[генерал броні]] — 21 красавіка 1920 == Шаптыцкі і беларускі рух == Пасля заняцця Менска польскім войскам у 1919 годзе ад імя Шаптыцкага па-беларуску і па-польску была выдадзена адозва на насельніцтва<ref>Кароткі нарыс беларускага пытання, Мінск, 2009, с. 81.</ref>. У 1920 годзе Станіслаў Шаптыцкі выратаваў жыццё беларускаму палітыку [[Тамаш Грыб|Тамашу Грыбу]], калі яго хацелі расстраляць па загаду [[дэфензіва|дэфензівы]]. Шаптыцкі пазваніў Люцыяну Красуцкаму, шэфу дэфензівы II аддзела Галоўнага камандавання, і сказаў, што за галаву Грыба той адказвае сваёй галавой. Красуцкі адказаў, што няхай заўтра расстраляюць яго, але сёння ўночы ён расстраляе Грыба. Пасля чаго быў зняты з пасады загадам Шаптыцкага<ref>[[Паўліна Мядзёлка]] «Сцежкамі жыцця», [[Полымя (часопіс)|Полымя]], 1993, № 5, с. 194—195.</ref>. Янка Купала ў сваёй паэме «Барысаў» гэтак згадваў польскага генерала: {{Цытата| Генерал Шаптыцкі,<br/> Праклятае славы –<br/> Выпраўляў жалезам<br/> Свой банкет крывавы.<br/> Але да сканання<br/> Яму не ўдалося<br/> Спапяліць ідэю,<br/> Як наша калоссе.<br/> Генерал Шаптыцкі,<br/> Найяснейшы пане!<br/> Ўжо твой бот жандарскі<br/> Болей тут не стане. |аўтар=Янка Купала, паэма «Барысаў»}} == Памяць == У міжваенны час галоўная вуліца ў Баранавічах была названа ў гонар Шаптыцкага (цяпер Савецкая), які двойчы адбіваў горад ад бальшавікоў. У пінскай флатыліі адзін з караблёў меў назву «Генерал Шаптыцкі»<ref>[[Ігар Мельнікаў]]. [http://minsk.msz.gov.pl/be/aktualnosci/historia/flotapinska Трагедыя пінскіх маракоў]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаптыцкі, Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Генералы Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Постаці Баранавічаў]] rm0tiq4j0k1up4zqpp0hn8w57x0h759 4 729023 5131605 5126820 2026-04-24T14:29:20Z Plaga med 116903 /* Правы адміністратара для Plaga med Bot */ 5131605 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == {{закрыта}} Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) *: Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * <s>{{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма і вельмі шмат отпатрулируемых правак. [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03)</s> *: Нажаль, недастатковы ўклад для галасавання (гл. [[ВП:ППВА]]). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:53, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 14:44, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 13:01, 15 красавіка 2026 (+03) * {{за}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 15:13, 15 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === {{закрыта-канец}} === Вынік === Кандыдатура ўхвалена, 7 галасоў за. Крыху двухзначна атрымалася па тэрміне. Падам заяўку без тэрміну заканчэння. Калі за наступныя 3 месяцы будуць прэтэнзіі ці сумневы, то можам спакойна правесці паўторнае галасаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:29, 24 красавіка 2026 (+03) iyyzlyirbjk4hk5wlwn9yz4f5xwwnth 5131949 5131605 2026-04-25T09:46:22Z Цирковой медведь 167171 У архіў 5131949 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] * [[/2025—2026|2025—2026]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> kw1on3duxou241bowm38wuilf3c57cv 2 730234 5131701 5129387 2026-04-24T19:14:58Z Siarhei V 122587 5131701 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] sdk4d1pxr6e1nxfk66htasbwtcfq0ez 0 730799 5131859 4763925 2026-04-25T07:44:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131859 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дужаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чавускі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Дужаўка]] |Датаўтварэння = [[4 чэрвеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[23 снежня]] [[2009]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 654 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ду́жаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чавускі раён|Чавускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Дужаўка]]. Утвораны 4 чэрвеня 1965 года ў складзе Чавускага раёна Магілёўскай вобласці [[БССР]] у складзе 10 населеных пунктаў, вылучаных са складу [[Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Антонаўскага сельсавета]]: [[Вужжар]], [[Дужаўка]], [[Зарэчча (Чавускі раён)|Зарэчча]], [[Конанаўка]], [[Кузьмінічы (Чавускі раён)|Кузьмінічы]], [[Палоева]], [[Пароеўка]], [[Раман-Віна]], [[Скоклева]] і [[Цёплае (Чавускі раён)|Цёплае]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. 23 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Антонаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў: вёскі [[Вужжар]], [[Дужаўка]], [[Зарэчча (Чавускі раён)|Зарэчча]], [[Конанаўка]], [[Кузьмінічы (Чавускі раён)|Кузьмінічы]], [[Палоева]], [[Пароеўка]], [[Раман-Віна]], [[Скоклева]] і [[Цёплае (Чавускі раён)|Цёплае]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 654 чалавекі<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |accessdate=29 студзеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807010320/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |archivedate=7 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,7 % — [[беларусы]], 4,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 студзеня 2023 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Чавускі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чавускага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 6ashm7ae0wdeza7mhg28ro4tmfb1oj1 0 730973 5131711 5023421 2026-04-24T19:35:22Z Siarhei V 122587 5131711 wikitext text/x-wiki '''Аб’ект 802''' — назва сакрэтнага ваеннага аб’екта, які на працягу 1950—1980-х гадоў знаходзіўся ў цэнтральнай частцы горада [[Брэст]]а і выкарыстоўваўся для перагрузкі ўранавай руды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/104660.html|title=Опасное соседство. В самом сердце Бреста десятки лет вручную перегружали радиоактивные материалы — вот что с этим местом теперь|website=Зеркало|date=2025-07-25|archive-url=https://archive.today/20250725130507/https://news.zerkalo.io/cellar/104660.html|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref>. Акрамя «аб’екта 802» у Брэсце існаваў яшчэ адзін падобны перагрузачны пункт «Заходні». == Гісторыя == У 1950-я гады СССР актыўна нарошчваў колькасць ядзернай зброі. Для атрымання неабходных кампанентаў выкарыстоўваліся не толькі магутнасці савецкіх радовішчаў урану, але і руда з Еўропы. Напрыклад, усё руду, якую здабывалі з радовішча каля {{Нп5|Яхімаў|Яхімава|cs|Jáchymov}} ([[Чэхаславакія]]) спачатку накіроўвалі ў [[Карл-Маркс-Штат]] ([[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]), дзе на сумесным савецка-германскім прадпрыемстве {{Нп5|Вісмут (завод)|«Вісмут»|ru|Висмут (советско-германское предприятие)}} з яе выпрацоўвалі ўранавы канцэнтрат. Далей канцэнтрат праз [[Польшча|Польшчу]] ішоў на савецкія абагачальныя заводы. Асноўным перавалачным пунктам паміж Еўропай і СССР быў беларускі [[Брэст]]. Тым часам чыгуначная каляя ў Беларусі была на 8,5 см шырэйшая, чым у заходніх суседзяў (г. зв. «[[Шырыня каляі|шырокая каляя]]»). У часы СССР колы вагонаў не мянялі — грузы механічна перамяшчалі з адных вагонаў у іншыя. Уранавую руду ў 1950-я гады вазілі на адкрытых чыгуначных платформах кучамі, а потым перагружалі ўручную ў драўляныя скрыні, якія потым перамяшчалі кранамі. У вагоне, зробленым пад вузейшую каляю (г. зв. «[[Шырыня каляі|еўрапейскую каляю]]»), размешчаным на паваротным крузе{{што?}}, адкрывалася тарцовая перагрузачная адтуліна, і руда ссыпалася ў бункер вагона, размешчанага на шырокай каляі. У Брэсце былі дзве такія перагрузачныя станцыі для ўранавай руды — «аб’ект 802» на вуліцы Машэрава, насупраць Брэсцкай ЦЭЦ, і аб’ект «Заходні» ў раёне існай чыгункі, паміж вуліцай Герояў Абароны Брэсцкай крэпасці і чыгуначнай веткай на Варшаву. Стратэгічны «аб’ект 802» у розны час меў назвы «Серп» або «Паштовая скрыня 14587». Курыравала працу брэсцкіх станцый перагрузкі {{Нп5|Міністэрства сярэдняга машынабудавання СССР|Міністэрства сярэдняга машынабудавання СССР|ru|Министерство среднего машиностроения СССР}}, а потым 8-е галоўнае ўпраўленне {{Нп5|Міністэрства атамнай энергетыкі і прамысловасці СССР|Мінатамэнергапрама СССР|ru|Министерство атомной энергетики и промышленности СССР}}. Па розных даных, на пунктах перагрузкі руды пасля 1945 года працавала каля 10 тысяч вайскоўцаў і 25 тысяч палонных немцаў. == Радыяцыйнае забруджанне тэрыторыі == Падчас працэсу ручной перагрузкі руды чыгуначныя адхоны былі абсыпаны кавалкамі гэтага матэрыялу. Па сведчаннях відавочцаў, вышыня пласта дасягала штыка рыдлёўкі. Платформы і вагоны абмывалі вадой (якая сцякала на глебу без якой-небудзь ачысткі або ўтылізацыі). Вываз адкідаў ажыццяўляўся аўтатранспартам без адмысловай герметызацыі кузаваў, груз проста накрываўся [[брызент]]ам. Калі і па якіх маршрутах ажыццяўляўся вываз радыеактыўнага смецця ў 1950-я гады насельніцтва не інфармавалі. Людзі, занятыя непасрэдна на перавалцы і ўборцы вагонаў, працавалі па 4 гадзіны, рамонтнікі абсталявання — 7-8 гадзін. Пасля закрыцця яхімаўскіх радовішч былі закрыты і перагрузачныя станцыі ў Брэсце. Хваля цікавасці да месцаў дзе раней ажыццяўлялася перагрузка ўранавай руды ўзнялася пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]]<ref>[https://www.sb.by/articles/obekt-802-doza-strakha.html Объект «802»: доза страха]// [[СБ. Беларусь сегодня|Беларусь. Сегодня]]. — 10 сакавіка 2003 </ref>. У Брэсце ў пачатку 1990-х гадоў загаварылі пра неабходнасць ліквідаваць небяспечнае смецце і дэзактываваць тэрыторыі каля чыгуначных шляхоў і станцый перагрузкі. Па заказе СССР украінскаму прадпрыемству «ВостГОК» з [[Жоўці Воды|Жоўтых Вод]] ([[Днепрапятроўская вобласць]] [[Украіна|Украіны]]) было заданне на дэзактывацыю забруджанага ўранам аб’екта ў Брэсце. Завод раней праводзіў падобныя дэзактывацыйныя работы на падобнай перавалачнай станцыі ва ўкраінскім [[Мукачэва|Мукачэве]], таму адкіды з Брэста таксама планавалі пахаваць у «хваставіках» (выпрацаваных шахтах) каля ўкраінскіх Жоўтых Вод. Праектныя працы для санацыі «Аб’екта 802» у Брэсце пачаліся, але не былі скончаны з-за [[Распад СССР|распаду СССР]]. У выніку радыеактыўны аб’ект больш за дзесяць гадоў быў закінуты і абгароджаны драўляным плотам<ref>[https://vb.by/society/oleg-zhemchuzhnyj-ubrat-iz-bresta-obekt-802-pomogal-i-evgenij-primakov.html Олег ЖЕМЧУЖНЫЙ: «Убрать из Бреста „объект 802“ помогал и Евгений Примаков»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230131222739/https://vb.by/society/oleg-zhemchuzhnyj-ubrat-iz-bresta-obekt-802-pomogal-i-evgenij-primakov.html |date=31 студзеня 2023 }} // Вечерний Брест. — 20 кастрычніка 2018</ref>. У 2001 годзе па заказе адміністрацыі горада і брэсцкага «Белкамунпраекта» былі праведзены замеры радыеактыўнасці. Яны паказалі ваганні радыеактыўнага фону на паверхні да 120 мкР/гадзіну (пры норме 10-20 мкР/гадзіну). Гама-актыўнасць глебы на глыбіні да паўметра змянялася ад 500 да 1650 мкР/гадзіну<ref>Бескоровайный В. П. [https://elib.grsu.by/katalog/578982pdf.pdf?d=true Ликвидация уранового загрязнения в Бресте: радиоэкологический аспект проблемы] // Сахаровские чтения. — 2002. — с. 145</ref>. Былі адзначаны анамаліі ўтрымання [[Уран (хімічны элемент)|ўрану-238]], [[Торый|торыя-232]]. Глеба на пазначанай тэрыторыі ўтрымлівала [[радон]] у колькасці, якая перавышала фонавы ўзровень у шмат разоў. Таму пачалася распрацоўка рэгламенту і тэхналогіі правядзення работ. За радыелагічны кантроль работ адказваў Інстытут радыялогіі ([[Пінск]]). Большая частка людзей на дэзактывацыйных мерапрыемствах была працаўнікамі з будаўнічага трэста БМС-209 «Брэстспецмантажбуд» горада [[Кобрын]]а. На ажыццяўленне работ па дэзактывацыі было выдзелена 5,6 млрд рублёў, па курсе на 2004 год — прыкладна 2,6 млн долараў. Дэзактывацыйныя работы працягваліся чатыры месяцы — з траўня па верасень 2004 года. Падчас дэзактывацыі «аб’екта 802» дэмантаваліся чыгуначныя шпалы, рэйкі і старыя бытоўкі. Пасля гэтага экскаватарам і бульдозерамі здымалі верхні пласт заражанай глебы на глыбіню каля паўметра. Усе адходы дэзактывацыі (каля 23 тысяч метраў кубічных) з дапамогай аўтамабіляў былі вывезены ў «пункт захоўвання адходаў дэзактывацыі» (ПЗАД), які знаходзіўся за 38 кіламетраў ад Брэста, за тры кіламетры ад вёскі [[Струга (Маларыцкі раён)|Струга]], на мяжы [[Брэсцкі раён|Брэсцкага]] і [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёнаў]]. Магільнік, праектнай плошчай 3,46 гектараў быў закладзены побач з палігонам цвёрдых бытавых адкідаў, які належаў Брэсцкаму смеццеперапрацоўчаму камбінату. == Гл. таксама == * [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] {{зноскі}} == Літаратура == * Сергей Бесараб [https://www.patreon.com/posts/uran-802-dvoinoi-59235588 Uran-802. Двойной ☢ удар по Бресту] // patreon.com, 29 лістапада 2021, 01:20 * [[Брестский курьер]] № 18 (687), апрель 2004 * [[Брестский курьер]] № 22 (691), май 2004 [[Катэгорыя:1950-я ў Брэсце]] tvpx5pzcj357zj80fy28j3q40newq5m 0 731353 5131821 4590955 2026-04-25T06:08:37Z Gleb Leo 83942 5131821 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Публікацыя=[[1854]]|Месца публікацыі=[[Санкт-Пецярбург]]<br />[[Магілёў]]|Напісаны=[[1850]]|Мова арыгіналу=польская|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Колькасць старонак=131|Выява=Urodzony Jan Dęborog (1854).jpg|Асобнае выданне=[[1854]]|Подпіс выявы=Першае выданне|Выдавецтва=[[Маўрыцый Вольф]]}} '''«Дабрародны Ян Дубарог»''' ({{Lang-pl|Urodzony Jan Dęboróg}}) — першая буйная ліра-эпічная [[паэма]] ([[Гутарка (жанр)|гутарка]])<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|год=2019|загаловак=Настальгія па Рэчы Паспалітай у паэме «Urodzony Jan Dęboróg» Уладзіслава Сыракомлі|мова=be|старонкі=148|аўтар=Варабей, М. П.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|archivedate=5 лютага 2023}}</ref> [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Прызнаецца за найлепшы твор пісьменніка<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=75}}</ref>. Ёсць таксама варыянты назвы «Дабрародны Ян Дэмбарог» (пер. [[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзіміра Мархеля]])<ref name=":0" />, «Радавіты шляхціч Ян Дэмбарог» (пер. [[Кастусь Цвірка|Кастуся Цвіркі]])<ref name=":1">{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=112-115}}</ref>, «Ян з роду Дубарог» (пер. [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Жанны Некрашэвіч-Кароткай]])<ref name=":2">{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=120|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. Поўная назва твора: «Ян з роду Дубарог, гісторыя яго роду, галавы і сэрца, расказаная ім самім і зарыфмаваная» ({{Lang-pl|Urodzony Jan Dęboróg, dzieje jego rodu, głowy i serca, przez niego samego opowiadane, a rytmem spisane}})<ref name=":2" />. Паэма стваралася на працягу 1847—1850 гадоў у [[Залучча (Стаўбцоўскі раён)|Залуччы]]. Чытаючы яе гасцям у 1848 годзе Сыракомля палічыў твор нудным і кінуў яго ў камін, тады нехта з гасцей хутка дастаў адтуль паэму і прасіў творцу працягнуць працу над ёй<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=56-57}}</ref>. У 1855 годзе ўжо ў [[Барайкішкес|Барэйкаўшчыне]] паэт дапісаў эпілог да другога выдання. У пасмяротным дзесяцітомным зборы твораў ёсць звесткі пра працу над некаторымі часткамі ўжо ў 1846 годзе.<ref name=":0" /> Твор прысвячаўся [[Вацлаў Пшыбыльскі|Вацлаву Пшыбыльскаму]] і [[Адам Старчэўскі|Адаму Старчэўскаму]]<ref name=":0" />. Пры жыцці паэта, паэма выходзіла двойчы — у 1854 ([[Санкт-Пецярбург]] і [[Магілёў]])<ref>{{Кніга|год=1854|загаловак=Urodzony Jan Dęborog|месца=[[Санкт-Пецярбург|Petersburg]] i [[Магілёў|Mohilew]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/urodzony-jan-deborog-dzieje-jego-rodu-glowy-i-serca-przez-niego-samego-opowiadane-a,OTE5NDkyMjE/12/#info:metadata|выдавецтва=Bolesław Maurycy Wolff|старонак=131}}</ref> і 1855 ([[Вільнюс|Вільня]])<ref>{{Кніга|год=1854|загаловак=Urodzony Jan Dęborog|месца=[[Вільня|Wilno]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/urodzony-jan-deborog-dzieje-jego-rodu-glowy-i-serca-przez-niego-samego-opowiadane-a,OTI4OTM3Mjc/4/#info:metadata|выдавецтва=A. Marcinowski|старонак=143}}</ref> гадах. У 1880 г. у [[Варшава|Варшаве]] выйшла выданне з ілюстрацыямі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіры Андрыёлі]]<ref>{{Кніга|год=1880|загаловак=Urodzony Jan Dęborog|месца=[[Варшава|Warszawa]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/urodzony-jan-deborog-dzieje-jego-rodu-glowy-i-serca-przez-niego-samego-opowiadane,OTI4OTM3MzE/8/#item|выдавецтва=J. Unger|старонак=112}}</ref>. == Змест == Уступ да паэмы («Przedśpiewek do litewskiego czytelnika») нагадвае экспазіцыю «[[Радзівіліяда|Радзівіліяды]]» (1592) [[Ян Радван|Яна Радвана]], выкарыстоўваецца прыём «негатыўнага прыпадабнення» дзеля праслаўлення роднай зямлі, якім потым актыўна стануць карыстацца збольшага беларускамоўныя аўтары<ref name=":2" />. Некаторыя ўрыўкі твора пісаліся на аснове ўспамінаў з дзяцінства<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=14}}</ref>. == Крытыка == [[Жанна Некрашэвіч-Кароткая]] адзначае:<ref>{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=134|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref><blockquote>''На змену валенродаўска-сапліцаўскаму самаахвярнаму змагару [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] прыходзіць новы герой — такі, як адукаваны і высакародны Ян з роду Дубарог. Ён не апанаваны жаданнем ісці на бітву, але займае актыўную жыццёвую пазіцыю і (у многім дзякуючы намаганням ксяндза дэфінітара) аказваецца ўнутрана падрыхтаваным да штодзённай карпатлівай працы — як духоўнай, так і фізічнай. Гэты герой, незалежна ад свайго сацыяльнага статусу, шчыра адданы роднай зямлі і імкнецца быць карысным ёй, найбольш цэніць грамадзянскі дабрабыт і добрасуседскія адносіны суайчыннікаў, традыцыі продкаў і сямейныя каштоўнасці — усё тое, у чым вялікі паэт бачыў аснову самазахавання беларускага народа.''</blockquote>На думку [[Юльян Кжыжаноўскі|Юльяна Кжыжаноўскага]] Сыракомля «пераносіў ідэі „[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]“ на ўзровень даступны жыхарам літоўскіх і беларускіх мястэчкаў ды засценкаў»<ref>{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=123|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. [[Францішак Беляк]] адзначае стылёвую блізкасць паэмы Сыракомлі да «[[Успаміны Сапліцы|Успамінаў Сапліцы]]» [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|год=2019|загаловак=Настальгія па Рэчы Паспалітай у паэме «Urodzony Jan Dęboróg» Уладзіслава Сыракомлі|мова=be|старонкі=149|аўтар=Варабей, М. П.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. На думку [[Тадэвуш Піні|Тадэвуша Піні]], гэта адна з найпрыгажэйшых польскіх гутарак<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=57}}</ref>. Беларускі філолаг [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Леў Цвяткоў]] пісаў:<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Леў Цвяткоў|Цвяткоў, Л]].|загаловак=[[:s:be:Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці|Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці]]|мова=be|старонкі=137|год=1927}}</ref><blockquote>''Паэма «Urodzony Jan Dęboróg» дае нам вельмі дакладны малюнак [[Беларусь|Беларусі]], яе прыроды, жыхарства, звычаяў, нават некаторых забабон. Пасля «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» гэта другая эпапея Беларусі, другая беларуская [[Адысея]].''</blockquote> == Пераклады == У 1879 годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на рускую, дзе быў змешчаны і «Дабрародны Ян Дубарог» у перакладзе [[Ліядор Пальмін|Ліядора Пальміна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля)|выдавецтва=В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ|год=1879|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратовичъ, Л]].|старонак=462|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662|старонкі=45-140|том=1}}</ref>. У 1918 годзе ў № 31 «[[Вольная Беларусь]]» апублікавала ананімны беларускі пераклад уступу да паэмы пад загалоўкам «[[s:be:Літва|Літва]]». Той жа ўрывак на беларускую мову пераклаў [[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзімір Мархель]]<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=72-73}}</ref> і [[Кастусь Цвірка]]<ref name=":1" />. == У культуры == [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у вершаваным польскамоўным апавяданні «[[Літаратарскія клопаты]]» (пер. [[Пятро Бітэль|Пятра Бітэля]]) адзначаў:<ref>{{Кніга|год=2008|загаловак=Збор твораў у двух тамах|том=2|спасылка=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Zbor_tvorau_u_dvuch_tamach,_t_2.html#97|аўтар=[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч, В]].|старонкі=95}}</ref> {{Цытата|Калі ж і ўбачыш мо дзе ў свеце модным<br />Ці «Хатку ў лесе» ці то «Дэмбарога».<br />Яны не рушаны, клянуся Богам!<br />Лісты нат неразрэзаны ў ніводным.<br />На прасцячкоў тут пастка: хай не баюць,<br />Што песняроў сваіх паны не знаюць.}} [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] ў сваім вершы «[[s:be:Літвінам,_што_запісаліся_у_мой_«альбом»,_на_развітанне|Ліцвінам, якія запісаліся ў мой Альбом на развітанне]]» (1858) пісаў:<ref>{{Кніга|год=2014|загаловак=Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII–ХІХ стагоддзяў|том=I|аўтар=[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч, М]].|старонкі=195}}</ref> {{Цытата|Дамбарог няхай жывець<br />Пакуль мы не аджывём,<br />Кус хлеба няхай плывець,<br />А мы з нім паплывём.}}{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2014|загаловак=Збор твораў у двух тамах|том=2|месца=[[Мінск]]|спасылка=https://knihi.com/Vincent_Dunin-Marcinkievic/Zbor_tvorau_u_dvuch_tamach,_t_2.html#97|аўтар=[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дунін-Марцінкевіч, В]].|isbn=978-985-02-0976-4|выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|старонак=598}} * {{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]|месца=[[Мінск]]|старонак=192|мова=be}} * {{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|старонак=207|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|isbn=978-985-566-207-6|тыраж=100|частка=Глава 7. Ліра-эпас Уладзіслава Сыракомлі: праграма духоўнага самазахавання нацыі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}} * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=2014|загаловак=Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII–ХІХ стагоддзяў|том=I|месца=[[Варшава|Warszawa]]|аўтар=[[Мікола Хаўстовіч|Хаўстовіч, М]].|isbn=978-83-60951-14-9|старонак=300|выдавецтва=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|год=2019|загаловак=Настальгія па Рэчы Паспалітай у паэме «Urodzony Jan Dęboróg» Уладзіслава Сыракомлі|мова=be|выдавецтва=ВДУ імя П. М. Машэрава|старонкі=147-151|выданне=Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце|аўтар=Варабей, М. П.|месца=Віцебск|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://rep.vsu.by/handle/123456789/19214|archivedate=5 лютага 2023}} * {{Артыкул|аўтар=[[Леў Цвяткоў|Цвяткоў, Л]].|загаловак=[[:s:be:Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці|Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці]]|мова=be|выданне=[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]|старонкі=122-137|год=1927|нумар=12 (3)}} * {{Артыкул|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]|год=2014|нумар=12|загаловак=«Я песню прысвячаю гэткаму народу!»: ліра-эпічная спадчына Уладзіслава Сыракомлі|мова=be}} * {{Артыкул|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|выданне=Studia Białorutenistyczne|год=2017|нумар=11|загаловак=Ліра-эпічнае майстэрства Уладзіслава Сыракомлі і яго праграма патрыятычнага хрысціянскага выхавання|спасылка=http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_17951_sb_2017_11_129|мова=be}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1853 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] fap035mjqyxqm6al6x1le9motnemwxa 0 731362 5131816 5011588 2026-04-25T06:03:02Z Gleb Leo 83942 5131816 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Паштальён|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Напісаны=[[Красавік]] [[1844]]|Публікацыя=1844|Мова арыгіналу=польская|Месца публікацыі=[[Вільня]]|Назва-арыгінал={{lang-pl|Pocztylion}}|Апублікаваны ў=[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]|Жанр=[[Верш]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Вікікрыніцы=s:be:Ямшчык (Сыракомля/Лучына)|Колькасць старонак=4|Пераклад=1890|Перакладчык=[[Янка Лучына]], [[Максім Лужанін]]|Выдавецтва=[[Юзаф Крашэўскі|Язэп Крашэўскі]]|Выява=Паштальён. Малюнак Вацлавы Флеор (1912).jpg|Подпіс выявы=Малюнак [[Вацлава Флеор|Вацлавы Флеор]] ([[1912]])}} '''«Паштальён»''' ({{Lang-pl|Pocztylion}}) — дэбютны верш [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Адносіцца да жанру [[Гутарка (жанр)|гутаркі]]<ref>{{Кніга|загаловак=150 сачыненняў па беларускай літаратуры|год=1999|спасылка=https://elib.bspu.by/handle/doc/6055|старонкі=99|аўтар=[[Васіль Старычонак|Старычонак, В. Дз.]]|мова=be}}</ref>, які надалей паэт актыўна развіваў. Твор быў апублікаваны ў [[Вільнюс|віленскім]] часопісе «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» (Т. 6, 1844)<ref>{{Кніга|год=1844|том=6|частка=Pocztylion|загаловак=Athenaeum|спасылка частка=https://polona.pl/item/athenaeum-pismo-poswiecone-historyi-literaturze-sztukom-krytyce-i-t-d-oddzial-4-t,MTEwMDEyODc0/212/#item|месца=[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва=[[Юзаф Крашэўскі|J. I. Kraszewski]]|мова=pl|старонкі=205-208}}</ref> [[Юзаф Крашэўскі|Язэпа Крашэўскага]]. Верш меў падзагаловак «народная гутарка» ({{Lang-pl|gawęda gminna}}), быў падпісаны крыптанімам NN. У публікацыі адзначана, што верш напісаны ў красавіку, але, паводле Уладзіміра Мархеля, — у траўні<ref>{{Кніга|год=1989|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Вяшчун славы і волі|мова=be|старонкі=16}}</ref>. У 1853 г. твор увайшоў у зборнік «Гутаркі і дробныя вершы» ({{Lang-pl|Gawędy i rymy ulotne Władysława Syrokomli}})<ref>{{Кніга|год=1853|загаловак=Gawędy i rymy ulotne Władysława Syrokomli|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|месца=[[Вільня|Wilno]]|мова=pl|старонак=95|выдавецтва=Księgarnia pod firmą Zawadzki i Węcki|спасылка=https://polona.pl/item/gawedy-i-rymy-ulotne-wladyslawa-syrokomli,ODIxODgxMzg/2/#item}}</ref>. == Прататып == Гэты верш заснаваны на гісторыі з жыцця старога селяніна, пачутай пісьменнікам у адзін кірмашовы дзень у [[Мір (Карэліцкі раён)|мірскай]] карчме<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=29}}</ref>. У маладыя гады гэты селянін служыў фурманам на пошце ў Міры. У вёсцы, непадалёку ад тых мясцін, жыла яго каханая. Неяк сярод ночы, у лютую мяцеліцу, разбудзіў яго пісар і загадаў спешна везці лісты. Дарогаю пачулася фурману, што ў полі нехта, заблудзіўшыся, кліча на дапамогу, просіць паратунку. Ён памкнуўся на голас, але перадумаў, хацеў хутчэй справіцца з заданнем. Вяртаючыся назад, паштальён убачыў каля дарогі замёрзлую на марозе дзяўчыну. Жах і адчай ахапіў яго, калі, падышоўшы бліжэй, пазнаў у незнаёмай сваю каханую<ref>{{Кніга|загаловак=150 сачыненняў па беларускай літаратуры|год=1999|спасылка=https://elib.bspu.by/handle/doc/6055|старонкі=98|аўтар=[[Васіль Старычонак|Старычонак, В. Дз.]]|мова=be}}</ref>. Паэта так уразіла, што ён у тую ж ноч запісаў гэта вершам<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=29}}</ref>. == Рэдакцыі == Першапачаткова ў вершы былі радкі, дзе тлумачылася, што паштальён мусіў спяшацца, інакш бы атрымаў пакаранне нагайкай. Пазней гэтае чатырохрадкоўе апускалася<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=41-42}}</ref>. == Пераклады == У 1868 г. [[Леанід Трэфалеў]] вольна<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.kopyl.by/?p=70303|загаловак=Знаете ли вы, что знаменитая песня «Когда я на почте служил ямщиком» связана с Копыльщиной?|аўтар=[[Дзіяна Ткачэнка|Ткачэнка, Дз]].|мова=be|год=02.10.2018|выданне=Слава працы|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209090531/http://www.kopyl.by/?p=70303}}</ref> пераклаў верш Сыракомлі на [[Руская мова|рускую мову]], дзякуючы чаму верш стаў надзвычайна папулярнай [[Калі я на пошце служыў ямшчыком|песняй]] у [[Расійская імперыя|Расіі]]<ref>{{Кніга|загаловак=150 сачыненняў па беларускай літаратуры|год=1999|спасылка=https://elib.bspu.by/handle/doc/6055|старонкі=98-99|аўтар=[[Васіль Старычонак|Старычонак, В. Дз.]]|мова=be}}</ref>. У 1879 г. ў [[Масква|Маскве]] выйшаў зборнік выбраных твораў песняра ў перакладзе на рускую, дзе быў змешчаны і новы пераклад пад назвай «Почтарь» паэта [[Ліядор Пальмін|Ліядора Пальміна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля)|выдавецтва=В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ|год=1879|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратовичъ, Л]].|старонак=462|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662|старонкі=1-4|том=1|archive-date=9 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230209081224/https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662}}</ref>. На [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] перакладаў [[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|Міхайла Старыцкі]], упершыню апублікаваў у зборніку «З даўняга сшытка. Песні і думы» ({{Lang-uk|З давнього зшитку. Пісні і думи}}) 1881 г.<ref>{{Артыкул|загаловак=Поштар|спасылка=https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Lit/S/Starycky/Transl/Syrokomlia/Poshtar.html|мова=uk|выданне=Мисленне древо|аўтар=[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|Старицький, М]].}}</ref> У 2014 г. з’явіўся аматарскі пераклад Валерыя Якаўчука<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.poetryclub.com.ua/getpoem.php?id=526953|загаловак=Ямщик|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сирокомля, В]].|мова=uk|выданне=Клуб Поезії|год=30.09.2014}}</ref>. Упершыню на [[Беларуская мова|беларускую мову]] верш пераклаў [[Янка Лучына]] і апублікаваў у №19 «[[Мінскі лісток|Мінскага лістка]]» 1890 года («[[s:be:Ямшчык_(Сыракомля/Лучына)|Ямшчык]]»)<ref>{{Кніга|старонкі=36|год=1949|загаловак=Библиография по белорусской литературе XIX века|спасылка=https://knihi.com/Vladas_Abramavicus/Bibliohrafija_po_bielorusskoj_litieraturie_XIX_vieka.html#39|аўтар=[[Уладзіслаў Абрамовіч|Абрамавічус, Вл]].}}</ref>. Гэты пераклад увайшоў у пасмяротны зборнік Лучыны «Вязанка» (1903)<ref>{{Кніга|год=1903|загаловак=[[:s:be:Вязанка (1903)|Вязанка]]|аўтар=[[Янка Лучына|Лучына, Я]].|месца=[[Санкт-Пецярбург|Пецербургъ]]}}</ref>. Пазней верш перакладаў [[Максім Лужанін]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=95-97}}</ref>. == У культуры == [[Уладзімір Васільевіч Уродніч|Уладзімір Уродніч]] напісаў карціну «Калі я на пошце служыў ямшчыком» (1999)<ref>{{Артыкул|загаловак=Уродніч Уладзімір Васільевіч|выданне=Беларусь у асобах і падзеях|спасылка=https://bis.nlb.by/by/documents/135325}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=1949|загаловак=Библиография по белорусской литературе XIX века|спасылка=https://knihi.com/Vladas_Abramavicus/Bibliohrafija_po_bielorusskoj_litieraturie_XIX_vieka.html#39|аўтар=[[Уладзіслаў Абрамовіч|Абрамавічус, Вл]].|месца=[[Вільнюс|Вильнюс]]|мова=ru}} * {{Кніга|год=1989|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Вяшчун славы і волі|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]|месца=[[Мінск]]|старонак=62|мова=be|isbn=5-343-00-403-2}} * {{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]|месца=[[Мінск]]|старонак=192|мова=be}} * {{Кніга|загаловак=150 сачыненняў па беларускай літаратуры|год=1999|выдавецтва=[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]]|спасылка=https://elib.bspu.by/handle/doc/6055|частка=«Лірнік зямлі беларускай». Творчасць Уладзіслава Сыракомлі|старонкі=97-100|тыраж=10 тыс.|аўтар=[[Васіль Старычонак|Старычонак, В. Дз.]]|мова=be|месца=[[Мінск]]}} * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1844 года]] [[Катэгорыя:Вершы на польскай мове]] af3akgl6nhyvnagdam1hgvio4yq0e02 0 731368 5131825 4545574 2026-04-25T06:11:12Z Gleb Leo 83942 5131825 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Улас|Назва-арыгінал={{lang-pl|Ułas}}|Мова арыгіналу=польская|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Публікацыя=1858|Напісаны=1857|Выява=Ułas (1858).jpg|Асобнае выданне=1858|Колькасць старонак=88|Выдавецтва=[[Крысціян Тэафіл Глюксберг]]|Месца публікацыі=[[Вільнюс|Вільня]]|Подпіс выявы=Першае выданне}} '''«Ула́с»''' ({{Lang-pl|Ułas}}) — [[Гутарка (жанр)|гутарка]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], як адзначаюць некаторыя крытыкі, адна з найлепшых паэм творцы<ref name=":0">{{Кніга|год=1907|загаловак=Ułas|спасылка=http://pbc.biaman.pl/Content/14332/PDF/ks5753.pdf|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]], [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Korotyński, L. St.]].|мова=pl|старонкі=X}}</ref>, а таксама першая ягоная паэма пасля пераезду з [[Залучча (Стаўбцоўскі раён)|Залучча]] ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref name=":1">{{Кніга|год=1907|загаловак=Ułas|спасылка=http://pbc.biaman.pl/Content/14332/PDF/ks5753.pdf|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]], [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Korotyński, L. St.]].|мова=pl|старонкі=VI}}</ref>. Творы быў задуманы і пачаты ў Залуччы<ref>{{Кніга|год=1970|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К]].|загаловак=Слова пра Сыракомлю|старонкі=30 (электронная версія)}}</ref> пад назвай «Чортава балота» ({{Lang-pl|Czartowy Bród}})<ref name=":1" />. Сыракомля ў ім актуалізаваў тэму яднання шляхціча і мужыка<ref>{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=132|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. Жанрава паэт вызначыў сваю паэму як «вайсковая ідылія»<ref name=":2">{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=130|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. Упершыню паэма была апублікаваная ў 1858<ref name=":2" /> (паводле [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Людвіка Станіслава Каратынскага]], 1857)<ref>{{Кніга|год=1907|загаловак=Ułas|спасылка=http://pbc.biaman.pl/Content/14332/PDF/ks5753.pdf|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]], [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Korotyński, L. St.]].|мова=pl|старонкі=I}}</ref> г. у Вільні<ref>{{Кніга|год=1858|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|месца=[[Вільнюс|Wilno]]|выдавецтва=[[Крысціян Тэафіл Глюксберг|T. Glücksberg]]|загаловак=Ułas|старонак=88|спасылка=https://polona.pl/item/ulas-sielanka-bojowa-z-blot-poleskich,OTgwODg2Mjg/4/#item}}</ref>. Твор быў прысвечаны [[Ян Хянцінскі|Яну Хянцінскаму]]. Як адзначае Л. Ст. Каратынскі, у паэме відаць зачараванне Сыракомлі багатай і сумнай прыродай Палесся<ref>{{Кніга|год=1907|загаловак=Ułas|спасылка=http://pbc.biaman.pl/Content/14332/PDF/ks5753.pdf|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]], [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Korotyński, L. St.]].|мова=pl|старонкі=VIII}}</ref>. [[Юзаф Крашэўскі|Язэп Крашэўскі]] пра дадзены твор пісаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Сэрца Кандратовіча цудоўна адклікнулася ва Уласе, непараўнальна прыгожым абразку, поўным жыцця, фарбы і нагадвае нам [[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]] … Палескі пэйзаж у пачатку такі сапраўдны!.. Ніхто сардэчней не маляваў таямнічых палескіх глыбінь і гэтага шаноўнага, лагоднага люду, які іх насяляе…''</blockquote> == Змест == Дзеянне адбываецца падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. У дом лесніка Уласа прыходзіць шляхецкая дружына, і яе правадыр пан Балтазар Капота папрасіў Уласа правесці іх праз балоты на Чортаў востраў, каб схавацца ад казакаў. Улас выканаў просьбу шляхты, а таксама добраахвотна стаўся для іх пасыльным: перадаваў лісты, харч, зброю. Часам замест сябе ён выпраўляў на Чортаў востраў сваю дачку Аксану, якая пакахала шляхціча Яна з Ачэртава. Улас шчыра клянецца ў вернасці, яго прымаюць роўным сабе. У канцы Аксана, чарговы раз ідучы да каханага, мімаволі паказала шлях на востраў казакам, у выніку чаго загінула, як і ейны каханы<ref>{{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|старонкі=130-132|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}}</ref>. == Пераклады == У 1883 г. [[Ліядор Пальмін|Ліядора Пальмін]] апублікаваў свой пераклад на [[Руская мова|рускую мову]] ў [[Масква|маскоўскім]] часопісе «[[Русская мысль (часопіс)|Русская Мысль]]»<ref>«Русская Мысль», № 9, 1883</ref>. У 1881 г. [[Ян Евангеліст Нечас|Ян Нечас]] здзейсніў і выдаў пераклад на [[Чэшская мова|чэшскай мове]]<ref>{{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Vl]]., [[Ян Евангеліст Нечас|Nečas, J]].|выдавецтва=I. L. Kober|старонак=42|загаловак=Ulas|месца=[[Прага|Praha]]|мова=cs}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2015|загаловак=Шматмоўная літаратура Беларусі ў кантэксце актуальных літаратуразнаўчых канцэпцый|мова=be|старонак=207|выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|isbn=978-985-566-207-6|тыраж=100|частка=Глава 7. Ліра-эпас Уладзіслава Сыракомлі: праграма духоўнага самазахавання нацыі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205144207/https://elib.bsu.by/handle/123456789/135220|archivedate=5 лютага 2023}} * {{Артыкул|аўтар=[[Жанна Некрашэвіч-Кароткая|Некрашэвіч-Кароткая, Ж.]]|загаловак="Военная идилия из полесских болот" в ряде лиро-эпичеких произведений Владислава Сырокомли|год=2019}} * {{Кніга|год=1970|аўтар=[[Кастусь Цвірка|Цвірка, К]].|старонак=200|загаловак=Слова пра Сыракомлю|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]}} * {{Кніга|год=1907|загаловак=Ułas|спасылка=http://pbc.biaman.pl/Content/14332/PDF/ks5753.pdf|месца=[[Варшава|Warszawa]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]], [[Людвік Станіслаў Каратынскі|Korotyński, L. St.]].|мова=pl|старонак=88|выдавецтва=Księgarnia Michała Arcta}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1858 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] cwgi59q6mwdqorxgkwzc89oklkzxv1v 0 731421 5131815 4548618 2026-04-25T06:01:23Z Gleb Leo 83942 5131815 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Магнаты і сірата|Назва-арыгінал={{lang-pl|Możnowładcy i sierota}}|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Жанр=[[Гістарычная драма]]|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=1858|Публікацыя=1859|Асобнае выданне=1859|Выдавецтва=[[Абрагам Ас]]|Выява=Możnowładcy i sierota (1859).jpg|Подпіс выявы=Першае выданне|Перакладчык=[[Ірына Багдановіч]]|Пераклад=2009|Месца публікацыі=[[Вільня]]}} '''«Магна́ты і сірата́»''' ({{Lang-pl|Możnowładcy i sierota}}) — [[гістарычная драма]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Поўная назва твора: «Магнаты і сірата, або Зоф’я, князёўна слуцкая» ({{Lang-pl|Możnowładcy i sierota (Zofija xiężniczka słucka)}}). Таксама ён мае падзагаловак «гістарычная драма з XVII стагоддзя». Драма была напісаная на працягу 10 дзён<ref name=":0">{{Артыкул|год=2017|спасылка=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/6336?mode=full|старонкі=26|загаловак=Literackie kreacje Zofii z Olelkowiczów Radziwiłłowej, ostatniej księżniczki słuckiej (1586–1612)|мова=pl|аўтар=[[Аніта Клеха|Klecha, A]].}}</ref> ў 1858 г.<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=«Траянская вайна» на беларуска-літоўскіх землях|год=2008|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|мова=be|аўтар=[[Ірына Багдановіч|Багдановіч, І. Э]].|старонкі=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230206103115/https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|archivedate=6 лютага 2023}}</ref> у [[Барэйкаўшчына|Барэйкаўшчыне]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Borejkowszczyzna|спасылка=http://dworypogranicza.pl/index.php/litwa/44-borejkowszczyzna|выданне=Dwory i pałace pogranicza|мова=pl}}</ref>. У 1859 г. твор выйшаў асобным выданнем у [[Вільнюс|Вільні]]<ref>{{Кніга|год=1859|месца=[[Вільня|Wilno]]|загаловак=Możnowładcy i sierota (Zofija xiężniczka słucka)|выдавецтва=A. Ass|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/moznowladcy-i-sierota-zofija-xiezniczka-slucka-drammat-historiczny-z-xvii-wieku-w,OTI4OTM3NTA/8/#info:metadata|старонак=126}}</ref>. У тым жа годзе п’есу паставілі ў [[Кракаў|Кракаве]]<ref name=":1" />. Галоўную ролю князёўны сыграла каханая аўтара [[Гелена Маеўская|Гелена Кіркор]], для якой твор і пісаўся<ref name=":0" />. == Змест == Дзеянне адбываецца ў 1600 г.<ref>{{Артыкул|загаловак=Актуалiзацыя спадчыны Уладзiслава Сыракомлi на сучасным этапе|спасылка=http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.hdl_11320_5409|аўтар=[[Марыя Варабей|Варабей, М]].|мова=be|год=2016|старонкі=210}}</ref> У гэтым творы адлюстраваная гісторыя змагання за сэрца князёуны [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Слуцкай]] двух магнатаў — [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] і [[Ян Караль Хадкевіч|Караля Хадкевіча]]. Гістарычныя крыніцы не згадваюць, наколькі актыўнай у гэтай шлюбнай эпапеі была сама князёўна і ці меў яе голас хоць якое-небудзь значэнне<ref name=":2">{{Артыкул|загаловак=«Траянская вайна» на беларуска-літоўскіх землях|год=2008|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|мова=be|аўтар=[[Ірына Багдановіч|Багдановіч, І. Э]].|старонкі=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230206103115/https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|archivedate=6 лютага 2023}}</ref>. У творы Сыракомлі слуцкая князёўна актыўны і галоўны ўдзельнік падзей, ёй належыць і прыняцце канчатковага рашэння. Драматург рамантызуе і ідэалізуе Соф’ю: яна не ахвяра ў руках лёсу, але яна гатовая да ахвяры ў імя міру і спакою ў сваім краі<ref name=":2" />. == Беларускія пераклады == На [[Беларуская мова|беларускую мову]] п’есу перакладала [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірына Багдановіч]] (2009)<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=455-514}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=«Траянская вайна» на беларуска-літоўскіх землях|год=2008|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|мова=be|выданне=Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры|выпуск=9|аўтар=[[Ірына Багдановіч|Багдановіч, І. Э]].|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230206103115/https://elib.bsu.by/handle/123456789/13476|archivedate=6 лютага 2023}} * {{Артыкул|загаловак=Актуалiзацыя спадчыны Уладзiслава Сыракомлi на сучасным этапе|спасылка=http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.hdl_11320_5409|аўтар=[[Марыя Варабей|Варабей, М]].|мова=be|год=2016|том=8|выданне=Białorutenistyka Białostocka|выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku|месца=[[Беласток|Białystok]]|старонкі=203-212}} * {{Артыкул|год=2017|спасылка=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/6336?mode=full|старонкі=11-33|загаловак=Literackie kreacje Zofii z Olelkowiczów Radziwiłłowej, ostatniej księżniczki słuckiej (1586–1612)|мова=pl|выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku|том=15|выданне=Białostockie Teki Historyczne|issn=1425-1930|аўтар=[[Аніта Клеха|Klecha, A]].|месца=[[Беласток|Białystok]]}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Творы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1859 года]] [[Катэгорыя:П’есы на польскай мове]] 788rt515iw91ykcu9w3f50eb89eixg3 0 731452 5131818 4336098 2026-04-25T06:04:10Z Gleb Leo 83942 5131818 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва-арыгінал={{lang-pl|Lirnik wioskowy}}|Назва=Лірнік вясковы|Жанр=[[Верш]]|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=[[18 студзеня]] [[1852]]|Выява=Lirnik wioskowy.jpg|Подпіс выявы=Ілюстрацыя [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіры Андрыёлі]]|Вікікрыніцы=[[:s:be:Лірнік вясковы (Сыракомля/Леўчык)]]|Перакладчык=[[Гальяш Леўчык]], [[Кастусь Цвірка]]}} '''«Лі́рнік вясковы»''' ({{Lang-pl|Lirnik wioskowy}}) — праграмны верш [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Ад гэтага твора паэт атрымаў таксама літаратурны тытул «вясковы лірнік»<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=37}}</ref>. Твор быў напісаны 18 студзеня 1852 г. У ім аўтар раскрыў сваё разуменне дачыненняў паэта, паэзіі і свету. Ва ўсіх чатырох частках верша праводзіцца думка, што песня і ліра — шчасце і любоў паэта-лірніка, яго боль і пакуты, жыццёвы сэнс і пасмяротная слава. Аўтар атаясняе сябе з рамантычным вандроўным лірнікам, які натхнёна служыць роднай старонцы і добрым людзям<ref name=":0">{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=36}}</ref>. На думку [[Уладзімір Мархель|Уладзіміра Мархеля]], вершам «Лірнік вясковы» Сыракомля «канчаткова сцвердзіў сябе ў [[Польская літаратура|польскай літаратуры]] як пясняр беларускай вёскі»<ref name=":0" />. Захаваўся таксама рукапіс 1858 года невядомага аўтарства<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=51}}</ref>. == Пераклады == У 1879 годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на рускую мову, дзе быў змешчаны і «Лірнік вясковы» («Деревенскій гусляръ») у перакладзе [[Дзмітрый Мінаеў|Дзмітрыя Мінаева]]<ref>{{Кніга|загаловак=Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля)|выдавецтва=В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ|год=1879|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратовичъ, Л]].|старонак=462|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662|старонкі=327-332|том=1}}</ref>. Іншы рускі пераклад («Сельский лирник») зрабіла [[Муза Паўлава]]<ref>{{Кніга|год=1953|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратович, Л]].|загаловак=Избранные произведения: перевод с польского|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|мова=ru|месца=[[Масква|Москва]]|старонкі=34-37|старонак=293}}</ref>. На [[Беларуская мова|беларускую мову]] ўпершыню верш [[s:be:Лірнік_вясковы_(Сыракомля/Леўчык)|пераклаў]] [[Гальяш Леўчык]], аднак не апублікаваў (упершыню «Доля і хлеб», 1980). Таксама яго пераклаў [[Кастусь Цвірка]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=46-49}}</ref>. == У культуры == У 1857 годзе [[Станіслаў Манюшка]] паклаў верш на музыку<ref>{{Кніга|год=1857|аўтар=[[Станіслаў Манюшка|Moniuszko, St.]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł.]]|месца=[[Вільня|Wilno]]|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/lirnik-wioskowy-sielanka-wladyslawa-syrokomli,ODQyMTg1NDk/6/#item|загаловак=Lirnik wioskowy: Sielanka Władysława Syrokomli|выдавецтва=Nakl. [[Юзаф Завадскі (1818—1886)|Jozefa Zawadzkiego]]|старонак=29}}</ref>. У гонар двухсотгоддзя з дня нараджэння Манюшкі песню выконвалі [[Марыюш Гадлеўскі]]<ref>{{YouTube|INti18K9200}} (2019)</ref><ref>{{YouTube|j-XOZx3ElFA}} (2022)</ref> і [[Кася Мось]] (разам з аркестрам «AUKSO»)<ref>{{YouTube|Utvi7-ME3OA}} (2021)</ref>. На 50-ю гадавіну смерці Сыракомлі [[Янка Купала]] напісаў [[s:be:Лірнік_вясковы_(Купала)|аднайменны верш]], прысвечаны песняру.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]|месца=[[Мінск]]|старонак=192|мова=be}} * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1852 года]] [[Катэгорыя:Вершы на польскай мове]] qyyi7dpz22ymv9r5d2wint2xzihszik 0 731540 5131819 4332706 2026-04-25T06:04:48Z Gleb Leo 83942 5131819 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Вызваленне сялян|Назва-арыгінал={{lang-pl|Wyzwolenie włościan}}|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=1859|Жанр=[[верш]]|Публікацыя=1872|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Перакладчык=[[Максім Лужанін]]}} '''«Вызвале́нне сяля́н»''' ({{Lang-pl|Wyzwolenie włościan}}) — антыпрыгонніцкі верш [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Пры жыцці аўтара ніколі не публікаваўся, хаця меў вялікую папулярнасць і хадзіў у рукапісах<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=48}}</ref>. 20 лістапада 1857 года цар [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]] зацвердзіў рэскрыпт з праектам сялянскай рэформы і даслаў яго віленскаму губернатару [[Уладзімір Назімаў|Уладзіміру Назімаву]]. На сходзе 1858 г. у Вільні беларуская шляхта абмяркоўвала гэты праект, аднак не падтрымала нават замену паншчыны чыншам, што ўразіла Уладзіслава Сыракомлю і ён напісаў свой верш<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=565}}</ref>. [[Эліза Ажэшка]] ўспамінала:<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=47-48}}</ref><blockquote>''Яго [Сыракомлі] творы, не столькі апублікаваныя, колькі тыя, што разыходзіліся ў рукапісах, мелі ў гады, якія непасрэдна папярэднічалі 1863-му, вялікі ўплыў на адносіны так званага класа землеўласнікаў да пытання аб вызваленні з-пад паншчыннай сістэмы і распрыгоненні сялян. Дык вось, як звычайна бывае, на вялікае хваляванне грамадскай думкі ўплывалі шматлікія фактары, у тым ліку і літаратура. Сялянскія аповесці Крашэўскага чыталіся, расхопліваліся, развозіліся… але самае моцнае ўражанне тут, на Літве, выклікалі вершы Сыракомлі. Памятаю пра адзін. Напісаны з выпадку нейкіх ваганняў камітэта Віленскай губ., ён меў у кожнай страфе канцоўку: „Ганьба мне, што я ліцвін, што маю герб у пячатцы!“ Верш гэты хадзіў у рукапісах, у мностве спісаў; яго дэкламавалі на імянінах і іншых сходах моладзі.''</blockquote>Адзін з рэвалюцыянераў таксама ўключыў гэты твор у свой сшытак патрыятычных вершаў (разам з «[[Гутарка двух суседаў|Гутаркай двух суседаў]]»)<ref>{{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|мова=be|старонкі=51}}</ref>. == Пераклады == 1882 г. [[Дзмітрый Мінаеў]] апублікаваў свой пераклад на [[Руская мова|рускую мову]] ў [[Масква|маскоўскім]] часопісе «[[Русская мысль (часопіс)|Русская Мысль]]»<ref>«Русская Мысль», № 6, 1882</ref>. Пазней на рускую перакладаў таксама [[Марк Жываў]]<ref>{{Кніга|год=1953|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратович, Л]].|загаловак=Избранные произведения: перевод с польского|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|мова=ru|месца=[[Масква|Москва]]|старонкі=67-68|старонак=293}}</ref>. На [[Беларуская мова|беларускую мову]] гэты верш пераклаў [[Максім Лужанін]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=65-67}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=1983|аўтар=[[Уладзімір Мархель|Мархель, У. І]].|загаловак=Лірнік вясковы|выдавецтва=[[Навука і тэхніка]]|месца=[[Мінск]]|старонак=192|мова=be}} * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1859 года]] [[Катэгорыя:Вершы на польскай мове]] cncniaw54ql7xntrxys7na437j63y6w 0 731597 5131820 4332700 2026-04-25T06:07:21Z Gleb Leo 83942 5131820 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Хадыка}} {{Літаратурны твор|Назва=Хадыка|Назва-арыгінал={{lang-pl|Chodyka}}|Мова арыгіналу=польская|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Напісаны=1847|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Перакладчык=[[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгенія Пфляўмбаўм]]}} '''«Хады́ка»''' ({{Lang-pl|Chodyka}}) — паэма-[[Гутарка (жанр)|гутарка]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], адна з першых паэм творцы. Сваім творам паэт даводзіць, што сэнс чалавечага жыцця заключаецца не ў клопаце пра самога сябе, а пра бліжняга, у любові да Бога і да сабе падобнага<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|старонкі=136}}</ref>. == Прататып == Гутарка «Хадыка» ўзнаўляе пачутае паэтам ад бацькі [[Адам Плуг|Адама Плуга]] палескае паданне пра [[Асочнікі|асочніка]], які ў гарачцы крыўды забіў лоўчага і тры дзясяткі гадоў хаваўся ў пушчы. У інтэрпрэтацыі Сыракомлі паданне абрастае дэталямі і падрабязнасцямі, ён імкнецца пранікнуць ва ўнутраны свет героя, асэнсаваць яго паводзіны ў гэтай цяжкай сітуацыі<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|старонкі=135}}</ref>. [[Зінаіда Драздова]] заўважае таксама блізкасць гутаркі да [[Жыціе|жыційнай]] літаратуры (жыціі прападобнага Маісея Мурына, прападобнага Давіда)<ref name=":1" />. == Змест == Дзеянне адбываецца ў Слуцку. Жыццё Хадыкі ў цёмнай непралазнай пушчы было нялёгкім. Пакуль меў порах, ён здабываў звера ці птушку, а скончыўся порах — харвачаўся карою, часта галадаў і жыў у скрусе. Найбольш паляшук цярпеў ад дакору сумлення, што ён здзейсніў смяротны грэх — забіў чалавека. Герой разумее, што сумленне — голас Бога, ад якога нідзе не схавацца<ref name=":1" />. У адзінотным жыцці Хадыкі ўвесь час прысутнічае чорт, які то раіць яму павесіцца, нават абяцае падшукаць для гэтай мэты асіну, то заклікае выходзіць на дарогу і здабываць хлеб несумленным шляхам разбою і рабаўніцтва. Герой бароніцца ад нячысціка малітвай, хоць часам малітва ў яго не ідзе. Герой сябе не апраўдвае, але прызнае сваю віну. Спакутаваны Хадыка пазней ужо пачаў шукаць, дзе павесіцца, але раптам знайшоў пчаліны рой, з-за чаго задумваецца, каб заняцца [[Пчалярства|пчалярствам]]. Ад працы герой атрымлівае задавальненне, натхняецца ідэяй прыносіць людзям карысць, а таксама ратуецца ад нячысцікаў. Такім чынам, паляшук выбірае Бога, замест д’ябла<ref name=":0" />. Змучаны адзінотай Хадыка шукае людзей. Выйшаўшы да іх, ён расказвае сапраўдную гісторыю свайго жыцця і просіць пакаранне за ўчыненае ім забойства. Споведзь пакаранага доўгім блуканнем закранула князя Радзівіла. Прысуд у творы не агалошваецца, але сканчаецца смерцю Хадыкі ў кляштары<ref>{{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|старонкі=137}}</ref>. == Крытыка == [[Тадэвуш Піні]] адзначаў:<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=106}}</ref><blockquote>''«Хадыка» пры ўсёй прастаце апавядання такі захапляльны, такі сумны, што чытаецца займальна на адным дыханні.''</blockquote> Беларускі філолаг [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Леў Цвяткоў]] пісаў:<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Леў Цвяткоў|Цвяткоў, Л]].|загаловак=[[:s:be:Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці|Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці]]|мова=be|старонкі=137|год=1927}}</ref><blockquote>''Хадыка — гэта сімвал прыгнечанага, замучанага варожымі сіламі беларускага народу. Гэты народ змушаны, калі нельга дабром, дык хаця шляхам крывага паўстаньня, выявіць свой пратэст.''</blockquote> == Пераклады == У 1879 годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на рускую мову, дзе быў змешчаны і «Хадыка» ў перакладзе [[Ліядор Пальмін|Ліядора Пальміна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля)|выдавецтва=В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ|год=1879|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратовичъ, Л]].|старонак=462|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662|старонкі=13-40|том=1}}</ref>. На [[Беларуская мова|беларускую мову]] твор пераклала [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгенія Пфляўмбаўм]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=97-112}}</ref>, пераклад быў апублікаваны пад імем [[Максім Лужанін|мужа]]<ref>У. Сыракомля. Выбраныя творы, 1966</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|нумар=7 (1053)|старонкі=134-138|год=Ліпень 2017|выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|месца=[[Мінск]]}} * {{Артыкул|аўтар=[[Леў Цвяткоў|Цвяткоў, Л]].|загаловак=[[:s:be:Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці|Наша сялянства, яго прыяцелі й ворагі ў літаратурным адбіцьці]]|мова=be|выданне=[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]|старонкі=122-137|год=1927|нумар=12 (3)}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1847 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] ioya6hx9slckypveczkgyrj8zakw867 0 731652 5131823 4336873 2026-04-25T06:09:41Z Gleb Leo 83942 5131823 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Жменя пшаніцы|Назва-арыгінал={{lang-pl|Garść pszenna}}|Мова арыгіналу=польская|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Напісаны=[[1856]]|Пераклад=[[1891]]|Перакладчык=[[Янка Лучына]], [[Максім Лужанін]]|Вікікрыніцы=s:be:Горсць пшаніцы (Сыракомля/Лучына)}} '''«Жме́ня пшані́цы»''' ({{Lang-pl|Garść pszenna}}) — патрыятычная [[Гутарка (жанр)|гутарка]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|старонкі=138}}</ref> [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Твор напісаны ў [[1856]] г. у [[Варшава|Варшаве]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=160}}</ref>. == Змест == Мудры і добры войт Сцяпан ужо састарэў і мяркуе выбраць сабе замену. Народ спачатку ўстрывожаны, а потым пагаджаецца на аднаго з сыноў войта. Усе тры сыны пасылаюцца за мяжу (у [[Германія|Нямеччыну]], [[Польшча|Польшчу]] і [[Украіна|Украіну]]). Двое з іх захапіліся чужымі звычаямі і культурай, а трэці прывёз мяшок пшаніцы, каб працаваць на карысць Радзімы. Апошні і абіраецца за войта як той, хто дбае пра свой край і народ. == Крытыка == [[Тадэвуш Піні]] пісаў:<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=102}}</ref><blockquote>''… колькі ж у гэтым апавяданні, простым і нявымушаным, зразумення патрэб селяніна, якое замілаванне ўсім, што сваё, і агіда да чужых звычаяў і строяў.''</blockquote> == Пераклады == Упершыню на [[Беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў, хоць і вольна, значна скараціўшы твор, [[Янка Лучына]] і апублікаваў у «Альманаху Паўночна-Заходняга календара на 1892 г.» 1891 г. выдання («[[s:be:Горсць_пшаніцы_(Сыракомля/Лучына)|Горсць пшаніцы]]»)<ref>{{Кніга|старонкі=35|год=1949|загаловак=Библиография по белорусской литературе XIX века|спасылка=https://knihi.com/Vladas_Abramavicus/Bibliohrafija_po_bielorusskoj_litieraturie_XIX_vieka.html#39|аўтар=[[Уладзіслаў Абрамовіч|Абрамавичус, Вл]].}}</ref>. Пазней гэты пераклад увайшоў у пасмяротны зборнік «Вязанка» (1903)<ref>{{Кніга|год=1903|загаловак=[[:s:be:Вязанка (1903)|Вязанка]]|аўтар=[[Янка Лучына|Лучына, Я]].|месца=[[Санкт-Пецярбург|Пецербургъ]]}}</ref>. Больш дакладны пераклад зрабіў [[Максім Лужанін]]<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=155-160}}</ref>. У 1953 г. выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі [[Руская мова|па-руску]], дзе быў змешчаны пераклад [[Леон Мартынаў|Лявона Мартынава]]<ref>{{Кніга|год=1953|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратович, Л]].|загаловак=Избранные произведения: перевод с польского|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|мова=ru|старонак=293|месца=[[Масква|Москва]]|старонкі=128-133}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=1949|загаловак=Библиография по белорусской литературе XIX века|спасылка=https://knihi.com/Vladas_Abramavicus/Bibliohrafija_po_bielorusskoj_litieraturie_XIX_vieka.html#39|аўтар=[[Уладзіслаў Абрамовіч|Абрамавичус, Вл]].|месца=[[Вільнюс|Вильнюс]]|мова=ru}} * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Душа беларуса ў гутарках і вершах Уладзіслава Сыракомлі|аўтар=[[Зінаіда Драздова|Драздова, З]].|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/1-176_7_verstka.pdf|мова=be|нумар=7 (1053)|старонкі=134-138|год=Ліпень 2017|выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]]|месца=[[Мінск]]}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1856 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] 8r8z9offvi99ijzyrrb56119aoxgkut 0 731854 5131817 4332478 2026-04-25T06:03:36Z Gleb Leo 83942 5131817 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}}{{Літаратурны твор|Назва-арыгінал={{lang-pl|Lalka}}|Назва=Лялька|Жанр=[[Верш]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=[[4 верасня]] [[1851]]|Пераклад=1927|Перакладчык=[[Браніслаў Друцкі-Падбярэскі]], [[Гальяш Леўчык]], [[Уладзімір Дубоўка]]}} '''«Ля́лька»''' ({{Lang-pl|Lalka}}) — [[Сатыра|сатырычны]]<ref name=":0">{{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонкі=118}}</ref> верш-[[Гутарка (жанр)|гутарка]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. У сваім творы паэт высмейвае тых, хто сурова абыходзіўся з простым людам і, не думаючы пра ягоныя патрэбы, прызнаваў сябе за лепшага<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=44}}</ref>. Верш напісаны ў [[Залучча (Стаўбцоўскі раён)|Залуччы]] [[4 верасня]] [[1851]] г. == Змест == Апавяданне вядзецца ад асобы малой дзяўчынкі. Яна не можа патлумачыць сабе ўчынкі свайго бацькі датычна простых людзей. Дзяўчынка шкадуе іх, бо яны бедныя і часта галодныя, таму пастанаўляе, што, калі вырасце, будзе пра іх клапаціцца<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=44-45}}</ref>. == Крытыка == [[Уладзімір Данілавіч Спасовіч|Уладзімір Спасовіч]] пісаў:<ref name=":0" /><blockquote>''Лялька, так непадобная да таго, што ён звычайна пісаў, бо яна хлястае без міласэрнасці ў святым гневе людзей і звычаі, а як вядома, ён сам не належаў зусім да лічбы моцнай рукі майстроў слова.''</blockquote> == Пераклады == Першы [[Руская мова|рускі]] пераклад выйшаў з подпісам «А. С.» быў у 1871 годзе<ref>{{Кніга|год=1871|мова=ru|загаловак=Поэзія славянъ: сборникъ лучшихъ поэтическихъ произведеній славянскихъ народовъ въ переводахъ русскихъ писателей|месца=[[Санкт-Пецярбург|Санктпетербургъ]]|старонак=542|выдавецтва=тип. Имп. Акад. наукъ|спасылка=http://az.lib.ru/s/syrokomlja_w/text_1871_poe_oldorfo.shtml}}</ref>, у 1955 ён увайшоў у зборнік выбраных твораў паэта<ref>{{Кніга|год=1953|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратович, Л]].|загаловак=Избранные произведения: перевод с польского|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|мова=ru|месца=[[Масква|Москва]]|старонкі=86-89|старонак=293}}</ref>. У 1879 г. у складзе зборніка выбраных твораў выйшаў [[Руская мова|рускі]] пераклад [[Мемнан Пятроўскі|Мемнана Пятроўскага]]<ref>{{Кніга|загаловак=Избранныя стихотворенія Людвига Кондратовича (Владислава Сырокомля)|выдавецтва=В. М. Лавровъ и В. А. Федотовъ|год=1879|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратовичъ, Л]].|старонак=462|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|спасылка=https://dspace.spbu.ru/handle/11701/35662|старонкі=314-317|том=1}}</ref>. На [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] перакладаў [[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|Міхайла Старыцкі]], упершыню апублікаваў у зборніку «З даўняга сшытка. Песні і думы» ({{Lang-uk|З давнього зшитку. Пісні і думи}}) 1881 г.<ref>{{Артыкул|загаловак=Лялька|спасылка=https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Lit/S/Starycky/Transl/Syrokomlia/Ljalka.html|мова=uk|выданне=Мисленне древо|аўтар=[[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|Старицький, М]].}}</ref> У [[1927]] г. выйшлі два пераклады на [[Беларуская мова|беларускую мову]] аўтарства [[Браніслаў Друцкі-Падбярэскі|Браніслава Друцкага-Падбярэскага]] і [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]]. Пазней гэты твор перакладаў [[Уладзімір Дубоўка]]<ref name=":1">{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=116-118}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} * {{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|месца=[[Львоў|Lwów]]|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонак=148|выдавецтва=Księgarnia Polska}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Вершы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1851 года]] [[Катэгорыя:Вершы на польскай мове]] t89wdi8b9etxflg4tsn2p7vxd1c34tr 0 731858 5131822 5012612 2026-04-25T06:09:01Z Gleb Leo 83942 5131822 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва-арыгінал={{lang-pl|Kęs chleba}}|Назва=Акраец хлеба|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Мова арыгіналу=польская|Месца публікацыі=[[Вільнюс|Вільня]]|Публікацыя=[[1855]]|Напісаны=[[Лістапад]] [[1854]]|Асобнае выданне=[[1855]]|Колькасць старонак=72|Выдавецтва=[[Крысціян Тэафіл Глюксберг]]|Выява=Kęs chleba (1855).jpg|Подпіс выявы=Першае выданне|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]}} '''«Акра́ец хле́ба»''' ({{Lang-pl|Kęs chleba}}) — паэма-[[Гутарка (жанр)|гутарка]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. У ёй паэт апісаў выпадак з жыцця з свайго бацькі<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=127}}</ref>. Твор напісаны ў лістападзе 1854 г. у [[Барайкішкес|Барэйкаўшчыне]]<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=110}}</ref>, пасля трох месяцаў са сканчэння паэмы «[[Маргер (паэма)|Маргер]]»<ref name=":0">{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=120}}</ref>. У 1855 г. «Акраец хлеба» выйшаў асобным выданнем<ref>{{Кніга|год=1855|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|мова=pl|месца=[[Вільнюс|Wilno]]|выдавецтва=[[Крысціян Тэафіл Глюксберг|T. Glücksberg]]|загаловак=Kęs chleba|старонак=72|спасылка=https://polona.pl/item/kes-chleba-gaweda-z-pol-nadniemenskich,ODE5MzUwNjI/8/#info:metadata}}</ref>. == Змест == Лагода шмат гадоў арандоўваў невялікую вёску і прывязаўся да яе, быццма да сваёй уласнай, палюбіў мясцовы люд, і гэты люд палюбіў яго. Але ўладар вёскі, намоўлены Заборам, пастанавіў скасаваць арэнду Лагоды і аддаць вёску ў арэнду Забору. Лагода са слязамі пакідае ўбогую хатку, да якой прывязаўся, з ім развітаюцца сяляне, чакаючы са страхам новага пана. Больш пра Лагоду ня чулі, а Забору не шанцавала са збожжам, яго зямля родзіла горкім, ніхто не жадаў такога купляць<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=126}}</ref>. == Крытыка == [[Тадэвуш Піні]] адзначаў:<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=120-121}}</ref><blockquote>''Гэты абразок такі прыгожы, такі мілы, якіх мала ва ўсёй нашай літаратуры.''</blockquote> == Пераклады == На [[Руская мова|рускую мову]] паэму пераклаў [[Інакенцій Васільевіч Амулеўскі|Інакенці Фёдараў]] (1878)<ref>{{Артыкул|выданне=Дѣло|год=1878|загаловак=Кусокъ хлѣба|мова=ru|спасылка=http://az.lib.ru/s/syrokomlja_w/text_1878_kusok_hleba_oldorfo.shtml|нумар=12}}</ref>. На [[Беларуская мова|беларускую мову]] гэты твор пераклаў [[Кастусь Цвірка]]<ref name=":1">{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=120-147}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1855 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] dq1v386lzu2g6qqel5du3zeebz0g1g4 0 731911 5131824 4338284 2026-04-25T06:10:13Z Gleb Leo 83942 5131824 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва-арыгінал={{lang-pl|Janko Cmentarnik}}|Жанр=[[Паэма]]<br />[[Гутарка (жанр)|Гутарка]]|Назва=Янка-магільнік|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=1856|Месца публікацыі=[[Вільнюс|Вільня]]|Публікацыя=1856|Асобнае выданне=1856|Выдавецтва=[[Маўрыцый Аргельбранд]]|Подпіс выявы=Першае выданне|Выява=Janko Cmentarnik (1856).jpg|Колькасць старонак=94}} '''«Янка-магі́льнік»''' («Янка-цвінтарнік»<ref>{{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|старонкі=7}}</ref>; {{Lang-pl|Janko Cmentarnik}}) — паэма-[[Гутарка (жанр)|гутарка]] [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Твор напісаны ў 1856 г. у [[Барайкішкес|Барэйкаўшчыне]]<ref>{{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонкі=107}}</ref> і тады ж быў выдазены ў [[Вільнюс|Вільні]]<ref>{{Кніга|год=1856|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].|выдавецтва=[[Маўрыцый Аргельбрант|M. Orgelbrand]]|месца=[[Вільня|Wilno]]|загаловак=Janko Cmentarnik|спасылка=https://polona.pl/item/janko-cmentarnik-gaweda-ludowa,OTgwODc0MTk/6/#info:metadata|мова=pl|старонак=94}}</ref>. == Змест == У творы паэт звяртаецца да [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскай эпохі]] і часу, які наступіў пасля. Пан вёскі, сабраўся ў [[Легіёны польскія|легіён]] да [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], узяўшы з сабою селяніна Янку. Падчас паходаў у [[Германія|Нямеччыну]], [[Італія|Італію]] ды [[Іспанія|Іспанію]] Янка пачаў сумаваць па роднай вёсцы<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=152}}</ref>. У выніку герой вяртаецца дадому. Сыракомля ўяўляе, што мог адчуваць некалі актыўны чалавек, які доўга не быў дома, калі вярнуўся да роднай вёскі, дзе ўсё стала чужым і невядомым<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=147-148}}</ref>. == Крытыка == [[Тадэвуш Піні]] адзначаў:<ref name=":0">{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=146}}</ref><blockquote>''… крайне прыгожае народнае апавяданне, заснаванае на тых самых часах, якія мы ўсе выдатна ведаем з «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]].''</blockquote> == Пераклады == У 1879 годзе ў [[Масква|Маскве]] выйшаў зборнік выбраных твораў Сыракомлі ў перакладзе на [[Руская мова|рускую]], дзе быў змешчаны «Янко Кладбищенскій» у перакладзе [[Ліядор Пальмін|Ліядора Пальміна]].{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2010|загаловак=Выбраныя творы|мова=be|старонак=584|серыя=Беларускі кнігазбор|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|месца=[[Мінск]]|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомля, У.]]|isbn=978-985-6976-06-6|тыраж=1000}} * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} * {{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|месца=[[Львоў|Lwów]]|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонак=148|выдавецтва=Księgarnia Polska}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1856 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] 8r27n18dxj1xtc4l6g45i6yca7dctar 0 733545 5131879 5078572 2026-04-25T08:15:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131879 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |саманазва={{lang-ps|د درانیانو ټولواکمني|italic=no}}<br/>{{lang-fa|امپراتوری درانیان|italic=no}} |назва=Дуранійская імперыя |рэлігія=[[Суніты|Суніцкі Іслам]] |мова={{ubl|[[Пушту]] {{midsize|(паэзія, спачатку выкарыстоўвалася ў бюракратыі)}}{{efn|Ахмад-шах Дурані пісаў вершы на пушту{{sfn|Schimmel|1975|p=12}}.}}{{sfn|Schimmel|1975|p=12}}<ref name="Green">{{cite book |last1=Green |first1=Nile |editor1-last=Green |editor1-first=Nile |title=The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca |date=2019|publisher=University of California Press |isbn=978-0520972100 |page=42 |chapter=The Rise of New Imperial and National Languages (ca. 1800 – ca. 1930) |quote=Нягледзячы на тое, што Ахмад-шах Дурані захапляўся ідэяй заснаваць бюракратыю на пушту, калі сталіца была перанесена з Кандагара ў Кабул у 1772, у дуранійскім і паслядуранійскім Афганістане персідская засталася мовай справаводства і кіраўніцтва.}}</ref>|[[Персідская мова|Персідская]] {{midsize|(канцылярыя, мова кіраўніцтва)}}<ref name="Green"/>}} |сталіца={{ubl|[[Кандагар]] {{midsize|(1747—1776)}}|[[Кабул]] {{midsize|(1776—1823, 1839—1842)}}|[[Пешавар]] {{midsize|(1776–1823; зімовая сталіца)}}<ref name="Stanford">{{cite book|last=Hanifi|first=Shah Mahmoud|url=https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|title=Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2011|page=185|isbn=9780804777773|access-date=2012-08-04|quote=Цімур-шах перанёс дуранійскую сталіцу з Кандагара ў 1775–76. Кабул і Пешавар падзялялі статус дзвюх сталіц, першая — улетку, другая — на перыяд зімовага сезона.|archive-date=15 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815092453/https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|title=Pakistan and the Karakoram Highway|page=191|isbn=9781741045420|access-date=2012-08-10|quote=Як і Кушаны, Афганскія каралі аддавалі перавагу Пешавару як зімовай рэзідэнцыі і былі прыгнечаныя, калі новастворанае каралеўства Сікхаў паспрабавала захапіць яго ў 1818 годзе і пазносіла яго пабудовы.|archive-date=25 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125034533/https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|url-status=live}}</ref>|[[Герат (горад)|Герат]] {{midsize|(1793–1863)}}<ref>{{cite book |last=L. Lee |first=Jonathan |title=The Ancient Supremacy: Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901 |url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C&pg=PA116 |access-date=8 сакавіка 2013 |year=1996 |publisher=BRILL |edition=illustrated |isbn=9004103996 |page=116 |quote=Каралеўства Садазаеў працягвала існаваць у Гераце, пакуль горад не быў канчаткова ўзяты Дост Мухамедам-ханам у 1862.}}</ref>}} |утворана=ліпень 1747 |ліквідавана=1863 |flag_p1=Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg|p1=Афшарыдская імперыя|p2=Імперыя Вялікіх Маголаў|flag_p2=Alam of the Mughal Empire.svg|p3=Дзяржава маратхаў|flag_p3=Flag of the Maratha Empire.svg|p4=Бухарскае ханства |s1=Эмірат Афганістан|flag_s1=Flag of Afghanistan (1919–1921).svg|s2=Дзяржава сікхаў|flag_s2=Sikh Empire flag.svg|s3=Герат (1793–1863)|flag_s3=Flag of Herat until 1842.svg|s4=Кандагарскае ханства|s5=Мейменскае ханства |сцяг=Flag of Herat until 1842.svg |апісанне_сцяга=[[Сцяг Афганістана|Сцяг]] [[Герат (1793-1863)|(Герат 1818–1842)]] |карта= |апісанне=Карта Афганскай імперыі і яе васалаў <br/>пад [[Ахмад-шах Дурані|Ахмадам-шах Дурані]] ў 1761. |тытул_кіраўнікоў=[[Спіс манархаў Афганістана|Шах]] |год_кіраўніка1=1747—1772|год_кіраўніка2=1772|кіраўнік2=Гумаюн Мірза {{midsize|(аспрэчваўся Цімур-шахам)}}|кіраўнік1=[[Ахмад-шах Дурані]]|год_кіраўніка3=1772—1793|кіраўнік3=[[Цімур-шах Дурані]]|год_кіраўніка4=1793—1801|кіраўнік4=[[Заман-шах Дурані]]|год_кіраўніка5=1801—1803|кіраўнік5=[[Махмуд-шах Дурані]]|год_кіраўніка6=1803—1809|кіраўнік6=[[Шуджа-шах Дурані]]|год_кіраўніка7=1809—1818 {{midsize|(аспрэчваўся ў 1810)}}|кіраўнік7=[[Махмуд-шах Дурані]]|год_кіраўніка8=1810—1810 {{midsize|(аспрэчвалася)}}|кіраўнік8=Абас Мірза Дурані|год_кіраўніка9=1818—1819|кіраўнік9=[[Алі-шах Дурані]]|год_кіраўніка10=1819—1823|кіраўнік10=[[Аюб-шах Дурані]]|год_кіраўніка11=1839—1842|кіраўнік11=[[Шуджа-шах Дурані]] |насельніцтва=14 міліёнаў<ref>{{Cite book |last=Noelle |first=Christine |title=State and Tribe in Nineteenth Century Afghanistan The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Psychology Press |year=1997 |isbn=9781138982871 |pages=15 |language=en}}</ref> |Этап1=Дынастыя заснавана [[Ахмад-шах Дурані|Ахмад-шахам Дурані]]|Дата1=ліпень|Этап2=[[Шуджа-шах Дурані]]|Дата2=|Год2=1839|Год1=1747|Год3=1863|Этап3=Ліквідацыя |плошча=2,020,190 км²}}  '''Дуранійская імперыя''' ({{Lang-ps|د درانيانو ټولواکمني}} ; {{Lang-fa|امپراتوری درانیان}}) або '''Афганская імперыя''' ({{Lang-ps|د افغانان ټولواکمني}} ; {{Lang-fa|امپراتوری افغان}})<ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia|year=2010|title=Last Afghan empire|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire|access-date=2010-08-25|last=Hatch Dupree|first=Nancy|editor1-last=Dupree|editor1-first=Louis|display-editors=etal|archive-date=30 лістапада 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130150119/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/21392/Last-Afghan-empire|url-status=live}}</ref>, таксама вядомая як '''Каралеўства Садазай''' ({{Lang-ps|سدوزي ټولواکمني}} ; {{Lang-fa|دولت سدوزایی}})<ref name="Lee 1996">{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C&q=sadozai+kingdom&pg=PA116|title=The "Ancient Supremacy": Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=9789004103993|language=en|access-date=10 лістапада 2020|archive-date=2021-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826200143/https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C&q=sadozai+kingdom&pg=PA116}}</ref>, была [[Гісторыя Афганістана|афганскай імперыяй]], якая была заснавана [[Ахмад-шах Дурані|Ахмад-шахам Дурані]] ў 1747 годзе і ахоплівала частку [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], [[Іранскае нагор’е|Іранскае плато]] і [[Індыйскі субкантынент]]. На сваёй самай вялікай тэрыторыі яна кіравала сучасным [[Афганістан]]ам, [[Пакістан]]ам, часткамі паўночна-ўсходняга і паўднёва-ўсходняга [[Іран]]а, усходняга [[Туркменістан]]а і паўночна-заходняй [[Індыя|Індыі]]<ref name="Lee 1996" />{{Rp|190}}<ref>{{Cite book|url=http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf|title=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan|last=Singh|first=Ganda|publisher=Asia Publishing House|date=1959|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130207183925/http://www.khyber.org/books/pdf/ahmad-shah-baba.pdf}}</ref>. Разам з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] імперыя Дурані лічыцца адной з самых уплывовых [[Спіс мусульманскіх дзяржаў і дынастый|мусульманскіх імперый]] другой паловы XVIII стагоддзя<ref>{{Cite book|last=Dupree|first=Louis|date=1980|title=Afghanistan|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-03006-5}}</ref>. Ахмад быў сынам Мухамада Заман-Хана ([[Афганец (этнонім)|афганскага]] правадыра [[Дурані|племені Абдалі]]) і камандзірам [[Надэр-шах Афшар|Надэр-шаха Афшара]]. Пасля смерці Афшара ў чэрвені 1747 г. Ахмад умацаваў бяспеку ў Афганістане, узяўшы [[Кандагар]], [[Газні (горад)|Газні]], [[Кабул]] і [[Пешавар]]. Пасля ўступлення на пасаду караля нацыі ён змяніў сваё племянное імя з ''Абдалі'' на ''Дурані''. У 1749 годзе [[Імперыя Вялікіх Маголаў]] саступіла суверэнітэт над большай часткай паўночна-заходняй Індыі афганцам. Затым Ахмад адправіўся на захад, каб завалодаць [[Мешхед]]ам, якім кіравала [[Афшарыды|дынастыя Афшарыдаў]] пад кіраўніцтвам [[Шахрох-шах]]а, які таксама прызнаваў сюзерэнітэт Афганістана<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9o0IRPpvDjkC&pg=PA164|title=Boundary Politics and International Boundaries of Iran<!-- omit the subtitle: the one given at Google Books is truncated and the full one, visible at Universal Publishers, is too long -->|isbn=9781581129335|last1=Mojtahed-Zadeh|first1=Pirouz|year=2007|access-date=4 жніўня 2021|archive-date=2021-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804123006/https://books.google.com/books?id=9o0IRPpvDjkC&pg=PA164}}</ref>. Пасля Ахмад накіраваў войска, каб падпарадкаваць тэрыторыі на поўнач ад [[Гіндукуш]]а да [[Амудар’я|Амудар’і]], і ў хуткім часе ўсе розныя [[Пуштунскія плямёны|афганскія плямёны]] пачалі далучацца да яго справы. Пры Ахмадзе [[Індыйская кампанія Ахмад-шаха Дурані|афганцы чатыры разы ўварваліся ў Індыю]], падпарадкаваўшы частку [[Кашмір]]а і большую частку [[Пенджаб (рэгіён)|Пенджаба]]. У пачатку 1757 года ён разрабаваў [[Дэлі]], але дазволіў імператару Вялікіх Маголаў [[Аламгір II|Аламгіру II]] заставацца пад намінальным кантролем, пакуль ён прызнаваў сюзерэнітэт Афганістана над рэгіёнамі на поўдзень ад [[Інд|ракі Інд]]. Пасля смерці Ахмада ў 1772 годзе яго сын [[Цімур-шах Дурані]] стаў наступным кіраўніком [[Дынастыя Дурані|дынастыі Дурані]]. Пры Цімуры горад Кабул стаў новай сталіцай імперыі Дурані, а Пешавар служыў яе [[Спіс краін з некалькімі сталіцамі|зімовай сталіцай]]; аднак да гэтага часу імперыя пачала разбурацца<ref>{{Cite book|last1=Malleson|first1=George|title=History of Afghanistan: From the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878|isbn=0343739771|url=https://www.google.ca/books/edition/History_of_Afghanistan/0ec2AQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover|access-date=31 ліпеня 2021|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002100539/https://www.google.ca/books/edition/History_of_Afghanistan/0ec2AQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover}}</ref>. Дынастыя валадарыла ў Афганістане на працягу некалькіх пакаленняў, пакуль [[Дост Махамад Хан|Дост Мухамед-хан]] і [[дынастыя Баракзаі]] не скінулі дынастыю Дурані ў Кабуле, што прывяло да яе выцяснення [[Эмірат Афганістан|Эміратам Афганістан]]. Дуранійская імперыя лічыцца асноватворнай дзяржавай сучаснай [[нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] Афганістан, а Ахмад лічыцца [[Бацька нацыі|бацькам нацыі]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|title=Afghanistan|date=21.02.2023|access-date=01.03.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=4 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/|url-status=dead}}</ref> == Заўвагі == <references group="заўв" responsive="1"></references> == Зноскі == <references group="" responsive="1"></references> == Літаратура == * {{cite book|last=Malleson|first=George Bruce|year=1879|title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878|publisher=W. H. Allen & Co.|location=London|isbn=9781402172786|oclc=4219393|url=https://www.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C|via=Google Books}} * {{cite book|first=AnneMarie|last=Schimmel|title=Pain and Grace: A study of Two Mystical Writers of Eighteenth-Century Muslim India|publisher=Brill|year=1975}} * {{cite book|last=Singh|first=Ganda|year=1959|title=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan|url=https://archive.org/details/dli.csl.5426|publisher=Asia Publishing House|location=London|oclc=4341271}} * {{cite book|last=Fraser-Tytler|first=William Kerr|year=1953|title=Afghanistan: A Study of Political Developments in Central and Southern Asia|url=https://archive.org/details/afghanistan00020unse_v8y6|publisher=Oxford University Press|location=London|oclc=409453}} * {{cite book|last=Tanner|first=Stephen|year=2002|title=Afghanistan: a military history from Alexander the Great to the fall of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistanmilit0000tann_a4a7|publisher=Da Capo Press|location=New York|isbn=0-306-81164-2}} * {{cite book|last=Elphinstone|first=Mountstuart|title=An account of the kingdom of Caubul, and its dependencies in Persia, Tartary and India: comprising a view of the Afghaun nation and a history of the Dooraunee monarchy|location=London|publisher=Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown|year=1815|url=https://archive.org/details/anaccountkingdo00unkngoog}} == Спасылкі == {{Commonscat|Durrani Empire}} * [http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1747to1809/sources1747to1809.html Афганістан 1747—1809: Крыніцы ў дакументах Індыйскага офіса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110907000255/http://www.bl.uk/reshelp/findhelpregion/asia/afghanistan/afghanistancollection/1747to1809/sources1747to1809.html |date=7 верасня 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20100812115521/http://www.afghan-web.com/bios/yest/abdali.html Біяграфія Ахмад-шаха Абдалі (Дурані)] * [http://www.afghanland.com/history/ahmadshah.html Ахмад-шах Баба] * [http://www.khyber.org/pashtotribes/a/abdali.shtml Гісторыя племя Абдалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305075437/http://www.khyber.org/pashtotribes/a/abdali.shtml |date=5 сакавіка 2012 }} * [http://www.bijanomrani.com/?p=afgan_search_unit Афганістан і пошук адзінства] Артыкул пра метады кіравання Дурані, апублікаваны ў ''Asian Affairs'', том 38, выпуск 2, 2007 г., с.&nbsp;145–157. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Паўднёвай Азіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Цэнтральнай Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пакістана]] [[Катэгорыя:Імперыі Азіі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Пакістана]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана]] dhj6w9makq5m2lbo73fuexq6l6gnpcd 0 741596 5131907 5105229 2026-04-25T08:57:07Z 5131907 wikitext text/x-wiki {{Авіякампанія | Авіякампанія = Belcanto Airlines | дата заснавання = [[2020]] | памер флота = 1 | Кіраўнік = | штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Беларусь]] }} '''Belcanto Airlines''' — прыватная [[Беларусь|беларуская]] грузавая [[авіякампанія]], якая выкарыстоўвае самалёты [[Іл-76|Іл-76ТД]]. == Гісторыя== ТАА «Авіякампанія БЕЛКАНТО» была зарэгістравана ў Адзіным дзяржаўным рэестры 4 жніўня 2020 года. Сертыфікацыю па тэхнічным абслугоўванні і рамонце авіяцыйнай тэхнікі кампанія атрымала ў лістападзе 2021 года, а сертыфікат эксплуатанта паветранага судна ІЛ-76ТД з бартавым нумарам EW-576TH, без якога нельга здзяйсняць камерцыйныя пералёты, быў атрыманы ў жніўні 2022 года<ref>[https://infotrans.by/2022/08/18/novyj-belorusskij-aviaperevozchik-belcanto-airlines-poluchil-sertifikat-ekspluatanta-vozdushnogo-sudna/ Новый белорусский грузоавиаперевозчик Belcanto Airlines получил сертификат эксплуатанта воздушного судна]</ref>. 17 красавіка 2023 года падчас [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікту ў Судане]] ў аэрапорце Хартум было [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|знішчана мінімум 14 самалётаў]], адным з іх быў борт ІЛ-76ТД кампаніі Belcanto Airlines<ref>{{Cite web |url=https://nv-online.info/v-sudane-zastrjal-jekipazh-belorusskogo-samoljota-kompanii-belcanto-airlines.html |title=«Ситуация остается сложной». В МИДе рассказали про белорусов в Судане |work=[[Народная Воля]] |access-date=19 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230619095755/https://nv-online.info/v-sudane-zastrjal-jekipazh-belorusskogo-samoljota-kompanii-belcanto-airlines.html |archivedate=19 чэрвеня 2023 |url-status=dead |lang=ru}}</ref>. == Санкцыі == 9 жніўня 2024 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла авіякампанію ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]<ref>{{cite web|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20240809|title=Belarus Designations and Designation Update; Russia-related Designations and Designation Removal; Issuance of Russia-related General License|date=09.08.2024|access-date=12.08.2024|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША|United States Department of the Treasury]]|lang=en}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://belcanto.pro/belcanto_ru Сайт Belcanto Airlines] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230330130447/http://belcanto.pro/belcanto_ru |date=30 сакавіка 2023 }} {{Авіякампаніі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Авіякампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 4gfdw10r8jbsqx6tz3awcgr6s99sbug 0 745955 5131527 4562253 2026-04-24T13:09:58Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5131527 wikitext text/x-wiki У гэты спісе пералік асоб [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], якія сталі ахвярамі неабгрунтаваных прыцягненняў да крымінальнай адказнасці за дзяржаўныя (г.зв. «контррэвалюцыйныя») злачынствы, або былі накіраваныя на спецпасяленні за межы БССР судовымі або пазасудовымі органамі па палітычных, сацыяльных, нацыянальных, рэлігійных і іншых матывах у часы БССР Дакладную лічбу рэпрэсаваных, як і падрабязныя сведчанні савецкіх злачынстваў, у наш час высветліць немагчыма з тае прычыны, што архівы КДБ дагэтуль закрытыя для даследчыкаў. {| class="wikitable sortable" |+ Спіс рэпрэсаваных (дакладна вядомых) |- ! Імя і прозвішча !! Дата нараджэння !! Месца нараджэння !! Нацыянальнасць !! Месца працы !! Прад’яўленныя абвінавачанні !! Выносіў прысуд !! Дата !! Від пакарання !! Статус |- | Акуневіч<br />Рыгор Рыгоравіч || 1885 || в. Косараўшчына || беларус || загадчык Будзілаўскага млына || шпіянаж на карысць [[Латвія|Латвіі]], атысавецкая прапаганда || камісія [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і Пракуратура СССР || {{date|11|03|1938}} || раcстраляны || рэабілітаваны [[1959]] |- | Анішчанка<br />Сцяпан Якаўлевіч || 1901 || с. [[Кажурла]] || рускі || ваенны камісар [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]] || шпіянаж на карысць [[Польшча|Польшчы]] || камісія [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і Пракуратура СССР || {{date|01|11|1937}} || раcстраляны || рэабілітаваны [[1957]] |- | Бялезка (Белязерка)<br />Максім Цімафеевіч || 1907 || в. [[Берашэўцы]] || беларус || калгаснік калгасу «Новы шлях» || разам з іншымі (8 чалавек) стварылі контррэвалюцыйную групу і праводзілі актыўную падрыўную работу (раскрадалі калгасную маёмасць і знішчалі пагалоўе свіней); распаўсюджвалі правакацыйныя чуткі аб вайне, палілі патрэты правадыроў патрыі і ўрада, былі супраць падпіскі на пазыку || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|17|08|1937}} || расcтраляны || рэабілітаваны {{date|21|03|1989}} |- | Бярэзін Міхаіл Мінавіч || 1870 || х. [[Новы Двор (Бешанковіцкі раён)|Новы Двор]] || || селянін || сувязь з [[Кулак (селянін)|кулакамі]]. На сходзе па пытанню каліктывізацыі патрабаваў прыняць іх у калгас. Нібыта пагражаў старшыні калгаса Канапельку Сяргею Міхайлавічу і спаліў яму дом || тройка [[АДПУ пры СНК СССР|ПП АДПУ]] || {{date|10|03|1930}} || высланы ў [[Паўночны край]] па другой катэгорыі || рэабілітаваны [[1989]] |- | Віткоўскі Пётр Цімафеевіч || 1896 || в. [[Крывое Сяло (Бешанковіцкі раён)|Крывое Сяло]] || беларус || загадчык Астравенскай школы || За выключэнне з членаў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]] за сувязь з [[нацдэм]]амі і сувязь з Лайко і Ігнатоўскім; захаванне ў бібліятэцы кніг [[Міхась Чарот|М. Чарота]] і інш. || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|06|10|1937}} || 10 год лагероў || рэабілітаваны [[1957]] |- | Гаранін Пётр Аляксеевіч || 1889 || в. [[Шкалёўка|Шкалёўкі]] || беларус || селянін-аднаасобнік || антысавецкая агітацыя, удзельнічаў у падпале калгасаў з мэтай пашкодзіць калгаснаму руху || тройка [[АДПУ пры СНК СССР|ПП АДПУ]] || || расстраляны || рэабілітаваны [[1989]] |- | Зайцаў Міхаіл Андэявіч || 1905 || в. [[Слабодка (Бешанковіцкі раён)|Слабодка]] || беларус || калгаснік || || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|24|08|1937}} || ''Невядомы прысуд''<br />памёр у маі 1943 у г.&nbsp;[[Сыктыўкар]] || рэабілітаваны {{date|19|10|1963}} |- | Кісель Павел Сцяпанавіч || 1886 || м. [[Бешанковічы]] || беларус || ганчар у арцелі «Надзея» || прыналежнасць да контррэвалюцыйнай групы царкоўнікаў, правядзення нелегальных сходаў і агітацый супраць [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкай улады]] || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|18|10|1937}} || 10 гадоў зняволення || рэабілітаваны [[1959]] |- | Крашчановіч Ігнат Пахомавіч || 1895 || || беларус || упаўнаважаны камітэту падрыхтовак па [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкаму раёну]], член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]] || || || {{date|01|08|1937}} || расстраляны {{date|29|11|1937}} || рэабілітаваны {{date|02|04|1957}} адноўлены ў партыі {{date|28|05|1990}} |- | Лапатнеў Дзмітрый Васілевіч || 1884 || в. [[Бараноўскія]] || беларус || || агітацыя супраць кампаніі, што праводзіліся Савецкай уладай; падпалы маёмасці калгасу «Бальшавік» || тройка [[АДПУ пры СНК СССР|ПП АДПУ]] || {{date|17|05|1933}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1989]] |- | Марунька Адам Паўлавіч || 1876 || в. Танаева || паляк || калгаснік || прыналежнасць да польскай дыверсійна-паўстанцкай арганізацыі; шпіянаж на карысць [[Польшча|Польшчы]] || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|30|09|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны {{date|17|07|1956}} |- | Марунька Іосіф Адамавіч || 1908 || х. Сіпайлава || паляк || ляснік Ульскага лясніцтва || прыналежнасць да польскай дыверсійна-паўстанцкай арганізацыі; шпіянаж на карысць [[Польшча|Польшчы]] || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|30|09|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны {{date|17|07|1956}} |- | Медніс Аскар Пятровіч|| 1897 || г. [[Шчызань]] || латыш || бугалтар сельпо || шпіянаж на карысць [[Латвія|Латвіі]], атысавецкая прапаганда || камісія [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і Пракуратура СССР || {{date|11|03|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1959]] |- | Мядзвецкі Цімафей Сілавіч || 1875 || в. [[Чарнагосце]] || беларус || селянін || правядзенне падрыўной работы, актыўна выступаў супраць калгасаў || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|22|11|1937}} || 10 гадоў зняволення || рэабілітаваны [[1989]] |- | Палюшыс Станіслаў Усцінавіч || 1908 || г. [[Горкі]] || паляк || старшыня Бешанковіцкага райвыканкама, член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]] || прыналежнасць да польскай дыверсійна-паўстанцкай арганізацыі; шпіёнская работа || камісія [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і Пракуратура СССР || {{date|22|11|1937}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1957]] |- | Радзюк Сямён Васілевіч || 1894 || м. [[Ула (аграгарадок)|Ула]] || беларус || рахункавод калгаса «6-ы з’езд Саветаў» || шпіянаж на карысць [[Латвія|Латвіі]] || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|31|10|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1983]] |- | Сачкоў Герасім Панкратавіч || 1882 || в. [[Беркава]] || беларус || працы || антысавецкая агітацыя і шкодніцтва || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|09|06|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1959]] |- | Скідзевіч Фрол Кліменцьевіч || 1891 || || беларус || працы || тэрарыстычны намер супраць кіраўнікоў партыі і ўраду; падрыхтоўка дыверсіі — падрыўка катла || расстраляны || {{date|09|03|1938}} || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || рэабілітаваны [[1959]] |- | Сямёнаў Іван Усцінавіч|| 1896 || в. Жаўры || беларус || рахункавод калгаса «Чырвоны дазор» || контррэвалюцыйная работа ў калгасе, выказванне тэрарэстычных намераў супраць кіраўнікоў партыі і ўраду || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|14|03|1938}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1958]] |- | Шачкоў Аляксей Сямёнавіч || 1898 || в. [[Беркава]] || беларус || брыгадзір калгаса імя Варашылава || || [[Тройка НКУС|тройка НКУС]] || {{date|30|12|1937}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1960]] |- | Якушаў Міхаіл Васілевіч || 1890 || в. [[Шарыпіна]] || беларус || настаўнік || прыналежнасць да польскай дыверсійна-паўстанцкай арганізацыі || камісія [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] і Пракуратура СССР || {{date|28|11|1937}} || расстраляны || рэабілітаваны [[1957]] |- | Якушаў Сяргей Васілевіч || 1877 || в. [[Шарыпіна]] || беларус || селянін || || || || Арыштаваны і зняволены на 5 гадоў || рэабілітаваны [[1960]] |} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|12|«Памяць»}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-08-17}} [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бешанковіцкага раёна]] tu4o4kf41xcf2i3bjuqzw03cy6nf07z 0 746823 5131778 5020055 2026-04-24T22:48:14Z 5131778 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Добраахвотная дружына |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[26 чэрвеня]] [[2003]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = аб’яднанне |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = |назва цэнтра = |цэнтр = |узнагароды = |афіцыйны сайт = |місія = |сфера дзейнасці = ахова правапарадку |месца знаходжання = }} '''Добраахвотная дружына''' — аб’яднанне грамадзян [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якое ўдзельнічае ў ахове правапарадку. Фарміраванне аказвае дапамогу [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў падтрыманні грамадскага парадку, а таксама супрацоўнічае з [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|памежнікамі]]. Сваю дзейнасць дружына ажыццяўляе на вуліцах гарадоў, [[Дзяржаўная граніца|дзяржаўнай граніцы]], транспартных станцыях, прадпрыемствах, [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] і г. д. == Гісторыя == Практыка прыцягнення ў дапамогу праваахоўнікам дружын шырока ўжывалася ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="мп">[https://mlyn.by/14042021/xotite-stat-druzhinnikom-rasskazyivaem-kak-eto-mozhno-sdela/ Хотите стать дружинником? Рассказываем, как это можно сделать]{{Недаступная спасылка}} // Мінская праўда : газета. — 14 апреля 2021.</ref>, але з яго распадам узаемадзеянне [[Сілавікі|сілавікоў]] і грамадскасці амаль спынілася. На гэта меліся розныя прычыны, такія як фінансавыя цяжкасці, рэфармаванне заканадаўства, рэформы органаў унутраных спраў{{Sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020|p=96}}. Дружыны ў многіх [[Постсавецкая прастора|былых савецкіх рэспубліках]] практычна зніклі, але ў Беларусі іх удалося захаваць<ref name="мп" />. Чыноўнікі выпрацавалі для іх прававую базу. Дзейнасць добраахвотных дружын рэгламентуецца законам «Аб удзеле грамадзян у ахове правапарадку» ад 26.06.2003 № 214-З (у рэд. Законаў Рэспублікі Беларусь ад 28.12.2009 № 78-З, ад 04.01.2014 № 122-З)<ref name="мп"/>. Паводле звестак Дзяржаўнага памежнага камітэта Беларусі, за 2008 год каля 30 % парушальнікаў мяжы затрымлівалася пры ўдзеле валанцёраў<ref name="памежжа">{{Cite web |url=http://telegraf.by/belarus/2008/05/19/druzhinniki/ |title=Добровольные дружинники помогают задержать 30 % нарушителей границы Беларуси // http://telegraf.by |access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519191619/http://telegraf.by/belarus/2008/05/19/druzhinniki/ |archivedate=19 мая 2008 |url-status=dead }}</ref>. За 2016 год яны выходзілі на дзяжурствы каля 6700 разоў. З удзелам членаў аб’яднання было спынена больш за 4300 правапарушэнняў{{Sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020|p=94}}. У кастрычніку 2020 года беларуская міліцыя прыцягнула дружыны для барацьбы з [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсным рухам]]<ref>[https://people.onliner.by/2020/10/19/miliciya-obyavila-o-formirovanii-narodnyx-druzhin Милиция объявила о формировании народных дружин. Может ли дружинник применить к вам силу?] // Onliner, 19 октября 2020.</ref><ref name="дружины">{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/neveroyatnaya-naglost-protestuyushchikh-uzhe-dostala-gorozhan.html?grs=-1|title=Репортаж с улиц. Невероятная наглость протестующих уже достала горожан|author=Людмила Гладкая|date=2020-10-20|publisher=«[[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь сегодня]]»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128154149/https://www.sb.by/articles/neveroyatnaya-naglost-protestuyushchikh-uzhe-dostala-gorozhan.html?grs=-1|archive-date=2021-01-28|access-date=2020-11-12|url-status=live}}</ref>. У далейшым, у сувязі з напружанай сітуацыяй у рэгіёне, у многіх жыхароў краіны з’явілася цікавасць да ўдзелу ў падобных фарміраваннях<ref name="мп"/>. У 2021 годзе члены добраахвотніцкіх атрадаў сумесна з супрацоўнікамі органаў унутраных спраў здзейснілі больш за 25 000 патрулёў, суправаджалі 1723 пасажырскіх цягніка, якія рухаліся па тэрыторыі рэспублікі, прынялі ўдзел у 468 рэйдах, падчас якіх з удзелам дружыннікаў затрымана 695 правапарушальнікаў<ref>[https://www.rw.by/be/corporate/press_center/corporate_news/2022/03/belaruskaya-chygunka-padvyala-vyniki-dzeynastsi-dobraakhvotnykh-druzhyn-pa-akhove-pravaparadku-2021-/ БЕЛАРУСКАЯ ЧЫГУНКА ПАДВЯЛА ВЫНІКІ ДЗЕЙНАСЦІ ДОБРААХВОТНЫХ ДРУЖЫН ПА АХОВЕ ПРАВАПАРАДКУ Ў 2021 ГОДЗЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822172703/https://www.rw.by/be/corporate/press_center/corporate_news/2022/03/belaruskaya-chygunka-padvyala-vyniki-dzeynastsi-dobraakhvotnykh-druzhyn-pa-akhove-pravaparadku-2021-/ |date=22 жніўня 2023 }} // Афіцыйны сайт Беларускай чыгункі, 21 сакавіка 2023.</ref>. У лютым 2022 года дружыны ўдзельнічалі ў падтрыманні парадку пры правядзенні [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|канстытуцыйнага рэферэндуму]]<ref>[https://news.zerkalo.io/life/9444.html Помогать милиции на референдуме будут дружинники]</ref>. == Агляд == Асноўнай задачай аб’яднання з’яўляецца садзейнічанне праваахоўным органам, органам і падраздзяленням па надзвычайных сітуацыях, органам пагранічнай службы ў ахове правапарадку. Дружыны аказваюць значную дапамогу міліцыі ў ахове грамадскага правапарадку, у прыватнасці праводзяць сумесныя дзяжурствы{{Sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020}} на вуліцах, у гандлёвых цэнтрах, у раёне вадаёмаў і пляжаў і пры правядзенні культурна-масавых мерапрыемстваў<ref name="новобелица" />. На патруляванні, як правіла, на двух дружыннікаў прыходзіцца адзін супрацоўнік ведамства. Сваю дзейнасць добраахвотнікі ажыццяўляюць у вольны час<ref name="комсомолка">''Алла Ветрова.'' [https://www.belarus.kp.ru/online/news/4827552/ Как стать дружинником в Беларуси: кого возьмут, какая нагрузка и поощрение] // Комсомольская правда : газета. — 12 июля 2022.</ref>, у асноўным вечарам<ref name="новобелица">[https://gomel.mvd.gov.by/ru/news/10673 Как в Новобелице добровольные дружины работают]{{Недаступная спасылка}} // УВД Гомельского облисполкома, 15 августа 2023.</ref>. У сферу дзейнасці дружыны таксама ўваходзіць прафілактыка правапарушэнняў і злачынстваў. Так, напрыклад, яны разам з участковымі інспектарамі міліцыі ўдзельнічаюць у праверках асоб, якія знаходзяцца на розных відах уліку, у праверцы сем’яў, якія знаходзяцца ў сацыяльна-небяспечным становішчы, правядзенні выхаваўчай работы з асобамі, якія дапускаюць правапарушэнні<ref name="новобелица"/>. Акрамя таго, аб’яднанне можа прыцягвацца да ліквідацыі надзвычайных сітуацый<ref name="комсомолка"/>. Для арганізацыі аператыўнай дзейнасці фарміраванні замацаваны за грамадскімі пунктамі аховы правапарадку па месцы размяшчэння прадпрыемстваў або арганізацый<ref name="новобелица"/>. Добраахвотную дружыну ўзначальвае камандзір, якога агульны сход дружыннікаў абірае адкрытым галасаваннем на два гады. Ад кандыдатаў у члены атрадаў патрабуецца падаць заяву і прайсці выпрабавальны тэрмін. Дружыннікамі могуць стаць людзі старэйшыя за 18 гадоў — працоўныя, студэнты або ваенныя пенсіянеры. У валанцёра абавязкова павінны быць пасведчанне, нагрудны знак і чырвоная павязка на руцэ<ref name="комсомолка"/>. Члены атрадаў валодаюць правамі пазаштатных супрацоўнікаў міліцыі. Дружыны могуць працаваць таксама ў розных установах. Напрыклад, у Гродзенскім тралейбусным упраўленні ёсць свой атрад: кантралёры надзелены паўнамоцтвамі членаў аб’яднання і маюць магчымасць затрымліваць безбілетнікаў да прыезду праваахоўнікаў. Фарміраванні таксама можна сустрэць на розных транспартных станцыях, ВНУ, прадпрыемствах<ref>[https://euroradio.fm/ad-vusnyh-patrabavannyau-da-fizichnay-sily-shto-moguc-dabraahvotnyya-druzhyny Ад вусных патрабаванняў да фізічнай сілы: што могуць «добраахвотныя дружыны»] // Еўрарадыё, 19 кастрычніка 2020.</ref>. == Склад == Станам на 2008 год сфарміравана 178 дружын, у якіх удзельнічала каля 2 000 грамадзян<ref name="памежжа"/>. Да 2020 года іх колькасць павялічылася да 334 дружын, з якіх 150 прыпадалі на [[Гомельская вобласць|Гомельскую вобласць]]{{Sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020}}. Усе атрады ствараюцца на базе прадпрыемстваў, арганізацый або ўстаноў. Існуюць ''тэрытарыяльныя добраахвотныя дружыны (ТДД)'', як, напрыклад, у [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ імя Максіма Танка]]<ref>[https://nastaunik.bspu.by/?page_id=2629 Артыкулы з газеты «Настаўніцкая», прысвечаныя дружыне]</ref>, [[МЗКЦ]] і [[МАЗ]], і ''вытворчыя добраахвотныя дружыны (ВДД)'', як у [[БДЭУ]] і [[Мінскі падшыпнікавы завод|МПЗ]]<ref>[https://zav.minsk.gov.by/news/11835-20210128-dobrovolnaya-druzhina ДОБРАВОЛЬНАЯ ДРУЖЫНА – ІСНУТНАЯ ДАПАМОГА МІЛІЦЫІ] // Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска</ref>. У складзе фарміраванняў дзейнічаюць спецыялізаваныя падраздзяленні — ''[[Моладзевыя атрады аховы правапарадку|Моладзевыя атрады аховы правапарадку (МААП)]]''<ref>[http://myadel.gov.by/ru/otryad-ru/ Молодежный отряд охраны правопорядка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129015722/http://myadel.gov.by/ru/otryad-ru/ |date=29 лістапада 2020 }} на сайте Мядельского райисполкома</ref>, членства якіх аўтаматычна дае членства ў дружыне<ref>[http://brsm.bsu.by/%D0%BC%D0%BE%D0%BE%D0%BF-%D0%B1%D0%B3%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82/ МООП БГУ осуществляет набор кандидатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430090647/http://brsm.bsu.by/%D0%BC%D0%BE%D0%BE%D0%BF-%D0%B1%D0%B3%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82/ |date=30 красавіка 2019 }} // БРСМ БДУ, 23 сентября 2016</ref>{{Sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020}}. == Аналіз == Кандыдат юрыдычных навук А. Ігнацюк у сумесным артыкуле з С. Калёска адзначаў, што дружыны аказваюць значную дапамогу сілавікам у ахове грамадскага правапарадку. Выкарыстанне іх патэнцыялу дазваляе пашырыць ўчасткі патрулявання супрацоўнікаў міліцыі і забяспечыць іх прысутнасць менавіта ў тых месцах, дзе найбольш верагодна здзяйсненне правапарушэнняў. Аднак у той жа час у беларускіх дружын маецца сур’ёзны недахоп — малая колькасць, выкліканая недастатковай актыўнасцю насельніцтва, асабліва ў параўнанні з савецкім перыядам дзейнасці фарміраванняў. На іх думку, гэта магло быць звязана з недастатковымі мерамі для стымулявання і заахвочвання грамадзян за ўдзел у ахове правапарадку, так як дадзеная сістэма не канкрэтызавана і носіць дэкларатыўны характар{{sfn|А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|2020|pp=93-95}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{cite journal|url=https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-uchastiya-grazhdan-v-ohrane-obschestvennogo-poryadka|last= А. З. Игнатюк, С. С. Колёско|first=|date=2020|title=Проблемы участия граждан в охране общественного порядка|periodical=Вестник Полоцкого государственного университета : научно-теоретический журнал|volume=№ 6|issue=|pages=93―97 }} == Спасылкі == * [https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=g%2FUW9vaCXt9UN2kbm9HnFt30uZd7InVybCI6Imh0dHBzOi8vcGFydC5nb3YuYnkvZG9jdW1lbnRzLzIwMjMvcHJvZmlsYWN0aWthL2RvYnJvdm9sbnllLWRydXpoaW55LzIwMjMwMTE4LW9ocmFuYS1wcmF2b3Bvcnlka2EucGRmIiwidGl0bGUiOiIyMDIzMDExOC1vaHJhbmEtcHJhdm9wb3J5ZGthLnBkZiIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE2OTI3MjMwODQyNTcsInl1IjoiMzkzOTY1NTkzMTY2MTQzNDY5MiIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNjkyNzIzMDU1JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9MjAyMzAxMTgtb2hyYW5hLXByYXZvcG9yeWRrYS5wZGYmdGV4dD0lRDAlQjQlRDAlQkUlRDAlQjElRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjIlRDAlQkUlRDAlQkIlRDElOEMlRDAlQkQlRDElOEIlRDAlQjUrJUQwJUI0JUQxJTgwJUQxJTgzJUQwJUI2JUQwJUI4JUQwJUJEJUQxJThCKyVEMCVCMSVEMCVCNSVEMCVCQiVEMCVCMCVEMSU4MCVEMSU4MyVEMSU4MSVEMCVCOCZ1cmw9aHR0cHMlM0EvL3BhcnQuZ292LmJ5L2RvY3VtZW50cy8yMDIzL3Byb2ZpbGFjdGlrYS9kb2Jyb3ZvbG55ZS1kcnV6aGlueS8yMDIzMDExOC1vaHJhbmEtcHJhdm9wb3J5ZGthLnBkZiZscj0xMDI3NCZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249NzA5ZTI4ZDdlYzFjMzg0N2U5NWQ5ZjljNTRiMGI3Zjcma2V5bm89MCJ9&lang=ru Закон Республики Беларусь от 26.06.2003 N 214-З (ред. от 04.01.2014) «Об участии граждан в охране правопорядка» (с изм. и доп., вступающими в силу с 16.04.2014)] * [https://zviazda.by/be/news/20181207/1544162229-druzhynniki-grodzenskay-pagrangrupy-dapamagli-zatrymac-16-parushalnikau Дружыннікі гродзенскай пагрангрупы дапамаглі затрымаць 16 парушальнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822172705/https://zviazda.by/be/news/20181207/1544162229-druzhynniki-grodzenskay-pagrangrupy-dapamagli-zatrymac-16-parushalnikau |date=22 жніўня 2023 }} // газета «Звязда», 7 снежня 2018. * [https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/belorusy_vstupayut_v_ryady_narodnykh_druzhin_initsiativa_isklyuchitelno_dobrovolnaya_/ Беларусы ўступаюць у рады народных дружын — ініцыятыва выключна добраахвотная] // Белтэлерадыёкампанія, 6 красавіка 2021. * [https://www.pramen-news.by/10/08/2023/%D0%9D%D0%B0-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%86%D0%BE%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%85%D0%B2/ На Стаўбцоўшчыне дзейнічае добраахвотная дружына] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822172702/https://www.pramen-news.by/10/08/2023/%D0%9D%D0%B0-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%86%D0%BE%D1%9E%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%85%D0%B2/ |date=22 жніўня 2023 }} // газета «Прамень», 10 жніўня 2023. {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] ax44u1lekosat5to5coq0jsjx5pa919 0 748759 5131927 5046829 2026-04-25T09:19:43Z Tomasz91 30377 Ашмянскі павет не Мінскі павет 5131927 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Баніфацый Урбанавіч Крупскі | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Nieznany malarz polski - Portrait of Bonifacy Krupski (1822–1903) - MP 2362 MNW - National Museum in Warsaw.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= POL COA Korczak.svg | шырыня герба = | подпіс герба= герб «[[Корчак (герб)|Корчак]]» <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул = Паўстанцкі начальнік Ігуменскага павета | парадак = | перыядпачатак = 1863 | перыядканец = 1863 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = 15.7.1822 | месца нараджэння = вёска Ігнатава, [[Мінскі павет (Расійская імперыя)|Мінскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 12.1.1903 | месца смерці =вёска [[Мяцявічы]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] | пахаваны = | пахаваная = | род = [[Крупскія (гербу Корчак)]] | бацька = [[Урбан Крупскі]] | маці = Кацярына Антаневіч | муж = | жонка =Стэфанія Фларыянаўна Свіда (1841—1896) | дзеці = | рэлігія = каталік | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid= }} '''Баніфацый Урбанавіч Крупскі''' ({{lang-ru|Бонифатий Урбанович Крупский}}, {{lang-pl|Bonifacy Krupski}}; {{ДН|15|07|1822}}, Ігнатава, [[Мінскі павет (Расійская імперыя)|Мінскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|12|1|1903}}, [[Мяцявічы]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]) — беларускі палітычны, культурны і гаспадарчы дзеяч часоў Расійскай імперыі, дваранін-землеўласнік. [[Міравы пасрэднік]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] (1861). Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863 года]] — паўстанцкі начальнік Ігуменскага павета. Член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (1883). == Біяграфія == Нарадзіўся 15 ліпеня 1822 года ў маёнтку [[Ігнатава (Валожынскі раён)|Ігнатаў (Ігнатава)]] Мінскага павета Мінскай губерні Расійскай імперыі ў сям’і сярэднезаможнага беларускага двараніна-католіка Урбана Крупскага і яго жонкі Кацярыны Антаневіч і пазней быў хрышчаны ў [[каталіцтва]]. Належаў да сярэднезаможнага каталіцкага шляхецкага (дваранскага) роду [[Крупскія (гербу Корчак)|Крупскіх]] гербу «[[Корчак (герб)|Корчак]]». Скончыў [[слуцкая гімназія|гімназію у Слуцку]] і [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]] (фізіка-матэматычны факультэт). Ва ўніверсітэце паводле распараджэння графа [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А. Ф. Арлова]] за ім у 1848 годзе быў учынены нагляд<ref>[https://www.prlib.ru/item/1369652?mode=full РГИА. Ф. 1286. Оп. 11 1848 г. Д. 847. Заголовок: Дело по отношению господина генерал-адъютанта графа Орлова об учреждении надзора за студентом Бонифацием Крупским 20 ноября 1848 г.]</ref>. Пасля атрымання адукацыі пераехаў з бацькамі ў [[Бабруйскі павет]], дзе жыў у маёнтках князя [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйна]] і дапамагаў бацьку па кіраванні маёнткам, пакуль бацька Урбан Крупскі не купіў ад [[Корсакі|Корсакаў]] маёнтак [[Мяцявічы]] ў [[Пагосцкая воласць (Слуцкі павет)|Пагосцкай воласці]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. У 1861 годзе Урбан Крупскі купіў у Ратынскага яшчэ маёнтак [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]]. Баніфацый Крупскі рэалізоўваў [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскую рэформу 1861 года ў Расійскай імперыі]]: быў абраны [[Міравы пасрэднік|міравым пасрэднікам]] Ігуменскага павета і за годныя меркаванні і ўрэгуляванне спраў на карысць сялян атрымаў прызнанне і павагу апошніх. У бацькавым маёнтку Навасёлкі заснаваў [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]] (народную школу). Актыўна дзейнічаў у 1859 годзе ў [[Мінск]]у ў распрацоўцы статута планаванага [[Літоўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Літоўскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (Litewskie Towarzystwo Rolnicze), якое б тэрытарыяльна ахоплівала ўсе [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускія губерні]] Расійскай імперыі, быў адным з аўтараў яго статуту — разам з [[Казімір Аляксандравіч Скірмунт|Казімірам Скірмунтам]] і [[Юліян Карповіч|Юліянам Карповічам]]<ref>''Szpoper, D.'' Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku / D. Szpoper // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларус.-пол. навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. / Гіст.-культур. установа «Палоніка-Літуаніка», Ін-т Пол. у Мінску. — Мінск, 2009. — С. 28—42.</ref><ref>''Szpoper, D.'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934)… С. 35.</ref>. Аўтары арыентаваліся на статуты [[Варшаўскае таварыства сельскай гаспадаркі|Варшаўскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і [[Галіцыйскае таварыства сельскай гаспадаркі|Галіцыйскага таварыства сельскай гаспадаркі]], прадстаўленыя ім ад [[Антон Паўлавіч Яленскі|Антона Паўлавіча Яленскага]], які таксама здолеў схіліць [[Віленскія губернскія маршалкі|віленскага губернскага маршалка]] (1855—1878) [[Аляксандр Стэфан Дамейка|Аляксандра Дамейку]] (1804—1878) да распрацоўкі статута Літоўскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref>''Szpoper, D.'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934)… С. 35.</ref>. Выпрацоўка канчатковага варыянта статута адбывалася ў красавіку 1860 года ў [[Вільнюс|Вільні]] падчас сустрэчы дэлегаваных літоўска-беларускіх дваран-землеўласнікаў з [[Віленская губерня|Віленскай]] (Рудольф Ясенскі, Юзаф Шышка, Караль Фалевіч), [[Ковенская губерня|Ковенскай]] ([[Якуб Гейштар]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвард Ромер]], граф [[Марыян Чапскі]]) і [[Мінская губерня|Мінскай]] губерняў (Юліян Карповіч, Баніфацый Крупскі)<ref>''Szpoper, D.'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934)… С. 35.</ref>. Падрыхтаваны праект статуту Літоўскага таварыства сельскай гаспадаркі быў падпісаны 18 (30) мая 1860 года ў Вільні 61 дваранінам-заснавальнікам. [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскі ваенны генерал-губернатар]] (1855—1863) [[Уладзімір Іванавіч Назімаў]] перадаў статус на зацвярджэнне расійскаму імператару, які не даў свайго дазволу на тое, нягледзячы на забегі прадстаўнікоў літоўска-беларускіх дваран-землеўласнікаў<ref>''Szpoper, D.'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934)… С. 36.</ref>. Баніфацый Крупскі не падтрымліваў узброеную барацьбу супраць расійскай улады, але ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстанні 1863 года]] ўдзельнічаў — у 1863 годзе прыняў пасаду паўстанчага камісара Ігуменскага павета. З прычыны непрыхільнай рэляцыі праваслаўнага святара (што Крупскі шкодна ўплывае на сялян) быў вымушаны пераехаць з [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлак]] у [[Ігумен]]. Падчас паўстання прыняў ад [[Баляслаў Часлававіч Свентаржэцкі|Баляслава Свертаржэцкага]] дакументы з «рэвалюцыйнымі распараджэннямі», рабіў з іх копіі і перадаваў іншым асобам, у тым ліку Антонію Асоўскаму. Неўзабаве быў арыштаваны, змешчаны ў Мінскую вязніцу і з 2 мая 1863 года знаходзіўся пад следствам за распаўсюджанне папяровых распараджэнняў паўстанцаў<ref>[http://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863_na_mienszczynie/044-045.htm#num45 СПИСОК лицам, состоявшим и состоящим под следствием в комиссии, Высочайше учрежденной в городе Минске по политическим делам. С 15 Мая по 15 Августа 1863 года.]</ref>. 15 ліпеня 1863 года нарадзілася яго другое дзіця — [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915). Стэфанія Крупская спецыяльна прынесла немаўля Урбана ў [[Пішчалаўскі замак|мінскі турэмны замак]], каб Баніфацый Крупскі змог пабачыць свайго сына<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 341.</ref>. Пастановай суду, пацверджанай рашэннем [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага ваеннага генерал-губернатара]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мікалаевіча Мураўёва]] ад 2 верасня 1863 года, Баніфацый Крупскі быў прысуджаны да пазбаўлення правоў дваранства, канфіскацыі маёмасці (маёнтка [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] з фальваркамі [[Ніўкі (Пухавіцкі раён)|Ніўкі]] і [[Вялень]] і маёнтка [[Мар’іна Горка]] ў Ігуменскім павеце) рашэннем ад 31 снежня 1863 года і высылкі на катаргу на цяжкія работы на заводы на 8 гадоў. Крупскі быў адпраўлены ва [[Усолле-Сібірскае]], куды за ім па ўласнай волі адправілася яго жонка Стэфанія, пакінуўшы дома дваіх дзяцей (у тым ліку [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбана Баніфацевіча Крупскага]]) — яны былі аддадзены пад апеку Леакадзіі Урбанаўны Арачэўскай (сястры Баніфацыя Крупскага), уласніцы маёнтка [[Васільчыцы]] ў Слуцкім павеце<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 341.</ref>. Ва Усоле ў сям’і Крупскіх нарадзіліся яшчэ дзве дачкі. Праз пяць гадоў сям’я Крупскіх пасялілася ў [[Табольск]]у, а затым у Царове, у [[Астраханская губерня|Астраханскай губерні]]. [[Файл:Bonifacy Krupski (1822—1903) - Siberia.jpg|thumb|Баніфацый Крупскі, фота каля 1870-х гг.]] У жніўні 1874 года Баніфацый Крупскі атрымаў ад расійскіх улад дазвол вярнуцца на радзіму. Адразу пасля вызвалення Баніфацый і Стэфанія Крупскія паехалі ў [[Варшава|Варшаву]]. Верагодна, у Варшаве ў тыя часы былі намаляваны партрэты Баніфацыя Крупскага і Стэфаніі Крупскай, якія цяпер знаходзяцца ў Варшаўскай галерэі. А праз год Крупскія пераехалі ў Мінскую губерню. У 1876—1880 гадах Баніфацый Крупскі жыў у маёнтку [[Мяцявічы]] Слуцкага павета, які належаў яго сёстрам. Тут толькі бацькі змаглі добра пазнаць свайго сына — [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбана Баніфацевіча Крупскага]]<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 341.</ref>. У 1880 г. Баніфацый Крупскі быў адноўлены ў правах — яму было вернута [[дваранства]] Расійскай імперыі. У 1883 годзе Баніфацый Крупскі ўступіў у [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 341.</ref>. А яго сын [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] ўступіў у [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] ў 1889 г.<ref>''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 342.</ref> Баніфацый Крупскі добра гаспадараваў у Мяцявічах. У 1890 годзе суседнія сяляне зрабілі заход з карыснымі намерамі на землі маёнтка [[Мяцявічы]], таму Баніфацый Крупскі падаў у суд на злачынныя дзеянні сялян і тую судовую справу выйграў. Аднак пасля выроку суда аб належнасці выплаты значных грошай сялянамі на карысць Крупскага, Баніфацый Крупскі дараваў сялянам тыя грошы і шчодра ўрэгуляваў [[сервітут]]ы на карысць сялян. Нягледзячы на гэта сяляне падпалілі ноччу кароўнік у маёнтку Мяцявічы ў знак помсты за суд<ref>[http://www.pbc.biaman.pl/Content/30142/PDF/Kraj_1890_40%20(5%20X%20-%2017%20X)%20+%20dodatek.pdf Kraj № 40, 1890 г., стр.1 у дадатку]</ref>. Паведамленне пра гэта ў часопісе «Kraj» (№ 40, 1890 г., стр. 1 у дадатку) напісаў журналіст [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916)<ref>[http://www.pbc.biaman.pl/Content/30142/PDF/Kraj_1890_40%20(5%20X%20-%2017%20X)%20+%20dodatek.pdf Kraj № 40, 1890 г., стр.1 у дадатку]</ref>. Памёр 12 студзеня 1903 года ў маёнтку [[Мяцявічы]], абкружаны вялікай павагай сваякоў і суседзяў. == Сям’я == Жонка — Стэфанія Фларыянаўна Свіда (1841—1896), дваранка, дачка Фларыяна Свіды і Канстанцыі Непакайчыцкай. Меў шэсць дзяцей: # [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915), удзельнік [[Гоман (група)|беларускай народніцкай групы «Гоман» (1884)]], старшыня [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Мінскага таварыства ўзаемнага крэдыту]] (1909—1915), уласнік маёнтк [[Засулле]], член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (1889). Жонка: Гелена Свіда (?—1901). Шлюб у 1889 г. # [[Зыгмунт Баніфацевіч Крупскі]] (1883—1940), уласнік маёнтка [[Мяцявічы]], [[бурмістры Нясвіжа|бурмістр Нясвіжа]] (упамінаецца ў 1926 г.). Жонка: Аліна Янаўна Відацкая (1889—1978). Шлюб у 1907 г. # Канстанцыя Баніфацеўна Крупская. Муж: Адам Аколаў-Падгорскі. # Ядвіга Баніфацеўна Крупская (?-1915—1917-?), выконвала абавязкі лекара лекарскай часткі ў слуцкім павятовым земстве (?-1915—1917-?). # [[Станіслаў Баніфацевіч Крупскі]] (08.10.1877,Слуцк—1915-?), уласнік маёнтка [[Мяцявічы]], Прудок<ref>Прудок у Пагосцкай воласці ў Слуцкім павеце.</ref>. Жонка: Адэля-Канстанцыя-Альдона Густаваўна Гружэўская (11.03.1877—?). # Тэрэза Баніфацеўна Крупская (1880—1962). Муж: Уладзімір Дрыжынскі (1874—?; уладальнік маёнтка [[Двурэчча (Пухавіцкі раён)|Двурэчча]] ў Ігуменскім павеце). Сястра — Леакадзія Урбанаўна Крупская (у замустве Арачэўская). <gallery perrow="5"> File:Stefania Krupska (1841—1896) - portret.jpg|thumb|Стэфанія Фларыянаўна Крупская (1841—1896) з роду [[Свіды|Свід]]. Партрэт раней 1896 г. File:Unknown - Portrait of Leokadia Krupska, sister of Bonifacy - MP 5387 MNW - National Museum in Warsaw.jpg|thumb|Леакадзія Урбанаўна Крупская (у замустве Арачэўская). Партрэт 1851 г. File:Урбан Баніфацевіч Крупскі 1863-1915 - фота раней 1915 г.jpg|thumb|[[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915). Фота каля 1915 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1965. — 586 с. * ''Раюк, А. Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : [[Стэфан Кеневіч|С. Кеневич]]. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * {{Крыніцы/Матвейчык. Удзельнікі паўстання 1863-1864 гадоў. Біяграфічны слоўнік}} * ''[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федорук, А. Т.]]'' {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края}} * ''[[Якуб Гейштар|Gieysztor, J.]]'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s. * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 2. — 384 s. * ''Ramotowska, F.'' Tajemnie państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863—1864: struktura organizacyjna : w 2 cz. / F. Ramotowska. — Warzsawa : DiG, 1999—2000. — Cz. 1. — 1999. — 727 s. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Edward Woyniłłowicz i Mińskie Towarzystwo Rolnicze — przyczynek do dziejów polskiej myśli politycznej w Cesarstwie Rosyjskim do 1914 roku / D. Szpoper // Эдвард Вайніловіч — зямянін, грамадзянін, каталік : матэрыялы беларус.-пол. навук. канф., Мінск, 14 лют. 2009 г. / Гіст.-культур. установа «Палоніка-Літуаніка», Ін-т Пол. у Мінску. — Мінск, 2009. — С. 28—42. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s. == Спасылкі == * [https://nasledie-sluck.by/ru/people/7562/ Бонифаций Урбанович Крупский] // nasledie-sluck.by * [https://www.geni.com/people/Bonifacy-Krupski-h-Korczak/6000000057537037870 Bonifacy Krupski h. Korczak] // geni.com * [https://genealogia.okiem.pl/powstaniec-styczniowy/22553/bonifacy-krupski Bonifacy Krupski] * [http://www.pbc.biaman.pl/Content/30142/PDF/Kraj_1890_40%20(5%20X%20-%2017%20X)%20+%20dodatek.pdf Kraj № 40, 1890 г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крупскі Баніфацый Урбанавіч}} [[Катэгорыя:Крупскія герба «Корчак»|Баніфацый Урбанавіч]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Салігорскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Слуцкім павеце]] t41ibp1adrw6odgbncb4sazq7a6ps4c 0 752031 5131501 5083440 2026-04-24T12:50:37Z IP781584110 134977 афармленне 5131501 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Псеўданімы = }} '''Язэп Піліпавіч Нялепка''' ({{ВДП}}; псеўданімы: ''Іван Піліпаў'', ''Язэп Піліпаў'', ''І. П.'', ''І. Піліпаў'', ''Піліпаў'', ''С. Піліпоў'', ''Язэп П.'', ''Стары Піліп''<ref name=":0">«Грамадзянін». — верасень 1928.</ref>) — беларускі пісьменнік, паэт, публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Касцянёўцах або на [[Парэчча (станцыя)|станцыі Парэчча]] ([[Гродзенскі раён]]). Сын дворнага служачага. Сістэматычнай адукацыі не меў. Працаваў [[тэлеграф]]істам на станцыі Парэчча, а з 1910 года ў [[Вільня|Вільні]]. Друкаваўся ў «[[Наша Ніва (1906)|Нашай ніве]]» з 1909 года. Ваяваў на франтах Першай сусветнай вайны. У 1914 годзе лячыўся ў [[пецярбург]]скім шпіталі. У 1917 годзе дэлегат [[1-ы Усебеларускі з'езд|Першага Усебеларускага з’езда]]. У 1919 годзе карэктар [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]] ў Вільні. Служыў у [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрстве беларускіх спраў Літвы]], звольнены ў студзені 1921 года. Карэктар у газеце «[[Jednaść|Еднасць]]», пакінуў пасаду ў кастрычніку 1921 года, магчыма, не падзяляў поглядаў выдання. Станам на верасень 1928 года, жыў і працаваў у Вільні, удзельнічаў у Рэгіянальнай выставе і атрымаў пахвальны ліст у намінацыі вынаходнікаў-самавукаў за прыладу для стабілізацыі суднаў на хвалях.<ref name=":0" /> Пісаў вершы, гутаркі, алегарычныя апавяданні-казкі, допісы, артыкулы, тэатральныя рэцэнзіі. Пераклаў з рускай мовы апавяданне М. Палагіна. У 1922 годзе напісаў некралог [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] Друкаваўся ў газетах і часопісах (Наша ніва, [[Вольная Беларусь]], [[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]], [[Рунь (часопіс)|Рунь]], [[Раніца (газета, 1921)|Раніца]], Еднасць, [[Родная страха]]), календарах. Пасля 1920 года падпісваў творы псеўданімам Язэп Піліпаў. У 1928 годзе яго псеўданімам называюць Стары Піліп<ref name=":0" />. {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларускія пісьменнікі: слоўнік. — Том 5. 1995. — С. 23-24. * ''<nowiki>Дэлегат Зьезду I. Нелепко</nowiki>'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html <nowiki>Усебеларускі зьезд</nowiki>] // Вольная Беларусь. № 36, 1917. * ''Максім Гарэцкі''. [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_(1920) Гісторыя беларускае літэратуры]. — Вільня: Кошт <nowiki>Ў. Знамяроўскага</nowiki> і Э. Будзькі, 1920 * Наша думка. № 2, 1921. * Беларускія ведамасці. № 7, 8, 1921. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нялепка Язэп}} [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Публіцысты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]] qmrvyje5sqj052za6rdon6lvt2lsptr 100 753274 5131639 5131022 2026-04-24T15:51:29Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5131639 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Японскі сад у Маскве|2026-04-24T12:01:39Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Торнтан (Заходні Ёркшыр)|2026-04-24T07:47:44Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Тыру|2026-04-24T05:39:57Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Сайкла|2026-04-24T05:37:05Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ыэстэ|2026-04-24T05:34:57Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мяэбэ|2026-04-24T05:26:38Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Інжынерная вуліца (Мінск)|2026-04-23T12:51:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Майлен|2026-04-22T06:10:31Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Кюснахт (Цюрых)|2026-04-22T05:51:20Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Савільёёві|2026-04-22T05:45:39Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Рухінгу|2026-04-22T05:43:00Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Роасіку|2026-04-22T05:41:25Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2526orq4wc04bc8rnkcr0fx9r505ib8 100 753287 5131637 5131020 2026-04-24T15:50:48Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5131637 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларускія каваныя крыжы|2026-04-24T14:55:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вядомыя асобы Чачэрска|2026-04-23T14:24:40Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Радыус-FM|2026-04-23T14:21:38Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вадзім Котаў|2026-04-23T14:18:00Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Інжынерная вуліца (Мінск)|2026-04-23T12:51:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Рубон-моладзевая»|2026-04-23T09:15:43Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая»|2026-04-23T09:10:11Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Валянцін Кашавой|2026-04-22T18:28:40Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2026-04-21T15:51:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск|2026-04-21T15:45:18Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-21T14:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна|2026-04-21T14:24:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-04-21T14:18:57Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2026-04-21T14:13:31Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск|2026-04-21T14:04:51Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f4wsaiblo66bzipgz23qtqdq8akdo38 0 757971 5131532 5084593 2026-04-24T13:12:19Z Jaŭhien 59102 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5131532 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шыдлоўскі}} {{Асоба}} [[Файл:Бацькі- Шыдлоўскі Аляксандр Казіміравіч.pdf|міні|Бацькі — Наталля Станіславаўна Шыдлоўская з Віткоўскіх і Аляксандр Казіміравіч Шыдлоўскі.]] [[Файл:Мястэчка Смілавічы.jpg|міні|Малюнак Вячаслава Шыдлоўскага. 1928 год.]] [[Файл:Uzor shytarstva.jpg|міні|Узоры шытарскай (пераплётнай) справы Вячаслава Шыдлоўскага]] '''Вячаслаў Аляксандравіч Шыдлоўскі''' ({{ДН|12|01|1913}}, в. [[Карзуны (Чэрвеньскі раён)|Карзуны]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], цяпер [[Чэрвеньскі раён]] — {{ДС|23|08|1997}}, Мінск, пахаваны ў м. [[Смілавічы]]) — мемуарыст, геолаг, мастак, майстар шытарскай (пераплётнай) справы. == Біяграфія == Вячаслаў Шыдлоўскі нарадзіўся 12 студзеня 1913 года ў вёсцы Карзуны ў сям’і настаўніка. Бацька — Аляксандр Казіміравіч Шыдлоўскі, 1884 года нараджэння, да 1917 года працаваў вясковым настаўнікам і жыў на гаспадарцы, успадкаванай ім ад свайго бацькі Казіміра Аляксеевіча Шыдлоўскага (памёр не раней 1920 года). Гаспадарка складалася з 2,5 гектараў ворнай зямлі, 1,5 гектараў сенакосу, гападарчых пабудоваў і ўласнага дома, у якім пражывалі 7 сямейнікаў: дзядуля і бабуля Вячаслава Шыдлоўскага, бацька, маці, ягоныя старэйшы брат Усевалад, малодшыя сёстры Глафіра, Фаціна і сам Вячаслаў. Маці Вячаслава — Наталля Станіславаўна Шыдлоўская, 1889 года нараджэння (па нараджэнні — Віткоўская), паходзіла з сялянскай сям’і сярэдняй заможнасці [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], была хатняй гаспадыняй. Пасля рэвалюцыі 1917 года бацька Вячаслава працаваў настаўнікам няпоўнай беларускай сярэдняй школы ў мястэчку [[Смілавічы]] Рудзенскага раёна Мінскай вобласці і жыў на сваёй гаспадарцы ў вёсцы Карзуны. У 1935 годзе на 51-м годзе жыцця памёр. Маленства Вячаслава прайшло ў бацькоўскім доме. У пачатковую школу пайшоў у роднай вёсцы, дзе і правучыўся да 1924 года. З 1924 па 1929 год вучыўся ў Смілавіцкай няпоўнай сярэдняй школе, у якой раскрылася асаблівая прыхільнасць Вячаслава да малявання, дзякуючы дабратворнаму ўплыву Івана Арыстархавіча Размысловіча — настаўніка гэтага прадмета. У тыя гады Вячаслаў шмат чытае, малюе, знаёміцца з маці [[Хаім Саламонавіч Суцін|Хаіма Суціна]] — на той час ужо вядомага мастака родам са Смілавіч. Захаваны малюнак смілавіцкай архітэктуры 1928 года сведчыць аб выдатным мастацкім таленце Вячаслава Шыдлоўскага, тады яшчэ 15-гадовага юнака. Таму не дзіўна, што пасля завяршэння Смілавіцкай сямігодкі ў 1929 годзе Вячаслаў, паслухаўшы парады настаўніка малявання Івана Размысловіча, паспрабаваў паступіць у Віцебскі мастацкі тэхнікум. Паслаў туды дакументы і малюнкі. Іх прынялі, выклікалі на экзамен. Бацька на фурманцы адвёз яго на чыгуначную станцыю ў Смалявічы. Патрапіўшы ў Віцебск, Вячаслаў здае іспыты, наведвае майстэрню-кватэру аднаго з найвыдатнейшых мастакоў Беларусі таго часу [[Юдаль Пэн|Юдаля (Юрыя) Пэна]]. Аднак вучыцца ў тэхнікуме юнаку не давялося, бо перавагу аддавалі моладзі рабочага альбо сялянскага паходжання. Пры такіх падыходах сын «настаўніка з царскіх часоў» амаль што не меў шанцаў. [[Файл:Nastauniki Smilavicz.jpg|міні|Настаўнікі Смілавіцкай сямігодкі. Трэці ў апошнім шэрагу — Аляксандр Казіміравіч Шыдлоўскі; крайні справа ў першым шэрагу — настаўнік малявання Іван Арыстархавіч Размысловіч ]] Давялося паступаць у Смалянскую сельскагаспадарчую прафесійную школу Віцебскай вобласці. У 1931 годзе пасля рэарганізацыі гэтай навучальнай установы разам з курсам быў пераведзены ў сельскагаспадарчы тэхнікум у Барысаве. Пасля завяршэння тэхнікума ў 1931 годзе паступіў на артылерыйскае аддзяленне Агульнавайсковай школы імя Калініна ў Мінску. Бурлівае жыццё ў сталіцы Савецкай Беларусі дорыць Вячаславу новыя ўражанні і сустрэчы. Нягледзячы на складанасці курсанцкага жыцця, Вячаслаў становіцца адданым чытачом новай беларускай літаратуры (тым больш, што старэйшы брат Усевалад працуе адказным сакратаром «Піянера Беларусі», займаецца перакладамі) і фарміруе сваю першую бібліятэку. У 1936 годзе разам з групай выдатнікаў Вячаслаў Шыдлоўскі быў пераведзены ў Маскоўскую артылерыйскую школу імя Красіна ў Краснадары, у якой і вучыўся на аддзяленні фотаграмметрыі і гукаметрыі. 6 лістапада 1936 года па хлуслівым даносе (як пазней паказала бесстаронняе разбіральніцтва ў 1989 годзе Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР) быў арыштаваны НКВД і абвінавачаны ў «[[нацдэм]]аўшчыне» разам з Лухверчыкам Макарам Яфімавічам і Блецькам Іосіфам Дзям’янавічам (па роду заняткаў арыштаваныя былі: курсант артшколы, вайсковы фельчар і майстар зброі). Паводле абвінавачання, у задачу «контррэвалюцыйнай нацдэмаўскай групы» ўваходзіла: «ознакомление и проработка „нацдемовской“ литературы». == Лёс першай бібліятэкі Вячаслава Шыдлоўскага == Уражвае спіс літаратуры, забранай у Вячаслава Шыдлоўскага пры вобшуку толькі ў роднай вёсцы Карзуны. Гэта ў тым ліку: * шаснаццаць нумароў краязнаўчага часопіса «[[Наш край]]»; * літаратурныя часопісы «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (восем нумароў) і «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]» (15 нумароў); * па чатыры кнігі [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалада Ігнатоўскага]] і [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]]; * па тры кнігі [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Маўр|Янкі Маўра]], [[Платон Раманавіч Галавач|Платона Галавача]], [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]]; * па дзве — [[Кузьма Чорны|Кузьмы Чорнага]], [[Кандрат Крапіва|Кандрата Крапівы]], [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]] (з ім Вячаслаў пазнаёміўся яшчэ хлапчуком-падлеткам, выбраўшыся ў 1927 годзе з некалькімі аднакласнікамі на экскурсію ў [[Мінск]] і атрымаўшы дапамогу ад знакамітага драматурга ва ўладкаванні на начлег у «Доме селяніна»); * кнігі [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Юрка Лявонны|Юркі Лявоннага]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Зміцер Жылуновіч|Цішкі Гартнага]], [[Міхась Лынькоў|Міхася Лынькова]], [[Мікола Хведаровіч|Міколы Хведаровіча]], [[Васіль Каваль|Васіля Каваля]]; * выданні [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]] з краязнаўчымі апісаннямі раёнаў Беларусі; * літаратурны дадатак да газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]»; * кнігі, аўтарства якіх належыць роднаму брату Вячаслава Шыдлоўскага — Усеваладу. Агулам у спісе забранага было 87 пазіцый і 161 выданне. Тады ж забралі і сшыткі, у якія былі перапісаныя фактычна забароненыя на той час вершы расійскага паэта Сяргея Ясеніна. Шэраг кніжак быў забраны пры арышце ў Краснадары, у тым ліку двухтомнік [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], выдадзены [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкультам]], кнігі [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Як пісаў Вячаслаў Шыдлоўскі ў сваёй кнізе ўспамінаў «Рысы майго пакалення»: «''Сур’ёзным абвінавачваннем лічылася „захоўванне контррэвалюцыйнай літаратуры“, у разрад якой трапілі перыядычныя выданні мінулых гадоў, творы беларускіх пісьменнікаў, абвешчаных „ворагамі народа“, і шэраг кніг беларускіх класікаў''». Так знікла першая асабістая бібліятэка, збіраная Вячаславам Шыдлоўскім. 19 студзеня 1937 г. асуджаны ваенным трыбуналам 3-га артылерыйскага корпуса ў Мінску да 4 год пазбаўлення волі без наступнай паразы ў правах па артыкулах 72а («пропаганда или агитация, содержащие призыв к свержению, подрыву или ослаблению советской власти…») і 76 (звязаная з арт. 72а арганізацыйная дзейнасць) Крымінальнага кодэкса БССР. Тэрмін зняволення Вячаслаў Шыдлоўскі адбываў у Расіі ў СВІТлагу (на Калыме ў лагеры «Камандзіроўка Чалюскін», які месціўся побач з турмой Серпанцінкай — апошнім прыстанкам для скіраваных на смерць). Выжываць дапамагала маладосць, беларуская цягавітасць і інтэлектуальны багаж начытанасці (як сведчыць кніга ўспамінаў Вячаслава Шыдлоўскага, у турмах і лагерах крымінальнікі дужа любілі слухаць пераказы белетрыстыкі, а тыя з іх, хто крыху вершаваў, — нават пачуць пра асновы вершаскладання). 5 лістапада 1940 году Вячаслаў Шыдлоўскі з лагера вызвалены. З 18 снежня 1940 г. па 16 кастрычніка 1947 г. працаваў у геолага-разведачнай службе «Дальбуду» МУС СССР. У 1945 годзе завяршыў курсы старшых калектараў у г. Магадан. Застаючыся верным сабе, нават у Магадане купляў тэматычна беларускія кніжкі, пра што сведчаць у іх адпаведныя запісы, знаходзіў радасць у маляванні падчас геалагічных экспедыцый. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў армію не прызываўся, як работнік «Дальбуду». Але за добрую (і небяспечную!) работу геолага-выведніка быў узнагароджаны медалём «За адданую працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.». Як толькі з’явілася магчымасць, вярнуўся ў Беларусь. 16 лютага 1948 г. паступіў у Белгеолагаўпраўленне Міністэрства геалогіі СССР, дзе і працаваў у розных палявых выправах на розных пасадах па 10 лютага 1953 года. З 23 мая 1953 года працуе ў Геолага-гідрагеалагічнай экспедыцыі, а з лістападу 1963 года — у Беларускім геолага-гідрагеалагічным трэсце ўпраўлення геалогіі пры Савеце Міністраў БССР. Давялося аб’ездзіць усю Беларусь з экспедыцыямі ўздоўж і ўпоперак. 15 верасня 1967 году за шматгадовую беззаганную працу прадстаўляўся да ўзнагароды нагрудным знакам «Выдатнік разведкі нетраў Міністэрства геалогіі СССР». Прафесіяналізм і адкрытасць душы Вячаслава Шыдлоўскага на дапамогу паспрыялі многім добрым справам, звязаным з геалогіяй Беларусі. Адна з іх — задакументаваная ў ліставанні дапамога з падборам матэрыялу для выдатнай кнігі [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнста Ляўкова]] пра беларускія валуны «Маўклівыя сведкі мінуўшчыны». У 1953 годзе судзімасць была знятая з Вячаслава Шыдлоўскага па амністыі. А ў 1989 годзе пасля бесстаронняга перагляду справы Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР пастанавіла: «Приговор военного трибунала 3 кавалерийского корпуса по обвинению Шидловского Вячеслава Александровича прекратить за отсутствием состава преступления». Асабістае жыццё Вячаслава Шыдлоўскага склалася досыць шчасліва. У пачатку 1950-х сышоўся з калегай-геолагам Ядзвігай Скакун, з якой пазней пабраўся шлюбам; у сям’і нарадзіліся сын Аляксандр (1959 г.н.) і дачка Ганна (1964 г.н.). Ядзвіга Шыдлоўская з пашанай ставілася да мужа і яго бібліяфільства, а пасля смерці Вячаслава Шыдлоўскага зрабіла вопіс сабранай мужам новай бібліятэкі. == Новая бібліятэка Вячаслава Шыдлоўскага == Сваю новую асабістую бібліятэку Вячаслаў Шыдлоўскі пачаў збіраць адразу ж пасля вызвалення з лагера ў 1940 годзе. У пачатку 1990-х гадоў бібліятэка налічвала каля пяці-сямі тысяч адзінак захавання: кніг, а таксама часопісаў і газет, якія захоўваліся гадавікамі (апошнія — у самаробных кардонных тубусах, альбо падшыўках). Прыблізна палова тысячы кніг былі ўзятыя Вячаславам Шыдлоўскім у свой фірменны пераплёт «з сакрэтам» (на схаваны пад карэньчыкам і прашыты блок кожнай кнігі наклейвалася стужка паперы з пазначаным аўтарствам і годам пераплёту). Бібліятэка займала два пакоі, вітальню ды камору і мела тры галоўныя тэматычныя кірункі: * літаратура беларускай тэматыкі (у тым ліку па беларускім мастацтве); * сусветная класіка; * геалагічная літаратура. Найбольш шырока была прадстаўленая беларуская тэматыка, для якой характэрныя чатыры асаблівасці. Першая — невялікі аб’ём (каля пяці дзясяткаў) даваенных выданняў. Відаць, з прычыны іх пераходу пасля пераплёту ў рукі іншых беларускіх бібліяфілаў. Пры гэтым Вячаслаў Шыдлоўскі відавочна пакідаў у сябе выданні, якія «перагукаюцца» з канфіскаванымі ў 1936 годзе (гадавік часопіса «Маладняк» за 1928 год, кнігі Платона Галавача, Кузьмы Чорнага, Янкі Маўра, Міхася Чарота, Змітрака Бядулі, Міхася Лынькова). Таксама ў сваю новую асабістую бібліятэку Вячаслаў Аляксандравіч быў адшукаў і двухтомнае інбелкультаўскае выданне выбранага Максіма Багдановіча (пазней гэтыя тамы разам з ліставаннем з Зоськай Верас былі падараваныя музею Максіма Багдановіча ў Мінску). Другая асаблівасць — шырокая падборка паэтычных кніг, у тым ліку першых кніг беларускіх паэтаў, дэбютаваўшых у 1960—1970-х гадах. Вялікая частка з гэтых кніг па-мастацку апраўленая ў індывідуальныя вокладкі, альбо падрыхтаваная для такой аправы. У некаторых пераплётах пакінутае дадатковае месца для запісаў, якое паэты ўласнаручна запоўнілі новымі вершамі. Трэцяя — наяўнасць бібліяфільскіх выданняў, адметнасць якіх вядомая толькі вузкаму колу абазнаных чытачоў (напрыклад, першы і адзіны том збору твораў Янкі Купалы 1951 года ў афармленні [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Анатоля Тычыны]], анталогія перакладаў верша Янкі Купалы «А хто там ідзе?», у якой пераклады на мовы свету змешчаныя ў алфавітным парадку). І апошняя важная адметнасць бібліятэкі Вячаслава Шыдлоўскага — імкненне дапоўніць кнігу, узбагаціць дадатковым бібліяфільскім матэрыялам (лістом ці фотаздымкам пісьменніка, успамінамі пра яго, перапіскай з выдавецтвам, альбо проста кніжнай закладкай пазнавальнага зместу). Яшчэ адной адметнасцю бібліятэкі Вячаслава Шыдлоўскага з’яўлялася наяўнасць вялікай падборкі кніг з аўтографамі рэпрэсаваных пісьменнікаў і навукоўцаў, сярод якіх: * '''[[Рыгор Мікітавіч Хацкевіч|Рыгор Хацкевіч]]:''' ''«Вячаславу Шыдлоўскаму, з якім калісьці мы шукалі скарбы на Калыме, дару гэты сціплы скарб маёй душы. 6-IV-77г.»;'' * '''[[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]]:''' ''«Вельмішаноўнаму Вячаславу Аляксандравічу Шыдлоўскаму ад аўтара. V.83»;'' * '''[[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]]:''' ''«Брату майго інстытуцкага брата — Вячаславу Аляксандравічу Шыдлоўскаму жадаю толькі дабра на доўгія гады! Сяргей Грахоўскі 28/XII.79г.»;'' * '''расійскі паэт [[Анатоль Жыгулін]]''' (захаваліся дзясятак кніг з аўтографамі і ліставанне). == Шытарская (пераплётная) справа == Нерэалізаваная мастацкая прага (з прычыны благіх жыццёвых абставінаў) скіравала творчыя высілкі Вячаслава Шыдлоўскага на ўнікальнае захапленне шытарскай (пераплётнай) справай. Стыль кніжнага аздаблення Вячаслава Шыдлоўскага характарызуюць гарманічнае спалучэнне з выдавецкім афармленнем і зместам кнігі, выкарыстанне шырокай (але цёплай, прыемнай воку) колеравай гамы і матэрыялу для пераплёту, прымяненне пад прэсам літарных і малюнкавых адбіткаў для абазначэння аўтара, назвы і зместу кнігі. Кнігі з асабістай бібліятэкі Вячаслава Шыдлоўскага часта пазначаны мастацкімі экслібрысамі, суперэкслібрысамі, у некаторых выпадках — унікальнымі малюнкамі-экслібрысамі ў адзінкавым асобніку (напрыклад, аўтарства мастака [[Арлен Кашкурэвіч|Арлена Кашкурэвіча]]). Дзякуючы свайму захапленню шытарствам, а таксама трапяткой любові да беларускай кнігі Вячаслаў Шыдлоўскі меў сяброўскія альбо прыязныя адносіны з пісьменнікамі і бібліяфіламі [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барысам Сачанкам]] і [[Максім Лужанін|Максімам Лужаніным]], а таксама Сяргеем Грахоўскім (былым аднагрупнікам Усевалада — брата Вячаслава), [[Алег Антонавіч Лойка|Алегам Лойкам]], [[Яўгенія Янішчыц|Яўгеніяй Янішчыц]], [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адамам Мальдзісам]], [[Зоська Верас|Зоськай Верас]]. Выдатныя беларускія пісьменнікі былі рады такой пашане да сваіх кніг, пра што сведчаць аўтографы, адрасаваныя Вячаславу Шыдлоўскаму: * «Пра такую ўвагу да кнігі можна толькі марыць! Алег Лойка»; * «Паважаны Вячаслаў Аляксандравіч, дзякую за ўвагу, за гэты пераплёт! Спадзяюся, што пазнаёмімся з Вамі асабіста! А.Вярцінскі 23 сакавіка 72г.»; * «Паважанаму Вячаславу Аляксандравічу Шыдлоўскаму з удзячнасцю за прыемна спраўленую кніжачку „Каласкі“ і за добры аб ёй водклік. З.Верас. 16/XII.1986 Вільня». Пра маштаб розгаласу шытарскай працы Вячаслава Шыдлоўскага таксама сведчыць тое, што ў 1980-я гады беларускае тэлебачанне прысяціла цэлую перадачу гэтаму яго захапленню. Сёння кнігі ў мастацкай аправе Вячаслава Шыдлоўскага можна ўбачыць на пачэсным месцы ў літаратурных музеях і найлепшых прыватных калекцыях беларусікі. У 1979 годзе Вячаслаў Шыдлоўскі зрабіў аправу для ўсяго накладу легендарнага канвалюта «Пытанні гісторыі Беларусі», які ўтрымліваў восем пазіцыяў: * артыкул [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]] «Очередные вопросы белорусской историографии», адкапіяваны з «Вестника Наркомпроса С. С. Р. Б.» (выпуск 11-12, 1922 год); * палемічны артыкул [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Міколы Алексютовіча]] «А дзе ж ісціна аб’ектыўная?», адкапіяваны з часопіса «Полымя» за май 1966 года; * друкапіс гістарычнага даследавання [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Міколы Ермаловіча]] «Па слядах аднаго міфа»; * артыкул [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Георгія Штыхава]] «Ад старажытных плямёнаў да з’яўлення беларусаў», адкапіяваны з часопіса «Полымя» за жнівень 1971 года; * артыкул [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Язэпа Юхо]] «Уніі Вялікага княства Літоўскага з Польшчай», адкапіяваны з часопіса «Полымя» за студзень 1972 года; * артыкул [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Язэпа Юхо]] «Статуты Вялікага княства Літоўскага», адкапіяваны з часопіса «Полымя» за лістапад 1966 года; * артыкул [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Міколы Улашчыка]] «История с … „историей“», адкапіяваны з часопіса «Нёман» за сакавік 1983 года; * копію па-мастацку аформленага спіса Вялікіх князёў літоўскіх, рускіх і жамойцкіх у XIII—XVI стагоддзях. == Кінатэка == Яшчэ адным захапленнем Вячаслава Шыдлоўскага можна назваць кіна-/фотаздымку. Займаючыся гэтым з прафесійных абавязкаў геолага, Вячаслаў Шыдлоўскі знаходзіў час, каб пакінуць для наступнікаў на кінастужцы і важныя падзеі беларускай культуры: * ''«[[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] 6.VII/75»;'' * ''«[[Ракуцёўшчына]] 1985»;'' * ''«4 ліпеня 1982 г. Святкаванне стагоддзя з Дня нараджэння [[Янка Купала|Янкі Купалы]]».'' == Літаратура == * Шыдлоўскі Вячаслаў. Рысы майго пакалення. — Мінск: Бел-франс, 2001. — 215 с. * Карлюкевіч А. М. Сцежкамі Ігуменшчыны. — Мінск: Беларусь, 2008 (с. 39-42: «Лёс Вячаслава Шыдлоўскага»). * Архіўныя матэрыялы да жыцця і творчасці Максіма Багдановіча. Сшытак 5. — Мінск: СтройМедиаПроект, 2022. — 176 с. (с. 96-104: лісты Людвікі Антонаўны Сівіцкай-Войцік да Вячаслава Аляксандравіча Шыдлоўскага). * Бушэнка Аляксандр. Праклятыя гады // Раённы веснік (Чэрвень). 12.10.2012. * Владимир Шуляковский. Узник Колымы. Документальный очерк // Вечерний Минск. 2008 год. Нумары 126, 127, 128, 131, 132, 137, 138. 87in02emeo4flv4rngkvqb2g8j934cd 0 765340 5131827 5100962 2026-04-25T06:18:23Z CommonsDelinker 151 Replacing Logotipo_de_Venevisión_(unoffical_blue_version).svg with [[File:Logotipo_de_Venevisión_(alternate_blue_version).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless 5131827 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал | назва = Venevisión | лагатып = [[Файл:Logotipo de Venevisión (alternate blue version).svg|300пкс]] | краіна = {{Сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]] | вяшчанне = {{Сцяг|Венесуэла}} [[Венесуэла]] | створаны = 1 сакавіка 1961 года | заснавальнік = | уладальнік = [[Grupo Cisneros]] | кіраўніцтва = | слоган = Tu emoción... Venevisión | сайт = http://www.venevision.com/ }} '''Venevisión''' — [[Венесуэла|венесуэльская]] тэлевізійная сетка, якая належыць [[Grupo Cisneros]].<ref>{{cite web|title=Lo Mejor de Venevisión desde 1961|url=https://www.flickr.com/photos/112682086@N07/31045311067|website=[[Flickr]]|accessdate=2024-03-18|date=2018-11-21}}</ref> Ён быў заснаваны 1 сакавіка 1961 года [[Дыега Сіснерас]]ам.<ref>{{cite web|title=VENEVISIÓN EN SU 60 ANIVERSARIO: UNA HISTORIA QUE HABLA POR SÍ SOLA.|url=https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|website=La Movida Venezuela|accessdate=2024-05-09|date=2021-03-01|archive-date=11 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511085943/https://www.lamovidaenvenezuela.com/2021/03/01/venevision-en-su-60-aniversario-una-historia-que-habla-por-si-sola/|url-status=dead}}</ref> Гэта адзін з найбуйнейшых вытворцаў тэленавел у свеце, разам з [[Televisa]], [[TV Azteca]], [[Telemundo]], [[TV Globo]], [[Caracol Televisión]], [[RCN Televisión]], [[ABS-CBN]], [[GMA Network]] і [[Channel 3]].<ref name="cisneros-nyt">{{cite web|title=Media Mogul Learns to Live With Chávez|url=http://www.nytimes.com/2007/07/05/world/americas/05venez.html?_r=4&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Venezuela&oref=slogin&|website=[[The New York Times]]|accessdate=2024-03-18|date=2007-07-05}}</ref> == Тэлевізійныя праграмы == * Deportivas Venevisión (1961–) * Miss Venezuela (1972–) * Súper sábado sensacional (1972–) * Primer Impacto (2001–) * Portadas al Día (2005–) * Noticias Venevisión (2006–) * Primer contacto (2007–) * Más allá de la Belleza (2009–) * Close Up (2010–) * Entrevista matutina (2016–) * Documento Venevisión (2023–) * Abriendo Puertas (2023–) == Гл. таксама == * [[Televisa]] * [[Telemundo]] * [[TV Globo]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.venevision.com/ Афіцыйны вэб-сайт] {{ref-es}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-21}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Тэлеканалы на іспанскай мове]] 10rlux7mam3a98yrfuwe8nd3nqed3wc 0 769106 5131718 5034865 2026-04-24T19:46:55Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны 5131718 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дарашкевіч}} {{пісьменнік}} '''Іван Канстанцінавіч Дарашкевіч''', або '''Янук Дарашкевіч''' ({{ДН|27|1|1890|15}}<ref name=":3" />, в. [[Мялешкі (Падляскае ваяводства)|Мялешкі]], цяпер [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] — {{ДС|24|2|1943}}, в. [[Фяцішчава]], [[Болхаўскі раён]], [[Арлоўская вобласць]], [[РСФСР]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў {{ДН|27|1|1890|15}}<ref name=":3" /> года ў вёсцы [[Мялешкі (Падляскае ваяводства)|Меляшкі]], недалёка ад мястэчка [[Грудак (Беластоцкі павет)|Гарадок]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў мнагадзетнай сялянскай сям’і. Бацькі Івана, Канстанцін і Настасся, мелі 8 гектараў зямлі і 7 дзяцей, сярод якіх Іван быў старэйшы. Пачатковую адукацыю атрымаў у роднай вёсцы, потым вучыўся ў [[Грудак (Беластоцкі павет)|Гарадку]], дзе пасябраваў з аднагодкам і будучым паэтам [[М. Арол|Сцяпанам Пяцельскім]]<ref name=":0">{{Cite web |url=https://berestovitsa.gov.by/uploads/files/Darashkevich-I-K-1.pdf |title=З Бераставіччынай лёсам знітаваны. Іван Канстанцінавіч Дарашкевіч (1890—1943 гг.) |access-date=16 ліпеня 2024 |archive-date=15 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615041200/https://berestovitsa.gov.by/uploads/files/Darashkevich-I-K-1.pdf |url-status=dead }}</ref>. Скончыў у 1909 годзе [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]]<ref name=":1">{{крыніцы/ЭКБ|3|Дарашкевіч Іван Канстанцінавіч|аўтар=[[А. С. Ліс]]}}</ref>. Настаўнічаў на Гродзеншчыне<ref name=":1" />, у тым ліку ў вёсках [[Сямёнаўка (Бераставіцкі раён)|Сямёнаўка]] і [[Кулі (Бераставіцкі раён)|Кулі]]<ref name=":0" />. З 1909 года супрацоўнічаў з газетай «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». Працуючы ў Кулях, ён закахаўся ў мясцовую дзяўчыну Кацярыну, якая таксама мела добры голас і ведала шмат народных песень, песні Іван запісваў. У 1913 годзе ён ажаніўся з 18-гадовай Кацярынай Маркаўнай Буцько і неўзабаве, восенню 1913 года з невядомай прычыны яны пераехалі ў Літву ў вёску [[Даўкшы]] каля [[Панявежыс|Панявежа]], тут Дарашкевіч год працаваў у мясцовай школе<ref name=":0" />. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] восенню 1914 года Дарашкевіч быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]] і накіраваны ў школу прапаршчыкаў. Прыхільна сустрэў [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыю 1917 года]], служыў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/darashkjevich-januk.html|title=Дарашкевіч Янук – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-07-16}}</ref>. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польскай-савецкай вайны]], жонкай Кацярынай і дзвюма дочкамі, Нінай і Людмілай, вярнуўся ў [[Мялешкі (Падляскае ваяводства)|Мялешкі]]. Займаўся гаспадаркай{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=328}}. Праз некалькі гадоў ён з сям’ёй выехаў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]]<ref name=":0" />. Быў кадравым вайскоўцам{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1993|с=328}}. Большую частку жыцця пражыў у [[Варонеж|Варонежы]]. У вольны час пісаў вершы, але ўжо толькі для сябе, перакладаў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Быў заўзятым паляўнічым і рыбаловам, цікавіўся радыётэхнікай, захапляўся разьбой<ref name=":0" />. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з Варонежа пайшоў на фронт. Загінуў у баі ў ноч з 23 на 24 лютага 1943 года каля вёскі [[Фяцішчава]] [[Болхаўскі раён|Болхаўскага раёна]] [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай вобласці]]. Дом, у якім жылі Дарашкевічы ў Варонежы, быў разбураны ў час вайны, страчаны ўвесь рукапісны архіў паэта<ref name=":0" />. Пахаваны ў брацкай магіле за 1 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Крыўцова (Болхаўскі раён)|Крыўцова]] Болхаўскага раёна<ref name=":3">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero44302909/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&first_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD&group=all&grouppersons=1&middle_name=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&page=1&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati|title=Дорошкевич Иван Константинович :: Память народа|website=pamyat-naroda.ru|access-date=2024-07-16}}</ref><ref>[https://orel-region.ru/index.php?head=240&op=158 Именной список погибших воинов и партизан в период Великой Отечественной войны и захороненных в братской могиле деревни Тросна (Кривцово) Багриновского с/совета.]</ref>. == Творчасць == 3 1909 пад псеўданімамі ''Янук Д.'' і ''Каршун'' друкаваў у газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» вершы і допісы<ref name=":1" /> на тэму вясковага жыцця<ref name=":0" />. У 1914 годзе сабраў рукапіс сваіх вершаў пад назвай «Абразкі» і даслаў у «Нашу ніву», маючы намер выдаць зборнік асобнай кніжкай. У вершаванай прадмове да кнігі ён пісаў: «''У што гарачым сэрцам верыў, чым жыў, чым далей буду жыць, тут запісаў я на паперы...''»<ref name=":0" /> Але ён не выйшаў у свет з прычыны пачатку вайны<ref name=":0" />. Доўгі час творы паэта прыпісваліся ягонаму сябру [[М. Арол|М. Арлу (С. Пяцельскаму)]]<ref name=":0" />. Яго творчасць развівалася ў рэчышчы беларускай рэвалюцыйна-дэмакратычнай паэзіі, прасякнута суперажываннем чалавечаму гору, болем за лёс абяздоленых, патрыятычнымі матывамі («Доля», «[[s:Стогн_(Дарашкевіч)|Стогн]]», «[[s:Псалм_CXXXVI_(Дарашкевіч)|Псалм CXXXVI]]»). Інтымнай лірыцы паэта ўласцівы рамантычны парыў, глыбіня пачуццяў («Як засвецяць у небе зоры»), часам элегічнасць («[[s:Шкада_разбітых_мар…_(Дарашкевіч)|Шкада разбітых мар]]»)<ref name=":1" />. У 2014 годзе [[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Сяргей Чыгрын]] уклаў і выдаў у Мінску зборнік паэтычнай спадчыны паэта «Маркотныя зоры»<ref name=":2" />. Працуючы народным настаўнікам у Сямёнаўцы і Кулях, запісваў [[Беларуская народная песня|беларускія народныя песні]], запісы разам з нотамі дасылаў у [[Санкт-Пецярбург|Сант-Пецярбург]] фалькларысту [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антону Грыневічу]]. Можна меркаваць, што некаторыя з іх маглі быць перададзены Грыневічу «Нашай нівай»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{крыніцы/ЭКБ|3|Дарашкевіч Іван Канстанцінавіч|аўтар=[[А. С. Ліс]]}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|2|Дарашкевіч Янук|[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Генадзь Кісялёў]]|328}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарашкевіч Іван Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] rxv4e58w3aoy9keiyx2zdxd3c94xpwt 0 776647 5131672 5020008 2026-04-24T17:11:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131672 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Іваніцкі}} {{Валейбаліст}} '''Дзяніс Іваніцкі''' (нар. {{ДН|10|8|1997}}) — беларускі валейбаліст. == Біяграфія == Выхаванц СДЮШАР горада Кіраўск, Магілёўская вобласць<ref>{{Cite web |url=https://kirovsk.gov.by/news/kali-zhyccyo-i-sport-adzinae-celae |title=Калі жыццё і спорт — адзінае цэлае… |access-date=10 лістапада 2024 |archive-date=10 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110232439/https://kirovsk.gov.by/news/kali-zhyccyo-i-sport-adzinae-celae |url-status=dead }}</ref>. У 2020 годзе пакінуў «Энергію» у сувязі з прызывам на воінскую службу<ref>{{Cite web |url=https://bvf.by/chempionat-rb/tablicza-perehodov-belorusskogo-chempionata/ |title=Таблица переходов белорусского чемпионата |access-date=10 лістапада 2024 |archive-date=10 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110232441/https://bvf.by/chempionat-rb/tablicza-perehodov-belorusskogo-chempionata/ |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2024 года вярнуўся ў «Энергію»<ref>[https://m.vk.com/wall-74492065_9805 Денис Иваницкий возвращается в «Энергию»!]</ref>. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): 2019/20, 2017/18, 2016/17 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Сярэбраны прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2016/17 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (2): 2019/20, 2017/18 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/ivanitskij-denis-2/ Иваницкий Денис] * [https://volleybox.net/ru/dzianis-ivanitskiy-p121790/indoor_tournaments Dzianis Ivanitskiy] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Іваніцкі Дзяніс}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Беларусі]] sw0q9060kctdzxyj9itm75m8mg9tgu2 0 783629 5131671 4990577 2026-04-24T17:10:56Z 5131671 wikitext text/x-wiki {{Навінавая падзея | частка = [[Расійска-ўкраінская вайна]] | выява = President Trump and Ukrainian President Zelenskyy in Oval Office, Feb. 28, 2025 (BQ).jpg | назва выявы = Зяленскі (злева) і Трамп (справа) падчас сустрэчы. | удзельнікі = * [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] * [[Дональд Трамп]] * [[Джэймс Дэвід Вэнс|Джэй Дзі Вэнс]] }} 28 лютага 2025 года [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] і [[Прэзідэнт Украіны]] [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] правялі двухбаковую сустрэчу ў [[Белы дом|Белым доме]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/live/donald-trump-latest-news-2-28-2025|title=Live updates: Trump and Vance call Zelenskyy 'disrespectful' in Oval Office meeting when pushed for US security commitment|website=AP News|access-date=2025-02-28}}</ref>. Сустрэча скончылася без выразнага выніку: Трамп і віцэ-прэзідэнт [[Джэймс Дэвід Вэнс|Джэй Дзі Вэнс]] падчас сустрэчы выказвалі варожасць да Зяленскага і рабілі розныя абвінавачванні. Сустрэча была адзначана сваім гарачым, канфрантацыйным і антаганістычным тонам у шматлікіх інфармацыйных агенцтвах ЗША і іншых краін<ref name=":3">{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/zelenskyy-trump-white-house-russia-peace-talks-rare-earth-minerals-rcna194118|title=Zelenskyy's meeting with Trump and Vance unravels into an extraordinary clash|author=Shabad|first=Rebecca|website=NBC News|date=2025-02-28|access-date=2025-02-28|last2=Egwuonwu|first2=Nnamdi}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.foxnews.com/world/heres-real-reason-trump-zelenskyys-deal-blew-up-oval-office|title=Here's the real reason Trump and Zelenskyy's deal blew up in the Oval Office|author=McFall|first=Caitlin|website=Fox News|date=2025-02-28|access-date=2025-02-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2025/02/28/politics/trump-zelensky-vance-oval-office/index.html|title=Trump, Vance castigate Zelensky in tense Oval Office meeting|author=Liptak|first=Kevin|website=CNN|date=2025-02-28|access-date=2025-02-28|last2=Zeleny|first2=Jeff|last3=Maher|first3=Kit|last4=Collins|first4=Kaitlan}}</ref>. Непрыемныя паводзіны Трампа і Вэнса шырока крытыкаваліся ў СМІ і міжнароднай супольнасцю. Большасць еўрапейскіх лідараў хутка згуртаваліся ў падтрымку Зяленскага<ref name=":9">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.politico.eu/article/volodymyr-zelenskyy-donald-trump-jd-vance-oval-office-white-house-us-ukraine-war-russia/|title='Free world needs a new leader': Europe defends Zelenskyy after Trump attack|website=POLITICO|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01}}</ref>. Расійскія прадстаўнікі наадварот высока ацанілі вынікі сустрэчы і направілі крытыку ў бок Зяленскага<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2025/02/28/russia-reaction-trump-zelenskyy-meeting-00002741|title=‘The insolent pig finally got a proper slap’: Russia celebrates Trump’s Zelenskyy takedown|first=Giselle Ruhiyyih|last=Ewing|website=POLITICO|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01}}</ref>. У ЗША большасць [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканскіх]] палітыкаў у цэлым высока ацанілі паводзіны Трампа, у той час як [[Дэмакратычная партыя ЗША|дэмакраты]] ў большасці яго раскрытыкавалі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/articles/c9dejydynngo|title=Donald Trump accuses Zelensky of 'gambling with World War Three'|author=McArthur|first=Tom|website=BBC|date=2025-03-01|access-date=2025-03-01|last2=Lukiv|first2=Jaroslav}}</ref>. == Перадгісторыя == Сустрэча адбылася на фоне [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]], якая пачалася з [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Расіяй Крыму]] ў 2014 годзе і перарасла ў [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнае ўварванне]] ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Russo-Ukrainian-War|title=Russo-Ukrainian War|website=Encyclopedia Britannica}}</ref>. Да 2025 года Украіна ў значнай ступені разлічвала на міжнародную дапамогу, асабліва ад заходніх краін і ЗША, каб супрацьстаяць расійскай агрэсіі<ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/ukraine-conflict-crossroads-europe-and-russia|title=Ukraine: Conflict at the Crossroads of Europe and Russia|website=Council on Foreign Relations}}</ref>. Зяленскі, абраны ў 2019 годзе, паслядоўна шукаў надзейнай міжнароднай падтрымкі для абароны суверэнітэту Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2025/02/28/meeting-trump-at-white-house-zelenskyy-hopes-for-continued-aid-in-war-with-russia|title=Meeting Trump at White House, Zelenskyy hopes for continued aid in war with Russia|website=NPR|date=28 February 2025}}</ref>. Да вяртання Трампа на пасаду, [[Прэзідэнцтва Джо Байдэна|адміністрацыя Джо Байдэна]] падтрымлівала Украіну ваеннай, фінансавай і гуманітарнай дапамогай<ref name=":11">{{Cite web|lang=en-US|url=https://theconversation.com/trumps-move-to-closer-ties-with-russia-does-not-mean-betrayal-of-ukraine-yet-in-his-first-term-trump-was-pretty-tough-on-putin-250359|title=Trump's move to closer ties with Russia does not mean betrayal of Ukraine, yet – in his first term, Trump was pretty tough on Putin|author=Kulakevich|first=Tatsiana|website=The Conversation|date=2025-02-20|access-date=2025-03-01}}</ref>. Трамп выказаў гатоўнасць дамовіцца з Расіяй пра пагадненне аб спыненні яе ўварвання<ref name=":11" />. Пасля таго, як Трамп правёў тэлефонную размову з [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]], Зяленскі раскрытыкаваў амерыканскага прэзідэнта і сказаў, што той «трапіў у сетку расійскай [[Дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]». Гэтая крытыка прывяла да папроку Зяленскага з боку Трампа ў яго сацыяльнай сетцы [[Truth Social]]. Адміністрацыя Трампа адмяніла паездку Зяленскага ў Вашынгтон за тыдзень да яе правядзення, але прэзідэнт Францыі [[Эманюэль Макрон|Эмануэль Макрон]] пераканаў бакі ўсёж яе правесці<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/info-bfmtv-trump-a-voulu-annuler-la-venue-de-zelensky-a-washington-mais-macron-l-en-a-dissuade_AN-202502270506.html|title=Trump a voulu annuler la venue de Zelenzky à Washington mais Macron l'en a dissuadé|date=2025-02-28|publisher=[[BFM TV]]|access-date=2025-03-01}}</ref>. == Сустрэча == Зяленскі адхіліў тэрытарыяльныя саступкі Расіі без гарантый бяспекі, выступаючы супраць кампрамісаў з прэзідэнтам Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/ukraine-russia-war-latest-trump-accuses-zelensky-of-gambling-with-world-war-3|title=Ukraine-Russia war latest: Trump accuses Zelensky of 'gambling with World War 3'|website=The Independent|date=28 February 2025}}</ref>. [[Файл:President Trump and Ukrainian President Zelenskyy Clash During Meeting in Oval Office, Feb. 28, 2025.jpg|thumb|[[Уладзімір Зяленскі]], [[Дональд Трамп]] і [[Джэймс Дэвід Вэнс]] падчас сустрэчы.]] Сустрэча скончылася без цвёрдай рэзалюцыі<ref name=":3" /> пасля таго, як дыскусія перайшла ў крык і «лютую спрэчку», якую выданне ''[[The Guardian]]'' назвала «адной з найвялікшых дыпламатычных катастроф у сучаснай гісторыі». [[Fox News Channel|Fox News]] назвала сустрэчу «выбуховым супрацьстаяннем»<ref name=":5" />. Трамп і віцэ-прэзідэнт [[Джэймс Дэвід Вэнс|Джэй Дзі Вэнс]] выказалі непавагу да прэзідэнта Украіны. Прэс-канферэнцыю прыйшлося адмяніць<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/feb/28/trump-zelenskyy-shouting-match-oval-office|title=Diplomacy dies on live TV as Trump and Vance gang up to bully Ukraine leader|first=David|last=Smith|website=The Guardian|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01}}</ref><ref name=":2" />. Прадстаўнікі адміністрацыі Трампа сцвярджалі, што Зяленскі не прадэманстраваў дастатковай ўдзячнасці за амерыканскую падтрымку, і абвінавацілі яго ў блакаванні пагаднення аб спыненні вайны. Вэнс таксама абвінаваціў Зяленскага ў «непаважлівасці». [[CNN]] адзначыла, што «раней ні адзін з амерыканскіх прэзідэнтаў ніколі не нападаў вусна так на свайго наведвальніка, як Трамп на Зяленскага»<ref name=":2" />. Па даных ''[[The New York Times]]'', пасля таго як сустрэча ў Авальным кабінеце перарасла ў хаос, амерыканскія чыноўнікі правялі нараду і ў выніку вырашылі папрасіць Зяленскага пакінуць сустрэчу. Украінская дэлегацыя чакала ў зале Рузвельта, пакуль два амерыканскіх чыноўніка не былі накіраваны, каб перадаць гэтае пасланне. Украінскі прадстаўнік прапанаваў арганізаваць яшчэ адну сустрэчу прэзідэнтаў, каб разрадзіць напружанасць, але амерыканскія прадстаўнікі адмовіліся<ref name=":11" />. == Рэакцыі == === ЗША === ==== Адміністрацыя Трампа ==== Пасля сустрэчы Трамп выступіў з заявай у [[Truth Social]], у якой назваў сустрэчу «вельмі значнай», заявіўшы, што Зяленскі «не гатовы да міру, пакуль Амерыка будзе ўцягнутая, таму што ён адчувае, што наш удзел дае яму вялікую перавагу ў перамовах»<ref name=":2" />. Падчас кароткай сустрэчы з прэсай перад ад’ездам на выходныя ў Мар-а-Лага ён сказаў, што Зяленскі «загуляўся» і абвінаваціў яго ў зацягванні [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/americas/trump-says-zelenskyy-very-much-overplayed-his-hand-after-heated-exchange-/3496776|title=Trump says Zelenskyy 'very much overplayed his hand' after heated exchange|author=Gunerigok|first=Servet|date=2025-03-01|publisher=[[Anadolu Agency]]|access-date=2025-03-01}}</ref>. Члены кабінета Трампа публічна падтрымалі прэзідэнта<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/articles/2025/02/support-pours-in-for-president-trump-vp-vances-america-first-strength/|title=Support Pours in for President Trump, VP Vance's America First Strength|date=28 February 2025|publisher=The White House}}</ref>. У эфіры Fox News прэс-сакратар Белага дома Кэралайн Лівіт назвала Зяленскага «грубым» і «антаганістычным»<ref name=":11" />. ==== Рэспубліканская партыя ==== Сенатары кіруючай [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]] падтрымалі Трампа і Вэнса. Майк Лі пахваліў іх за тое, што «яны змагаліся за нашу краіну і паставілі Амерыку на першае месца». [[Джым Бэнкс]] абвінаваціў Зяленскага ў тым, што ён «няўдзячна чакае ад нас фінансавання і эскалацыі чарговай вечнай вайны і пры гэтым непаважліва ставіцца да прэзідэнта і рабочых амерыканцаў». Сенатар [[Ліндсі Грэм]] назваў сустрэчу «поўнай катастрофай» і пракаментаваў, што Зяленскі нібыта «адчуваў, што яму трэба зачапіць Трампа ў Авальным кабінеце». Сенатар [[Джош Хоўлі]] заклікаў да «справаздачнасці» фінансавай дапамогі ЗША Украіне. Амерыканка ўкраінскага паходжання [[Вікторыя Спарц]] абвінаваціла Зяленскага ў тым, што ён «аказаў сур’ёзную мядзведжую паслугу ўкраінскаму народу, абразіўшы амерыканскага прэзідэнта і амерыканскі народ — проста каб супакоіць еўрапейцаў і павялічыць яго нізкі рэйтынг пасля правалу ў абароне сваёй краіны»'''<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.c-span.org/clip/news-conference/complete-utter-disaster/5155363|title="Complete utter disaster"|date=2025-02-28|publisher=C-SPAN|access-date=2025-03-01}}</ref>'''. Насупраць, умераны рэспубліканец [[Дон Бэйкан]] ахарактарызаваў падзеі як «дрэнны дзень для знешняй палітыкі Амерыкі» і сказаў, што Украіна хоча «быць часткай Захаду. Расія ненавідзіць нас і нашы заходнія каштоўнасці. Мы павінны ясна ўсведамляць, што выступаем за свабоду». Член палаты прадстаўнікоў [[Браян Фіцпатрык]] назваў паварот падзей «жахлівым» і выказаў аптымізм, што Трамп і Зяленскі вернуцца да будучай дыскусіі, каб знайсці «ўзаемавыгаднае рашэнне»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thedailybeast.com/gop-reacts-to-trumps-meltdown-reckless-bad-day-proud/|title=Just Two GOP Reps Dare to Publicly Rebuke Trump for Zelensky Meltdown|website=The Daily Beast|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01}}</ref>. ==== Дэмакратычная партыя ==== Заканадаўцы ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] выступілі ў абарону Зяленскага і асудзілі паводзіны Трампа і Вэнса. Былы лідар большасці ў Сенаце [[Чак Шумер]] сказаў, што Трамп і Вэнс «робяць брудную працу за Пуціна», а таксама дадаў, што дэмакраты «ніколі не спыняць барацьбы за свабоду і дэмакратыю». Малодшы сенатар ад Каліфорніі [[Адам Шыф]] заявіў: «Сёння ў Авальным кабінеце сустракаюцца герой і баязлівец. А калі сустрэча скончыцца, герой вернецца дадому, ва Украіну». Старшая сенатарка ад Мінесоты [[Эмі Клобучар]] напісала, што прэзідэнт Украіны «зноў і зноў» дзякаваў ЗША і што амерыканцы павінны яму падзякаваць у адказ за тое, што ён «супрацьстаіць дыктатару, пахаваў сваіх і перашкодзіў Пуціну рушыць наўпрост у Еўропу». Малодшы сенатар ад Род-Айланда [[Шэлдан Вайтхаус]] абвінаваціў Трампа і Вэнса ў тым, што яны «паводзяць сябе як чэрававяшчальнікі Пуціна». Чатырнаццаць губернатараў-дэмакратаў выступілі з сумеснай заявай, у якой асудзілі абыходжанне з Зяленскім. Губернатары раскрытыкавалі Трампа і Вэнса за выкарыстанне «свяшчэннага Авальнага кабінета, каб папракнуць прэзідэнта Зяленскага за тое, што ён не давярае словам [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]». === Украіна === Па выніках сустрэчы Зяленскі выступіў з заявай у [[X (сацыяльная сетка)|X]], у якой падзякаваў Трампу, [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]] і амерыканскаму народу за падтрымку<ref>{{Cite tweet|user=ZelenskyyUa|title=Thank you America, thank you for your support, thank you for this visit. Thank you @POTUS, Congress, and the American people. Ukraine needs just and lasting peace, and we are working exactly for that.|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01}}</ref>. Ён дадаў, што «Украіне патрэбны справядлівы і трывалы мір, і мы працуем менавіта над гэтым»<ref name=":72">{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2025/02/28/russia-reaction-trump-zelenskyy-meeting-00002741|title='The insolent pig finally got a proper slap': Russia celebrates Trump's Zelenskyy takedown|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2025-02-28|access-date=2025-02-28}}</ref>. У пазнейшым інтэрв’ю [[Брэт Баер|Брэту Баеру]] з [[Fox News]] ён ахарактарызаваў сустрэчу як «своеасаблівую сварку», якая «не была добрай для абодвух бакоў». Таксама Зяленскі адмовіўся папрасіць прабачэння перад Трампам. Аднак украінскі прэзідэнт выказаў зацікаўленасць у аднаўленні адносін з Трампам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2025/02/28/zelenskyy-does-not-apologize-for-trump-clash-not-good-for-both-sides.html|title=Zelenskyy won't apologize to Trump, but calls clash 'not good for both sides'|author=Mangan|first=Dan|website=CNBC|date=2025-02-28|access-date=2025-03-01|last2=Wilkie|first2=Christina}}</ref>. Зяленскі выказаў удзячнасць за ашаламляльную падтрымку лідараў усяго свету. Ён падзякаваў кожнаму лідару ў сацыяльных сетках паасобку з паведамленнем: «Дзякуй за вашу падтрымку». === Міжнародная === Сустрэча выклікала хуткую міжнародную рэакцыю, асабліва з боку еўрапейскіх краін. Частка сусветных лідараў хутка выказалі сваю салідарнасць з Украінай. Яны выступілі са шматлікімі заявамі, якія, ускосна, папракаюць канфрантацыйны падыход Трампа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2025/02/28/trump-zelensky-white-house-meeting-ukraine-global-reaction/|title=Trump's Angry Meeting With Zelensky Prompts Reactions Worldwide|author=Haltiwanger|first=John|website=Foreign Policy|date=2025-03-06|access-date=2025-03-01}}</ref>. Еўрапейскія чыноўнікі пацвердзілі сваю прыхільнасць Украіне, падкрэсліўшы пастаянную падтрымку супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Уварванне Расіі ва Украіну}} {{Уладзімір Зяленскі}} [[Катэгорыя:Расійска-ўкраінская вайна]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Украіны]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:Уладзімір Зяленскі]] [[Катэгорыя:2025 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Люты 2025 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 28 лютага]] 3g33d8hywlw8d3fpyoqqw78s271o1m0 0 789690 5131607 5130457 2026-04-24T14:37:54Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5131607 wikitext text/x-wiki У сезоне 2004/2005 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * Мікалай Ладуцька (1985) * Максім Мамончык (1981) * [[Максім Каршакевіч]] (1983) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * Сяргей Якаўлеў (1982) * [[Міхаіл Міхута]] (1982) * Антон Цярэнька (1982) * Дзяніс Лейка (1982) * Алег Сямёнаў (1982) * Андрэй Сергіевіч (1982) * Аляксандр Чарнагораў (1979, [[Расія]]) * [[Сяргей Жыркевіч]] (1982) * [[Вадзім Лісіца]] (1982) * Міхаіл Шчурэвіч (1981) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2003/2004 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2005/2006 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/6037/ ЕВРОКУБКИ. Под обстрел] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2004/2005]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2004/2005|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2004 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2005 год у Мінску]] 6aguaks46p3p9w0xw4g1w7luqzmwrua 0 789844 5131606 5130464 2026-04-24T14:37:48Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5131606 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (1977) * [[Станіслаў Закржэўскі]] (1982) * [[Максім Каршакевіч]] (1983) * Павел Лакіза (1976) * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (1982) * Дзмітрый Бразінскі (1984) * Максім Максімаў (1984, [[Расія]]) * Антон Цярэнька (1982) * Алег Сямёнаў (1982) * У[[ладзімір Клімавец]] (1976) * Ігар Сілко (1982) * Аляксандр Чарнагораў (1979, [[Расія]]) * [[Раман Каляснёў]] (1983) * Дзмітрый Лобач (1984) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2008 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2009 год у Магілёве]] lfv412k0neqaxnxcszszhvi56xa8pts 0 791332 5131788 5026869 2026-04-24T23:51:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131788 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = |заснаваны = |дата адкрыцця = |дата закрыцця = |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= |наведвальнікі = |фонд = 186 (2001)<ref name=":0" /> |агульная плошча = 48 м²<ref name=":0" /> |выставачная плошча= 48 м²<ref name=":0" /> |плошча запаснікаў = |дырэктар = Юрый Мікалаевіч Махорын |тэлефон = +375 29 5492797 |праезд = |адкрыты = з 9:00 да 18:00<br/>выхадныя: [[нядзеля]], [[панядзелак]] |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Дом-музей Пятра Алейнікава''' — [[Мастацкі музей|мастацкі]] [[персанальны музей]] у вёсцы [[Крывель]] [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], прысвечаны жыццю і творчасці савецкага кінаакцёра [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|Пятра Алейнікава]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Музеі Беларусі|Дом-музей Пятра Алейнікава}}</ref>. Філіял [[Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|Шклоўскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/|title=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|access-date=2025-08-23|archive-date=3 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503070955/http://shklov.museum.by/|url-status=dead}}</ref>. У [[Крывель|Крыва­лі]] нарадзіўся Пётр Алейнікаў, сюды ён неаднаразова вяртаўся падчас жыцця<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.lib-shklov.mogilev.by/Aleynikov/dom_museum.html|title=Сайт Шкловской БС|website=www.lib-shklov.mogilev.by|access-date=2025-08-23}}</ref>. Філіялам загадвае Юрый Мікалаевіч Махорын<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/node/55153|title=Филиал|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|date=2021-04-27|access-date=2025-08-23}}</ref>. == Гісторыя == Музей быў заснаваны 1 ліпеня 1998 года паводле рашэння № 10-25 ад 24 чэрвеня 1998 года [[Шклоўскі раённы выканаўчы камітэт|Шклоўскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. Афіцыйнае адкрыццё адбылося 12 ліпеня 1998 года, у дзень нараджэння Пятра Алейнікава<ref name=":1" />. Драўляную хату спецыяльна для музея ўзвялі на месцы, дзе жыла сям’я Алейнікава, па падабенстве старой. Новы будынак атрымаўся больш упрыгожаным: напрыклад, у арыгінальнай хаце [[Аканіца|аканіц]] не было<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/chervonets-i-blagoslovenie-ot-batyushki.html|title=О кумире советских зрителей Петре Алейникове рассказывают его земляки|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2022-07-30|access-date=2025-08-23}}</ref>. == Экспазіцыя == Станам на [[2001]] год фонды музея налічвалі 186 прадметаў. Агульная плошча будынка складала 48 м², і ўся яна выкарыстоўвалася пад экспазіцыйна-выставачную дзейнасць<ref name=":0" />. Паводле больш сучасных звестак, у невялікай драўлянай хаце, дзе месціцца музей, сабрана каля 200 экспанатаў<ref name=":1" />. Аснову калекцыі складаюць [[Фотаздымак|фотаздымкі]] з сямейнага альбома і малюнкі бацькі акцёра, якія перадаў сын Алейнікава — Тарас<ref name=":1" />. У экспазіцыі прадстаўлены таксама фотаздымкі са здымачнага працэсу і іншыя матэрыялы пра творчасць акцёра<ref name=":2" />. Іншыя экспанаты (прадметы побыту, узоры [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]) былі сабраныя мясцовымі жыхарамі<ref name=":1" />. Дом-музей з’яўляецца адзіным сацыяльна-культурным цэнтрам у вёсцы. Тут праводзяцца мясцовыя святы, арганізуюцца прагляды фільмаў з удзелам Алейнікава і культурныя мерапрыемствы<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Музеі Беларусі|Дом-музей Пятра Алейнікава}} * Панова І. ''Самародак шклоўскай зямлі'' // ''[[Звязда]]''. — [[1998]]. — 18 ліпеня. * Цветков Ю. ''Звезда кино и деревенский музей республиканского масштаба'' // ''[[Рэспубліка (газета)|Рэспубліка]]''. — [[1998]]. — 19 лістапада. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Персанальныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Крывель]] mhclnpmtxnbd1xdh38cntp98dcyxyn1 0 791590 5131706 5030205 2026-04-24T19:27:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131706 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь''' — дзяржаўны [[інфармацыйны рэсурс]], які ўтрымлівае інфармацыю аб афіцыйных [[геральдыка|геральдычных сімвалаў]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], такіх як [[герб]]ы, [[сцяг|сцягі]], [[эмблема|эмблемы]], [[штандар]]ы і іншыя знакі, зарэгістраваныя ў адпаведнасці з заканадаўствам краіны, з мэтай іх уліку, сістэматызацыі і абнародавання<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=h11200384|title=Закон Республики Беларусь № 384-З (Закон Республики Беларусь от 26 мая 2012 г. №384-З «Аб афiцыйных геральдычных сiмвалах.»)|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30}}</ref>. Рэгістр таксама служыць крыніцай эталонных графічных выяў (у каляровым выкананні) геральдычных знакаў, якія выкарыстоўваюцца ў афіцыйнай практыцы і публіцыстычных матэрыялах<ref name=":0" />. Рэгістр утвораны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 7 жніўня 2002 года<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441 «Аб утварэнні Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь і некаторых мерах па ўдасканаленні парадку заснавання і дзяржаўнай рэгістрацыі ордэнаў, медалёў і афіцыйных геральдычных сімвалаў»|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref>. Прававы статус і парадак вядзення рэгістра замацаваны Законам «Аб афіцыйных геральдычных сімвалах» ад 26 мая 2012 года<ref name=":0" />. Папярэднікам Дзяржаўнага геральдычнага рэгістра быў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь]], які быў заснаваны пастановай Савета Міністраў у 1994 годзе і вёўся [[Камітэт па архівах і справаводстве|Камітэтам па архівах і справаводстве]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref><ref>Елинская М.М. Нормативные правовые документы об учреждении и регистрации официальных геральдических символов // [[Архивы и делопроизводство]] 2009г., № 6. – С. 135-139.</ref>. == Прававы статус і вядзенне == Дзяржаўны геральдычны рэгістр з’яўляецца адзінай дзяржаўнай [[База даных|базай даных]], у якую ўносяцца афіцыйна зацверджаныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. Вядзенне Дзяржаўнага геральдычнага рэгістра ажыццяўляецца [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі]], аднак ключавую каардынацыйную і экспертную ролю ў сферы дзяржаўнай геральдыкі адыгрывае [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], які разглядае і ўзгадняе праекты афіцыйных геральдычных сімвалаў перад іх рэгістрацыяй у рэгістры<ref name=":0" />. == Парадак рэгістрацыі == Рэгіструючы орган уносіць у Дзяржаўны геральдычны рэгістр зацверджаны сімвал разам з яго выявай і апісаннем і выдае пасведчанне аб рэгістрацыі. Новыя ці змененыя сімвалы падлягаюць абавязковай геральдычнай экспертызе<ref name=":0" />. Сімвалы дзяржаўных органаў і арганізацый рэгіструюцца пасля іх заснавання, для іншых арганізацый патрабуецца таксама выплата дзяржаўнай пошліны. Нагрудныя знакі рэгіструюцца пасля іх вырабу і перадачы ў рэгіструючы орган і Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gs.archives.gov.by/?page_id=4727&lang=be Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь] [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Права Беларусі]] [[Катэгорыя:Базы даных]] qsj5ac8wa98tpmqh429lc2q78mh41fc 0 791735 5131629 5030625 2026-04-24T15:39:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131629 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яцэвіч}} {{навуковец}} '''Дзмітрый Уладзіміравіч Яцэвіч''' ({{ДН|9|10|1978}}, [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[юрыст]], [[архівіст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 кастрычніка 1978 года ў [[Барысаў|Барысаве]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="NIAB">{{Cite web|url=https://niab.by/newsite/by/content/all/%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1938%E2%80%942023|title=Кіраўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (1938–2023)|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|access-date=2025-09-02|url-status=dead}}</ref>. У 1997 годзе скончыў прыборабудаўнічае аддзяленне [[Барысаўскі палітэхнікум|Барысаўскага палітэхнікума]], у 2002 годзе — [[Юрыдычны факультэт БІП|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі інстытут правазнаўства|Беларускага інстытута правазнаўства]], у 2006 годзе — [[Інстытут дзяржаўнай службы Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «міжнародныя адносіны»<ref name="NIAB" />. У 2002—2009 гадах працаваў у прававым упраўленні [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], з 2009 па кастрычнік 2012 года — у [[Апарат Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Апараце Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]], дзе курыраваў дзейнасць [[Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Дэпартамента па архівах і справаводству]]<ref name="NIAB" />. З кастрычніка 2012 да красавіка 2022 года быў дырэктарам [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі]]<ref name="NIAB" />. Арганізаваў працу па выяўленні і камплектаванні фондаў архіва дакументамі і копіямі дакументаў па гісторыі Беларусі з прыватных калекцый, архіваў [[ЗАГС]]аў, архіваў рэлігійных устаноў Рэспублікі Беларусь, а таксама са збораў архіваў замежных краін. Садзейнічаў пашырэнню міжнародных сувязей з архіўнымі ўстановамі і ўстановамі навукі і культуры<ref name="NIAB" />. З’яўляўся членам [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], [[Камісія па вяртанні культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Беларусі|Камісіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ва ўжытак культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за мяжой Беларусі]], [[Археаграфічная камісія (Беларусь)|Археаграфічнай камісіі Дэпартамента па архівах і справаводству]], узначальваў Вучоны савет НГАБ<ref name="NIAB" />. == Узнагароды == Узнагароджаны ганаровымі граматамі [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Дэпартамента па архівах і справаводству]], [[Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі|Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і інш.<ref name="NIAB" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-03}} {{DEFAULTSORT:Яцэвіч Дзмітрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] kis43o7bm08dilg2cg48zni8mr1pu4w 0 793094 5131565 5054407 2026-04-24T13:19:50Z Jaŭhien 59102 /* Рэпрэсіі */ вікіфікацыя 5131565 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натан «Нотке» Вайнгауз | Дата нараджэння = 1905 (1912?) | Дата смерці = 20 лістапада 1941 | Месца смерці = Мінск | Краіна = Беларусь | Месца працы = Часопіс «Дэр піянер-векер» | Мова твораў = ідыш | Род дзейнасці = пісьменнік, журналіст, адзін з арганізатараў падполля Мінскага гета }} '''Натан Вайнгауз''' ({{lang-yi|נאָטע װײַנהויז}}; 1905 (1912?), [[Мінск]] — {{ДС|20|11|1941}}, [[Мінск]]) — яўрэйскі пісьменнік, журналіст, адзін з арганізатараў падполля [[Мінскае гета|Мінскага гета]]. Варыянты напісання імя: '''Нотке Вайнгауз''', '''Нотэ Вайнгойз'''. == Біяграфія == === Жыццё і праца ў Мінску === Нарадзіўся ў Мінску. Скончыў яўрэйскую 7-гадовую школу і Яўрэйскі педагагічны тэхнікум<ref>{{Cite web|url=https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%92%D0%90%D0%99%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%99%D0%97_%D0%9D%D0%BE%D1%82%D1%8D|title=ВАЙНГОЙЗ Нотэ — Российская Еврейская Энциклопедия|website=jewsencyclopedia.com|access-date=2025-10-04}}</ref>. Займаўся публіцыстыкай, пісаў і адаптаваў кнігі для дзяцей, быў адным з кіраўнікоў піянерскага і камсамольскага руху ў Беларусі. Ад 1927 года рэдактар газеты «Дэр піянер-векер» («Піянерскі будзільнік»). Пасля службы ў Чырвонай Арміі пераехаў у Яўрэйскую аўтаномную вобласць ([[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]). Многія яўрэі, у тым ліку з Беларусі, у пачатку 1930-х выправіліся туды, на савецкі Далёкі Усход, паверыўшы, што ў Бірабіджане ствараецца сапраўдная яўрэйская нацыянальная рэспубліка. У ЯАВ Натан Вайнгауз узначальваў радыёкамітэт. === Рэпрэсіі === У другой палове 1930-х у ЯАВ разгарнуліся палітычныя рэпрэсіі супраць «ворагаў народа», «[[нацдэм]]аў» і «трацкістаў». Вайнгауза выключалі з партыі за «неданясенне».<blockquote>(…) на пастаўленае яму пытанне, чаму ён, ведаючы многіх нацдэмаўцаў і трацкістаў, ведаючы іх сяброў і г.д. ні разу не паведаміў у партарганізацыю аб неабходнасці праверыць асабістых сяброў трацкістаў Разенблюма, Фалкіна, Аракснова, Саўчанку, Гайко і інш.? Вайнгауз адказаў: «Я не вар’ят і паклёпнічаць на людзей не буду… Такое патрабаванне могуць паставіць толькі ненармальныя людзі».— ''Пратакол № 124 Пасяджэння Бюро Абкама ВКП(б) Яў. А. В. — ДВК, г. Бірабіджан 17-га сакавіка 1937 г.<ref>{{Cite web|url=https://cyclowiki.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7|title=Натан Григорьевич Вайнгауз — Циклопедия|website=cyclowiki.org|access-date=2025-10-04}}</ref>''</blockquote> У 1937 годзе ён быў прызначаны дырэктарам Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра імя Кагановіча — пасля арышту папярэдняга дырэктара. У чэрвені 1938 года Вайнгауз і пісьменнік [[Гірш Ізраілевіч Добін|Гірш Добін]], супрацоўнік газеты «Бірабіджанер штэрн», былі арыштаваныя па абвінавачванні ва ўдзеле ў «контррэвалюцыйнай праватрацкісцкай арганізацыі» і шпіянажы на карысць [[Японія|Японіі]]. Каб арыштаваць, Вайнгауза выклікалі тэрміновай тэлеграмай з гастроляў па вобласці. У тэлеграме прапаноўвалася тэрмінова вярнуцца ў Бірабіджан «рыхтаваць зімовы сезон».<blockquote>«Ён адразу змяніўся, змарнеў. На нервовай глебе яму здавалася, што ў яго баляць усе зубы, і ён пачаў вырываць зусім здаровыя. …Жыў ён у двары тэатра, у доме артыстаў, разам з нашай актрысай Басіхес. Яны мусілі пасля гастроляў афіцыйна зарэгістраваць шлюб. Прачнуўся Вайнгауз рана. Ён надзеў белую кашулю-тэніску, белыя штаны, тэпці на босую нагу і зайшоў у рэстаран, які быў у нашым двары, паснедаць. Ён паспеў толькі выпіць паўшклянкі гарбаты, як падышла афіцыянтка і сказала, што яго просяць зайсці ў кабінет дырэктара рэстарана. Як толькі ён пераступіў парог, двое супрацоўнікаў НКУС, якія там былі, прапанавалі яму разлічыцца з афіцыянткай і ісці за імі да машыны, якая стаяла ў двары. Ён папрасіў дазволу зайсці дадому пераапрануцца, але яму гэтага не дазволілі». — ''З успамінаў акцёра Бірабіджанскага дзяржаўнага яўрэйскага тэатра Мотла Сіраты''<ref>{{Cite web|url=https://www.lechaim.ru/ARHIV/196/sirota.htm#_ftn1|title=ВОСПОМИНАНИЯ|website=www.lechaim.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У 1939 годзе, пасля года ў зняволенні, Вайнгауз быў прызнаны вінаватым па артыкулах 58-1а і 58-11 КК РСФСР. Але пасля арышту наркама НКВД СССР [[Мікалай Іванавіч Яжоў|Мікалая Яжова]] справа трапіла на перагляд. У сакавіку 1940 года Вайнгауз і Добін былі апраўданыя за адсутнасцю складу злачынства. У 1940 г. вярнуўся ў Беларусь, у Мінск. Працаваў начальнікам аддзела навучальных устаноў Упраўлення па справах мастацтваў пры СНК БССР<ref>{{Cite web|url=https://www.rgali.ru/storage-unit?fundId=8413&opisId=9467&systemId=252097|title=РГАЛИ - список единиц хранения|website=www.rgali.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>. === Удзел у падполлі === Пасля нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця Мінска гітлераўскімі войскамі Вайнгауз стаў адным з арганізатараў падполля ў Мінскім гета. Ён жыў разам з сям’ёй на Нова-Мясніцкай вуліцы (зараз не існуе). На гарышчы дома, у коміне, быў схаваны радыёпрыёмнік, а яго антэна была ўплеценая ў вяроўку для бялізны. Паводле ўспамінаў вязня гета, радыётэхніка Абрама Туніка<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nkontinent.com/david-gay-desyatyiy-krug/|title=Давид ГАЙ {{!}} Десятый круг|website=«Новый Континент»|date=2025-04-13|access-date=2025-10-04}}</ref>, той прыёмнік ён вынес на просьбу Вайнгауза са складу канфіскаванай радыётэхнікі ў зале [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага тэатра]]. [[Гірш Смоляр]] успамінаў, як наведаў Вайнгауза на Нова-Мясніцкай.<blockquote>Я з цяжкасцю яго пазнаў. Прыгожы выразны твар цяпер быў спрэс пакрыты цёмнымі глыбокімі маршчакамі. Не засталося і следу ад колішняга агню ў вачах. Павітаўшыся, ён адразу пайшоў на кухню, прынёс бохан хлеба і місу цеплаватай поліўкі. І калі я ўжо сеў за стол, здарылася такое, што кавалак ежы так і стаў у маім горле. Бацька Нотке, якога я памятаў як мудрага зычлівага чалавека, раптам істэрычна закрычаў: 'Што ты робіш! Мы паміраем з голаду! А ты аддаеш апошнюю ежу! Нам не патрэбныя ніякія госці!' — і паглядзеў на мяне з такой непрыязнасцю, што я міжволі пасунуўся да дзвярэй. (Пазней дактары расказалі мне, што ў гета часта здараліся такія выпадкі істэрыі. Як правіла, яны былі справакаваныя страхам памерці з голаду і асабліва абвастрыліся тады, калі гета абнеслі калючым дротам.) …Нотке правёў мяне на гарышча. Гэта была ягоная схованка. На перакуленай скрыні ляжалі некалькі аркушаў паперы з якойсьці ягонай пісанінай. …Гэта была поўная злосці справаздача пра яго арышт і допыты ў Бірабіджане. …Нотке Вайнгауз паведаміў імя „сувязнога“, які мог дапамагчы мне ва ўмовах гетаўскага голаду памірыць, так бы мовіць, душу і цела. 'Сувязным' Нотке быў начальнік яўрэйскай паліцыі Зяма Серабранскі. (У маладосці яны разам працавалі ў апараце камсамола.)<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Смоляр Гірш, 2002.|загаловак=Менскае гета|год=2002|месца=Мн|выдавецтва=Тэхналогія|isbn=985-458-063-6}}</ref></blockquote><blockquote>«Яго становішча ў гета было асабліва складанае: яго ведалі ўсе — ад малога да вялікага. І хоць яго пышная шавялюра ўжо паспела пасівець, яго ўсё яшчэ не называлі інакш, як «Нотке» — як у тыя гады, калі ён — адзін з папулярных працаўнікоў камсамола ў Менску, рэдактар ​​дзіцячай газеты — хадзіў з ватагай дзятвы па вуліцах з песнямі ды жартамі. Для яго паказвацца на вуліцах гета значыла рызыкаваць патрапіць у рукі гестапа, якое ў той час асабліва старанна шукала камуністаў. …Блізкія таварышы забяспечылі яго дакументам, па якім ён значыўся муляром, які працуе ў гета.» — ''З успамінаў Гірша Смоляра''<ref>{{Cite web|url=https://document.wikireading.ru/74800|title=III. НАЧАЛО СОПРОТИВЛЕНИЯ. Мстители гетто|website=document.wikireading.ru|access-date=2025-10-04}}</ref>.</blockquote> У падполлі Вайнгауз быў «адказны за прапагандысцкую працу і складанне матэрыялаў для распаўсюду сярод насельнікаў гета». З дапамогай радыётэхніка Абрама Туніка ён слухаў і запісваў паведамленні Савецкага інфармацыйнага бюро. <blockquote>Мэту Нотке бачыў у тым, каб пераадолець дэзарыентаванасць яўрэяў Менскага гета пра намеры Гітлера ў дачыненні да яўрэяў наогул і савецкіх яўрэяў у прыватнасці. Зрабіць гэта было няпроста, бо людзі добра памяталі нядаўнія ідылічныя стасункі паміж Савецкім Саюзам і гітлераўскай Германіяй пасля падпісання пакта Молатава–Рыбентропа. І менавіта Молатаў расцаніў нямецкі нацыянал-сацыялізм як 'справу густу'<ref name=":0" />.</blockquote> Натан Вайнгауз загінуў у часе нацысцкай акцыі ў гета ў 20 лістапада 1941 г. <blockquote>Яны ачапілі раён Татарскай вуліцы, яўрэйскую частку Замкавай і прылеглыя завулкі. Мэта немцаў рабілася відавочнай: скарачаць тэрыторыю гета з усіх бакоў, змушаючы яўрэяў усё больш скучвацца на ўсё меншай плошчы. Іх адціскалі ў нязменным кірунку — да могілак. Ад Зямы Серабранскага я даведаўся, што падчас акцыі нацысты натрапілі на 'маліну' Нотке Вайнгауза. Іншых падрабязнасцяў пра гібель нашага таварыша да нас не дайшло<ref name=":0" />.</blockquote> Яго сям’я загінула разам з ім. == Творчасць == З сярэдзіны 1920-х гг. публікаваў нататкі і рэпартажы ў яўрэйскіх перыядычных выданнях Мінска. Пісаў пра жыццё дзяцей і моладзі. Падчас службы ў Чырвонай Арміі ў 1931 годзе пісаў пра жыццё ў казарме для выданняў «Эмес» (Масква) і «Актобэр» (Мінск). Выдаў кнігі: * «Tsuhilf di kinder-korkrayzn un redkolegyes» («Дапамога ў стварэнні дзіцячых гурткоў і рэдакцый») (Менск, 1926), 32 с.; * «Fizkult in shtetl» («Фізкультура ў горадзе{{удакладніць|мястэчку?}}»), разам з Л. Цэйтлінам (Менск, 1927), 28 с.; * «Dertseylungen» («Апавяданні») (Менск, 1927), 68 с.; * «Internatsyonalizirt» («Інтэрнацыяналізаваны»), прапагандысцкая п’еса ў трох дзеях (Масква-Менск, 1930), 34 с., разам з М. Дубравіцкім; * «Асінбуд» (Масква-Менск, 1930), апавяданне, 29 с.; * «Af der vakh» («На варце») (Менск, 1932), 92 с. У шэрагу іншых выданняў для дзяцей выступіў як укладальнік, перакладчык і рэдактар<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://congressforjewishculture.org/people/4663/Vaynhoyz-Note-1912-1944|title=Vaynhoyz, Note — Congress for Jewish Culture|website=congressforjewishculture.org|access-date=2025-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] rb5tmpan5za3mn1d3z4e1wgdpttc2gj 0 794162 5131598 5054189 2026-04-24T14:09:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131598 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Скотчанка Дзмітрый Мікалаевіч | арыгінал імя = | выява = Скотченко, Дмитрий Николаевич.png | подпіс выявы = | дата нараджэння = 1888 | месца нараджэння = в. Шарэйкі, Касцюковіцкі павет, Магілёўская губерня, [[Расійская імперыя]] | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = БССР | род дзейнасці = супрацоўнік міліцыі БССР / [[НКУС]] | вядомы тым = кіраўнічы супрацоўнік міліцыі ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Гомель|Гомелі]] (1930-я) | узнагароды = [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (1937); [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] (1932) }} '''Дзмітрый Мікалаевіч Скотчанка''' (нар. 1888; в. Шарэйкі, Касцюковіцкі павет) — супрацоўнік органаў унутраных спраў [[БССР]]. У 1930-я гады ўзначальваў міліцэйскія падраздзяленні ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] і [[Гомель|Гомелі]]. У 1938 годзе прызначаны начальнікам Упраўлення РКМ УНКУС па Гомельскай вобласці. Узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]] (1937) і [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|ордэнам Чырвонага Сцяга БССР]] (1932).<ref name="memo-card">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%2C_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Скотченко, Дмитрий Николаевич — Кадровый состав НКВД 1935–1939 |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> == Службовая кар’ера == У першай палове 1920-х гадоў у Магілёўскай і Гомельскай акругах дзейнічалі ўзброеныя бандыцкія групы. Іх ліквідацыя ўваходзіла ў кампетэнцыю раённых і гарадскіх аддзелаў міліцыі. Найбольш напружаным быў [[1924]] год: на тэрыторыі Магілёўскай акругі былі разгромлены атрады Шаўчэнкі, Рыжыкава-Бестужева, Іванова і інш.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://elib.institutemvd.by/jspui/bitstream/MVD_NAM/4049/1/Karkotskiy.pdf|title=А. В. Каркоцкий. Магилёвская милиция в борьбе с антисоветскими выступлениями и бандитизмом в первой половине 1920-х гг.|date=2014|pages=1–2|publisher=Інстытут МУС Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-10-29}}</ref> Паводле рэгіянальных аглядаў, да канца 1924 года дзейнасць «банды Шаўчэнкі» была спыненая, аперацыі суправаджаліся блакадамі і ўзброенымі сутыкненнямі.<ref>{{cite web|language=ru|url=https://www.vestnikmogileva.by/novosti/obshestvo/stupenki-istorii-milicejskaja-sluzhba-semena-fajnshtejna/|title=Ступеньки истории: милицейская служба Семёна Файнштейна|date=2021-05-19|publisher=Вестник Могилёва|access-date=2025-10-29|url-status=dead}}</ref> У гэтым кантэксце Скотчанка, які ў той перыяд служыў у органах унутраных спраў БССР, удзельнічаў у мерапрыемствах супраць групы Шаўчэнкі на Магілёўшчыне. У крыніцах адзначаецца, што аператыўныя дзеянні міліцыі прывялі да разгрому атрада.<ref>Там жа.</ref> Непасрэдную службу ў органах міліцыі БССР Скотчанка праходзіў у Гомельскай вобласці. 27 кастрычніка 1936 года яму было прысвоена спецыяльнае званне старшага лейтэнанта міліцыі.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_1018_%D0%BE%D1%82_27.10.1936.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 1018 от 27.10.1936. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> Да 30 снежня 1937 года ён кіраваў Рэчыцкім раённым аддзелам міліцыі. 30 снежня 1937 Скотчанка быў прызначаны начальнікам Гомельскага гарадскога аддзела РКМ НКУС БССР — на падставе прыказу НКВД СССР № 2562 ад 30.12.1937.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_2562_%D0%BE%D1%82_30.12.1937.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 2562 от 30.12.1937. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> 7 красавіка 1938 года яму прысвоена званне капітана міліцыі,<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_804_%D0%BE%D1%82_07.04.1938.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 804 от 07.04.1938. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> а 17 верасня 1938 года прызначаны начальнікам Упраўлення РКМ УНКУС па Гомельскай вобласці.<ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_2159_%D0%BE%D1%82_17.09.1938.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 2159 от 17.09.1938. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29}}</ref> == Узнагароды == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|Ордэн Чырвонага Сцяга БССР]] (5 лістапада 1932).<ref name="bssr1932">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%3A%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_05.11.1932 |title=Постановление ЦИК БССР от 05.11.1932 |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (13 лістапада 1937).<ref name="cik1937">{{cite web |url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%3A%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A6%D0%98%D0%9A_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_13.11.1937_%28III%29/%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82 |title=Постановление ЦИК СССР от 13.11.1937 (разд. III) |publisher=Праект «Мемориал» |language=ru |access-date=2025-10-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-30}} {{DEFAULTSORT:Скотчанка Дзмітрый Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] 6w1afjuatcpu7926yu7ignmqaizyaif 0 794307 5131728 5087939 2026-04-24T20:13:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131728 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзяржынава (значэнні)}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус=Хутар |беларуская назва=Дзяржынава |вобласць=Мінская |раён=Стаўбцоўскі |сельсавет= |сельсавет2=Літвенскі }} '''Дзяржы́нава'''<ref>''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці / Рэд. [[Павел Паўлавіч Шуба|П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1981. — 360 с.</ref> ({{Lang-ru|Дзержиново}}) — былы [[хутар]] у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Літвенскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 56 км на поўнач ад [[Стоўбцы|Стоўбцаў]], за 80 км на захад ад [[Мінск]]а. Бліжэйшыя паселішчы [[Пятрылавічы]], [[Пятрова (Стаўбцоўскі раён)|Пятрова]] і іншыя. Побач цячэ рака [[Уса (прыток Нёмана)|Уса]]. == Гісторыя == [[Файл:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|злева|міні|Сядзібны дом Дзяржынскіх. Фота да 1939 года.]] Спачатку называлася Азямблова, ад прозвішча ўладальнікаў Азямблоўскіх. У 1820-х адзіная спадкаемца роду Антаніна Азямблоўская выйшла замуж за беззямельнага шляхціца Юзафа Яна Дзяржынскага (дзеда [[Ф. Э. Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]]), і ад таго стала назва Дзяржынава. Сядзібны дом з надворнымі пабудовамі ўзведзены ў 1870-я гады. У 1904 годзе Азямблова (Оземблово), маёнтак Дзяржынскага ў Налібоцкай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://familio.org/settlements/c71b69d6-4f46-4305-a5fb-27daf1bb8d0b|title=Справочник. Дзержиново}}</ref>, 15 жыхароў, на рацэ Усе. У гады Вялікай Айчыннай вайны сядзіба знішчана нямецкімі акупантамі. У 2004 годзе адноўлена як '''[[Дзяржынава|дом-музей Дзяржынава]]'''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://dzerzhinovo.museum.by/|title=Государственное учреждение культуры «Музей-усадьба «Дзержиново»|access-date=2 лістапада 2025|archive-date=9 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250909230812/http://dzerzhinovo.museum.by/|url-status=dead}}</ref> — мемарыял [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]], месца яго дзяцінства. == Назва == Назва Дзяржынава на гэтым месцы не старая і пайшла ад прозвішча Дзяржынскіх, уладальнікаў маёнтка толькі ад 1820-х гадоў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі было яшчэ адно [[Дзяржынава Смаргонскага раёна|Дзяржынава]] — цяпер на тэрыторыі [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавета]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Гродзенская вобласць. Мінск, 2004. С. 355.</ref> (было на поўдні ад [[Вішнеўскае|Вішнеўскага возера]]). Былі горадзенскія прозвішчы Дзержыноўскі, Дэржын, [[Дзявенішкі|дзявенішскае]] Дэржынкевіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-X7HH-Q?i=287&cat=1046002 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-R3N2-H?i=51&cat=1542830 https://www.limis.lt/valuables/e/805191/830202048?searchId=91136656&menuIndex=0&digitalObjectId=830202073 (№ 585, с. 76)</ref>. == Насельніцтва == * 1904 год — 15 жыхароў<ref name=":0" /> == Славутасці == [[Файл:Dzyarzhynava complex 3.JPG|міні|злева|Адноўлены ў 2004 годзе сядзібны дом Дзяржынскіх і бюст Фелікса Дзяржынскага на пярэднім плане, цяпер часткі мемарыяльнага комплексу.]] * Мемарыяльны комплекс «[[Дзяржынава]]» (канец XIX ст., адноўлены ў 2004)<ref name=":1" />, за 4 км ад [[Пятрылавічы|Пятрылавіч]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613Д000612}}. * Бюст Фелікса Дзяржынскага (1977) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|612Ж000613}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}}{{Заліўка НП-Беларусь}}{{Літвенскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)}} 34as38kcqgs4k0dqatpm9smsyyh4cy6 4 794913 5131932 5058523 2026-04-25T09:25:54Z JerzyKundrat 174 5131932 wikitext text/x-wiki {{/nav}} <div style="clear:both;width:43.12em;margin:0.5em auto 1em"> <h2 style="border: none">Выбары [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулаў года]] — 2025</h2> У студзені—лютым 2026 года ў Беларускай Вікіпедыі ў адзінаццаты раз пройдзе конкурс «Артыкулы года». У ім будуць выбраны найлепшыя, па меркаванні супольнасці, артыкулы беларускай свабоднай энцыклапедыі. Тэкст афіцыйных правілаў размешчаны '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года#Правілы конкурсу|тут]]'''. Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе тэрміны, апісаныя ў правілах, змяшчаюцца ўперад на адзін месяц. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]]. Вы можаце дапамагчы праекту: * Прапанаваўшы артыкул для абмеркавання. * Паўдзельнічаўшы ў выбарах. * Кандыдатамі могуць быць усе артыкулы Вікіпедыі, якія адпавядаюць рэгламенту конкурсу. Намінуйце як мага больш якасныя і цікавыя артыкулы! * Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў. Тэрміны пераходу з этапа на этап запісаны ў правілах. * У працэсе выбараў час паказваецца ў UTC. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] s984yqrolbhvjuhk1jc80mck2kf0156 5131965 5131932 2026-04-25T10:03:15Z Цирковой медведь 167171 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131932|5131932]] аўтарства [[Special:Contributions/JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[User talk:JerzyKundrat|размовы]]), вікіфікацыя, афармленне, стыль, арфаграфія, пунктуацыя, катэгорыі, шаблон, выдаліць, дапаўненне, адказ, меркаванне, ілюстрацыя, абнаўленне звестак, вычытка, удакладненне, вынік. 5131965 wikitext text/x-wiki {{/nav}} <div style="clear:both;width:43.12em;margin:0.5em auto 1em"> <h2 style="border: none">Выбары [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулаў года]] — 2025</h2> У студзені 2025—лютым 2025 года ў Беларускай Вікіпедыі ў адзінаццаты раз пройдзе конкурс «Артыкулы года». У ім будуць выбраны найлепшыя, па меркаванні супольнасці, артыкулы беларускай свабоднай энцыклапедыі. Тэкст афіцыйных правілаў размешчаны '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года#Правілы конкурсу|тут]]'''. Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе тэрміны, апісаныя ў правілах, змяшчаюцца ўперад на адзін месяц. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]]. Вы можаце дапамагчы праекту: * Прапанаваўшы артыкул для абмеркавання. * Паўдзельнічаўшы ў выбарах. * Кандыдатамі могуць быць усе артыкулы Вікіпедыі, якія адпавядаюць рэгламенту конкурсу. Намінуйце як мага больш якасныя і цікавыя артыкулы! * Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў. Тэрміны пераходу з этапа на этап запісаны ў правілах. * У працэсе выбараў час паказваецца ў UTC. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] o0nqpkd7xaimtecpou2exok10nyku9f 5131980 5131965 2026-04-25T10:48:27Z Plaga med 116903 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131965|5131965]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) вандалізм 5131980 wikitext text/x-wiki {{/nav}} <div style="clear:both;width:43.12em;margin:0.5em auto 1em"> <h2 style="border: none">Выбары [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулаў года]] — 2025</h2> У студзені—лютым 2026 года ў Беларускай Вікіпедыі ў адзінаццаты раз пройдзе конкурс «Артыкулы года». У ім будуць выбраны найлепшыя, па меркаванні супольнасці, артыкулы беларускай свабоднай энцыклапедыі. Тэкст афіцыйных правілаў размешчаны '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года#Правілы конкурсу|тут]]'''. Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе тэрміны, апісаныя ў правілах, змяшчаюцца ўперад на адзін месяц. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]]. Вы можаце дапамагчы праекту: * Прапанаваўшы артыкул для абмеркавання. * Паўдзельнічаўшы ў выбарах. * Кандыдатамі могуць быць усе артыкулы Вікіпедыі, якія адпавядаюць рэгламенту конкурсу. Намінуйце як мага больш якасныя і цікавыя артыкулы! * Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў. Тэрміны пераходу з этапа на этап запісаны ў правілах. * У працэсе выбараў час паказваецца ў UTC. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] s984yqrolbhvjuhk1jc80mck2kf0156 5131991 5131980 2026-04-25T11:37:23Z JerzyKundrat 174 5131991 wikitext text/x-wiki {{/nav}} <div style="clear:both;width:43.12em;margin:0.5em auto 1em"> <h2 style="border: none">Выбары [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулаў года]] — 2025</h2> У студзені—лютым 2025 года ў Беларускай Вікіпедыі ў адзінаццаты раз пройдзе конкурс «Артыкулы года». У ім будуць выбраны найлепшыя, па меркаванні супольнасці, артыкулы беларускай свабоднай энцыклапедыі. Тэкст афіцыйных правілаў размешчаны '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года#Правілы конкурсу|тут]]'''. Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе тэрміны, апісаныя ў правілах, змяшчаюцца ўперад на адзін месяц. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]]. Вы можаце дапамагчы праекту: * Прапанаваўшы артыкул для абмеркавання. * Паўдзельнічаўшы ў выбарах. * Кандыдатамі могуць быць усе артыкулы Вікіпедыі, якія адпавядаюць рэгламенту конкурсу. Намінуйце як мага больш якасныя і цікавыя артыкулы! * Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў. Тэрміны пераходу з этапа на этап запісаны ў правілах. * У працэсе выбараў час паказваецца ў UTC. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] rvgebsgm8jtusl0ov8by85m4hdzdgfh 5131992 5131991 2026-04-25T11:37:36Z JerzyKundrat 174 5131992 wikitext text/x-wiki {{/nav}} <div style="clear:both;width:43.12em;margin:0.5em auto 1em"> <h2 style="border: none">Выбары [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулаў года]] — 2025</h2> У студзені—лютым 2026 года ў Беларускай Вікіпедыі ў адзінаццаты раз пройдзе конкурс «Артыкулы года». У ім будуць выбраны найлепшыя, па меркаванні супольнасці, артыкулы беларускай свабоднай энцыклапедыі. Тэкст афіцыйных правілаў размешчаны '''[[Вікіпедыя:Артыкулы года#Правілы конкурсу|тут]]'''. Звяртаем увагу, што ў гэтым годзе, у сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе тэрміны, апісаныя ў правілах, змяшчаюцца ўперад на адзін месяц. Больш падрабязна пра тэрміны конкурсу чытайце на [[Вікіпедыя:Форум#Артыкул года 2025|Форуме]]. Вы можаце дапамагчы праекту: * Прапанаваўшы артыкул для абмеркавання. * Паўдзельнічаўшы ў выбарах. * Кандыдатамі могуць быць усе артыкулы Вікіпедыі, якія адпавядаюць рэгламенту конкурсу. Намінуйце як мага больш якасныя і цікавыя артыкулы! * Конкурс праводзіцца ў некалькі этапаў. Тэрміны пераходу з этапа на этап запісаны ў правілах. * У працэсе выбараў час паказваецца ў UTC. [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] s984yqrolbhvjuhk1jc80mck2kf0156 4 794915 5131963 5099470 2026-04-25T10:01:50Z Цирковой медведь 167171 У архіў 5131963 wikitext text/x-wiki {{../nav}} <center>Тут праходзіць '''намінаванне''' і '''абмеркаванне''' кандыдатаў у [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулы года]], а таксама '''галасаванне'''.</center> = Агульныя рэкамендацыі і правілы = ;Удзельнікам абмеркавання Аргументавана выказвайцеся пра недахопы і добрыя якасці артыкулаў, пазбягаючы залішне ацэначных выразаў і пераходаў на асобы. Старайцеся выкладаць сваю думку коратка; калі Вы лічыце, што артыкул утрымлівае сур’ёзныя заганы — лепш напісаць пра гэта на старонцы абмеркавання артыкула. Але памятайце, што тут выбіраюцца ''«лепшыя з лепшых»'', на якія ў далейшым будуць арыентавацца ўдзельнікі праекта. ;Аўтарам і тым, хто намінуе артыкулы Абавязкова праверце, ці не пагоршыўся артыкул з моманту прысваення яму статуса [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]], даглядзіце яго. Калі ў артыкуле ёсць дробныя недахопы і памылкі друку, іх трэба выправіць. Калі да пачатку галасавання ў артыкуле будуць сур’ёзныя недагледжаныя змены, то ён '''можа быць зняты з конкурсу.''' ;Галасаванне Галасаванне пачынаецца '''з 15 снежня 2025''' і працягваецца '''да 14 лютага 2026''' уключна. У сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты ў 2025 годзе змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Да галасавання па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія зарэгістраваліся не пазней за 14 лістапада 2025 года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс (але рэкамендуецца галасаваць {{супраць}} толькі ў выпадку, калі вы цалкам упэўненыя, што кандыдат не варты звання «Артыкула года», а не проста таму, што іншыя артыкулы лепшыя). Галасаванне з больш чым аднаго ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. = Кандыдаты = [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] qvcsixqfuqy5fn07eatlvoc0l1p1ltd 5131976 5131963 2026-04-25T10:39:14Z Plaga med 116903 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131963|5131963]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) няма архіва 5131976 wikitext text/x-wiki {{../nav}} <center>Тут праходзіць '''намінаванне''' і '''абмеркаванне''' кандыдатаў у [[Вікіпедыя:Артыкулы года|артыкулы года]], а таксама '''галасаванне'''.</center> = Агульныя рэкамендацыі і правілы = ;Удзельнікам абмеркавання Аргументавана выказвайцеся пра недахопы і добрыя якасці артыкулаў, пазбягаючы залішне ацэначных выразаў і пераходаў на асобы. Старайцеся выкладаць сваю думку коратка; калі Вы лічыце, што артыкул утрымлівае сур’ёзныя заганы — лепш напісаць пра гэта на старонцы абмеркавання артыкула. Але памятайце, што тут выбіраюцца ''«лепшыя з лепшых»'', на якія ў далейшым будуць арыентавацца ўдзельнікі праекта. ;Аўтарам і тым, хто намінуе артыкулы Абавязкова праверце, ці не пагоршыўся артыкул з моманту прысваення яму статуса [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатнага]], даглядзіце яго. Калі ў артыкуле ёсць дробныя недахопы і памылкі друку, іх трэба выправіць. Калі да пачатку галасавання ў артыкуле будуць сур’ёзныя недагледжаныя змены, то ён '''можа быць зняты з конкурсу.''' ;Галасаванне Галасаванне пачынаецца '''з 15 снежня 2025''' і працягваецца '''да 14 лютага 2026''' уключна. У сувязі з познім пачаткам конкурсу, усе даты ў 2025 годзе змяшчаюцца на адзін месяц уперад. Да галасавання па конкурсных артыкулах дапускаюцца ўдзельнікі, якія зарэгістраваліся не пазней за 14 лістапада 2025 года. Кожны ўдзельнік можа прагаласаваць {{За}} або {{Супраць}} кожнага з артыкулаў, вылучаных на конкурс (але рэкамендуецца галасаваць {{супраць}} толькі ў выпадку, калі вы цалкам упэўненыя, што кандыдат не варты звання «Артыкула года», а не проста таму, што іншыя артыкулы лепшыя). Галасаванне з больш чым аднаго ўліковага запісу забараняецца і цягне за сабой блакіроўку, вызначаную па [[Вікіпедыя:Лялечны тэатр|ВП:Вірт]]. На працягу тэрміну галасавання ўдзельнікі могуць мяняць свой голас, абавязкова закрэсліваючы ранейшы. = Кандыдаты = {{закрыта}} <!--новых дадаем у алфавітным парадку--> <!--Загатоўка для намінацыі: ==[[Назва артыкула]]== Апісанне ~~~~ ===Галасаванне=== # Голас ~~~~ ===Заўвагі=== # Заўвага ~~~~ --> == [[Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[Берэн і Луціен]] == --[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:13, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}}. [[Легендарыум Толкіна]] — 250 000-ы артыкул Беларускай Вікіпедыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:53, 18 снежня 2025 (+03) # {{За}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:58, 19 снежня 2025 (+03) # {{За}}. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 17:29, 19 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== == [[Вожык у тумане]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:54, 23 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[Голад (раман)]] == --[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:13, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[Другая кангалезская вайна]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}} [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 11:17, 10 снежня 2025 (+03) # {{За}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:58, 19 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== == [[Знешняя палітыка БССР]] == [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 05:33, 23 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}}.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:28, 23 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== == [[Мікіта Зносак]] == --[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 20:13, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== #{{За}} [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 11:17, 10 снежня 2025 (+03) #{{За}}--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:48, 6 студзеня 2026 (+03) #{{За}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:12, 7 лютага 2026 (+03) #{{За}}----[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:40, 10 лютага 2026 (+03) ===Заўвагі=== == [[Канскі кінафестываль 1994]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== #{{За}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:04, 14 снежня 2025 (+03) #{{За}}. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 17:29, 19 снежня 2025 (+03) #{{За}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:48, 9 лютага 2026 (+03) ===Заўвагі=== == [[Янка Купала]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}}.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:25, 23 снежня 2025 (+03) # {{За}}. Наша ўсё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 3 студзеня 2026 (+03) # {{За}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:48, 9 лютага 2026 (+03) ===Заўвагі=== == [[Раман Паланскі]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:54, 23 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[Рускі (апавяданне)]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}} [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 19:02, 18 снежня 2025 (+03) # {{За}}. Годны прыклад калектыўнай працы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:53, 27 снежня 2025 (+03) # {{За}} [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 13:50, 13 лютага 2026 (+03) ===Заўвагі=== == [[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}}.--[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:26, 23 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== == [[Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== ===Заўвагі=== == [[The Hobbit (гульня, 2003)]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== # {{За}}. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 17:29, 19 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== == [[Underdog]] == --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:31, 24 лістапада 2025 (+03) ===Галасаванне=== #{{За}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:04, 14 снежня 2025 (+03) ===Заўвагі=== {{закрыта-канец}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы года]] hu4gvmb9cdu0s4is6i1u2yvdltleuze 0 796270 5131862 5067404 2026-04-25T07:55:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131862 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Дукштаўская сянюнія |Арыгінальная назва = {{lang-lt|Dūkštų seniūnija}} |Герб = Dūkštos COA.jpg |Сцяг = |Краіна = [[Літва]] |Статус = [[Сянюнія]] |Уваходзіць у = [[Віленскі раён]] |Уключае = 49 вёсак |Адміністрацыйны цэнтр = [[Дукшты (Віленскі раён)|Дукшты]] |Дата ўтварэння = [[1995]] |Глава = |Назва главы = Стараста |Мовы = [[Літоўская мова|літоўская]] |Насельніцтва = 1808<ref name="sur2021">{{2021sur}}</ref> |Год перапісу = 2021 |Шчыльнасць = 20,16 |Нацыянальны склад = [[Палякі]] (53,9 %)<br>[[Літоўцы]] (30,1 %)<br>[[Рускія]] (11,6 %) |Плошча = 89,66 км²<ref name="plotas">{{Ltsen plotas}}</ref> |Карта = DukstuSeniunija.png |Часавы пояс = [[EET]] ([[UTC+2]])<br/>[[EEST]] ([[UTC+3]]) |Адрас = вул. Піяру, 1, Дукшты |Сайт = }} '''Ду́кштаўская сяню́нія''', або '''Ду́кштаўскае старо́ства''' ({{lang-lt|Dūkštų seniūnija}}) — [[сянюнія|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Віленскі раён|Віленскага раёна]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]<ref>{{cite web |url=https://www.vrsa.lt/savivaldybes-administracija/seniunijos/3/dukstu-4 |title=Dūkštų seniūnija |publisher=Vilniaus rajono savivaldybės administracija |lang=lt |accessdate=2022-06-04}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.vrsa.lt/savivaldybes-administracija/struktura-ir-kontaktai/104/dukstu/d38 |title=Dūkštų seniūnijos kontaktai |publisher=Vilniaus rajono savivaldybės administracija |lang=lt |accessdate=2022-06-04}}</ref>. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Дукшты (Віленскі раён)|Дукшты]]. == Геаграфія == Сянюнія знаходзіцца на захадзе Віленскага раёна, на правым беразе ракі [[Вілія (рака)|Віліі (Нярыс)]]. Мяжуе з [[Судэрвенская сянюнія|Судэрвенскай]] і [[Майшагольская сянюнія|Майшагольскай сянюніямі]] Віленскага раёна, а таксама з [[Шырвінтаскі раён|Шырвінтаскім]] і [[Эляктрэнайскае самакіраванне|Эляктрэнайскім раёнамі]]. Плошча сянюніі складае 89,66 км²<ref name="plotas"/> (9100 га<ref>{{cite web |url=https://sena.vrsa.lt/go.php/D%C5%ABk%C5%A1t%C5%B3188 |title=Dūkštų seniūnija |publisher=Vilniaus rajono savivaldybės administracija (sena versija) |lang=lt |accessdate=2022-06-04 |url-status=dead }}</ref>), з якіх 52 % займаюць сельскагаспадарчыя ўгоддзі, а 25 % — лясы<ref>{{cite web |url=http://www.lietuva.lt/index.php?Lang=34&ItemId=35732 |title=Dūkštų seniūnija |publisher=Lietuva.lt |lang=lt |accessdate=2006-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060114020936/http://www.lietuva.lt/index.php?Lang=34&ItemId=35732 |archive-date=2006-01-14 }}</ref>. На тэрыторыі размешчаны [[Нярыскі рэгіянальны парк]]. Адносіцца да этнаграфічнага рэгіёна [[Дзукія|Дзукіі]]<ref>{{Lt etno}}</ref>. == Гісторыя == Сянюнія была ўтворана ў 1995 годзе на тэрыторыі [[Дукштаўскі сельсавет|Дукштаўскага сельсавета]]. У 2024 годзе быў зацверджаны [[герб Дукштаў]], якім карыстаецца і сянюнія. == Населеныя пункты == На тэрыторыі сянюніі знаходзіцца 49 [[вёска|вёсак]], якія ўваходзяць у 6 [[сянюнайція|сянюнайцій]], утвораных у 2009 годзе: * '''Айранская I''' ({{lang-lt|Airėnų I seniūnaitija}}): вёскі [[Айраны I]], [[Айраны II]], [[Антокальцы]], [[Бальцюнішкі]]. * '''Буйвідская''' ({{lang-lt|Buivydų seniūnaitija}}): вёскі [[Буйвіды (Віленскі раён)|Буйвіды]], [[Брадалішкі]], [[Кармазіны]], [[Адамцішкі]], [[Кліманішкі]], [[Шаўлішкі]], [[Трацякішкі]], [[Качаргішкі]], [[Даўбарова (Віленскі раён)|Даўбарова]], [[Малюны]], [[Спятушкі]], [[Відаўцішкі (Дукштаўская сянюнія)|Відаўцішкі]]. * '''Дукштаўская''' ({{lang-lt|Dūkštų seniūnaitija}}): вёска [[Дукшты (Віленскі раён)|Дукшты]]. * '''Гейшышская''' ({{lang-lt|Geisiškių seniūnaitija}}): вёска [[Гейшышкі]]. * '''Мяжанцаўская''' ({{lang-lt|Miežionių seniūnaitija}}): вёскі [[Мяжанцы (Літва)|Мяжанцы]], [[Падваранцы (Дукштаўская сянюнія)|Падваранцы]], [[Ракішкі (Віленскі раён)|Ракішкі]], [[Грабялы (Віленскі раён)|Грабялы]], [[Аляюнцы]], [[Еўропа (Віленскі павет)|Еўропа]], [[Пакальня]], [[Маскоўшчына (Віленскі раён)|Маскоўшчына]], [[Веркшаны]], [[Глінаўка (Віленскі раён)|Глінаўка]], [[Багатэлі]], [[Белазорышкі (Дукштаўская сянюнія)|Белазорышкі]]. * '''Паўжольская''' ({{lang-lt|Paąžuolių seniūnaitija}}): вёскі [[Паўжолі]], [[Мядзведзішкі (Дукштаўская сянюнія)|Мядзведзішкі]], [[Мар’янова (Віленскі раён)|Мар’янова]], [[Велябнішкі]], [[Казлішкі (Віленскі раён)|Казлішкі]], [[Гесьва]], [[Бобрыкаўшчына]], [[Папокша]], [[Стакенішкі]], [[Брынкішкі]], [[Крыжоўка (Віленскі раён)|Крыжоўка]], [[Гені]], [[Левіданы]], [[Захараўшчына (Літва)|Захараўшчына]], [[Пікетка (вёска)|Пікетка]]. == Нацыянальны склад == Паводле [[Перапіс насельніцтва Літвы (2011)|перапісу насельніцтва 2011 года]], размеркаванне жыхароў паводле нацыянальнасці было наступным<ref>{{cite web |url=http://statistics.bookdesign.lt/table_125_10.htm?lang=lt |title=2011 m. surašymo duomenys |publisher=Lietuvos statistikos departamentas |lang=lt |accessdate= }}</ref>: * [[Палякі]] — 53,9 % * [[Літоўцы]] — 30,1 % * [[Рускія]] — 11,6 % == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дукштаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Дукштаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Віленскі раён]] 0ujlq6hl4lzsl0i8p5xrb834tmgtaow 0 802660 5131769 5101240 2026-04-24T22:28:49Z Plaga med 116903 5131769 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Выява=Анатоль Маўчун.jpg}} '''Анатоль Маўчун''' (2 студзеня 1932, Абруб, [[Дзісьненскі павет]] — 21 чэрвеня 2018, [[Лусава]] каля [[Познань|Познані]], [[Польшча]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]], [[мемуарыст]], дзеяч беларускай [[беларуская дыяспара|дыяспары]] ў Польшчы, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]], цяпер тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007.</ref> Яго дзяцінства прыпала на часы [[калектывізацыя|калектывізацыі]], сацыяльных пераўтварэнняў, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на [[прымусовыя работы]], у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй. У маі 1946 года разам з бацькам быў [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваны]] на [[Заходняе Памор’е]] ў [[Польшча|Польшчы]].<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у [[Сямчын]]е. Тут вучыўся, працаваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях. Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> У канцы 1940-х гадоў захапіўся [[фатаграфія]]й. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie «Luxus» D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі алічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я. Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950. Пасля заканчэння [[вайсковая служба|вайсковай службы]] ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме [[электрыфікацыя сельскай гаспадаркі|электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]], у тым ліку на тэрыторыі былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (ваколіцы [[Голдап]]а і [[Алецка]]), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці. У 1952 годзе пачаў працу ў [[Свінауйсце|Свінауйсці]], а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў [[Познань|Познані]]. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Механіка-электрычны тэхнікум для тых, хто працуе ў Познані. Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па [[ахова працы|ахове працы]], супрацоўніка лабараторыі [[ахова паветра|аховы паветра]], праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы. [[Файл:Магіла Анатоля Маўчуна з кнігамі.jpg|міні|Магіла Анатоля Маўчуна з кнігай і лістом.]] У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях. Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў [[Люсава]] каля Познані. == Творчасць == З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?». Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах. Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі: * «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007). * (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010). * «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011). * «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012). * «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013). У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі. Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы. Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна ліставаўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — [[Янка Тарчэўскі]] (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай. == Значэнне == Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы. == Крыніцы == # Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с. # ''Анатоль Маўчун'' // Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца). [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Анатоль_Маўчун] # ''Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані'' // Беларуская Вікіпедыя. [https://be.wikipedia.org/wiki/Беларускі_культурна-асветніцкі_цэнтр_у_Познані] # Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009. # Маўчун, Анатоль. ''Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?'' // ''Ніва'', № 11, 2008. # ''Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»'' — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»). # ''Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»'' // ''Ніва'', 2010, № 51. # Połeć, Kamil. ''Fotograf amator z Siemczyna — wspomnienie o Anatolu Mowczunie'' // ''Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie'', tom XII. [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] 8076uz68tnm9wve95d7usrcty3g2u4v 5131770 5131769 2026-04-24T22:29:52Z Plaga med 116903 5131770 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Выява=Анатоль Маўчун.jpg}} '''Анатоль Маўчун''' (2 студзеня 1932, Абруб, [[Дзісьненскі павет]] — 21 чэрвеня 2018, [[Лусава]] каля [[Познань|Познані]], [[Польшча]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]], [[мемуарыст]], дзеяч беларускай [[беларуская дыяспара|дыяспары]] ў Польшчы, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]], цяпер тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007.</ref> Яго дзяцінства прыпала на часы [[калектывізацыя|калектывізацыі]], сацыяльных пераўтварэнняў, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на [[прымусовыя работы]], у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй. У маі 1946 года разам з бацькам быў [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваны]] на [[Заходняе Памор’е]] ў [[Польшча|Польшчы]].<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у [[Сямчын]]е. Тут вучыўся, працаваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях. Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> У канцы 1940-х гадоў захапіўся [[фатаграфія]]й. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie «Luxus» D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі алічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я. Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950. Пасля заканчэння [[вайсковая служба|вайсковай службы]] ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме [[электрыфікацыя сельскай гаспадаркі|электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]], у тым ліку на тэрыторыі былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (ваколіцы [[Голдап]]а і [[Алецка]]), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці. У 1952 годзе пачаў працу ў [[Свінауйсце|Свінауйсці]], а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў [[Познань|Познані]]. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Механіка-электрычны тэхнікум для тых, хто працуе ў Познані. Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па [[ахова працы|ахове працы]], супрацоўніка лабараторыі [[ахова паветра|аховы паветра]], праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы. [[Файл:Магіла Анатоля Маўчуна з кнігамі.jpg|міні|Магіла Анатоля Маўчуна з кнігай і лістом.]] У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях. Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў [[Люсова]] каля Познані. == Творчасць == З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?». Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах. Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі: * «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007). * (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010). * «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011). * «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012). * «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013). У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі. Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы. Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна ліставаўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — [[Янка Тарчэўскі]] (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай. == Значэнне == Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы. == Крыніцы == # Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с. # ''Анатоль Маўчун'' // Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца). [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Анатоль_Маўчун] # ''Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані'' // Беларуская Вікіпедыя. [https://be.wikipedia.org/wiki/Беларускі_культурна-асветніцкі_цэнтр_у_Познані] # Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009. # Маўчун, Анатоль. ''Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?'' // ''Ніва'', № 11, 2008. # ''Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»'' — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»). # ''Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»'' // ''Ніва'', 2010, № 51. # Połeć, Kamil. ''Fotograf amator z Siemczyna — wspomnienie o Anatolu Mowczunie'' // ''Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie'', tom XII. [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] b89uy7yw0puly57yhyyi97p084y4bmg 5131771 5131770 2026-04-24T22:32:18Z Plaga med 116903 5131771 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Выява=Анатоль Маўчун.jpg}} '''Анатоль Маўчун''' (2 студзеня 1932, [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]], [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]] — 21 чэрвеня 2018, [[Люсова]] каля [[Познань|Познані]], [[Польшча]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]], [[мемуарыст]], дзеяч беларускай [[беларуская дыяспара|дыяспары]] ў Польшчы, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]], цяпер тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007.</ref> Яго дзяцінства прыпала на часы [[калектывізацыя|калектывізацыі]], сацыяльных пераўтварэнняў, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на [[прымусовыя работы]], у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй. У маі 1946 года разам з бацькам быў [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваны]] на [[Заходняе Памор’е]] ў [[Польшча|Польшчы]].<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у [[Сямчын]]е. Тут вучыўся, працаваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях. Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца.<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref> У канцы 1940-х гадоў захапіўся [[фатаграфія]]й. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie «Luxus» D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі алічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я. Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950. Пасля заканчэння [[вайсковая служба|вайсковай службы]] ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме [[электрыфікацыя сельскай гаспадаркі|электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]], у тым ліку на тэрыторыі былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (ваколіцы [[Голдап]]а і [[Алецка]]), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці. У 1952 годзе пачаў працу ў [[Свінауйсце|Свінауйсці]], а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў [[Познань|Познані]]. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Механіка-электрычны тэхнікум для тых, хто працуе ў Познані. Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па [[ахова працы|ахове працы]], супрацоўніка лабараторыі [[ахова паветра|аховы паветра]], праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы. [[Файл:Магіла Анатоля Маўчуна з кнігамі.jpg|міні|Магіла Анатоля Маўчуна з кнігай і лістом.]] У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях. Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў [[Люсова]] каля Познані. == Творчасць == З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?». Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах. Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі: * «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007). * (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010). * «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011). * «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012). * «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013). У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі. Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы. Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна ліставаўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — [[Янка Тарчэўскі]] (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай. == Значэнне == Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы. == Крыніцы == # Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с. # ''Анатоль Маўчун'' // Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца). [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Анатоль_Маўчун] # ''Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані'' // Беларуская Вікіпедыя. [https://be.wikipedia.org/wiki/Беларускі_культурна-асветніцкі_цэнтр_у_Познані] # Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009. # Маўчун, Анатоль. ''Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?'' // ''Ніва'', № 11, 2008. # ''Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»'' — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»). # ''Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»'' // ''Ніва'', 2010, № 51. # Połeć, Kamil. ''Fotograf amator z Siemczyna — wspomnienie o Anatolu Mowczunie'' // ''Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie'', tom XII. [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] 30ko7fnvm6igp7i1ucp6q6db63h899e 5131773 5131771 2026-04-24T22:35:28Z Plaga med 116903 5131773 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Выява=Анатоль Маўчун.jpg}} '''Анатоль Маўчун''' (2 студзеня 1932, [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]], [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]] — 21 чэрвеня 2018, [[Люсова]] каля [[Познань|Познані]], [[Польшча]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]], [[мемуарыст]], дзеяч беларускай [[беларуская дыяспара|дыяспары]] ў Польшчы, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]], цяпер тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў<ref>Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007.</ref>. Яго дзяцінства прыпала на часы [[калектывізацыя|калектывізацыі]], сацыяльных пераўтварэнняў, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на [[прымусовыя работы]], у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй. У маі 1946 года разам з бацькам быў [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваны]] на [[Заходняе Памор’е]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref name=":0">Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск, 2007.</ref>. Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у [[Сямчын]]е. Тут вучыўся, працаваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях. Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца<ref name=":0" />. У канцы 1940-х гадоў захапіўся [[фатаграфія]]й. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie «Luxus» D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі алічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я. Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950. Пасля заканчэння [[вайсковая служба|вайсковай службы]] ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме [[электрыфікацыя сельскай гаспадаркі|электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]], у тым ліку на тэрыторыі былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (ваколіцы [[Голдап]]а і [[Алецка]]), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці. У 1952 годзе пачаў працу ў [[Свінауйсце|Свінауйсці]], а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў [[Познань|Познані]]. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Механіка-электрычны тэхнікум для тых, хто працуе ў Познані. Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па [[ахова працы|ахове працы]], супрацоўніка лабараторыі [[ахова паветра|аховы паветра]], праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы. [[Файл:Магіла Анатоля Маўчуна з кнігамі.jpg|міні|Магіла Анатоля Маўчуна з кнігай і лістом.]] У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях. Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў [[Люсова]] каля Познані. == Творчасць == З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?». Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах. Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі: * «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007). * (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010). * «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011). * «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012). * «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013). У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі. Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы. Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна перапісваўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — [[Янка Тарчэўскі]] (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай. == Значэнне == Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы. {{Rq|refless|sources|grammar|wikify}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] <references /> == Літаратура == *Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с. * Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009. * Маўчун, Анатоль. ''Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?'' // ''Ніва'', № 11, 2008. * ''Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»'' — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»). * ''Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»'' // ''Ніва'', 2010, № 51. * Połeć, Kamil. ''Fotograf amator z Siemczyna — wspomnienie o Anatolu Mowczunie'' // ''Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie'', tom XII. gso7ejb89rynmyeym3ehleecwgz8w9t 5131777 5131773 2026-04-24T22:44:44Z Plaga med 116903 5131777 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік |Выява=Анатоль Маўчун.jpg}} '''Анатоль Маўчун''' (2 студзеня 1932, [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]], [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]] — 21 чэрвеня 2018, [[Люсова]] каля [[Познань|Познані]], [[Польшча]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]], [[мемуарыст]], дзеяч беларускай [[беларуская дыяспара|дыяспары]] ў Польшчы, [[фатограф]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай асадзе Абруб (тады [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскі павет]], цяпер тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Яна і Надзеі Маўчуноў<ref name=":0">Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007.</ref>. Яго дзяцінства прыпала на часы [[калектывізацыя|калектывізацыі]], сацыяльных пераўтварэнняў, [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і частых змен уладаў. Рана страціў маці, а бацька быў вывезены на [[прымусовыя работы]], у выніку чаго Анатоль фактычна застаўся сіратой і выхоўваўся пад апекай родзічаў. У сваіх пазнейшых успамінах пісаў пра разбурэнне традыцыйнага вясковага ладу, страхі ваеннага часу і адначасова пра моцную сувязь з роднай зямлёй. У маі 1946 года разам з бацькам быў [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваны]] на [[Заходняе Памор’е]] ў [[Польшча|Польшчы]]<ref name=":0" />. Спачатку жыў у фальварку Бушава (цяпер не існуе) паміж вёскамі Чарнэ-Малэ і Гранічнэ (цяпер Лысінін), пазней у Брачыне, а з восені 1948 года — у [[Сямчын]]е. Тут вучыўся, працаваў у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і ў дзяржаўным маёнтку, удзельнічаў у грамадскім і культурным жыцці вёскі, наведваў курсы для моладзі, дапамагаў у дзейнасці тэатральнага гуртка, быў задзейнічаны ў моладзевых арганізацыях. Першы раз пасля выезду з Беларусі наведаў родны Абруб на пачатку 1970-х гадоў, што апісаў у мемуарным тэксце ў кнізе Аляксандра Адзінца<ref name=":0" />. У канцы 1940-х гадоў захапіўся [[фатаграфія]]й. Першыя здымкі рабіў нямецкімі фотаапаратамі Agfa Standard і Laack Padie «Luxus» D. Фатаграфаваў школьную моладзь, сем’і асаднікаў, працу на полі, святы, дэманстрацыі, паўсядзённае жыццё. За некалькі гадоў стварыў сотні негатываў, якія пазней былі алічбаваныя і сістэматызаваныя. Гэты архіў лічыцца важным дакументальным сведчаннем жыцця пасляваенных паселішчаў Заходняга Памор’я. Яго імя зафіксавана ў спісе выпускнікоў школы ў Сямчыне за навучальны год 1949/1950. Пасля заканчэння [[вайсковая служба|вайсковай службы]] ў сярэдзіне 1950-х гадоў працаваў у сістэме [[электрыфікацыя сельскай гаспадаркі|электрыфікацыі сельскай гаспадаркі]], у тым ліку на тэрыторыі былой [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] (ваколіцы [[Голдап]]а і [[Алецка]]), дзе займаўся падключэннем вясковых гаспадарак да электрычнасці. У 1952 годзе пачаў працу ў [[Свінауйсце|Свінауйсці]], а восенню таго ж года быў прызваны на вайсковую службу ў [[Познань|Познані]]. Пасля дэмабілізацыі застаўся жыць у Познані. У 1964 годзе скончыў Механіка-электрычны тэхнікум для тых, хто працуе ў Познані. Шмат гадоў працаваў у Прадпрыемстве цеплавой энергетыкі ў Познані, дзе займаў розныя пасады, у тым ліку спецыяліста па [[ахова працы|ахове працы]], супрацоўніка лабараторыі [[ахова паветра|аховы паветра]], праводзіў замеры выкідаў, а таксама быў «надворным фатографам» прадпрыемства, ствараючы фотахроніку з жыцця ўстановы. [[Файл:Магіла Анатоля Маўчуна з кнігамі.jpg|міні|Магіла Анатоля Маўчуна з кнігай і лістом.]] У сталым узросце стаў адным з актыўных прадстаўнікоў беларускай супольнасці ў Познані. Быў сябрам [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані|Беларускага культурна-асветніцкага цэнтра ў Познані]], актыўна ўдзельнічаў у культурных імпрэзах, літаратурных вечарынах, святкаваннях. Памёр 21 чэрвеня 2018 года. Пахаваны ў [[Люсова]] каля Познані. == Творчасць == З 1956 года быў сталым чытачом газеты «Ніва» (Беласток), а з часам пачаў рэгулярна друкавацца на яе старонках. Публікаваў вершы, эсэ, мемуарыстычныя і публіцыстычныя артыкулы. Сярод вядомых твораў — эсэ «Абрубскія хутары», верш «Кліч» (1998), артыкул «Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?». Разам з Аляксандрам Лашуком (Лондан) займаўся распаўсюдам газеты «Ніва» і «Беларускіх календароў» сярод беларусаў у розных краінах. Апошнія гады друкаваў свае тэксты ў літаратурным альманаху «Беларус» (Нью-Ёрк), які выдаецца Маратам Клакоцкім з 2007 года. Вядомыя публікацыі: * «Арэна» — у альманаху «Беларус» (2007). * (без загалоўка) — у альманаху «Беларус» (2010). * «Мы і прырода» — у альманаху «Беларус» (2011). * «Чалавек і чалавечнасьць. Роздум.» (2012). * «Апавяданьне» — у альманаху «Беларус» (2013). У 2009 годзе зняўся ў дакументальным фільме «Беларусь пад нямецкай акупацыяй» (рэжысёр Антось Цялежнікаў), дзе выступае як сведка эпохі. Творчасць Маўчуна вызначаецца філасофскай засяроджанасцю, спакойнай інтанацыяй, настальгіяй па родных мясцінах, увагай да лёсу простага чалавека, маральнага выбару і гістарычнай памяці. Значнае месца займаюць мемуарныя тэксты пра пасляваеннае жыццё, эміграцыю і беларускую прысутнасць у Польшчы. Анатоль Маўчун на працягу ўсяго жыцця вёў шырокую эпісталярную перапіску з прадстаўнікамі беларускай дыяспары і дзеячамі культуры ў розных краінах. Асабліва актыўна перапісваўся з беларускімі аўтарамі і рэдактарамі ў Польшчы, Вялікай Брытаніі, ЗША, Германіі, Аўстрыі, а таксама з творцамі і даследчыкамі ў Беларусі. Сярод ягоных карэспандэнтаў быў, у прыватнасці, беларускі дзеяч эміграцыі Аляксандар Лашук (Лондан), з якім Маўчун шмат гадоў распаўсюджваў газету «Ніва» і беларускія календары сярод беларусаў у розных краінах свету. Лісты Маўчуна, напісаныя жывой і выразнай беларускай мовай, часта суправаджаліся ксеракопіямі рэдкіх матэрыялаў, старонак з кніг, фотаздымкаў краявідаў і архітэктурных помнікаў. Яго эпісталярная спадчына налічвае сотні лістоў і з’яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары другой паловы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзя. Асаблівае месца ў коле ягоных кантактаў займаў дзядзька Тарчэўскі — [[Янка Тарчэўскі]] (1915—2002), унучаты пляменнік Францішка Багушэвіча, які нарадзіўся ў Ашмянскім павеце (цяпер Ашмянскі раён Гродзенскай вобласці) і з 1945 года жыў у Польшчы, у Хошчне. Анатоль Маўчун на працягу многіх гадоў падтрымліваў з ім сувязь, цікавіўся сямейнымі ўспамінамі і матэрыяламі, звязанымі з родам Багушэвіча. Праз гэтыя кантакты ён імкнуўся захоўваць і актуалізаваць жывую сувязь з беларускай літаратурнай спадчынай. == Значэнне == Анатоль Маўчун належыць да пакалення беларускіх творцаў эміграцыі, якія захавалі і развівалі беларускую мову і культуру па-за межамі радзімы. Яго літаратурная і мемуарная спадчына, а таксама фатаграфічны архіў з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай дыяспары і пасляваеннага жыцця ў Польшчы. {{Rq|refless|sources|grammar|wikify}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Польскія фатографы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] <references /> == Літаратура == *Адзінец, Аляксандр. ''Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў''. — Менск: Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына», 2007. — 704 с. * Беларусь пад нямецкай акупацыяй. Рэж. Антось Цялежнікаў. Беларусь, 2009. * Маўчун, Анатоль. ''Закон для чалавека, ці чалавек для беззаконня?'' // ''Ніва'', № 11, 2008. * ''Конкурс «Дэбют» газеты «Ніва»'' — згадка пра Анатоля Маўчуна (эсэ «Абрубскія хутары»). * ''Уручэнне ўзнагарод конкурсу «Дэбют»'' // ''Ніва'', 2010, № 51. * Połeć, Kamil. ''Fotograf amator z Siemczyna — wspomnienie o Anatolu Mowczunie'' // ''Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie'', tom XII. 9lnzinbi8cfqq35eqgxqoyl7zfhi6z4 4 802714 5131925 5103510 2026-04-25T09:19:19Z Цирковой медведь 167171 5131925 wikitext text/x-wiki Былі абраны паводле вынікаў галасавання (гл. [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2026]]) </div> {| style="width: 100%; font-size: 95%; " |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ПЕРШЫ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Берэн і Луціен}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | <!-- ДРУГІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ТРЭЦІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | |}<includeonly> 333qcl6q4qbx7ag8f37qaumnpef8wvu 5131931 5131925 2026-04-25T09:24:09Z JerzyKundrat 174 5131931 wikitext text/x-wiki Былі абраны паводле вынікаў галасавання (гл. [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025]]) </div> {| style="width: 100%; font-size: 95%; " |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ПЕРШЫ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Берэн і Луціен}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | <!-- ДРУГІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ТРЭЦІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | |}<includeonly> ird5ucraxdl2o0pfsslenn6frc08k1m 5131960 5131931 2026-04-25T10:00:37Z Цирковой медведь 167171 5131960 wikitext text/x-wiki Былі абраны паводле вынікаў галасавання (гл. [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2026]]) </div> {| style="width: 100%; font-size: 95%; " |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ПЕРШЫ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Берэн і Луціен}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | <!-- ДРУГІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ТРЭЦІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | |}<includeonly> 333qcl6q4qbx7ag8f37qaumnpef8wvu 5131981 5131960 2026-04-25T10:48:57Z Plaga med 116903 Адкат праўкі [[Special:Diff/5131960|5131960]] аўтарства [[Special:Contributions/Цирковой медведь|Цирковой медведь]] ([[User talk:Цирковой медведь|размовы]]) няма такога конкурсу, вандалізм 5131981 wikitext text/x-wiki Былі абраны паводле вынікаў галасавання (гл. [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025]]) </div> {| style="width: 100%; font-size: 95%; " |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ПЕРШЫ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Берэн і Луціен}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | <!-- ДРУГІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |- valign="top" | style="width: 50%; padding-right: 1em;" | <!-- ТРЭЦІ АРТЫКУЛ --> {{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}} | style="width: 50%; padding-left: 1em;" | |}<includeonly> ird5ucraxdl2o0pfsslenn6frc08k1m 0 803901 5131856 5111208 2026-04-25T07:34:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131856 wikitext text/x-wiki '''Культура беларускай дуды на Міншчыне''' (лакальная назва — [[Беларуская дуда|Дударства]] на Міншчыне) — элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[Беларусь|Беларусі]], які ўключае ў сябе сукупнасць ведаў і навыкаў па вырабе інструмента, традыцыйнае выканальніцкае мастацтва, а таксама сакральна-міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з гэтым старажытным інструментам. Традыцыя ахоплівае горад [[Мінск]], а таксама [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскі]], [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкі]] і [[Мінскі раён|Мінскі]] раёны.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://living-heritage.by/nks/8145/?sphrase_id=83317|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-11}}</ref> == Гісторыя і традыцыя == [[Беларуская дуда|Дуда]] з’яўляецца адным з найбольш архаічных музычных інструментаў беларусаў. Гістарычна яна была не проста сродкам забавы, але і важным атрыбутам рытуальна-магічных практык. У народных уяўленнях дудар лічыўся асобай, надзеленай звышнатуральнай сілай. Верылі, што музыка здольны гукамі дуды ўплываць на сілы прыроды (выклікаць дождж, сонца або вецер). Дуда была абавязковым удзельнікам сямейных (асабліва [[Вяселле|вяселляў]]) і каляндарных святаў. Пад яе гукі праводзіліся ігрышчы, [[Кірмаш|кірмашы]] і танцавальныя вечарыны. Дудар часта выступаў як сольна, так і ў ансамблі са [[Скрыпка|скрыпкай]], [[Цымбалы|цымбаламі]] і [[Бубен|бубнам]]. Да сярэдзіны XX стагоддзя традыцыя амаль знікла ў сваім аўтэнтычным вясковым выглядзе, аднак апошнія 25 гадоў адбываецца яе маштабнае адраджэнне дзякуючы працы навукоўцаў, майстроў і музыкаў-аматараў. = Канструкцыя інструмента = [[Беларуская дуда]] Мінскага рэгіёна ўяўляе сабой складаны выраб [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. Асноўныя складнікі: '''Мех''': Вырабляецца са [[Скура|скуры]] буйной рагатай жывёлы (каровы). Служыць рэзервуарам для паветра. '''Соска (сапель)''': Трубка, праз якую музыка напаўняе мех паветрам. Мае клапан, які прадухіляе зваротны ход паветра. '''Перабор (жалейка)''': Меладычная трубка з 6–8 ігравымі адтулінамі. Менавіта на ёй выконваецца асноўная мелодыя. '''[[Бурдон (музыка)|Бурдон]] (гук)''': Адна або дзве трубка, якія выдаюць нязменны нізкі тон, ствараючы характэрны фон. '''Рагаўні''': Выгнутыя раструбы на канцах трубак, якія традыцыйна вырабляюцца з [[Ліпа|ліпы]] або [[Рог|рога жывёл]]. Для вырабу драўляных частак пераважна выкарыстоўваецца [[клён]]. Часта інструменты ўпрыгожваюцца інкрустацыяй металам (цынам) і [[Мастацкая разьба|мастацкай разьбой]].<ref>{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/8145/?sphrase_id=83317|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-11}}</ref> == Сучасны стан == Сёння культура дуды на Міншчыне перажывае перыяд актыўнага развіцця. Яна выйшла за межы чыста [[Беларускі фальклор|фальклорнага]] асяроддзя і выкарыстоўваецца ў [[Рок-музыка|рок-музыцы]], [[Акадэмічная музыка|акадэмічным выкананні]] і сучасных інтэрпрэтацыях. Асаблівае месца займае [[Маладзечанскі раён|Маладзечаншчына]], дзе дзейнічаюць ансамблі «Самагуды» і «Маладзечанскія дударыкі» пад кіраўніцтвам Сяргея Ярука. У [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] традыцыю падтрымлівае калектыў «Гасцінец», які рэканструюе мясцовы лад і абрады. Веды перадаюцца па прынцыпе «ад майстра да вучня». Таксама значную ролю адыгрывае [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў]], дзе выкладаюцца асновы ігры і вырабу інструмента. = Ахоўны статус = Элемент «Культура беларускай дуды на Міншчыне» ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (пастанова [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]] ад 30.05.2023 № 80), шыфр 63БЛ000174.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://living-heritage.by/nks/8145/?sphrase_id=83317|title=Інвентар НКС - інвентарызаваныя элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-11}}</ref> Месца знаходжання: [[Мінская вобласць]], [[Пухавіцкі раён]], [[Бор (Пухавіцкі раён)|в. Бор]], [[Заслаўе|г. Заслаўе]], [[Маладзечна|г. Маладзечна]], [[Валожынскі раён]], [[Цішкаўшчына|в. Цішкаўшчына]], [[Валожынскі раён]], [[Ракаў|аг. Ракаў]]<ref>{{Cite web|url=http://gosspisok.gov.by/|title=Дзяржаўны спiс гiсторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублiкi Беларусь|website=Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-03-11|url-status=dead}}</ref> Катэгорыя: Б Рада: рашэнне Рады 22.05.2023 № 04-01-02/4 Раздзел: нематэрыяльная ГКК<ref>{{Cite web|url=http://gosspisok.gov.by/|title=Дзяржаўны спiс гiсторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублiкi Беларусь|website=Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-03-11|url-status=dead}}</ref> Прадугледжваецца далейшая фіксацыя і дакументацыя традыцыі, падтрымка майстроў, а таксама папулярызацыя дударства сярод моладзі. У 2024 годзе пачалася падрыхтоўка намінацыі для ўключэння беларускай дуды ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва ([[ЮНЕСКА]]). == Крыніцы == [https://living-heritage.by/nks/8145/?sphrase_id=83317 Жывая спадчына Беларусі: Інвентар НКС] <references /> [[Катэгорыя:Беларуская народная музыка]] [[Катэгорыя:Культура Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музыка ў Мінску]] q7erqu2inoktcr7bcssel2kdmj9l1bg 0 804918 5131719 5118011 2026-04-24T19:47:48Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны 5131719 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Тамаш Дарашкевіч | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Tomasz Doraszkiewicz}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = 2-я палова [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] | месца нараджэння = | дата смерці = пасля 1804 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | жанр = [[манументальны жывапіс]], [[ілюзіяністычны жывапіс]] | вучоба = | стыль = [[барока]], [[класіцызм]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} {{цёзкі2|Дарашкевіч}} '''Тама́ш Дарашке́віч''' ({{lang-pl|Tomasz Doraszkiewicz}}; працаваў у другой палове XVIII — пачатку XIX стагоддзя) — [[мастак]]-[[манументаліст]], майстар [[Ілюзіяністычны жывапіс|ілюзіяністычнага жывапісу]], які працаваў на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (цяперашняй [[Беларусь|Беларусі]]){{sfn|Klajumienė|2004|с=69, 249}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=47}}. == Біяграфія і творчасць == Дакладныя даты нараджэння і смерці мастака невядомыя. Тамаш Дарашкевіч актыўна працаваў у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя. У архіўных дакументах ён згадваецца як майстар, які дасканала валодаў тэхнікай ілюзіяністычнага (аптычнага) жывапісу і ствараў ілюзорныя [[Аптычны алтар|аптычныя алтары]] ў сакральных будынках Вялікага Княства Літоўскага{{sfn|Klajumienė|2004|с=249}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=47}}. Найбольш вядомай і падрабязна задакументаванай працай мастака з’яўляецца мастацкае афармленне драўлянага парафіяльнага [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Амнішава)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў мястэчку [[Амнішава]], пабудаванага каля 1795 года. Гэты храм да нашага часу не захаваўся. У касцёльным інвентары 1804 года Дарашкевіч называецца «вопытным у мастацтве жывапісу майстрам» ({{lang-pl|biegły w sztuce malarskiej artysta}}). Паводле гэтага дакумента, мастак цалкам распісаў інтэр’ер храма: на столі былі створаны фрэскі са сцэнамі са [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]] (у тым ліку шматфігурная кампазіцыя «Збор манны нябеснай»), а на сценах прэсбітэрыя мастак ілюзіяністычна напісаў каланаду і тры аптычныя алтары{{sfn|Klajumienė|2004|с=69—70}}{{sfn|Klajumienė|2006|с=47}}. Гэтыя маляваныя архітэктурныя формы служылі апраўленнем для карцін, таксама напісаных Дарашкевічам алейнымі фарбамі на палатне. Сярод іх згадваюцца абразы «Найсвяцейшая Тройца», «Маці Божая Шкаплерная», «Святы Антоній», «Святы Юзаф» і «Святы Ісідор». Разам з фрэскамі гэтыя творы ўтваралі адзіны манументальны ансамбль, які дэманстраваў высокі ўзровень прафесіяналізму і ўменне аўтара працаваць з перспектывай{{sfn|Klajumienė|2004|с=249}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2004~1367157816611/B.03~2004~1367157816611.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=XVIII a. sienų tapyba Lietuvos bažnyčių architektūroje|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2004|старонак=280|isbn=9986-571-98-7|ref=Klajumienė }} * {{кніга|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:B.03~2006~1367151604343/B.03~2006~1367151604343.pdf|аўтар=[[Даля Клаюмене|Klajumienė D.]]|загаловак=Tapyti altoriai (XVIII a. — XIX a. I p.): nykstantys Lietuvos bažnyčių dailės paminklai|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus dailės akademijos leidykla|адказны=Dalia Klajumienė|год=2006|старонак=272|isbn=9955-624-56-|ref=Klajumienė }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дарашкевіч Тамаш}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі-манументалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XIX стагоддзя]] l9c0my4km71poc8k697jv63ypxzyb2y 0 805038 5131699 5118715 2026-04-24T19:14:08Z Siarhei V 122587 5131699 wikitext text/x-wiki '''Cigéo''' (фр. ''Centre industriel de stockage géologique'' – Прамысловы цэнтр геалагічнага пахавання) – французскі праект глыбокага геалагічнага пахавання [[Радыеактыўныя адходы|радыеактыўных адходаў]] (РАА), прызначаны для доўгатэрміновага захоўвання і ізалявання высакаактыўных адходаў і адходаў сярэдняй актыўнасці з доўгім перыядам паўраспаду<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://world-nuclear-news.org/articles/application-for-french-repository-accepted-for-rev|title=Application for French repository accepted for review|website=World Nuclear News|date=2023-06-23|access-date=2026-03-30}}</ref>. Праект кіруецца Нацыянальным агенцтвам па абыходжанні з радыеактыўнымі адходамі Францыі ('''[[Andra]]'''). Сховішча плануецца пабудаваць ва ўсходняй Францыі, на мяжы дэпартаментаў [[Мёз (дэпартамент)|Мёз]] і [[Верхняя Марна]], каля камуны [[Бюр (Мёз)|Бюр]] (''Bure'')<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2013/07/09/dechets-nucleaires-a-bure-tout-n-est-pas-decide_3444438_3244.html|title=Déchets nucléaires à Bure : "Tout n'est pas décidé"|website=Le Monde.fr|access-date=2026-03-30}}</ref>. Комплекс будзе размешчаны пад зямлёй на глыбіні каля 500 метраў у шчыльным геалагічным пласце калава-оксфардскіх гліністых сланцаў (аргілітаў). Аб'ект павінен вырашыць пытанне канчатковага ўтылізавання самых небяспечных адходаў французскай атамнай прамысловасці, прапаноўваючы альтэрнатыву часоваму наземнаму захоўванню. Разам з тым праект сутыкаецца з мацным сацыяльным супрацівам і экалагічнай крытыкай. == Гісторыя і заканадаўчая база == Працэс пошуку рашэнняў для французскіх РАА пачаўся ў 1991 годзе з прыняццем так званага «Закона Батая» (''Loi Bataille''). Закон абавязаў навукоўцаў даследаваць тры кірункі: трансмутацыю радыёнуклідаў, глыбокае геалагічнае пахаванне і доўгатэрміновае паверхневае захоўванне. У рамках даследавання геалагічнага метаду ў 2000 годзе каля вёскі Бюр была створана даследчая лабараторыя для вывучэння гліністых парод. У 2006 годзе ўрад Францыі афіцыйна абраў глыбокае геалагічнае пахаванне ў якасці прыярытэтнага метаду, з важнай умовай: пахаванне павінна быць зварачальным (''réversible'') на працягу як мінімум 100 гадоў на выпадак, калі будучыя пакаленні знойдуць лепшы спосаб перапрацоўкі або нейтралізацыі адходаў. У ліпені 2022 года ўрад Францыі афіцыйна прызнаў Cigéo праектам грамадскай карысці (''Déclaration d'utilité publique, DUP''), а ў пачатку 2023 года агенцтва Andra падало заяўку на дазвол на будаўніцтва аб'екта (DAC). == Характарыстыка адходаў == Cigéo не прызначаны для ўсіх радыеактыўных адходаў Францыі. Ён будзе прымаць толькі самыя складаныя катэгорыі (прыблізна 80 000 м³ або каля 3% ад агульнага аб'ёму РАА Францыі, якія пры гэтым утрымліваюць звыш 99% агульнай радыеактыўнасці). Cюды ўваходзяць адкіды сярэдняй актыўнасці з доўгім (дзесяткі тысяча гадоў) перыядам паўраспаду, галоўным чынам гэта канструкцыйныя элементы рэактараў (абалонкі стрыжняў, дэталі) і высакаактыўныя адходы якія генеруюць інтэнсіўнае цеплавыдзяленне, напрыклад шклаваныя прадукты дзялення, атрыманыя пасля хімічнай перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва на заводзе [[Ла-Аг]]. == Тэхнічныя ўмовы і геалогія == Асновай бяспекі аб'екта і галоўным бар'ерам для прадухілення траплення радыёнуклідаў у біясферу з'яўляецца канцэпцыя «шматбар'ернай ізаляцыі». Яна прадугледжвае выкарыстанне адразу некалькіх узроўняў абароны. Першым фізічным бар'ерам служыць цвёрдая форма саміх адходаў: высакаактыўныя рэчывы пераўтвараюцца ў нерастваральнае барасілікатнае [[шкло]], а менш актыўныя замацоўваюцца ў маналітнай цэментнай матрыцы. Другім узроўнем абароны з'яўляюцца трывалыя металічныя або бетонныя кантэйнеры-абалонкі, у якія шчыльна змяшчаюцца гэтыя адходы. Трэці і галоўны прыродны бар'ер — гэта сам звышшчыльны геалагічны пласт аргіліту таўшчынёй каля 130 метраў, які сфармаваўся прыблізна 160 мільёнаў гадоў таму. Гэтая асадкавая [[гліна]] характарызуецца надзвычай нізкай водапранікальнасцю, поўнай геалагічнай стабільнасцю на працягу доўгага часу і ўнікальнай здольнасцю да «самалячэння», што выяўляецца ў механічным змыканні любых мікрарасколін пры кантакце з вадой. Сама ж падземная інфраструктура Cigéo будзе займаць плошчу каля 15 км² і складацца з разгалінаванай сістэмы глухіх галерэй для захоўвання сярэднеактыўных адходаў з доўгім перыядам паўраспаду. Для больш складаных, высакаактыўных шклаваных модуляў прадугледжаны асобныя вузкія мікратунэлі даўжынёй па 100—150 метраў кожны. == Фінансаванне == Пытанне фінансавання праекта з'яўляецца прадметам вострых спрэчак<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lefigaro.fr/societes/2013/02/03/20005-20130203ARTFIG00156-dechets-nucleaires-l-argile-a-l-epreuve.php|title=Déchets nucléaires : l'argile à l'épreuve|first=Fabrice|last=Nodé-Langlois|website=Le Figaro|date=2013-02-03|access-date=2026-03-30}}</ref>. У пачатку 2000-х гадоў выдаткі на стварэнне, эксплуатацыю (на працягу больш за 100 гадоў) і закрыццё Cigéo ацэньваліся прыблізна ў 15 мільярдаў еўра. Пазней Нацыянальнае агенцтва па абыходжанні з РАА павысіла гэтую лічбу да 34,4 млрд еўра. У выніку пагаднення паміж урадам і энергагенеравальнымі кампаніямі (якія і фармуюць фонд праекта — у першую чаргу [[Électricité de France|EDF]], [[Orano]] і CEA) у 2016 годзе базавы кошт быў замацаваны на ўзроўні каля 25 мільярдаў еўра<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://basta.media/un-milliard-d-euros-ont-ete-depenses-pour-rendre-socialement-acceptable-l|title=Un milliard d'euros ont été dépensés pour rendre « socialement acceptable » l'enfouissement de déchets nucléaires|website=Basta!|date=2018-03-27|access-date=2026-03-30}}</ref>. == Грамадскі супраціў і крытыка == Рэалізацыя праекта падземнага магільніка каля камуны Бюр сустрэла магутнае супраціўленне з боку мясцовых жыхароў, шэрагу экалагічных арганізацый, такіх як [[Грынпіс]] і аб'яднанне «Sortir du nucléaire», а таксама радыкальных антыядзерных актывістаў, якія стварылі на месцы пратэстную «забароненую зону» (так званую ZAD — ''zone à défendre''). Крытыкі праекта высоўваюць шэраг сур'ёзных пярэчанняў рознага характару. У этычнай плоскасці актывісты заяўляюць, што стварэнне падобнага аб'екта легітымізуе працяг працы [[Атамная электрастанцыя|атамных электрастанцый]], ствараючы ў грамадства ілюзію лёгкага вырашэння праблемы ядзерных адходаў. Акрамя таго, эксперты неаднаразова звярталі ўвагу на пагрозу гістарычнага забыцця: існуе невядомая імавернасць поўнай страты звестак пра небяспечны аб'ект праз 10 тысяч гадоў, што можа прывесці да выпадковага раскопвання радовішча будучымі пакаленнямі. Тэхналагічныя і геалагічныя аспэкты праекта таксама выклікаюць вострыя навуковыя дыскусіі сярод незалежных арганізацый. У 2017 годзе французскі Інстытут радыяцыйнай абароны і ядзернай бяспекі (IRSN) выказаў сур'ёзную заклапочанасць наконт тэарэтычнай рызыкі падземнага пажару, бо значная частка сярэднеактыўных адходаў утрымлівае бітумныя мастыкі<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/energie-environnement/dechets-nucleaires-lirsn-met-en-garde-sur-les-capacites-de-stockage-de-bure-2100485|title=Déchets nucléaires : l'IRSN met en garde sur les capacités de stockage de Bure|website=Les Echos|date=2024-06-10|access-date=2026-03-30}}</ref>. Пры доўгатэрміновым падземным захоўванні ізатопаў і назапашванні газу ў ізаляваных галерэях такі бітум тэарэтычна здольны да ўзгарання. Некаторыя эколагі і гідрагеолагі таксама ставяць пад сумнеў 100-працэнтную надзейнасць геалагічных гарантый праекта Andra. Яны асцерагаюцца, што празвадныя мікрабіялагічныя або геатэрмальныя працэсы цягам сотняў гадоў могуць прывесці да заўчаснай каразіі сталёвых кантэйнераў і выхаду радыёнуклідаў вонкі. На думку крытыкаў, гэта патэнцыйна пагражае радыеактыўным забруджваннем ваданосных гарызонтаў, звязаных з басейнамі рэк [[Сена (рака)|Сена]] ці [[Маас (рака)|Маас]]. == Глядзіце таксама == * [[Onkalo]] (ананалагічны праект пабудаваны ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]] ў скальных пародах). * [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://www.andra.fr/cigeo Афіцыйны сайт праекта Cigéo (Andra)] {{ref-fr}} [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] c8e5iy52e7992yjeb46kcouio5456za 0 805045 5131698 5118726 2026-04-24T19:13:51Z Siarhei V 122587 5131698 wikitext text/x-wiki '''Анкала''' ({{lang-fi|Onkalo}} — ''пячора, пустэча'') — першае ў свеце глыбокае геалагічнае сховішча для канчатковага пахавання адпрацаванага ядзернага паліва (АЯП) і высакаактыўных радыеактыўных адходаў. Знаходзіцца ў Фінляндыі, на востраве Алкілуота (муніцыпалітэт Эўраёкі), непасрэдна паблізу [[Атамная электрастанцыя Алкілуота|АЭС Алкілуота]]. Аб'ект кіруецца кампаніяй «Posiva» сумесным прадпрыемствам фінскіх энергетычных карпарацый Fortum і Teollisuuden Voima<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.posiva.fi/en/index/news/pressreleasesstockexchangereleases/2023/posivastunnelbackfillmaterialproductionplantallreadyforoperation.html|title=Posiva - Posiva's tunnel backfill material production plant all ready for operation|website=www.posiva.fi|access-date=2026-03-30}}</ref>. Праект з'яўляецца гістарычным для атамнай энергетыкі, бо Фінляндыя стала першай краінай на планеце, якая перайшла ад тэарэтычных планаў і часовага наземнага захоўвання да практычнай рэалізацыі ізалявання ядзерных адходаў у канчатковым падземным аб'екце, разлічаным як мінімум на 100 000 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-a-f/finland|title=Nuclear Power in Finland - World Nuclear Association|website=world-nuclear.org|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nsenergybusiness.com/projects/onkalo-nuclear-waste-disposal-facility/|title=Onkalo Nuclear Waste Disposal Facility, Olkiluoto, Finland|website=NS Energy|access-date=2026-03-30}}</ref>. == Гісторыя стварэння == Пасля прыняцця ў 1994 годзе паправак да Закона аб ядзернай энергіі Фінляндыі, якія строга забаранілі імпарт і экспарт радыеактыўных адходаў (у тым ліку ранейшую практыку вывазу адпрацаванага паліва ў Расію на перапрацоўку), перад краінай паўстала вострая неабходнасць стварэння ўласнага нацыянальнага магільніка. Пасля некалькіх гадоў геолагаразведкі і выбару з чатырох патэнцыйных пляцовак, у 2000 годзе для будаўніцтва быў абраны ўчастак на востраве Алкілуота. Фінскі парламент зацвердзіў гэтае рашэнне ў 2001 годзе амаль аднагалосна, кіруючыся міжнародным навуковым кансэнсусам, што глыбокае геалагічнае пахаванне з'яўляецца найбольш бяспечным і рацыянальным метадам вырашэння праблемы высакаактыўных адходаў. У 2004 годзе пачалося будаўніцтва даследчай падземнай лабараторыі, якая дазволіла навукоўцам дэталёва вывучыць паводзіны гранітных парод і грунтовых вод непасрэдна на працоўных глыбінях. У лістападзе 2015 года ўрад Фінляндыі выдаў кампаніі «Posiva» афіцыйную ліцэнзію на ўзвядзенне сховішча. У сярэдзіне 2020-х гадоў аб'ект падышоў да завяршальных стадый падрыхтоўкі і тэставання ўсіх сістэм перагрузкі кантэйнераў дзеля пачатку поўнамаштабнай камерцыйнай эксплуатацыі. Пасля поўнага запаўнення галерэй, якое плануецца бліжэй да XXII стагоддзя, тунэлі сховішча Анкала павінны быць цалкам і незваротна замураваныя. == Тэхнічныя ўмовы і геалогія == Канцэпцыя бяспекі сховішча Анкала цалкам абапіраецца на тэхналогію шматбар'ернай ізаляцыі KBS-3, распрацаваную ў Швецыі. Гэты метад прадугледжвае наяўнасць некалькіх фізічна незалежных ахоўных рубяжоў, здольных утрымаць радыёнукліды ад траплення ў біясферу нават у тым фантастычным выпадку, калі адзін з бар'ераў будзе прарваны або страціць свае ўласцівасці на працягу дзясяткаў тысяч гадоў. Першым узроўнем з'яўляецца інкапсуляцыя цеплавыдзяляльных зборак адпрацаванага паліва ў масіўныя чыгунныя ўкладышы (дзеля механічнай трываласці). Чыгун, у сваю чаргу, запаяны ў герметычныя знешнія кантэйнеры, вырабленыя з чыстай каразійна-трывалай медзі (таўшчыня сценак дасягае пяці сантыметраў), што павінна абараніць адходы ад хімічнага ўздзеяння падземных водаў. Трэцім, гідраізаляцыйным рубяжом з'яўляюцца кампактныя блокі са спецыяльнай бентанітавай гліны. Пасля таго як медныя капсулы апускаюцца ў шахты на глыбіні 400—450 метраў, яны цалкам абкладваюцца гэтым матэрыялам. Набракаючы пры натуральным кантакце з грунтовай вільгаццю, бентаніт герметычна запаўняе ўсе пустэчы ў тунэлі, ствараючы мяккі вадзяны замок, які абараняе медны кантэйнер ад зрухаў пароды падчас мікраземлятрусаў. Чацвёртым і канчатковым макра-бар'ерам выступае маналітны скальны масіў Балтыйскага крышталічнага шчыта (суцэльны граніт), геалагічная і тэктанічная стабільнасць якога вылічаецца мільярдамі гадоў. Такі падыход зніжае кліматычныя і тэктанічныя рызыкі, у тым ліку магчымае наступленне чарговага ледавіковага перыяду. == Грамадскае меркаванне і тэхнічныя дыскусіі == У адрозненне ад падобных інфраструктурных праектаў па захоўванні РАА ў Францыі (Cigéo) або Германіі (Горлебен), фінскі праект Анкала не сутыкнуўся са значным супрацівам з боку экалагічных актывістаў або мясцовага насельніцтва. Грамадства камуны Эўраёкі і муніцыпалітэт выказалі высокі давер да Нацыянальнага ўпраўлення па радыяцыйнай і ядзернай бяспецы Фінляндыі (STUK), прагаласаваўшы за праект. Такі высокі ўзровень падтрымкі тлумачыцца адкрытай палітыкай ядзернай камунікацыі, празрыстымі падаткавымі субсідыямі і тым фактам, што ядзерная прамысловасць з'яўляецца асновай эканомікі рэгіёна з канца 1970-х гадоў, таму насельніцтва дэмістыфікавала пагрозу ядзернай энергетыкі. Нягледзячы на ўсеагульны грамадскі і дзяржаўны давер да праекта, ён прайшоў праз сур'ёзнае навуковае і тэхнічнае абмеркаванне сярод еўрапейскіх і шведскіх геолагаў, якія аналізавалі доўгатэрміновую мадэль распаду матэрыялаў. Скепсіс і крытыка незалежных даследчыкаў (у прыватнасці, спецыялістаў шведскага Каралеўскага тэхналагічнага інстытута KTH) сканцэнтраваны амаль выключна на мадэляванні працэсаў карозіі медзі ў геалагічнай перспектыве на сто тысяч гадоў. Яны звярталі ўвагу на павышаную імавернасць мікраскапічнага ўздзеяння растваральных у бескіслароднай вадзе сульфідаў або дзейнасць анаэробных мікраарганізмаў, што гіпатэтычна можа прывесці да расколін меднай абалонкі раней за разлічаны праекціроўшчыкамі тэрмін. Адказваючы на выклікі, ядзерныя агенцтвы STUK і Posiva абавязаліся праводзіць непарыўны шматгадовы маніторынг усіх матэрыялазнаўчых уразлівасцяў. Вынік тэставанняў даказаў міжнароднай супольнасці, што камбінацыя бентаніту і тоўстай 50-мм меднай брані робіць хуткую скразную карозію ў глыбінных адкладах статыстычна і фізічна мізэрнай. == У масавай культуры == Працэс распрацоўкі і асэнсавання феномена пахавання радыёактыўных адходаў стаў цэнтральнай тэмай філасофскага дакументальнага фільма «У вечнасць» ({{lang-en|Into Eternity}}), які зняў дацкі рэжысёр Майкл Мадсэн у 2010 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.intoeternitythemovie.com/|title=Into Eternity The Movie|website=www.intoeternitythemovie.com|access-date=2026-03-30}}</ref>. Стужка засяроджана не толькі на інжынерным аспекце Анкала, але і на праблеме «ядзернай семіётыкі» — дылеме пра тое, як менавіта сучаснаму чалавецтву перадаць веды пра смяротна небяспечны аб'ект нашчадкам (скразь дзясяткі тысяч гадоў, на працягу якіх цяперашнія мовы і знакі папярэджання будуць непазбежна забытыя ці ўвогуле страчаныя новымі цывілізацыямі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.japantimes.co.jp/life/2012/01/15/general/danger-nuclear-waste-keep-out-forever/|title=Danger! Nuclear waste! Keep out — forever!|first=Edan|last=Corkill|website=The Japan Times|date=2012-01-15|access-date=2026-03-30}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Cigéo]] — аналагічны французскі праект. * [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://www.posiva.fi/ Афіцыйны сайт кампаніі Posiva (фінск.)] (англ.) [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] go9ifeoogbj04lozzf1edmro7kwzfms 0 805657 5131463 5125345 2026-04-24T12:14:51Z ~2026-21181-80 166293 5131463 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] pxsbka0itrcu75xamcb9xcv04tr6896 5131464 5131463 2026-04-24T12:17:09Z Tenshi Hinanawi 158243 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-21181-80|~2026-21181-80]] ([[User talk:~2026-21181-80|talk]]) to last version by M.L.Bot: unexplained content removal 5131464 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Таксама ён адзначыў пранікненне рыс жывой народнай гаворкі (''mowy potocznej'') у «дыялект бела-рускі» (''dyalekt Biało-Ruski''), на якім напісаны тэкст са Святога Пісьма, змешчаны ў Статуце пад гербам Пагоня<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1376800|аўтар=Свістунова Марына|загаловак=Філолагі Варшаўскага ўніверсітэта ХІХ – пачатку ХХ ст. аб пісьмовай традыцыі беларускай мовы|год=2021|мова=|выданне=Acta Albaruthenica|выпуск=21|старонкі=231–247}}</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] pc10tcenxzpobfxz4hrzumhrt6q89t9 5131497 5131464 2026-04-24T12:48:43Z ~2026-21181-80 166293 зняты няважны фрагмент з нягоднай спасылкай 5131497 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] pxsbka0itrcu75xamcb9xcv04tr6896 5131579 5131497 2026-04-24T13:37:08Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-21181-80|~2026-21181-80]] і [[Адмысловае:Contributions/Tenshi Hinanawi|Tenshi Hinanawi]]) і адноўлена версія 5125345, зробленая M.L.Bot: чым нягодная спасылка на публікацыю ў Acta Albaruthenica абсалютна не ясна 5131579 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Таксама ён адзначыў пранікненне рыс жывой народнай гаворкі (''mowy potocznej'') у «дыялект бела-рускі» (''dyalekt Biało-Ruski''), на якім напісаны тэкст са Святога Пісьма, змешчаны ў Статуце пад гербам Пагоня<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1376800|аўтар=Свістунова Марына|загаловак=Філолагі Варшаўскага ўніверсітэта ХІХ – пачатку ХХ ст. аб пісьмовай традыцыі беларускай мовы|год=2021|мова=|выданне=Acta Albaruthenica|выпуск=21|старонкі=231–247}}</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] pc10tcenxzpobfxz4hrzumhrt6q89t9 5131621 5131579 2026-04-24T15:06:56Z ~2026-21181-80 166293 знята меркаванне з этычна ўразлівай спасылкай на Свістунова 2021, якое мінімум тройчы да Свістуновай прыводзілася іншымі аўтарамі: Olechnowicz 1986, s. 75; Запрудскі 2007, с. 392 (тая ж Acta Albaruthenica, толькі на 14 год раней), Запрудскі 2020, с. 36 5131621 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] pxsbka0itrcu75xamcb9xcv04tr6896 5131645 5131621 2026-04-24T16:23:37Z M.L.Bot 261 гэта высокія стандарты, прыемна, што Вікіпедыя рушыць у такім кірунку. Дзякуй) 5131645 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Параўноўваючы біблейскія ўрыўкі ў Статуце з Астрожскай Бібліяй Ліндэ пісаў: «Teksta zatem te w Statucie muszą być dowolnej pracy białoruskiego tłumacza, stosującego się w nich do zwyczaju, potocznej mowy swych ziomków»<ref>''Olechnowicz, M.'' Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX wieku. — Łódź, 1986. — S. 75.</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] 7g2ncez2c670kvz2ub1yhmvjnf83ddx 5131832 5131645 2026-04-25T06:29:20Z M.L.Bot 261 /* Беларусістычныя даследаванні */ паспрабаваў перакласці з польскай, арыгінал пакінуў у дужках 5131832 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў «''Слоўніку польскай мовы''» (1807—1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815—1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца — гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813—1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста" [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста", выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». Напісанне другой працы — «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') — было водгукам Ліндэ на грамадскую ўвагу да гэтага помніка, засведчаную ў факце яго выдання ў 1811 годзе ў Пецярбургу на рускай і польскай мовах. Ліндэ так моцна быў зацікаўлены гэтым помнікам, што першыя аркушы здаў у друк, калі кнігу яшчэ не скончыў. У выніку ў канцы працы прыйшлося зрабіць некаторыя карэктывы да таго, што было напісана ў пачатку кнігі. У гэтай працы Ліндэ звярнуў увагу на «рускую мову» Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна «''język ruski''» вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Параўноўваючы біблейскія ўрыўкі ў Статуце з Астрожскай Бібліяй Ліндэ пісаў: «Тэкст, як вынікае, у Статуце мусіць быць працай беларускай перакладчыка, які трымаецца ў іх звычаяў, гутарковай мовы сваіх землякоў» (''Teksta zatem te w Statucie muszą być dowolnej pracy białoruskiego tłumacza, stosującego się w nich do zwyczaju, potocznej mowy swych ziomków'')<ref>''Olechnowicz, M.'' Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX wieku. — Łódź, 1986. — S. 75.</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] «Гісторыя рускай літаратуры» (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая «''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''», беларускай — «''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''», сучаснай расійскай — «''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''»<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад 'беларускай мовай'ª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага: <blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і іншых. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польска-ўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] 0x7iseykfykjl1e4ldtlivbox5gkyiq 0 806029 5131890 5127528 2026-04-25T08:20:57Z Цирковой медведь 167171 5131890 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|разм=10K}} {{Вучоны}} '''Эндру Дэлмар Хопкінс''' {{lang-en|Andrew Delmar Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[энтамолаг]] канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нягледзячы на ​​самавука, яго навуковае разуменне лясной энтамалогіі было выключным. Ён атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Заходневірджынскім універсітэце, а ў 1902 годзе пайшоў працаваць у [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]]. Пасля гэтага ён быў прызначаны кіраўніком нядаўна створанага Аддзела даследаванняў лясных насякомых. Ён стаў спецыялістам па сямействе караедаў [[Scolytidae]], асабліва па родзе [[Dendroctonus]], віды якога з’яўляюцца найбольш разбуральнымі насякомымі ў хвойных лясах Паўночнай Амерыкі. Яго таксанамічныя манаграфіі па гэтых жуках з’яўляюцца класікай. Ён прапанаваў [[Закон біякліматыкі]], а таксама распрацаваў [[Сістэму нататак і запісаў Хопкінса]], сістэму, якую ён увёў у федэральны ўрад, калі ўпершыню прыйшоў працаваць у Аддзел энтамалогіі ў канцы 1890-х гадоў. Даследаванні Хопкінса з’яўляюцца адным з краевугольных каменяў энтамалогіі на паўночнаамерыканскім кантыненце, і яго часта называюць «бацькам паўночнаамерыканскай лясной энтамалогіі». == Біяграфія == А. Д. Хопкінс нарадзіўся ў акрузе Джэксан, штат Вірджынія [[Вірджынія]] (пазней [[акруга Джэксан, Заходняя Вірджынія|акруга Джэксан]], [[Заходняя Вірджынія]]). Ён цікавіўся прыродай з дзяцінства, і да дванаццаці гадоў збіраў насякомых. Гэтая цікаўнасць у рэшце рэшт перарасла ў моцнае жаданне вывучаць лясных насякомых і змены, якія яны выклікалі ў лясах. І хоць Хопкінс адыграў ключавую ролю ў развіцці лясной энтамалогіі ў [[Паўночнай Амерыцы]], яго адзіная фармальная адукацыя была ў акруговых школах Заходняй Вірджыніі. Пасля заканчэння школы і ва ўзросце 17 гадоў ён узяў на сябе кіраўніцтва фермай свайго дзеда. Яго праца па арганізацыі аднаго з першых фермерскіх кааператываў у той перыяд прыцягнула да яго ўвагу [[Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі]]. Штат шукаў энтамолага, і Хопкінс вызваліўся, даўшы зразумець, што заработная плата для яго не мае значэння, і папрасіў толькі дазволіць яму працаваць з дому. Каб развеяць занепакоенасць станцыі тым, што ён не мае прафесійнай падрыхтоўкі, ён даслаў дырэктару рукапіс, які напісаў пра мясцовага сельскагаспадарчага шкодніка, разам са сваімі арыгінальнымі малюнкамі.<ref name="Furniss1">{{cite journal |last1=Furniss |first1=Malcolm M. |title=Пачаткі амерыканскай лясной энтамалогіі: Роля Эндру Дэлмара Хопкінса (1857–1948) |journal=American Entomologist |date=2010 |volume=56 |issue=2 |pages=78–87 |doi=10.1093/ae/56.2.78|doi-access= }}<ref> Яго праца паступова пераключылася з сельскай гаспадаркі на навуковыя даследаванні. Ён пачаў свае даследаванні для станцыі з вызначэння таго, якія насякомыя наносяць найбольшую шкоду ў Заходняй Вірджыніі. Ён падарожнічаў па ўсім штаце, збіраючы неабходныя дадзеныя, апытваючы фермераў. Падчас адной з гэтых паездак ён і яго калега выявілі буйную ўспышку караеда ва ўсходнім нагор’і, на гары Чыт. Жукі, а таксама ўздзеянне гесеўскай мухі на пшаніцу, сталі галоўным аб’ектам яго ранніх прац. Абодва дапамаглі яму заваяваць рэпутацыю, улічваючы навуковыя веды, якія яны прыўнеслі ў энтамалогію. Хопкінс таксама выкладаў эканамічную энтамалогію ва Універсітэце Заходняй Вірджыніі, дзе атрымаў ганаровую доктарскую ступень. На працягу 1890-х гадоў і ў 20 стагоддзі ён набываў усё большы вопыт у абранай ім галіне. Гэты вопыт павысіў яго аўтарытэт у навуковай супольнасці. Яго ўзрослы статус азначаў, што яму была прадастаўлена магчымасць дасягнуць поспеху ў сваёй прафесійнай ролі, пакуль іншыя энтамолагі развівалі яго працу. У рэшце рэшт ён пакінуў пасаду віцэ-дырэктара Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі, каб аднавіць працу ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША, дзе і застаўся да канца сваёй кар’еры. Першапачаткова ён працаваў у Міністэрстве спецыяльным агентам, прычым большую частку сваёй працы на захадзе Злучаных Штатаў ён прысвяціў вывучэнню ўздзеяння караедаў на заходнія хвойныя дрэвы. Да 1904 года, пасля вяртання, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага Аддзела лясных насякомых (Бюро энтамалогіі) у Вашынгтоне. Хопкінс выйшаў на пенсію ў 1923 годзе і вярнуўся дадому на сваю ферму ў акрузе Вуд, штат Заходняя Вірджынія, дзе пачаў сваю кар’еру. Ён працягваў развіваць свае ідэі па біякліматыцы, і Міністэрства сельскай гаспадаркі стварыла палявую станцыю пад назвай «Міжкантынентальная базавая станцыя біякліматычных даследаванняў ферм Канава». Ён таксама зноў заняўся селекцыяй раслін, захапленнем, якое ўпершыню прыцягнула яго ўвагу ў першыя дні працы ў фермерскім кааператыве, які ён дапамог стварыць. Ён памёр па невядомых прычынах у 1948 годзе. == Дасягненні == Пры жыцці ён быў членам многіх навуковых арганізацый. нацыянальных арганізацый і займаў кіруючыя пасады ў многіх з іх. Ён быў членам Амерыканскай акадэміі садзейнічання развіццю навукі ў 1893 годзе і ганаровым членам у 1938 годзе, членам Энтамалагічнага таварыства Амерыкі, членам [[Амерыканскай асацыяцыі эканамічных энтамолагаў]] (віцэ-прэзідэнт у 1900 годзе і прэзідэнт у 1902 годзе), першым прэзідэнтам Акадэміі навук Заходняй Вірджыніі, прэзідэнтам Энтамалагічнага таварыства Вашынгтона, прэзідэнтам [[Біялагічнага таварыства Вашынгтона]] у 1920 годзе, віцэ-прэзідэнтам Вашынгтонскай акадэміі навук, пажыццёвым членам [[Амерыканскага метэаралагічнага таварыства]], ганаровым членам Таварыства эканамічных біёлагаў Англіі і членам [[Космас-клуба]]. Эндру быў абраны ў Вашынгтонскі палявы клуб біёлагаў у 1904 годзе і скончыў сваё членства ў 1912 годзе. == Напрамкі даследавання == === Біякліматыка === Падчас сваёй працы энтамолагам Эндру Дэлмар Хопкінс таксама вывучаў біякліматыку. Хопкінс апісаў біякліматыку як спробу суаднесці феналагічныя з’явы раслін і жывёл з рознымі элементамі, якія складаюць клімат рэгіёну. У 1889 годзе Хопкінс сфармуляваў сувязь паміж вышынёй, шыратой і даўгатой і сезоннымі падзеямі, такімі як надыход вясны. Гэтая сувязь была названа «Законам Хопкінса біякліматыкі». Многія садаводы і іншыя аматары раслін выкарыстоўваюць гэты закон для вызначэння графіка пасадкі. === Закон вясны === Жывучы ў Заходняй Вірджыніі ў 1889 годзе, А. Д. Хопкінс выявіў, што вясна наступае на адзін дзень на кожныя 15 хвілін паўночнай шыраты, на 1,25 дня на кожны градус даўгаты на захад і на адзін дзень на кожныя 100 футаў вышэй па вышыні. Такім чынам, для месца, размешчанага на 15 хвілін паўночнай шыраты, на адзін градус захаду і на 200 метраў вышэй за іншае абранае месца, вясна павінна наступіць на 4,25 дня пазней. Напрыклад, згодна з законам Хопкінса, кветкі павінны квітнець, дрэвы павінны распускацца, а гусі павінны з’яўляцца прыкладна на 11 дзён пазней у Омахе, штат Небраска, чым у Канзас-Сіці, штат Канзас. Разлік прыведзены ў дадатку. == Даследаванні караедаў == Многія раннія даследаванні Хопкінса ўключалі якасныя назіранні за сямействам жукоў. Найбольш вядомым назіраннем Хопкінса за караедам быў прынцып адбору гаспадара Хопкінса (ПВГП), які адносіцца да назірання, што многія дарослыя насякомыя дэманструюць перавагу віду гаспадара, на якім яны самі развіваліся ў якасці лічынак. Аднак практычнасць ПВГП значна абмяркоўвалася з моманту яго першай прапановы ў 1916 годзе. Многія сучасныя навукоўцы нават адкінулі доказы, якія пацвярджаюць ПВГП, як здагадку. Нягледзячы на ​​тое, што ён напісаў дзясяткі вядомых публікацый, найбольш папулярнымі ў Хопкінса па караедах з’яўляюцца «Каталог караедаў Заходняй Вірджыніі (Scolytidae) і іх ворагаў» і «Каталог насякомых лясоў і ценявых дрэў Заходняй Вірджыніі». == Спадчына == Разнастайнасць і аб’ём публікацый, якія выпусціў Хопкінс, не маюць сабе роўных ні ў аднаго іншага энтамолага. Прарыўныя даследаванні Хопкінса па паўночнаамерыканскіх жуках і колькасная ацэнка закона Хопкінса дагэтуль высока цэняцца ў сучаснай навуковай супольнасці. '''Апублікаваныя працы''' * [https://books.google.com/books?id=DvantgAACAAJ Хопкінс, А. Д. Рэдвуд: III. Насякомыя-ворагі секвоі. Бюлетэнь Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясны аддзел 38. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, 1903.] * Чорныя дзіркі ў дрэве, Эндру Хопкінс * [https://books.google.com/books?id=XrEZAAAYAAJ&pg=PA197 Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг., Эндру Хопкінс] * Хопкінс, А. Д., красавік 1891 г. Папярэдняе даследаванне спусташэння насякомымі. Жоўтая акацыя. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, [[Моргантаўн, Заходняя Вірджынія]], ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1894 г. Чорныя дзіркі ў дрэве. Энтамалагічны аддзел, ЗША. * Хопкінс, А. Д., красавік 1899 г. Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, Моргантаўн, Заходняя Вірджынія, ЗША. * [https://books.google.com/books?id=OLnPAAAMAAJ&pg=PA7 Хопкінс, А. Д. 1899. Папярэдняя справаздача аб насякомых-ворагах лясоў на паўночным захадзе: справаздача аб выніках разведвальнай паездкі, зробленай вясной і ў пачатку лета 1899 года. Аддзел энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1901. Насякомыя-ворагі елкі на паўночным усходзе: папулярны справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1902 г. Аб вывучэнні лясной энтамалогіі ў Амерыцы. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Насякомыя-ворагі хвоі ў лясным запаведніку Блэк-Хілз: справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Некаторыя з асноўных насякомых-ворагаў хвойных парод Заснаваныя ў Злучаных Штатах. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Пашкоджанні насякомымі лісцяных лясных дрэў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Секвоя. Бюро лясной гаспадаркі ЗША. * [https://books.google.com/books?id=8EU723_LoJ0C Хопкінс, А. Д. Лістапад 1903 г. Пашкоджанні вытрыманай драўніны парашкападобным парашком. Аддзел энтамалогіі ЗША.] * [https://web.archive.org/web/20160304093338/http://naldc.nal.usda.gov/catalog/IND43645396 Хопкінс, А. Д. 1904. Пашкоджанні насякомымі лясных прадуктаў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1904. Каталог экспанатаў насякомых-ворагаў лясоў і лясной прадукцыі на выставе закупак Луізіяны, Сент-Луіс, штат Місуры, 1904. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., май 1905 г. Чорная кляштака на заходнім тсугі. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Насякомыя-ворагі ўзнаўлення лясоў. Міністэрства сельскай гаспадаркі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Жук Блэк-Хілз. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1906. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка I, Саранча. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., студзень 1907 г. Пашкоджанне кіпарыса апяразістага ў Паўднёвай Атлантыцы і штатах Персідскага заліва. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1907 г. Саранчавы матылёк і метады барацьбы з ім. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., сакавік 1907 г. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка III, Дадатковыя дадзеныя пра саранчувага матылька. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1907 г. Беласасновы шашолак. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1907 г. Значныя разбурэнні ляснымі насякомымі. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.org/details/contributionstow01hopkrich Хопкінс, А. Д. 1909-15. Уклад у манаграфію сколітыдных жукоў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=ObAZAAAYAAJ&pg=PA10 Хопкінс, А. Д. 1911. Адміранне хвоі ў паўднёвых штатах: прычына, маштаб і сродак. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1915. Спіс родавых назваў і іх тыпавых відаў у надсямействе калеаптэрных Scolytoidea. Нацыянальны музей ЗША, ЗША. * Хопкінс, А. Д. і Снайдэр, Т. Э. Студзень 1917. Пашкоджанні, нанесеныя жукамі Lyctus сушанай цвёрдай драўніне парашком. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.today/20121214144505/http://agricola.nal.usda.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=CAT87202898&DB=local&CNT=25&Search_Code=GKEY&STARTDB=NALDB Хопкінс, А. Д. Сакавік 1921 г. Паўднёвы хваёвы жук; Пагроза хваёвай драўніны паўднёвых штатаў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=lxNDAAAAYAAJ&pg=PR1 Хопкінс, А. Д. Біякліматыка: навука пра жыццё і кліматычныя сувязі. (Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША: 1938 г.).] Дадатак '''Прыклад разлікаў з выкарыстаннем закона часу Хопкінса''' Калі б вы падарожнічалі з [[Канзас-Сіці, штат Канзас|Канзас-Сіці]] (вышыня 1000 футаў, 39,11 градусаў паўночнай шыраты, −94,63 даўгаты) у [[Омаха, штат Небраска]] (вышыня 1034 футы, 41,26 градусаў паўночнай шыраты, −95,93 даўгаты), затрымка надыходу вясны складзе… [((1034 футы — 1000 футаў)/100 футаў * 1,25 дня) + ((41,26 градусаў — 39,11 градусаў)* 4 дні) + ((-95,93 градусаў — −94,63 градусаў) * 1,25 дня)] = (34 футы / 100 футаў * 1,25 дня) + (2,15 градуса * 4 дні) + (1,3 градуса * 1,25 дня) = 8,5 дня + 2,6875 дня + 1,625 дня = 10,65 дня == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071007011440/http://www.sfiwc.org/hopkins.html Эндру Дэлмар Хопкінс — Канферэнцыя па працы з насякомымі ў паўднёвых лясах] * [https://web.archive.org/web/20101216081810/http://entsoc.org/PDF/Pubs/Periodicals/AE/AE-2003/summer/Furniss-Heritage.pdf Энтамалогія лясоў у Паўночных Скалістых гарах: 1909—1917 гг., як адлюстравана ў перапісцы паміж Джозэфам Брунерам і А. Д. Хопкінсам] * [http://pathfinderscience.net/phenology/cbackground.cfm Pathfinder Science: Феналогія — закон біякліматыкі Хопкінса] * [https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/hopkinsandrew.htm Даследчы цэнтр дзікай прыроды Потаксент: Эндру Дэлмар Хопкінс] * [http://www.globalbioclimatics.org Сусветная сістэма біякліматычнай класіфікацыі] * [[Цэнтр Заходняй Вірджыніі і рэгіянальнай гісторыі]] ва [[Універсітэце Заходняй Вірджыніі]], [https://archives.lib.wvu.edu/agents/people/780 Артыкулы Эндру Дэлмара Хопкінса] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-13}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс Эндру Дэлмар}} [[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Джэксан, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Навукоўцы з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Вуд, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заходневірджынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заходневірджынскі ўніверсітэт выкладчыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Лясной службы ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Фермеры з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскія фермеры 19 стагоддзя]] lbudkd1id8bcckrgzt77sfienvp67en 5131895 5131890 2026-04-25T08:26:06Z Цирковой медведь 167171 5131895 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|Andrew Delmar Hopkins}} {{Вучоны}} '''Эндру Дэлмар Хопкінс''' {{lang-en|Andrew Delmar Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[энтамолаг]] канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нягледзячы на ​​самавука, яго навуковае разуменне лясной энтамалогіі было выключным. Ён атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Заходневірджынскім універсітэце, а ў 1902 годзе пайшоў працаваць у [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]]. Пасля гэтага ён быў прызначаны кіраўніком нядаўна створанага Аддзела даследаванняў лясных насякомых. Ён стаў спецыялістам па сямействе караедаў [[Scolytidae]], асабліва па родзе [[Dendroctonus]], віды якога з’яўляюцца найбольш разбуральнымі насякомымі ў хвойных лясах Паўночнай Амерыкі. Яго таксанамічныя манаграфіі па гэтых жуках з’яўляюцца класікай. Ён прапанаваў [[Закон біякліматыкі]], а таксама распрацаваў [[Сістэму нататак і запісаў Хопкінса]], сістэму, якую ён увёў у федэральны ўрад, калі ўпершыню прыйшоў працаваць у Аддзел энтамалогіі ў канцы 1890-х гадоў. Даследаванні Хопкінса з’яўляюцца адным з краевугольных каменяў энтамалогіі на паўночнаамерыканскім кантыненце, і яго часта называюць «бацькам паўночнаамерыканскай лясной энтамалогіі». == Біяграфія == А. Д. Хопкінс нарадзіўся ў акрузе Джэксан, штат Вірджынія [[Вірджынія]] (пазней [[акруга Джэксан, Заходняя Вірджынія|акруга Джэксан]], [[Заходняя Вірджынія]]). Ён цікавіўся прыродай з дзяцінства, і да дванаццаці гадоў збіраў насякомых. Гэтая цікаўнасць у рэшце рэшт перарасла ў моцнае жаданне вывучаць лясных насякомых і змены, якія яны выклікалі ў лясах. І хоць Хопкінс адыграў ключавую ролю ў развіцці лясной энтамалогіі ў [[Паўночнай Амерыцы]], яго адзіная фармальная адукацыя была ў акруговых школах Заходняй Вірджыніі. Пасля заканчэння школы і ва ўзросце 17 гадоў ён узяў на сябе кіраўніцтва фермай свайго дзеда. Яго праца па арганізацыі аднаго з першых фермерскіх кааператываў у той перыяд прыцягнула да яго ўвагу [[Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі]]. Штат шукаў энтамолага, і Хопкінс вызваліўся, даўшы зразумець, што заработная плата для яго не мае значэння, і папрасіў толькі дазволіць яму працаваць з дому. Каб развеяць занепакоенасць станцыі тым, што ён не мае прафесійнай падрыхтоўкі, ён даслаў дырэктару рукапіс, які напісаў пра мясцовага сельскагаспадарчага шкодніка, разам са сваімі арыгінальнымі малюнкамі.<ref name="Furniss1">{{cite journal |last1=Furniss |first1=Malcolm M. |title=Пачаткі амерыканскай лясной энтамалогіі: Роля Эндру Дэлмара Хопкінса (1857–1948) |journal=American Entomologist |date=2010 |volume=56 |issue=2 |pages=78–87 |doi=10.1093/ae/56.2.78|doi-access= }}<ref> Яго праца паступова пераключылася з сельскай гаспадаркі на навуковыя даследаванні. Ён пачаў свае даследаванні для станцыі з вызначэння таго, якія насякомыя наносяць найбольшую шкоду ў Заходняй Вірджыніі. Ён падарожнічаў па ўсім штаце, збіраючы неабходныя дадзеныя, апытваючы фермераў. Падчас адной з гэтых паездак ён і яго калега выявілі буйную ўспышку караеда ва ўсходнім нагор’і, на гары Чыт. Жукі, а таксама ўздзеянне гесеўскай мухі на пшаніцу, сталі галоўным аб’ектам яго ранніх прац. Абодва дапамаглі яму заваяваць рэпутацыю, улічваючы навуковыя веды, якія яны прыўнеслі ў энтамалогію. Хопкінс таксама выкладаў эканамічную энтамалогію ва Універсітэце Заходняй Вірджыніі, дзе атрымаў ганаровую доктарскую ступень. На працягу 1890-х гадоў і ў 20 стагоддзі ён набываў усё большы вопыт у абранай ім галіне. Гэты вопыт павысіў яго аўтарытэт у навуковай супольнасці. Яго ўзрослы статус азначаў, што яму была прадастаўлена магчымасць дасягнуць поспеху ў сваёй прафесійнай ролі, пакуль іншыя энтамолагі развівалі яго працу. У рэшце рэшт ён пакінуў пасаду віцэ-дырэктара Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі, каб аднавіць працу ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША, дзе і застаўся да канца сваёй кар’еры. Першапачаткова ён працаваў у Міністэрстве спецыяльным агентам, прычым большую частку сваёй працы на захадзе Злучаных Штатаў ён прысвяціў вывучэнню ўздзеяння караедаў на заходнія хвойныя дрэвы. Да 1904 года, пасля вяртання, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага Аддзела лясных насякомых (Бюро энтамалогіі) у Вашынгтоне. Хопкінс выйшаў на пенсію ў 1923 годзе і вярнуўся дадому на сваю ферму ў акрузе Вуд, штат Заходняя Вірджынія, дзе пачаў сваю кар’еру. Ён працягваў развіваць свае ідэі па біякліматыцы, і Міністэрства сельскай гаспадаркі стварыла палявую станцыю пад назвай «Міжкантынентальная базавая станцыя біякліматычных даследаванняў ферм Канава». Ён таксама зноў заняўся селекцыяй раслін, захапленнем, якое ўпершыню прыцягнула яго ўвагу ў першыя дні працы ў фермерскім кааператыве, які ён дапамог стварыць. Ён памёр па невядомых прычынах у 1948 годзе. == Дасягненні == Пры жыцці ён быў членам многіх навуковых арганізацый. нацыянальных арганізацый і займаў кіруючыя пасады ў многіх з іх. Ён быў членам Амерыканскай акадэміі садзейнічання развіццю навукі ў 1893 годзе і ганаровым членам у 1938 годзе, членам Энтамалагічнага таварыства Амерыкі, членам [[Амерыканскай асацыяцыі эканамічных энтамолагаў]] (віцэ-прэзідэнт у 1900 годзе і прэзідэнт у 1902 годзе), першым прэзідэнтам Акадэміі навук Заходняй Вірджыніі, прэзідэнтам Энтамалагічнага таварыства Вашынгтона, прэзідэнтам [[Біялагічнага таварыства Вашынгтона]] у 1920 годзе, віцэ-прэзідэнтам Вашынгтонскай акадэміі навук, пажыццёвым членам [[Амерыканскага метэаралагічнага таварыства]], ганаровым членам Таварыства эканамічных біёлагаў Англіі і членам [[Космас-клуба]]. Эндру быў абраны ў Вашынгтонскі палявы клуб біёлагаў у 1904 годзе і скончыў сваё членства ў 1912 годзе. == Напрамкі даследавання == === Біякліматыка === Падчас сваёй працы энтамолагам Эндру Дэлмар Хопкінс таксама вывучаў біякліматыку. Хопкінс апісаў біякліматыку як спробу суаднесці феналагічныя з’явы раслін і жывёл з рознымі элементамі, якія складаюць клімат рэгіёну. У 1889 годзе Хопкінс сфармуляваў сувязь паміж вышынёй, шыратой і даўгатой і сезоннымі падзеямі, такімі як надыход вясны. Гэтая сувязь была названа «Законам Хопкінса біякліматыкі». Многія садаводы і іншыя аматары раслін выкарыстоўваюць гэты закон для вызначэння графіка пасадкі. === Закон вясны === Жывучы ў Заходняй Вірджыніі ў 1889 годзе, А. Д. Хопкінс выявіў, што вясна наступае на адзін дзень на кожныя 15 хвілін паўночнай шыраты, на 1,25 дня на кожны градус даўгаты на захад і на адзін дзень на кожныя 100 футаў вышэй па вышыні. Такім чынам, для месца, размешчанага на 15 хвілін паўночнай шыраты, на адзін градус захаду і на 200 метраў вышэй за іншае абранае месца, вясна павінна наступіць на 4,25 дня пазней. Напрыклад, згодна з законам Хопкінса, кветкі павінны квітнець, дрэвы павінны распускацца, а гусі павінны з’яўляцца прыкладна на 11 дзён пазней у Омахе, штат Небраска, чым у Канзас-Сіці, штат Канзас. Разлік прыведзены ў дадатку. == Даследаванні караедаў == Многія раннія даследаванні Хопкінса ўключалі якасныя назіранні за сямействам жукоў. Найбольш вядомым назіраннем Хопкінса за караедам быў прынцып адбору гаспадара Хопкінса (ПВГП), які адносіцца да назірання, што многія дарослыя насякомыя дэманструюць перавагу віду гаспадара, на якім яны самі развіваліся ў якасці лічынак. Аднак практычнасць ПВГП значна абмяркоўвалася з моманту яго першай прапановы ў 1916 годзе. Многія сучасныя навукоўцы нават адкінулі доказы, якія пацвярджаюць ПВГП, як здагадку. Нягледзячы на ​​тое, што ён напісаў дзясяткі вядомых публікацый, найбольш папулярнымі ў Хопкінса па караедах з’яўляюцца «Каталог караедаў Заходняй Вірджыніі (Scolytidae) і іх ворагаў» і «Каталог насякомых лясоў і ценявых дрэў Заходняй Вірджыніі». == Спадчына == Разнастайнасць і аб’ём публікацый, якія выпусціў Хопкінс, не маюць сабе роўных ні ў аднаго іншага энтамолага. Прарыўныя даследаванні Хопкінса па паўночнаамерыканскіх жуках і колькасная ацэнка закона Хопкінса дагэтуль высока цэняцца ў сучаснай навуковай супольнасці. '''Апублікаваныя працы''' * [https://books.google.com/books?id=DvantgAACAAJ Хопкінс, А. Д. Рэдвуд: III. Насякомыя-ворагі секвоі. Бюлетэнь Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясны аддзел 38. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, 1903.] * Чорныя дзіркі ў дрэве, Эндру Хопкінс * [https://books.google.com/books?id=XrEZAAAYAAJ&pg=PA197 Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг., Эндру Хопкінс] * Хопкінс, А. Д., красавік 1891 г. Папярэдняе даследаванне спусташэння насякомымі. Жоўтая акацыя. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, [[Моргантаўн, Заходняя Вірджынія]], ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1894 г. Чорныя дзіркі ў дрэве. Энтамалагічны аддзел, ЗША. * Хопкінс, А. Д., красавік 1899 г. Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, Моргантаўн, Заходняя Вірджынія, ЗША. * [https://books.google.com/books?id=OLnPAAAMAAJ&pg=PA7 Хопкінс, А. Д. 1899. Папярэдняя справаздача аб насякомых-ворагах лясоў на паўночным захадзе: справаздача аб выніках разведвальнай паездкі, зробленай вясной і ў пачатку лета 1899 года. Аддзел энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1901. Насякомыя-ворагі елкі на паўночным усходзе: папулярны справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1902 г. Аб вывучэнні лясной энтамалогіі ў Амерыцы. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Насякомыя-ворагі хвоі ў лясным запаведніку Блэк-Хілз: справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Некаторыя з асноўных насякомых-ворагаў хвойных парод Заснаваныя ў Злучаных Штатах. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Пашкоджанні насякомымі лісцяных лясных дрэў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Секвоя. Бюро лясной гаспадаркі ЗША. * [https://books.google.com/books?id=8EU723_LoJ0C Хопкінс, А. Д. Лістапад 1903 г. Пашкоджанні вытрыманай драўніны парашкападобным парашком. Аддзел энтамалогіі ЗША.] * [https://web.archive.org/web/20160304093338/http://naldc.nal.usda.gov/catalog/IND43645396 Хопкінс, А. Д. 1904. Пашкоджанні насякомымі лясных прадуктаў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1904. Каталог экспанатаў насякомых-ворагаў лясоў і лясной прадукцыі на выставе закупак Луізіяны, Сент-Луіс, штат Місуры, 1904. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., май 1905 г. Чорная кляштака на заходнім тсугі. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Насякомыя-ворагі ўзнаўлення лясоў. Міністэрства сельскай гаспадаркі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Жук Блэк-Хілз. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1906. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка I, Саранча. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., студзень 1907 г. Пашкоджанне кіпарыса апяразістага ў Паўднёвай Атлантыцы і штатах Персідскага заліва. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1907 г. Саранчавы матылёк і метады барацьбы з ім. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., сакавік 1907 г. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка III, Дадатковыя дадзеныя пра саранчувага матылька. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1907 г. Беласасновы шашолак. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1907 г. Значныя разбурэнні ляснымі насякомымі. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.org/details/contributionstow01hopkrich Хопкінс, А. Д. 1909-15. Уклад у манаграфію сколітыдных жукоў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=ObAZAAAYAAJ&pg=PA10 Хопкінс, А. Д. 1911. Адміранне хвоі ў паўднёвых штатах: прычына, маштаб і сродак. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1915. Спіс родавых назваў і іх тыпавых відаў у надсямействе калеаптэрных Scolytoidea. Нацыянальны музей ЗША, ЗША. * Хопкінс, А. Д. і Снайдэр, Т. Э. Студзень 1917. Пашкоджанні, нанесеныя жукамі Lyctus сушанай цвёрдай драўніне парашком. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.today/20121214144505/http://agricola.nal.usda.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=CAT87202898&DB=local&CNT=25&Search_Code=GKEY&STARTDB=NALDB Хопкінс, А. Д. Сакавік 1921 г. Паўднёвы хваёвы жук; Пагроза хваёвай драўніны паўднёвых штатаў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=lxNDAAAAYAAJ&pg=PR1 Хопкінс, А. Д. Біякліматыка: навука пра жыццё і кліматычныя сувязі. (Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША: 1938 г.).] Дадатак '''Прыклад разлікаў з выкарыстаннем закона часу Хопкінса''' Калі б вы падарожнічалі з [[Канзас-Сіці, штат Канзас|Канзас-Сіці]] (вышыня 1000 футаў, 39,11 градусаў паўночнай шыраты, −94,63 даўгаты) у [[Омаха, штат Небраска]] (вышыня 1034 футы, 41,26 градусаў паўночнай шыраты, −95,93 даўгаты), затрымка надыходу вясны складзе… [((1034 футы — 1000 футаў)/100 футаў * 1,25 дня) + ((41,26 градусаў — 39,11 градусаў)* 4 дні) + ((-95,93 градусаў — −94,63 градусаў) * 1,25 дня)] = (34 футы / 100 футаў * 1,25 дня) + (2,15 градуса * 4 дні) + (1,3 градуса * 1,25 дня) = 8,5 дня + 2,6875 дня + 1,625 дня = 10,65 дня == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071007011440/http://www.sfiwc.org/hopkins.html Эндру Дэлмар Хопкінс — Канферэнцыя па працы з насякомымі ў паўднёвых лясах] * [https://web.archive.org/web/20101216081810/http://entsoc.org/PDF/Pubs/Periodicals/AE/AE-2003/summer/Furniss-Heritage.pdf Энтамалогія лясоў у Паўночных Скалістых гарах: 1909—1917 гг., як адлюстравана ў перапісцы паміж Джозэфам Брунерам і А. Д. Хопкінсам] * [http://pathfinderscience.net/phenology/cbackground.cfm Pathfinder Science: Феналогія — закон біякліматыкі Хопкінса] * [https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/hopkinsandrew.htm Даследчы цэнтр дзікай прыроды Потаксент: Эндру Дэлмар Хопкінс] * [http://www.globalbioclimatics.org Сусветная сістэма біякліматычнай класіфікацыі] * [[Цэнтр Заходняй Вірджыніі і рэгіянальнай гісторыі]] ва [[Універсітэце Заходняй Вірджыніі]], [https://archives.lib.wvu.edu/agents/people/780 Артыкулы Эндру Дэлмара Хопкінса] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-13}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс Эндру Дэлмар}} [[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Джэксан, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Навукоўцы з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Вуд, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заходневірджынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заходневірджынскі ўніверсітэт выкладчыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Лясной службы ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Фермеры з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскія фермеры 19 стагоддзя]] 42bfvasqjlth29ejdnyni41mgxv4nl9 5131896 5131895 2026-04-25T08:26:24Z Цирковой медведь 167171 5131896 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins}} {{Вучоны}} '''Эндру Дэлмар Хопкінс''' {{lang-en|Andrew Delmar Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[энтамолаг]] канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нягледзячы на ​​самавука, яго навуковае разуменне лясной энтамалогіі было выключным. Ён атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Заходневірджынскім універсітэце, а ў 1902 годзе пайшоў працаваць у [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]]. Пасля гэтага ён быў прызначаны кіраўніком нядаўна створанага Аддзела даследаванняў лясных насякомых. Ён стаў спецыялістам па сямействе караедаў [[Scolytidae]], асабліва па родзе [[Dendroctonus]], віды якога з’яўляюцца найбольш разбуральнымі насякомымі ў хвойных лясах Паўночнай Амерыкі. Яго таксанамічныя манаграфіі па гэтых жуках з’яўляюцца класікай. Ён прапанаваў [[Закон біякліматыкі]], а таксама распрацаваў [[Сістэму нататак і запісаў Хопкінса]], сістэму, якую ён увёў у федэральны ўрад, калі ўпершыню прыйшоў працаваць у Аддзел энтамалогіі ў канцы 1890-х гадоў. Даследаванні Хопкінса з’яўляюцца адным з краевугольных каменяў энтамалогіі на паўночнаамерыканскім кантыненце, і яго часта называюць «бацькам паўночнаамерыканскай лясной энтамалогіі». == Біяграфія == А. Д. Хопкінс нарадзіўся ў акрузе Джэксан, штат Вірджынія [[Вірджынія]] (пазней [[акруга Джэксан, Заходняя Вірджынія|акруга Джэксан]], [[Заходняя Вірджынія]]). Ён цікавіўся прыродай з дзяцінства, і да дванаццаці гадоў збіраў насякомых. Гэтая цікаўнасць у рэшце рэшт перарасла ў моцнае жаданне вывучаць лясных насякомых і змены, якія яны выклікалі ў лясах. І хоць Хопкінс адыграў ключавую ролю ў развіцці лясной энтамалогіі ў [[Паўночнай Амерыцы]], яго адзіная фармальная адукацыя была ў акруговых школах Заходняй Вірджыніі. Пасля заканчэння школы і ва ўзросце 17 гадоў ён узяў на сябе кіраўніцтва фермай свайго дзеда. Яго праца па арганізацыі аднаго з першых фермерскіх кааператываў у той перыяд прыцягнула да яго ўвагу [[Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі]]. Штат шукаў энтамолага, і Хопкінс вызваліўся, даўшы зразумець, што заработная плата для яго не мае значэння, і папрасіў толькі дазволіць яму працаваць з дому. Каб развеяць занепакоенасць станцыі тым, што ён не мае прафесійнай падрыхтоўкі, ён даслаў дырэктару рукапіс, які напісаў пра мясцовага сельскагаспадарчага шкодніка, разам са сваімі арыгінальнымі малюнкамі.<ref name="Furniss1">{{cite journal |last1=Furniss |first1=Malcolm M. |title=Пачаткі амерыканскай лясной энтамалогіі: Роля Эндру Дэлмара Хопкінса (1857–1948) |journal=American Entomologist |date=2010 |volume=56 |issue=2 |pages=78–87 |doi=10.1093/ae/56.2.78|doi-access= }}<ref> Яго праца паступова пераключылася з сельскай гаспадаркі на навуковыя даследаванні. Ён пачаў свае даследаванні для станцыі з вызначэння таго, якія насякомыя наносяць найбольшую шкоду ў Заходняй Вірджыніі. Ён падарожнічаў па ўсім штаце, збіраючы неабходныя дадзеныя, апытваючы фермераў. Падчас адной з гэтых паездак ён і яго калега выявілі буйную ўспышку караеда ва ўсходнім нагор’і, на гары Чыт. Жукі, а таксама ўздзеянне гесеўскай мухі на пшаніцу, сталі галоўным аб’ектам яго ранніх прац. Абодва дапамаглі яму заваяваць рэпутацыю, улічваючы навуковыя веды, якія яны прыўнеслі ў энтамалогію. Хопкінс таксама выкладаў эканамічную энтамалогію ва Універсітэце Заходняй Вірджыніі, дзе атрымаў ганаровую доктарскую ступень. На працягу 1890-х гадоў і ў 20 стагоддзі ён набываў усё большы вопыт у абранай ім галіне. Гэты вопыт павысіў яго аўтарытэт у навуковай супольнасці. Яго ўзрослы статус азначаў, што яму была прадастаўлена магчымасць дасягнуць поспеху ў сваёй прафесійнай ролі, пакуль іншыя энтамолагі развівалі яго працу. У рэшце рэшт ён пакінуў пасаду віцэ-дырэктара Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі, каб аднавіць працу ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША, дзе і застаўся да канца сваёй кар’еры. Першапачаткова ён працаваў у Міністэрстве спецыяльным агентам, прычым большую частку сваёй працы на захадзе Злучаных Штатаў ён прысвяціў вывучэнню ўздзеяння караедаў на заходнія хвойныя дрэвы. Да 1904 года, пасля вяртання, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага Аддзела лясных насякомых (Бюро энтамалогіі) у Вашынгтоне. Хопкінс выйшаў на пенсію ў 1923 годзе і вярнуўся дадому на сваю ферму ў акрузе Вуд, штат Заходняя Вірджынія, дзе пачаў сваю кар’еру. Ён працягваў развіваць свае ідэі па біякліматыцы, і Міністэрства сельскай гаспадаркі стварыла палявую станцыю пад назвай «Міжкантынентальная базавая станцыя біякліматычных даследаванняў ферм Канава». Ён таксама зноў заняўся селекцыяй раслін, захапленнем, якое ўпершыню прыцягнула яго ўвагу ў першыя дні працы ў фермерскім кааператыве, які ён дапамог стварыць. Ён памёр па невядомых прычынах у 1948 годзе. == Дасягненні == Пры жыцці ён быў членам многіх навуковых арганізацый. нацыянальных арганізацый і займаў кіруючыя пасады ў многіх з іх. Ён быў членам Амерыканскай акадэміі садзейнічання развіццю навукі ў 1893 годзе і ганаровым членам у 1938 годзе, членам Энтамалагічнага таварыства Амерыкі, членам [[Амерыканскай асацыяцыі эканамічных энтамолагаў]] (віцэ-прэзідэнт у 1900 годзе і прэзідэнт у 1902 годзе), першым прэзідэнтам Акадэміі навук Заходняй Вірджыніі, прэзідэнтам Энтамалагічнага таварыства Вашынгтона, прэзідэнтам [[Біялагічнага таварыства Вашынгтона]] у 1920 годзе, віцэ-прэзідэнтам Вашынгтонскай акадэміі навук, пажыццёвым членам [[Амерыканскага метэаралагічнага таварыства]], ганаровым членам Таварыства эканамічных біёлагаў Англіі і членам [[Космас-клуба]]. Эндру быў абраны ў Вашынгтонскі палявы клуб біёлагаў у 1904 годзе і скончыў сваё членства ў 1912 годзе. == Напрамкі даследавання == === Біякліматыка === Падчас сваёй працы энтамолагам Эндру Дэлмар Хопкінс таксама вывучаў біякліматыку. Хопкінс апісаў біякліматыку як спробу суаднесці феналагічныя з’явы раслін і жывёл з рознымі элементамі, якія складаюць клімат рэгіёну. У 1889 годзе Хопкінс сфармуляваў сувязь паміж вышынёй, шыратой і даўгатой і сезоннымі падзеямі, такімі як надыход вясны. Гэтая сувязь была названа «Законам Хопкінса біякліматыкі». Многія садаводы і іншыя аматары раслін выкарыстоўваюць гэты закон для вызначэння графіка пасадкі. === Закон вясны === Жывучы ў Заходняй Вірджыніі ў 1889 годзе, А. Д. Хопкінс выявіў, што вясна наступае на адзін дзень на кожныя 15 хвілін паўночнай шыраты, на 1,25 дня на кожны градус даўгаты на захад і на адзін дзень на кожныя 100 футаў вышэй па вышыні. Такім чынам, для месца, размешчанага на 15 хвілін паўночнай шыраты, на адзін градус захаду і на 200 метраў вышэй за іншае абранае месца, вясна павінна наступіць на 4,25 дня пазней. Напрыклад, згодна з законам Хопкінса, кветкі павінны квітнець, дрэвы павінны распускацца, а гусі павінны з’яўляцца прыкладна на 11 дзён пазней у Омахе, штат Небраска, чым у Канзас-Сіці, штат Канзас. Разлік прыведзены ў дадатку. == Даследаванні караедаў == Многія раннія даследаванні Хопкінса ўключалі якасныя назіранні за сямействам жукоў. Найбольш вядомым назіраннем Хопкінса за караедам быў прынцып адбору гаспадара Хопкінса (ПВГП), які адносіцца да назірання, што многія дарослыя насякомыя дэманструюць перавагу віду гаспадара, на якім яны самі развіваліся ў якасці лічынак. Аднак практычнасць ПВГП значна абмяркоўвалася з моманту яго першай прапановы ў 1916 годзе. Многія сучасныя навукоўцы нават адкінулі доказы, якія пацвярджаюць ПВГП, як здагадку. Нягледзячы на ​​тое, што ён напісаў дзясяткі вядомых публікацый, найбольш папулярнымі ў Хопкінса па караедах з’яўляюцца «Каталог караедаў Заходняй Вірджыніі (Scolytidae) і іх ворагаў» і «Каталог насякомых лясоў і ценявых дрэў Заходняй Вірджыніі». == Спадчына == Разнастайнасць і аб’ём публікацый, якія выпусціў Хопкінс, не маюць сабе роўных ні ў аднаго іншага энтамолага. Прарыўныя даследаванні Хопкінса па паўночнаамерыканскіх жуках і колькасная ацэнка закона Хопкінса дагэтуль высока цэняцца ў сучаснай навуковай супольнасці. '''Апублікаваныя працы''' * [https://books.google.com/books?id=DvantgAACAAJ Хопкінс, А. Д. Рэдвуд: III. Насякомыя-ворагі секвоі. Бюлетэнь Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясны аддзел 38. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, 1903.] * Чорныя дзіркі ў дрэве, Эндру Хопкінс * [https://books.google.com/books?id=XrEZAAAYAAJ&pg=PA197 Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг., Эндру Хопкінс] * Хопкінс, А. Д., красавік 1891 г. Папярэдняе даследаванне спусташэння насякомымі. Жоўтая акацыя. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, [[Моргантаўн, Заходняя Вірджынія]], ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1894 г. Чорныя дзіркі ў дрэве. Энтамалагічны аддзел, ЗША. * Хопкінс, А. Д., красавік 1899 г. Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, Моргантаўн, Заходняя Вірджынія, ЗША. * [https://books.google.com/books?id=OLnPAAAMAAJ&pg=PA7 Хопкінс, А. Д. 1899. Папярэдняя справаздача аб насякомых-ворагах лясоў на паўночным захадзе: справаздача аб выніках разведвальнай паездкі, зробленай вясной і ў пачатку лета 1899 года. Аддзел энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1901. Насякомыя-ворагі елкі на паўночным усходзе: папулярны справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1902 г. Аб вывучэнні лясной энтамалогіі ў Амерыцы. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Насякомыя-ворагі хвоі ў лясным запаведніку Блэк-Хілз: справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Некаторыя з асноўных насякомых-ворагаў хвойных парод Заснаваныя ў Злучаных Штатах. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Пашкоджанні насякомымі лісцяных лясных дрэў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Секвоя. Бюро лясной гаспадаркі ЗША. * [https://books.google.com/books?id=8EU723_LoJ0C Хопкінс, А. Д. Лістапад 1903 г. Пашкоджанні вытрыманай драўніны парашкападобным парашком. Аддзел энтамалогіі ЗША.] * [https://web.archive.org/web/20160304093338/http://naldc.nal.usda.gov/catalog/IND43645396 Хопкінс, А. Д. 1904. Пашкоджанні насякомымі лясных прадуктаў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1904. Каталог экспанатаў насякомых-ворагаў лясоў і лясной прадукцыі на выставе закупак Луізіяны, Сент-Луіс, штат Місуры, 1904. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., май 1905 г. Чорная кляштака на заходнім тсугі. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Насякомыя-ворагі ўзнаўлення лясоў. Міністэрства сельскай гаспадаркі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Жук Блэк-Хілз. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1906. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка I, Саранча. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., студзень 1907 г. Пашкоджанне кіпарыса апяразістага ў Паўднёвай Атлантыцы і штатах Персідскага заліва. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1907 г. Саранчавы матылёк і метады барацьбы з ім. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., сакавік 1907 г. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка III, Дадатковыя дадзеныя пра саранчувага матылька. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1907 г. Беласасновы шашолак. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1907 г. Значныя разбурэнні ляснымі насякомымі. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.org/details/contributionstow01hopkrich Хопкінс, А. Д. 1909-15. Уклад у манаграфію сколітыдных жукоў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=ObAZAAAYAAJ&pg=PA10 Хопкінс, А. Д. 1911. Адміранне хвоі ў паўднёвых штатах: прычына, маштаб і сродак. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1915. Спіс родавых назваў і іх тыпавых відаў у надсямействе калеаптэрных Scolytoidea. Нацыянальны музей ЗША, ЗША. * Хопкінс, А. Д. і Снайдэр, Т. Э. Студзень 1917. Пашкоджанні, нанесеныя жукамі Lyctus сушанай цвёрдай драўніне парашком. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.today/20121214144505/http://agricola.nal.usda.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=CAT87202898&DB=local&CNT=25&Search_Code=GKEY&STARTDB=NALDB Хопкінс, А. Д. Сакавік 1921 г. Паўднёвы хваёвы жук; Пагроза хваёвай драўніны паўднёвых штатаў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=lxNDAAAAYAAJ&pg=PR1 Хопкінс, А. Д. Біякліматыка: навука пра жыццё і кліматычныя сувязі. (Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША: 1938 г.).] Дадатак '''Прыклад разлікаў з выкарыстаннем закона часу Хопкінса''' Калі б вы падарожнічалі з [[Канзас-Сіці, штат Канзас|Канзас-Сіці]] (вышыня 1000 футаў, 39,11 градусаў паўночнай шыраты, −94,63 даўгаты) у [[Омаха, штат Небраска]] (вышыня 1034 футы, 41,26 градусаў паўночнай шыраты, −95,93 даўгаты), затрымка надыходу вясны складзе… [((1034 футы — 1000 футаў)/100 футаў * 1,25 дня) + ((41,26 градусаў — 39,11 градусаў)* 4 дні) + ((-95,93 градусаў — −94,63 градусаў) * 1,25 дня)] = (34 футы / 100 футаў * 1,25 дня) + (2,15 градуса * 4 дні) + (1,3 градуса * 1,25 дня) = 8,5 дня + 2,6875 дня + 1,625 дня = 10,65 дня == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071007011440/http://www.sfiwc.org/hopkins.html Эндру Дэлмар Хопкінс — Канферэнцыя па працы з насякомымі ў паўднёвых лясах] * [https://web.archive.org/web/20101216081810/http://entsoc.org/PDF/Pubs/Periodicals/AE/AE-2003/summer/Furniss-Heritage.pdf Энтамалогія лясоў у Паўночных Скалістых гарах: 1909—1917 гг., як адлюстравана ў перапісцы паміж Джозэфам Брунерам і А. Д. Хопкінсам] * [http://pathfinderscience.net/phenology/cbackground.cfm Pathfinder Science: Феналогія — закон біякліматыкі Хопкінса] * [https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/hopkinsandrew.htm Даследчы цэнтр дзікай прыроды Потаксент: Эндру Дэлмар Хопкінс] * [http://www.globalbioclimatics.org Сусветная сістэма біякліматычнай класіфікацыі] * [[Цэнтр Заходняй Вірджыніі і рэгіянальнай гісторыі]] ва [[Універсітэце Заходняй Вірджыніі]], [https://archives.lib.wvu.edu/agents/people/780 Артыкулы Эндру Дэлмара Хопкінса] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-13}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс Эндру Дэлмар}} [[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Джэксан, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Навукоўцы з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Вуд, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заходневірджынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заходневірджынскі ўніверсітэт выкладчыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Лясной службы ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Фермеры з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскія фермеры 19 стагоддзя]] 89e2di5r1vqlboyekfavhnea4yw15u5 5131999 5131896 2026-04-25T11:54:38Z JerzyKundrat 174 паспрабую ўгадаць 5131999 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins}} {{Вучоны}} '''Эндру Дэлмар Хопкінс''' {{lang-en|Andrew Delmar Hopkins}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[энтамолаг]] канца XIX і пачатку XX стагоддзяў. Нягледзячы на ​​самавука, яго навуковае разуменне лясной энтамалогіі было выключным. Ён атрымаў ганаровую доктарскую ступень у Заходневірджынскім універсітэце, а ў 1902 годзе пайшоў працаваць у [[Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША]]. Пасля гэтага ён быў прызначаны кіраўніком нядаўна створанага Аддзела даследаванняў лясных насякомых. Ён стаў спецыялістам па сямействе караедаў [[Scolytidae]], асабліва па родзе [[Dendroctonus]], віды якога з’яўляюцца найбольш разбуральнымі насякомымі ў хвойных лясах Паўночнай Амерыкі. Яго таксанамічныя манаграфіі па гэтых жуках з’яўляюцца класікай. Ён прапанаваў [[Закон біякліматыкі]], а таксама распрацаваў [[Сістэму нататак і запісаў Хопкінса]], сістэму, якую ён увёў у федэральны ўрад, калі ўпершыню прыйшоў працаваць у Аддзел энтамалогіі ў канцы 1890-х гадоў. Даследаванні Хопкінса з’яўляюцца адным з краевугольных каменяў энтамалогіі на паўночнаамерыканскім кантыненце, і яго часта называюць «бацькам паўночнаамерыканскай лясной энтамалогіі». == Біяграфія == А. Д. Хопкінс нарадзіўся ў акрузе Джэксан, штат Вірджынія [[Вірджынія]] (пазней [[акруга Джэксан, Заходняя Вірджынія|акруга Джэксан]], [[Заходняя Вірджынія]]). Ён цікавіўся прыродай з дзяцінства, і да дванаццаці гадоў збіраў насякомых. Гэтая цікаўнасць у рэшце рэшт перарасла ў моцнае жаданне вывучаць лясных насякомых і змены, якія яны выклікалі ў лясах. І хоць Хопкінс адыграў ключавую ролю ў развіцці лясной энтамалогіі ў [[Паўночнай Амерыцы]], яго адзіная фармальная адукацыя была ў акруговых школах Заходняй Вірджыніі. Пасля заканчэння школы і ва ўзросце 17 гадоў ён узяў на сябе кіраўніцтва фермай свайго дзеда. Яго праца па арганізацыі аднаго з першых фермерскіх кааператываў у той перыяд прыцягнула да яго ўвагу [[Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі]]. Штат шукаў энтамолага, і Хопкінс вызваліўся, даўшы зразумець, што заработная плата для яго не мае значэння, і папрасіў толькі дазволіць яму працаваць з дому. Каб развеяць занепакоенасць станцыі тым, што ён не мае прафесійнай падрыхтоўкі, ён даслаў дырэктару рукапіс, які напісаў пра мясцовага сельскагаспадарчага шкодніка, разам са сваімі арыгінальнымі малюнкамі.<ref name="Furniss1">{{cite journal |last1=Furniss |first1=Malcolm M. |title=Пачаткі амерыканскай лясной энтамалогіі: Роля Эндру Дэлмара Хопкінса (1857–1948) |journal=American Entomologist |date=2010 |volume=56 |issue=2 |pages=78–87 |doi=10.1093/ae/56.2.78|doi-access= }}<ref> Яго праца паступова пераключылася з сельскай гаспадаркі на навуковыя даследаванні. Ён пачаў свае даследаванні для станцыі з вызначэння таго, якія насякомыя наносяць найбольшую шкоду ў Заходняй Вірджыніі. Ён падарожнічаў па ўсім штаце, збіраючы неабходныя дадзеныя, апытваючы фермераў. Падчас адной з гэтых паездак ён і яго калега выявілі буйную ўспышку караеда ва ўсходнім нагор’і, на гары Чыт. Жукі, а таксама ўздзеянне [[гесенская муха|гесеўскай мухі]] на [[пшаніца|пшаніцу]], сталі галоўным аб’ектам яго ранніх прац. Абодва дапамаглі яму заваяваць рэпутацыю, улічваючы навуковыя веды, якія яны прыўнеслі ў энтамалогію. Хопкінс таксама выкладаў эканамічную энтамалогію ва Універсітэце Заходняй Вірджыніі, дзе атрымаў ганаровую доктарскую ступень. На працягу 1890-х гадоў і ў 20 стагоддзі ён набываў усё большы вопыт у абранай ім галіне. Гэты вопыт павысіў яго аўтарытэт у навуковай супольнасці. Яго ўзрослы статус азначаў, што яму была прадастаўлена магчымасць дасягнуць поспеху ў сваёй прафесійнай ролі, пакуль іншыя энтамолагі развівалі яго працу. У рэшце рэшт ён пакінуў пасаду віцэ-дырэктара Заходневірджынскай сельскагаспадарчай эксперыментальнай станцыі, каб аднавіць працу ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ЗША, дзе і застаўся да канца сваёй кар’еры. Першапачаткова ён працаваў у Міністэрстве спецыяльным агентам, прычым большую частку сваёй працы на захадзе Злучаных Штатаў ён прысвяціў вывучэнню ўздзеяння караедаў на заходнія хвойныя дрэвы. Да 1904 года, пасля вяртання, ён стаў кіраўніком нядаўна створанага Аддзела лясных насякомых (Бюро энтамалогіі) у Вашынгтоне. Хопкінс выйшаў на пенсію ў 1923 годзе і вярнуўся дадому на сваю ферму ў акрузе Вуд, штат Заходняя Вірджынія, дзе пачаў сваю кар’еру. Ён працягваў развіваць свае ідэі па біякліматыцы, і Міністэрства сельскай гаспадаркі стварыла палявую станцыю пад назвай «Міжкантынентальная базавая станцыя біякліматычных даследаванняў ферм Канава». Ён таксама зноў заняўся селекцыяй раслін, захапленнем, якое ўпершыню прыцягнула яго ўвагу ў першыя дні працы ў фермерскім кааператыве, які ён дапамог стварыць. Ён памёр па невядомых прычынах у 1948 годзе. == Дасягненні == Пры жыцці ён быў членам многіх навуковых арганізацый. нацыянальных арганізацый і займаў кіруючыя пасады ў многіх з іх. Ён быў членам Амерыканскай акадэміі садзейнічання развіццю навукі ў 1893 годзе і ганаровым членам у 1938 годзе, членам Энтамалагічнага таварыства Амерыкі, членам [[Амерыканскай асацыяцыі эканамічных энтамолагаў]] (віцэ-прэзідэнт у 1900 годзе і прэзідэнт у 1902 годзе), першым прэзідэнтам Акадэміі навук Заходняй Вірджыніі, прэзідэнтам Энтамалагічнага таварыства Вашынгтона, прэзідэнтам [[Біялагічнага таварыства Вашынгтона]] у 1920 годзе, віцэ-прэзідэнтам Вашынгтонскай акадэміі навук, пажыццёвым членам [[Амерыканскага метэаралагічнага таварыства]], ганаровым членам Таварыства эканамічных біёлагаў Англіі і членам [[Космас-клуба]]. Эндру быў абраны ў Вашынгтонскі палявы клуб біёлагаў у 1904 годзе і скончыў сваё членства ў 1912 годзе. == Напрамкі даследавання == === Біякліматыка === Падчас сваёй працы энтамолагам Эндру Дэлмар Хопкінс таксама вывучаў біякліматыку. Хопкінс апісаў біякліматыку як спробу суаднесці феналагічныя з’явы раслін і жывёл з рознымі элементамі, якія складаюць клімат рэгіёну. У 1889 годзе Хопкінс сфармуляваў сувязь паміж вышынёй, шыратой і даўгатой і сезоннымі падзеямі, такімі як надыход вясны. Гэтая сувязь была названа «Законам Хопкінса біякліматыкі». Многія садаводы і іншыя аматары раслін выкарыстоўваюць гэты закон для вызначэння графіка пасадкі. === Закон вясны === Жывучы ў Заходняй Вірджыніі ў 1889 годзе, А. Д. Хопкінс выявіў, што вясна наступае на адзін дзень на кожныя 15 хвілін паўночнай шыраты, на 1,25 дня на кожны градус даўгаты на захад і на адзін дзень на кожныя 100 футаў вышэй па вышыні. Такім чынам, для месца, размешчанага на 15 хвілін паўночнай шыраты, на адзін градус захаду і на 200 метраў вышэй за іншае абранае месца, вясна павінна наступіць на 4,25 дня пазней. Напрыклад, згодна з законам Хопкінса, кветкі павінны квітнець, дрэвы павінны распускацца, а гусі павінны з’яўляцца прыкладна на 11 дзён пазней у Омахе, штат Небраска, чым у Канзас-Сіці, штат Канзас. Разлік прыведзены ў дадатку. == Даследаванні караедаў == Многія раннія даследаванні Хопкінса ўключалі якасныя назіранні за сямействам жукоў. Найбольш вядомым назіраннем Хопкінса за караедам быў прынцып адбору гаспадара Хопкінса (ПВГП), які адносіцца да назірання, што многія дарослыя насякомыя дэманструюць перавагу віду гаспадара, на якім яны самі развіваліся ў якасці лічынак. Аднак практычнасць ПВГП значна абмяркоўвалася з моманту яго першай прапановы ў 1916 годзе. Многія сучасныя навукоўцы нават адкінулі доказы, якія пацвярджаюць ПВГП, як здагадку. Нягледзячы на ​​тое, што ён напісаў дзясяткі вядомых публікацый, найбольш папулярнымі ў Хопкінса па караедах з’яўляюцца «Каталог караедаў Заходняй Вірджыніі (Scolytidae) і іх ворагаў» і «Каталог насякомых лясоў і ценявых дрэў Заходняй Вірджыніі». == Спадчына == Разнастайнасць і аб’ём публікацый, якія выпусціў Хопкінс, не маюць сабе роўных ні ў аднаго іншага энтамолага. Прарыўныя даследаванні Хопкінса па паўночнаамерыканскіх жуках і колькасная ацэнка закона Хопкінса дагэтуль высока цэняцца ў сучаснай навуковай супольнасці. '''Апублікаваныя працы''' * [https://books.google.com/books?id=DvantgAACAAJ Хопкінс, А. Д. Рэдвуд: III. Насякомыя-ворагі секвоі. Бюлетэнь Міністэрства сельскай гаспадаркі, лясны аддзел 38. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША, 1903.] * Чорныя дзіркі ў дрэве, Эндру Хопкінс * [https://books.google.com/books?id=XrEZAAAYAAJ&pg=PA197 Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг., Эндру Хопкінс] * Хопкінс, А. Д., красавік 1891 г. Папярэдняе даследаванне спусташэння насякомымі. Жоўтая акацыя. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, [[Моргантаўн, Заходняя Вірджынія]], ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1894 г. Чорныя дзіркі ў дрэве. Энтамалагічны аддзел, ЗША. * Хопкінс, А. Д., красавік 1899 г. Справаздача аб даследаваннях па вызначэнні прычын нездаровага стану елкі і хвоі з 1880—1893 гг. Сельскагаспадарчая эксперыментальная станцыя, Моргантаўн, Заходняя Вірджынія, ЗША. * [https://books.google.com/books?id=OLnPAAAMAAJ&pg=PA7 Хопкінс, А. Д. 1899. Папярэдняя справаздача аб насякомых-ворагах лясоў на паўночным захадзе: справаздача аб выніках разведвальнай паездкі, зробленай вясной і ў пачатку лета 1899 года. Аддзел энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1901. Насякомыя-ворагі елкі на паўночным усходзе: папулярны справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1902 г. Аб вывучэнні лясной энтамалогіі ў Амерыцы. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Насякомыя-ворагі хвоі ў лясным запаведніку Блэк-Хілз: справаздача аб выніках спецыяльных даследаванняў з рэкамендацыямі па прадухіленні страт. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1902. Некаторыя з асноўных насякомых-ворагаў хвойных парод Заснаваныя ў Злучаных Штатах. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Пашкоджанні насякомымі лісцяных лясных дрэў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1903. Секвоя. Бюро лясной гаспадаркі ЗША. * [https://books.google.com/books?id=8EU723_LoJ0C Хопкінс, А. Д. Лістапад 1903 г. Пашкоджанні вытрыманай драўніны парашкападобным парашком. Аддзел энтамалогіі ЗША.] * [https://web.archive.org/web/20160304093338/http://naldc.nal.usda.gov/catalog/IND43645396 Хопкінс, А. Д. 1904. Пашкоджанні насякомымі лясных прадуктаў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1904. Каталог экспанатаў насякомых-ворагаў лясоў і лясной прадукцыі на выставе закупак Луізіяны, Сент-Луіс, штат Місуры, 1904. Аддзел энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., май 1905 г. Чорная кляштака на заходнім тсугі. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Насякомыя-ворагі ўзнаўлення лясоў. Міністэрства сельскай гаспадаркі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1905. Жук Блэк-Хілз. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1906. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка I, Саранча. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., студзень 1907 г. Пашкоджанне кіпарыса апяразістага ў Паўднёвай Атлантыцы і штатах Персідскага заліва. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., люты 1907 г. Саранчавы матылёк і метады барацьбы з ім. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., сакавік 1907 г. Некаторыя насякомыя, шкодныя для лясоў. Частка III, Дадатковыя дадзеныя пра саранчувага матылька. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д., чэрвень 1907 г. Беласасновы шашолак. Бюро энтамалогіі, ЗША. * Хопкінс, А. Д. 1907 г. Значныя разбурэнні ляснымі насякомымі. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.org/details/contributionstow01hopkrich Хопкінс, А. Д. 1909-15. Уклад у манаграфію сколітыдных жукоў. Бюро энтамалогіі, ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=ObAZAAAYAAJ&pg=PA10 Хопкінс, А. Д. 1911. Адміранне хвоі ў паўднёвых штатах: прычына, маштаб і сродак. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * Хопкінс, А. Д. 1915. Спіс родавых назваў і іх тыпавых відаў у надсямействе калеаптэрных Scolytoidea. Нацыянальны музей ЗША, ЗША. * Хопкінс, А. Д. і Снайдэр, Т. Э. Студзень 1917. Пашкоджанні, нанесеныя жукамі Lyctus сушанай цвёрдай драўніне парашком. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША. * [https://archive.today/20121214144505/http://agricola.nal.usda.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=CAT87202898&DB=local&CNT=25&Search_Code=GKEY&STARTDB=NALDB Хопкінс, А. Д. Сакавік 1921 г. Паўднёвы хваёвы жук; Пагроза хваёвай драўніны паўднёвых штатаў. Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША.] * [https://books.google.com/books?id=lxNDAAAAYAAJ&pg=PR1 Хопкінс, А. Д. Біякліматыка: навука пра жыццё і кліматычныя сувязі. (Міністэрства сельскай гаспадаркі ЗША: 1938 г.).] Дадатак '''Прыклад разлікаў з выкарыстаннем закона часу Хопкінса''' Калі б вы падарожнічалі з [[Канзас-Сіці, штат Канзас|Канзас-Сіці]] (вышыня 1000 футаў, 39,11 градусаў паўночнай шыраты, −94,63 даўгаты) у [[Омаха, штат Небраска]] (вышыня 1034 футы, 41,26 градусаў паўночнай шыраты, −95,93 даўгаты), затрымка надыходу вясны складзе… [((1034 футы — 1000 футаў)/100 футаў * 1,25 дня) + ((41,26 градусаў — 39,11 градусаў)* 4 дні) + ((-95,93 градусаў — −94,63 градусаў) * 1,25 дня)] = (34 футы / 100 футаў * 1,25 дня) + (2,15 градуса * 4 дні) + (1,3 градуса * 1,25 дня) = 8,5 дня + 2,6875 дня + 1,625 дня = 10,65 дня == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20071007011440/http://www.sfiwc.org/hopkins.html Эндру Дэлмар Хопкінс — Канферэнцыя па працы з насякомымі ў паўднёвых лясах] * [https://web.archive.org/web/20101216081810/http://entsoc.org/PDF/Pubs/Periodicals/AE/AE-2003/summer/Furniss-Heritage.pdf Энтамалогія лясоў у Паўночных Скалістых гарах: 1909—1917 гг., як адлюстравана ў перапісцы паміж Джозэфам Брунерам і А. Д. Хопкінсам] * [http://pathfinderscience.net/phenology/cbackground.cfm Pathfinder Science: Феналогія — закон біякліматыкі Хопкінса] * [https://www.pwrc.usgs.gov/resshow/perry/bios/hopkinsandrew.htm Даследчы цэнтр дзікай прыроды Потаксент: Эндру Дэлмар Хопкінс] * [http://www.globalbioclimatics.org Сусветная сістэма біякліматычнай класіфікацыі] * [[Цэнтр Заходняй Вірджыніі і рэгіянальнай гісторыі]] ва [[Універсітэце Заходняй Вірджыніі]], [https://archives.lib.wvu.edu/agents/people/780 Артыкулы Эндру Дэлмара Хопкінса] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-13}} {{DEFAULTSORT:Хопкінс Эндру Дэлмар}} [[Катэгорыя:Энтамолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Джэксан, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Навукоўцы з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі з акругі Вуд, Заходняя Вірджынія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заходневірджынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Заходневірджынскі ўніверсітэт выкладчыкі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Лясной службы ЗША]] [[Катэгорыя:Амерыканскія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Фермеры з Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Амерыканскія фермеры 19 стагоддзя]] ewx8n3z89ihhhnvdvoph8yl9uto6hyf 1 806030 5131883 5125110 2026-04-25T08:17:06Z Цирковой медведь 167171 5131883 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins|Milana Borisova}} t2qoln4kzbb3ifddvbhn7scnpqzt4ed 5131885 5131883 2026-04-25T08:17:43Z Цирковой медведь 167171 5131885 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins|Milana Borisova|нетуу}} nmz9lr3rg9v2y1qe6kipumj7dsdhotv 5131887 5131885 2026-04-25T08:19:09Z Цирковой медведь 167171 5131887 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins|Milana Borisova|Shyamal}} gnnif6rmcv38gtgy66j88dnecjoldmj 5131891 5131887 2026-04-25T08:21:50Z Цирковой медведь 167171 5131891 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins|Pabojnia|Shyamal}} 205t6kfwect82q45ayi07nvy1giwlv5 5131892 5131891 2026-04-25T08:22:22Z Цирковой медведь 167171 5131892 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins|Shyamal|Pabojnia}} 1fht48nc8r8qzngmydddjj8loag91bx 5131983 5131892 2026-04-25T10:51:56Z Plaga med 116903 5131983 wikitext text/x-wiki {{пераклад|en|Andrew Delmar Hopkins}} gil4eci16xmch5keq7faand5qjdunwd 4 806201 5131952 5125746 2026-04-25T09:49:11Z Цирковой медведь 167171 Архівацыя 1 запыты з [[Вікіпедыя: Запыты на статус адміністратара]] 5131952 wikitext text/x-wiki {{архіў}} == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == {{закрыта}} Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) *: Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * <s>{{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма і вельмі шмат отпатрулируемых правак. [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03)</s> *: Нажаль, недастатковы ўклад для галасавання (гл. [[ВП:ППВА]]). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:53, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 14:44, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 13:01, 15 красавіка 2026 (+03) * {{за}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 15:13, 15 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === {{закрыта-канец}} === Вынік === Кандыдатура ўхвалена, 7 галасоў за. Крыху двухзначна атрымалася па тэрміне. Падам заяўку без тэрміну заканчэння. Калі за наступныя 3 месяцы будуць прэтэнзіі ці сумневы, то можам спакойна правесці паўторнае галасаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:29, 24 красавіка 2026 (+03) tq0160sxy70rfhupbxfxvgsng26oitq 5131954 5131952 2026-04-25T09:50:35Z Цирковой медведь 167171 5131954 wikitext text/x-wiki {{архіў}} == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == {{закрыта}} Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Горай не будзе, бота-ўладальнік -- адмін, практычна нічога дадаткова не даем. З пракідам ад Мета нешта трэба ў кожным разе рабіць. Праўда, не ведаю як мой голас будзе залічаны, бо фармальна я -- бот. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:06, 12 красавіка 2026 (+03) *: Ваш выпадак гэта [[ВП:ІУП]]. Голас залічваем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:56, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Больш аўтаматызацый нам патрэбна. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 16:58, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Вельмі-вельмі важная справа. Дзякуй, што вырашыўся яе ўзяць на сябе! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:55, 12 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Надзеюся, што праблема наконт схавання правак вырашыцца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:20, 13 красавіка 2026 (+03) * <s>{{за}}. Вось які малайчына ніводнага вандалізму няма і вельмі шмат отпатрулируемых правак. [[Удзельнік:Milana Borisova|Milana Borisova]] ([[Размовы з удзельнікам:Milana Borisova|размовы]]) 08:56, 14 красавіка 2026 (+03)</s> *: Нажаль, недастатковы ўклад для галасавання (гл. [[ВП:ППВА]]). [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:53, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz Bladyniec|размовы]]) 14:44, 14 красавіка 2026 (+03) * {{за}} [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 13:01, 15 красавіка 2026 (+03) * {{за}}--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 15:13, 15 красавіка 2026 (+03) === Супраць === === Каментарыі === {{закрыта-канец}} === Вынік === Кандыдатура ўхвалена, 7 галасоў за. Крыху двухзначна атрымалася па тэрміне. Падам заяўку без тэрміну заканчэння. Калі за наступныя 3 месяцы будуць прэтэнзіі ці сумневы, то можам спакойна правесці паўторнае галасаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:29, 24 красавіка 2026 (+03) == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == {{закрыта}} [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) * {{за}}. Я лічу, што гэтыя сцягі нам лакальна ў праекце цяпер патрэбныя. Таму такую ініцыятыву варта падтрымаць. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 17:00, 12 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Закрываю запыт датэрмінова па некалькіх прычынах. Па-першае, некалькі вельмі дасведчаных удзельнікаў выказаліся або супраць, або не выказалі падтрымкі маёй кандыдатуры. Для такой важнай ролі давер з’яўляецца неабходным і крытычным. Без яго ісці за сцягам няма сэнсу. Па-другое, для правоў рэвізора згодна з Мета-вікі трэба атрымаць не менш за 25 галасоў, што ў сучаснай сітуацыі для нашай Вікі з’яўляецца вельмі складаным. Згодна з працэдурным бар’ерам працягваць галасаванне няма сэнсу. Дзякуй усім, хто звярнуў увагу на гэтую праблему нашага раздзела. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:51, 12 красавіка 2026 (+03) == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) c3bwmfebu78hgids8ex3ntw4mfbzbhu 0 806253 5131902 5126889 2026-04-25T08:39:41Z JerzyKundrat 174 5131902 wikitext text/x-wiki [[File:Брацкая магіла (Гуды).jpg|thumb|Брацкая магіла, Гуды]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў аграгарадку [[Гуды (Лідскі раён)]]. Пахаваны 56 воінаў 213-га стралковага палка 56-й стралковай дывізіі Чырвонай Арміі, якія загінулі 3 ліпеня 1941 года. На магіле ў 1967 годзе ўсталявана бетонная пліта і абеліск з пяціканцовай зоркай. == Спасылкі == {{ГККРБ|413Д000353}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-353 heritage.gov.by] * [https://lida.gov.by/ru/pasporta-zahoroneniy-ru/view/2556-bratskaja-mogila-grodnenskaja-oblast-lidskij-rajon-d-gudy-22689/ lida.gov.by] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гуды (Лідскі раён)]] [[Катэгорыя:1941 год у Беларусі]] 0lq9xd9zzbyegkj6d1ny7t07ulwfbgl 0 806470 5131993 5127435 2026-04-25T11:40:29Z MoniczFrancisak 96628 Адрэдагаваны, дабаўлены "Катэгорыя", пазначаны спасылкі на іншыя артыкулы Вікі. Патрабуе ўвагі 5131993 wikitext text/x-wiki '''Вуліца Аляксандра Астроўскага''' ([[Руская мова|руск.]]: ''улица Александра Островского'') — [[вуліца]] ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Орша|Оршы]] ([[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]). == Размяшчэнне == Размешчана ў раёне, прылеглым да чыгуначнай лініі [[Орша-Цэнтральная]] — [[Орша-Усходняя]]. Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з вуліцай Лазо і ідзе на паўднёвы ўсход, завяршаючыся тунэлікам каля чыгуначных пуцей. Паралельна ёй размешчаны завулак Аляксандра Астроўскага. Бліжэйшыя буйныя магістралі — вуліцы Лазо, Фрунзэ і Кастрычніцкая. Рэльеф мясцовасці раўнінны, з невялікім ухілам у бок чыгункі. == Гісторыя == Дакладная дата ўзнікнення вуліцы не зафіксавана. Забудова пачала фарміравацца ў першай палове XX стагоддзя. Асноўны рост прыйшоўся на 1950–1960-я гады, калі вялося будаўніцтва жылля для супрацоўнікаў прадпрыемстваў усходняй прамзоны Оршы. Першапачаткова вуліца насіла іншую назву (звесткі страчаны). Перайменаванне ў гонар [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Аляксандра Мікалаевіча Астроўскага]] (1823–1886) адбылося ў савецкі час у рамках традыцыі прысваення вуліцам імён класікаў рускай літаратуры.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&oldid=151330253|загаловак=Островский, Александр Николаевич|год=2026-01-24|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> У другой палове XX стагоддзя вуліца была цалкам забрукавана і забяспечана водаправодам, каналізацыяй і газам. == Забудова == Вуліца мае змяшаную жылую забудову: * Адна- і двухпавярховыя дамы — пераважна 1950-х гадоў пабудовы, тып «сталінка» з высокімі столямі і цаглянымі сценамі. * Пяціпавярховыя жылыя дамы — серыі 1-464 (папулярная «хрушчоўка»). Прыклад — дом № 1, які бачны з боку пуцеправода. * Прыватны сектар — некалькі асобна стаячых сядзіб з прысядзібнымі ўчасткамі. Грамадскіх будынкаў на вуліцы няшмат: * Дзіцячы сад № 35 — дом 37а. Двухпавярховы тыповы будынак 1970-х гадоў, разлічаны на 4 ясельныя групы. * Офіс філіяла «Энергазбыт» РУП «Віцебскэнерга» — дом 14. Аднапавярховы будынак, дзе жыхары аплачваюць электраэнергію. == Транспарт == Непасрэдна па вуліцы Аляксандра Астроўскага маршруты грамадскага транспарту не пракладзены. Бліжэйшыя прыпынкі («Лазо», «Фрунзэ») знаходзяцца на аднайменных вуліцах, дзе курсуюць: * Гарадскія аўтобусы (напрыклад, маршрут № 8, № 12); * Маршрутныя таксі (напрыклад, № 105, № 115). Адлегласць ад цэнтральнага аўтавакзала Оршы да вуліцы складае прыкладна 2,5 км. Хуткасць руху аўтамабіляў па вуліцы — не вышэй за 40 км/г (з-за вузкай праезнай часткі і прыпаркаваных машын). == Эксплуатацыйны стан == Па стане на 2020-я гады асфальтавае пакрыццё на асобных участках мае выбоіны. Асвятленне вуліцы — ліхтары на драўляных і металічных слупах, часткова састарэлыя. Снегапрыборка зімой ажыццяўляецца камунальнымі службамі горада, але з-за вузкасці вуліцы тэхніка праходзіць не заўсёды. Смеццевыя кантэйнеры размешчаны ва ўнутраных дварах.<ref name=":0" /> == Крыніцы == З-за адсутнасці асобнай энцыклапедычнай артыкулы пра вуліцу ў аўтарытэтных выданнях (напрыклад, у «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Зборы помнікаў гісторыі і культуры Беларус]]<nowiki/>і»), інфармацыя грунтуецца на дадзеных публічных кадастравых карт, краязнаўчых нарысаў мясцовых жыхароў і архіўных даведнікаў па Оршы 1980–1990-х гадоў. == Зноскі == {{DEFAULTSORT:Орша}} [[Катэгорыя:Вуліцы Оршы| ]] <references /> {{Вуліцы гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта]] 0au6u8d013lobhwhozt5j2qu7v9zdpr 5131995 5131993 2026-04-25T11:44:30Z MoniczFrancisak 96628 /* Крыніцы */ Адсутнасць крыніц лепей пазначыць у раздзеле "Размовы" пры артыкуле. У самім тэксце артыкуле лепей пазначыць дэфіцыт крыніц ў раздзеле "Гісторыя". Раздзелы "Крыніцы", "Літаратура" - гэта крыніцы інфармацыі па артыкуле гэтым 5131995 wikitext text/x-wiki '''Вуліца Аляксандра Астроўскага''' ([[Руская мова|руск.]]: ''улица Александра Островского'') — [[вуліца]] ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Орша|Оршы]] ([[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]). == Размяшчэнне == Размешчана ў раёне, прылеглым да чыгуначнай лініі [[Орша-Цэнтральная]] — [[Орша-Усходняя]]. Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з вуліцай Лазо і ідзе на паўднёвы ўсход, завяршаючыся тунэлікам каля чыгуначных пуцей. Паралельна ёй размешчаны завулак Аляксандра Астроўскага. Бліжэйшыя буйныя магістралі — вуліцы Лазо, Фрунзэ і Кастрычніцкая. Рэльеф мясцовасці раўнінны, з невялікім ухілам у бок чыгункі. == Гісторыя == Дакладная дата ўзнікнення вуліцы не зафіксавана. Забудова пачала фарміравацца ў першай палове XX стагоддзя. Асноўны рост прыйшоўся на 1950–1960-я гады, калі вялося будаўніцтва жылля для супрацоўнікаў прадпрыемстваў усходняй прамзоны Оршы. Першапачаткова вуліца насіла іншую назву (звесткі страчаны). Перайменаванне ў гонар [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Аляксандра Мікалаевіча Астроўскага]] (1823–1886) адбылося ў савецкі час у рамках традыцыі прысваення вуліцам імён класікаў рускай літаратуры.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&oldid=151330253|загаловак=Островский, Александр Николаевич|год=2026-01-24|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> У другой палове XX стагоддзя вуліца была цалкам забрукавана і забяспечана водаправодам, каналізацыяй і газам. == Забудова == Вуліца мае змяшаную жылую забудову: * Адна- і двухпавярховыя дамы — пераважна 1950-х гадоў пабудовы, тып «сталінка» з высокімі столямі і цаглянымі сценамі. * Пяціпавярховыя жылыя дамы — серыі 1-464 (папулярная «хрушчоўка»). Прыклад — дом № 1, які бачны з боку пуцеправода. * Прыватны сектар — некалькі асобна стаячых сядзіб з прысядзібнымі ўчасткамі. Грамадскіх будынкаў на вуліцы няшмат: * Дзіцячы сад № 35 — дом 37а. Двухпавярховы тыповы будынак 1970-х гадоў, разлічаны на 4 ясельныя групы. * Офіс філіяла «Энергазбыт» РУП «Віцебскэнерга» — дом 14. Аднапавярховы будынак, дзе жыхары аплачваюць электраэнергію. == Транспарт == Непасрэдна па вуліцы Аляксандра Астроўскага маршруты грамадскага транспарту не пракладзены. Бліжэйшыя прыпынкі («Лазо», «Фрунзэ») знаходзяцца на аднайменных вуліцах, дзе курсуюць: * Гарадскія аўтобусы (напрыклад, маршрут № 8, № 12); * Маршрутныя таксі (напрыклад, № 105, № 115). Адлегласць ад цэнтральнага аўтавакзала Оршы да вуліцы складае прыкладна 2,5 км. Хуткасць руху аўтамабіляў па вуліцы — не вышэй за 40 км/г (з-за вузкай праезнай часткі і прыпаркаваных машын). == Эксплуатацыйны стан == Па стане на 2020-я гады асфальтавае пакрыццё на асобных участках мае выбоіны. Асвятленне вуліцы — ліхтары на драўляных і металічных слупах, часткова састарэлыя. Снегапрыборка зімой ажыццяўляецца камунальнымі службамі горада, але з-за вузкасці вуліцы тэхніка праходзіць не заўсёды. Смеццевыя кантэйнеры размешчаны ва ўнутраных дварах.<ref name=":0" /> == Крыніцы == Гісторыя вуліцы вывучана недасканала. Асноўны масіў інфармацыі аб гісторыі вуліцы прадстаўлены старымі картамі, краязнаўчымі нарысамі мясцовых жыхароў і архіўнымі даведнікамі звязанымі з гісторыяй Оршы 1980–1990-х гадоў. == Зноскі == {{DEFAULTSORT:Орша}} [[Катэгорыя:Вуліцы Оршы| ]] <references /> {{Вуліцы гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта]] 1pvk76umb73d7tu89mz0cjfv0koxurh 5131996 5131995 2026-04-25T11:45:06Z MoniczFrancisak 96628 удакладненне 5131996 wikitext text/x-wiki '''Вуліца Аляксандра Астроўскага''' ([[Руская мова|руск.]]: ''улица Александра Островского'') — [[вуліца]] ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Орша|Оршы]] ([[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]). == Размяшчэнне == Размешчана ў раёне, прылеглым да чыгуначнай лініі [[Орша-Цэнтральная]] — [[Орша-Усходняя]]. Вуліца бярэ пачатак ад скрыжавання з вуліцай Лазо і ідзе на паўднёвы ўсход, завяршаючыся тунэлікам каля чыгуначных пуцей. Паралельна ёй размешчаны завулак Аляксандра Астроўскага. Бліжэйшыя буйныя магістралі — вуліцы Лазо, Фрунзэ і Кастрычніцкая. Рэльеф мясцовасці раўнінны, з невялікім ухілам у бок чыгункі. == Гісторыя == Дакладная дата ўзнікнення вуліцы не зафіксавана. Забудова пачала фарміравацца ў першай палове XX стагоддзя. Асноўны рост прыйшоўся на 1950–1960-я гады, калі вялося будаўніцтва жылля для супрацоўнікаў прадпрыемстваў усходняй прамзоны Оршы. Першапачаткова вуліца насіла іншую назву (звесткі страчаны). Перайменаванне ў гонар [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Аляксандра Мікалаевіча Астроўскага]] (1823–1886) адбылося ў савецкі час у рамках традыцыі прысваення вуліцам імён класікаў рускай літаратуры.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&oldid=151330253|загаловак=Островский, Александр Николаевич|год=2026-01-24|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> У другой палове XX стагоддзя вуліца была цалкам забрукавана і забяспечана водаправодам, каналізацыяй і газам. Гісторыя вуліцы вывучана недасканала. Асноўны масіў інфармацыі аб гісторыі вуліцы прадстаўлены старымі картамі, краязнаўчымі нарысамі мясцовых жыхароў і архіўнымі даведнікамі звязанымі з гісторыяй Оршы 1980–1990-х гадоў. == Забудова == Вуліца мае змяшаную жылую забудову: * Адна- і двухпавярховыя дамы — пераважна 1950-х гадоў пабудовы, тып «сталінка» з высокімі столямі і цаглянымі сценамі. * Пяціпавярховыя жылыя дамы — серыі 1-464 (папулярная «хрушчоўка»). Прыклад — дом № 1, які бачны з боку пуцеправода. * Прыватны сектар — некалькі асобна стаячых сядзіб з прысядзібнымі ўчасткамі. Грамадскіх будынкаў на вуліцы няшмат: * Дзіцячы сад № 35 — дом 37а. Двухпавярховы тыповы будынак 1970-х гадоў, разлічаны на 4 ясельныя групы. * Офіс філіяла «Энергазбыт» РУП «Віцебскэнерга» — дом 14. Аднапавярховы будынак, дзе жыхары аплачваюць электраэнергію. == Транспарт == Непасрэдна па вуліцы Аляксандра Астроўскага маршруты грамадскага транспарту не пракладзены. Бліжэйшыя прыпынкі («Лазо», «Фрунзэ») знаходзяцца на аднайменных вуліцах, дзе курсуюць: * Гарадскія аўтобусы (напрыклад, маршрут № 8, № 12); * Маршрутныя таксі (напрыклад, № 105, № 115). Адлегласць ад цэнтральнага аўтавакзала Оршы да вуліцы складае прыкладна 2,5 км. Хуткасць руху аўтамабіляў па вуліцы — не вышэй за 40 км/г (з-за вузкай праезнай часткі і прыпаркаваных машын). == Эксплуатацыйны стан == Па стане на 2020-я гады асфальтавае пакрыццё на асобных участках мае выбоіны. Асвятленне вуліцы — ліхтары на драўляных і металічных слупах, часткова састарэлыя. Снегапрыборка зімой ажыццяўляецца камунальнымі службамі горада, але з-за вузкасці вуліцы тэхніка праходзіць не заўсёды. Смеццевыя кантэйнеры размешчаны ва ўнутраных дварах.<ref name=":0" /> == Зноскі == {{DEFAULTSORT:Орша}} [[Катэгорыя:Вуліцы Оршы| ]] <references /> {{Вуліцы гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вуліцы паводле алфавіта]] 78w0odq71ido9xh7eo3a6rz6swnct35 0 806590 5131933 5129383 2026-04-25T09:25:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5131933 wikitext text/x-wiki '''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка<ref>{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}</ref><ref>In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170201063241/https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&st=cse |date=1 лютага 2017 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170409003059/https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=9 красавіка 2017 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100226150025/http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=26 лютага 2010 }}</ref><ref>In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224194832/https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=24 снежня 2016 }} [https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224185928/https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=24 снежня 2016 }}</ref> аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]]. Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]<ref>[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&sid=aXb5iuqdZoD4&refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.</ref>. Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя<ref>{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}</ref>. [[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}</ref><ref name="gierec">Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).</ref>. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур’ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]<ref name="DoienpolMissing">[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]</ref>. Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб’ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі<ref>{{артыкул|загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}</ref><ref name="markd">{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}</ref> == Гл. таксама == * [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]] == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]] 2tfgiechseh5mxuzvy79dobkjd9w15g 0 806671 5131683 5129836 2026-04-24T18:45:01Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Трэнеры каманды */ 5131683 wikitext text/x-wiki У сезоне 2015/2016 гандбольны клуб «[[ГК Кронан Гродна|Кронан]]» з горада [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Кірыл Аржынскі]] (26.03.1991) * [[Мацвей Крэўчык]] (29.05.1997) * [[Сяргей Віктаравіч Тарасевіч|Сяргей Тарасевіч]] (10.02.1994) * [[Алег Тарасевіч]] (31.08.1995) * [[Юліян Аляксеевіч Гірык|Юліян Гірык]] (08.07.1998) * [[Арцём Сяргеевіч Рабушка|Арцём Рабушка]] (28.03.1998) * [[Вадзім Асіпкоў]] (22.03.1996) * Яўген Нявераў (27.03.1996) * Андрэй Садоўнічы (20.03.1996) * [[Алег Луня]] (18.03.1997) * [[Багдан Пазняк]] (06.01.1999) * Уладзіслаў Бяляўскі (03.02.1998) * [[Аляксей Дзмітрыевіч Навуменка|Аляксей Навуменка]] (04.08.1998) * Аляксей Сірчанка (19.04.1999) * Дзмітрый Сівуха (21.12.1999) * [[Ігнат Дзмітрыевіч Сяліцкі|Ігнат Сяліцкі]] (24.09.1999) * Максім Мароз (20.06.1999) * [[Мікіта Шалешка]] (11.11.1999) * [[Уладзіслаў Талстакарэнка]] (13.10.1998) * [[Аляксей Вайцешык]] (16.05.1998) * [[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч|Аляксандр Лукашэвіч]] (05.03.1998) * [[Максім Нясвадзьба]] (30.11.1984) * [[Андрэй Хапаль]] (05.04.1992) * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Аляксей Гайса]] (27.06.1990) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Анатолевіч Сідзько|Ігар Сідзько]] (старшы трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Іван Мечыслававіч Санько (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2014/2015 ГК Кронан Гродна]] * [[Сезон 2016/2017 ГК Кронан Гродна]] == Спасылкі == * [https://hand-ball.ru/komandy/bfg/gk-kronon Списочный состав мужской гандбольной команды «КРОНОН» (Гродно) на период 2015/2016 г.г.] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Кронан Гродна|2015/2016]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2015/2016|Кронан]] [[Катэгорыя:2015 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2016 год у Гродне]] 5cavgmktspm3fl3tr6mux07qrv1o9fy 0 806690 5131612 5130200 2026-04-24T14:48:05Z Trade 21343 Maraş shooting 2026.png 5131612 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} [[Файл:Maraş shooting 2026.png|міні]] А 13:30 [[15 красавіка]] [[2026]] года ўзброены падлетак адкрыў агонь у двары школы імя Айсера Чаліка (г. [[Аніктшубата]], правінцыя [[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]], [[Турцыя]]), пасля чаго пракраўся ўнутр і працягнуў напад у адным з класаў<ref>{{Cite web|url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/|title=Kahramanmaraş'ta ortaokula silahlı saldırı: 9 kişi hayatını kaybetti, 3'ü ağır 13 kişi yaralı|lang=tr|first=Haber|last=Merkezi|website=Medyascope|date=2026-04-15}}</ref>. У ходзе атакі было выкарыстана пяць адзінак агнястрэльнай зброі і сем магазінаў<ref>{{Cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512|title=Öğrenciler camdan atlayarak canlarını kurtardı - Sözcü Gazetesi|lang=tr|first=Derleyen: Ümit|last=Karadağ|website=www.sozcu.com.tr|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15}}</ref>. Загінулі 10 чалавек (адна з ахвяр памерла на наступны дзень у бальніцы ад атрыманых траўмаў<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/turkey-school-shootings-kahramanmaras-sanliurfa-5f3332b3242a64e9d2e6a3ba58072c05|title=Death toll from Turkey's second school shooting in a week rises to 10|lang=en|website=AP News|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref>.) і яшчэ 12 атрымалі раненні. Першапачаткова паведамлялася, што нападнік пакончыў з сабой, аднак пасля высветлілася, што яго скруцілі і абясшкодзілі настаўнікі і работнік сталовай; калі ж стралок паспрабаваў вырвацца, да іх падышоў да Неджметын Бекчы<ref>{{Cite web|url=https://oxu.az/ru/v-mire/kakimi-byli-poslednie-slova-shkolnika-ustroivshego-vooruzhennoe-napadenie-v-turcii|title=Какими были последние слова школьника, устроившего вооруженное нападение в Турции?|lang=ru|website=Oxu.az|date=2026-04-17|access-date=2026-04-19}}</ref>, кухар і бацька двух вучняў, у спробе спыніць параніў стрэлка ў нагу нажом са школьнай сталовай. У выніку нанесенай раны ім ненаўмысна была закранута сцегнавая артэрыя,што прывяло да смерці нападніка ад кровастраты<ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-kahramanmarasta-okulda-katliam-yapan-isa-aras-mersinlinin-babasi-ugur-mersinlinin-ifadesi-ortaya-cikti-7572182|title=son daki̇ka kahramanmaraş haberleri: Kahramanmaraş'ta okulda katliam yapan İsa Aras Mersinli'nin babasının ifadesi ortaya çıktı!|lang=tr|website=Milliyet|date=2026-04-16|access-date=2026-04-19}}</ref>. Інцыдэнт адбыўся праз 28 гадзін пасля іншага выпадку стральбы ў школе ў раёне Сіверэк правінцыі [[Шанлыўрфа (правінцыя)|Шанлыўрфа]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/14/europe/turkey-school-shooting-intl|title=Gunman opens fire at high school in Turkey, wounding at least 16|lang=en|first=Peter|last=Wilkinson|website=CNN|date=2026-04-14|access-date=2026-04-15}}</ref>. Стралок быў ідэнтыфікаваны як 14-гадовы Іса Арас Мерсінлі ({{lang-tr|Isa Aras Mersinli}}), вучань 8-га класа гэтай школы. Паведамляецца, што ён пракраўся ў школу са зброяй свайго бацькі, былога паліцэйскага, якую ён схаваў у заплечніку<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/15/four-killed-in-turkiyes-second-school-shooting-in-two-days|title=At least nine people killed in Turkiye’s second school shooting in two days|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227|title=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days|lang=en|first=Share by|last=Email|website=Pique Newsmagazine|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|last2=Facebook|first2=Share on|last3=X|first3=Share on|last4=LinkedIn|first4=Share on|last5=Message|first5=Share via Text}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 красавіка]] r3xq8mjazmdqcjeqzyop7katnt80yi8 0 806708 5131609 5130407 2026-04-24T14:41:05Z Паўлюк Шапецька 37440 5131609 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Раманавіч Жук|Аляксей Жук]] (1980) * [[Аляксей Леанідавіч Кішоў|Аляксей Кішоў]] (1986) * Іван Санько (1986) * Сяргей Ісачанка (1986) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (1982) * Віталь Мароз (1986) * [[Максім Каршакевіч]] (1983) * Ілья Мацюшонак (1992) * Раман Лукашук (1991) * Дзмітрый Жук (1988) * Сяргей Гоўша (1982) * Павел Клімовіч (1992) * [[Яўген Несцярэнка]] (1987) * [[Кірыл Андрэевіч Князеў|Кірыл Князеў]] (1990) * [[Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў|Дзмітрый Чыстабаеў]] (1986) * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў|Віктар Зайцаў]] (1992) * Мікалай Калдычэўскі (1990) * [[Яўген Сямёнаў]] (1986) * [[Дзяніс Крыцкі]] (1988) * [[Эдуард Стралец]] (з 2011) * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Аляксей Ушал]] (з 2011) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Каршакевіч|Аляксандр Каршакевіч]] (трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Папруга]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] 5vczf3vob6plbwnv5teeldqhtcq7c2x 0 806709 5131710 5130423 2026-04-24T19:35:11Z Паўлюк Шапецька 37440 5131710 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ('''6-е месца'''). == Склад каманды == * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (1991) * Арцём Таболін (1992) * [[Іван Юркевіч (гандбаліст)|Іван Юркевіч]] (1990) * Кірыл Скарабагатаў (1990) * [[Аляксандр Пацыкайлік]] (1990) * Павел Агейчык (1991) * [[Юрый Лук’янчук]] (1990) * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Аляксей Ушал]] (1990, выступаў да 2011) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (1990) * [[Арцём Чыкун]] (1990) * Валянцін Чарноў (1991) * [[Арцём Красуцкі]] (1990) * [[Эдуард Стралец]] (1990, выступаў да 2011) * Максім Марчанка (1992) * Мірончык * Крук * Заноўскі * Азоў == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://pressball.by/blog/pressball/68490/ «Аркатрон» идет!] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Аркатрон]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] 680hq6lkexa6qa217tz1o9tvcebtido 5131712 5131710 2026-04-24T19:35:27Z Паўлюк Шапецька 37440 5131712 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ('''6-е месца'''). == Склад каманды == * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (1991) * Арцём Таболін (1992) * [[Іван Юркевіч (гандбаліст)|Іван Юркевіч]] (1990) * Кірыл Скарабагатаў (1990) * [[Аляксандр Пацыкайлік]] (1990) * Павел Агейчык (1991) * [[Юрый Лук’янчук]] (1990) * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Аляксей Ушал]] (1990, выступаў да 2011) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (1990) * [[Арцём Чыкун]] (1990) * Валянцін Чарноў (1991) * [[Арцём Красуцкі]] (1990) * [[Эдуард Стралец]] (1990, выступаў да 2011) * Максім Марчанка (1992) * Мірончык * Крук * Заноўскі * Азоў == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://pressball.by/blog/pressball/68490/ «Аркатрон» идет!] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Аркатрон]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] 1boa7tato6v8va9vss0qdohlsb6jdr9 0 806740 5131969 5130672 2026-04-25T10:22:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5131969 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гербарыі Міхала Федароўскага |Арыгінал = {{lang-pl|Zioła lecznicze...; Rośliny użyteczne...; Zielnik Litewski}} |Выява = Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach (page 13 crop).jpg |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Гербарый]], [[рукапіс]] |Мова = [[польская мова|польская]] (асноўны тэкст), [[беларуская мова|беларуская]] (назвы раслін, цытаты, замовы) |Выдавецтва = |Выпуск = 1882—1886 |Старонак = |isbn = |Подпіс=Тытульны аркуш сшытка «Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан».}} '''Герба́рыі Міха́ла Федаро́ўскага''' — унікальны архіўны збор этнабатанічных рукапісаў і засушаных узораў раслін, створаны беларускім і польскім этнографам [[Міхал Федароўскі|Міхалам Федароўскім]] у 1882—1886 гадах. Гербарыі з’яўляюцца каштоўнай крыніцай па народнай [[Медыцына|медыцыне]], [[Этнабатаніка|этнабатаніцы]], традыцыйным харчаванні і магічных практыках жыхароў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX стагоддзя. Доўгі час лічыліся згубленымі, пакуль у 2012 годзе не былі знойдзеныя ў архівах [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191}}. == Гісторыя стварэння і лёс рукапісаў == Маштабная праца па зборы батанічнага і этнаграфічнага матэрыялу была распачатая Міхалам Федароўскім у пачатку 1880-х гадоў, калі ён працаваў адміністратарам у маёнтку [[Студзераўшчына]] (недалёка ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]). Непасрэдным штуршком для сістэматызацыі матэрыялаў стаў заклік вядомага кракаўскага батаніка [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]], які ў 1883 годзе апублікаваў анкету з просьбай дасылаць яму звесткі пра народныя назвы і спосабы выкарыстання раслін з дадаткам іх засушаных фрагментаў{{sfn|Graniszewska|2013|с=66}}. У канцы 1883 года Федароўскі адправіў першыя падрыхтаваныя сшыткі са свайго гербарыя Растафіньскаму ў [[Кракаў]]. Згодна з просьбай самога збіральніка, пасля апрацоўкі прафесарам гэтыя матэрыялы былі перададзеныя ў прыватны этнаграфічны музей даследчыка [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] ў маёнтку {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Graniszewska|2016|с=192—193}}. Пасля смерці З. Глогера ў 1910 годзе калекцыя была перададзена ў {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а пазней рукапісы Федароўскага перавезлі ў Батанічны сад Варшаўскага ўніверсітэта. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] яны цудам ацалелі, былі вывезеныя немцамі, але пасля вайны вярнуліся ў Варшаву. Дзесяцігоддзямі гэтыя дакументы ляжалі невядомымі сярод тысяч іншых папапак у архіве Гербарыя Біялагічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта. Да 2012 года даследчыкам быў вядомы толькі адзін рукапісны гербарый Федароўскага — трэці сшытак лекавых раслін («''Zioła lecznicze używane przez lud białoruski...''»), які захоўваўся ў Бібліятэцы [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Аднак у 2012 годзе ў працэсе ўпарадкавання архіўных збораў Батанічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта даследчыцай [[Мая Гранішэўска|Маяй Гранішэўскай]] быў выяўлены велізарны, раней невядомы масіў этнабатанічных матэрыялаў этнографа{{sfn|Graniszewska|2016|с=193}}. У 2013—2015 гадах пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы]] рукапісы прайшлі складаную прафесійную [[Кансервацыя|кансервацыю]] (пад кіраўніцтвам рэстаўратара Магдалены Грэнды), што дазволіла ўвесці іх у навуковы абарот{{sfn|Graniszewska|2016|с=196}}. == Змест збору == Знойдзены ў 2012 годзе масіў этнабатанічных рукапісаў Федароўскага ўключае 14 вялікіх сшыткаў фармату А3 (40 x 27 см): * '''«Zioła lecznicze używane przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, z dodatkiem roślin w gusłach i czarach zastosowanie mających»''' (''«Лекавыя зёлкі, якія выкарыстоўваюцца літоўскім людам у ваколіцах [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, з дадаткам раслін, якія маюць прымяненне ў заклёнах і чарах»'') — два сшыткі (1882 і 1883 гады). Змяшчаюць 108 засушаных асобнікаў раслін з падрабязнымі тэкставымі апісаннямі іх прымянення ў медыцыне і магіі. Трэці сшытак гэтай серыі (ад 1886 года) захоўваецца асобна ў [[Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191—193}}. * '''«Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I»''' (''«Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і [[Пружаны|Пружан]]. Сшытак І»'') — адзін сшытак (1883 год). Уключае 57 старонак тэксту і 15 табліц з 53 відамі раслін. Апісвае расліны, якія выкарыстоўваліся ў ежу, для атрымання алею, валокнаў, фарбавальнікаў і вырабу прадметаў штодзённага побыту{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. * '''«Zielnik Litewski. Zbiór roślin z okolic Wołkowyska i Słonima z oznaczeniem nazw jakie im lud nadaje. Zeszyt I»''' (''«Літоўскі гербарый. Збор раслін з ваколіц Ваўкавыска і Слоніма з абазначэннем назваў, якія ім дае люд. Сшытак І»'') — адзін сшытак, які ўтрымлівае выключна ўзоры раслін з іх народнымі назвамі без дадатковых апісанняў{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. * '''Дзесяць сшыткаў без назвы''' — чарнавікі і тэхнічная дакументацыя, якія змяшчаюць узоры раслін і іх лакальныя назвы{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. == Галерэя == <gallery mode="packed" perrow="4" heights="220" caption="Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан. Сшытак І"> Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica I.jpg|1) paporocień – orlica pospolita ''[[Pteridium aquilinum]]'' (L.) Kuhn 2) obaracień – rdest wężownik ''[[Polygonum bistorta]]'' L. 3) rzeszka – pokrzywa żegawka ''[[Urtica urens]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica II.jpg|4) śnitka – podagrycznik pospolity ''[[Aegopodium podagraria]]'' L. 5) padśnitnik – jaskier rozłogowy ''[[Ranunculus repens]]'' L. 6) babka – babka zwyczajna [[Plantago major|''Plantago major'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica III.jpg|7) bierozka – powój polny ''[[Convolvulus arvensis]]'' L. 8) podbierozka – rdestówka powojowata [[Fallopia convolvulus|''Fallopia convolvulus'']] (L.) A. Löve 9) wałoszka – chaber bławatek ''[[Centaurea cyanus]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IV.jpg|10) asot – ostrożeń polny ''[[Cirsium arvense]]'' (L.) Scop. 11) padasocik – farbownik polny ''[[Anchusa arvensis]]'' (L.) Bieb. 12) laskouka – lepnica rozdęta ''[[Silene vulgaris]]'' (Moench) Garcke Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica V.jpg|13) makryca bieła – przetacznik perski ''[[Veronica persica|Veronica cfr. persica]]'' Poir. 14) lebieda – komosa biała ''[[Chenopodium album]]'' L. 15) świerepa – rzodkiew świrzepa ''[[Raphanus raphanistrum]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VI.jpg|16) szczawiej – szczaw zwyczajny ''[[Rumex acetosa]]'' L. 17) zazulin szczawiej – szczawik zajęczy ''[[Oxalis acetosella]]'' L. 18) harabiniec – szczaw rozpierzchły ''[[Rumex thyrsiflorus]]'' Fing. 19) borszcz – barszcz zwyczajny ''[[Heracleum sphondylium]]'' L. s.l. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VII.jpg|20) karpacz – szczaw kędzierzawy [[Rumex crispus|''Rumex crispus'']] L. 21) hurecznik – ogórecznik lekarski ''[[Borago officinalis]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VIII.jpg|22) nastulka – nasturcja większa [[Tropaeolum majus|''Tropaeolum majus'']] L. 23) trzmielina pospolita [[Euonymus europaeus|''Euonymus europaeus'']] L. omyłkowo zamiast czeremchy [[Prunus padus|''Prunus padus'']] L. 24) ażyny – jeżyna [[Rubus|''Rubus'']] L. 26) sunicy – poziomka pospolita [[Fragaria vesca|''Fragaria vesca'']] L. 27) czarnicy – borówka czarna [[Vaccinium myrtillus|''Vaccinium myrtillus'']] L Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IX.jpg|25) brusznicy – borówka brusznica [[Vaccinium vitis-idaea|''Vaccinium vitis-idaea'']] L. 28) kościanicy – malina kamionka [[Rubus saxatilis|''Rubus saxatilis'']] L. 29) nahatki – nagietek lekarski [[Calendula officinalis|''Calendula officinalis'']] L. 30) ślaz – ślaz zygmarek [[Malva alcea|''Malva alcea'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica X.jpg|31) pierestup – przestęp biały [[Bryonia alba|''Bryonia alba'']] L. 32) bohawyje kresiełka – czyścica storzyszek [[Clinopodium vulgare|''Clinopodium vulgare'']] L. 33) dziewiesił – oman wielki [[Inula helenium|''Inula helenium'']] L. 34) barkun – nostrzyk biały [[Melilotus alba|''Melilotus alba'']] Med. 35) lileja – lilia Lilium L. 36) redzieczka – floks wiechowaty [[Phlox paniculata|''Phlox paniculata'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XI.jpg|37) jaźmin – jaśminowiec wonny [[Philadelphus coronarius|''Philadelphus coronarius'']] L. 38) bryzgulina – trzmielina brodawkowata [[Euonymus verrucosus|''Euonymus verrucosus'']] Scop. 39) sitnik – sit rozpierzchły [[Juncus effusus|''Juncus effusus'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XII.jpg|40) macierduszka – lebiodka pospolita [[Origanum vulgare|''Origanum vulgare'']] L. 41) sonczyki – przylaszczka pospolita [[Hepatica nobilis|''Hepatica nobilis'']] Schreber 42) muczennicznik – mącznica lekarska [[Arctostaphylos uva-ursi|''Arctostaphylos uva-ursi'']] (L.) Sprengel Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XIII.jpg|43) czabor – macierzanka zwyczajna [[Thymus pulegioides|''Thymus pulegioides'']] L. 44) sabaczeje mydło – bniec biały [[Silene latifolia|''Silene latifolia Poiret subsp. alba'']] (Mill.) Greuter et Burdet Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XIV.jpg|45) bieroza – brzoza brodawkowata [[Betula pendula|''Betula pendula'']] Roth 46) jasień – jesion wyniosły [[Fraxinus excelsior|''Fraxinus excelsior'']] L. 47) hrab – grab zwyczajny [[Carpinus betulus|''Carpinus betulus'']] L. 48) harieszyna – leszczyna pospolita [[Corylus avellana|''Corylus avellana'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XV.jpg|49) rakita – wierzba purpurowa [[Salix purpurea|''Salix purpurea'']] L. 50) klon – klon zwyczajny [[Acer platanoides|''Acer platanoides'']] L. 51) wierbałoz – wierzba pięciopręcikowa [[Salix pentandra|''Salix pentandra'']] L. 52) łaza – wierzba szara [[Salix cinerea|''Salix cinerea'']] L. 53) rakita – wierzba uszata [[Salix aurita|''Salix aurita'']] L. </gallery> == Мова і тэрміналогія == Асноўны аўтарскі тэкст рукапісаў, уступы і метадалагічныя каментарыі напісаныя на [[польская мова|польскай мове]]. Аднак увесь фактычны фальклорны матэрыял шчыльна пранізаны [[беларуская мова|беларускай мовай]]. Менавіта па-беларуску, з выкарыстаннем [[Польскі алфавіт|польскага алфавіта]] і дадатковых [[Дыякрытычныя знакі|дыякрытычных знакаў]] для перадачы [[Беларуская фанетыка|мясцовай фанетыкі]], Федароўскі фіксаваў лакальныя народныя назвы раслін, прамыя цытаты інфарматараў, а таксама тэксты [[Замова|замоў]] і магічных формул{{sfn|Генетические ресурсы|2018|с=141}}. Асобна даследчык вылучаў назвы раслін, якія былі ў ходзе сярод мясцовай дробнай шляхты (так званай «[[Загонавая шляхта|загонавай шляхты]]»). Нягледзячы на тое, што ў назвах гербарыяў выкарыстоўваюцца тэрмін «літоўскі люд» (''lud litewski''), даследчыкі адзначаюць, што праца Федароўскага з'яўляецца дакументацыяй фальклору [[Беларуская зямля|беларускай зямлі]], а дакладней — тэрыторый, якія ў той час вызначаліся як [[Літоўская Русь]] (''Ruś Litewska''){{sfn|Graniszewska|2013|с=64}}. Самі палявыя даследаванні праводзіліся ў ваколіцах [[Слонім|Слоніма]], [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] і [[Пружаны|Пружан]], і Федароўскі вызначаў мову люду даследаваных тэрыторый як «гаворку беларускай мовы» (''narzecze języka białoruskiego''), якая, паводле яго слоў, адрознівалася ад іншых [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]] устойлівасцю да ўплыву [[Маларасійская мова|маларасійскай мовы]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=197}}. == Этнабатанічная каштоўнасць == Гербарыі Федароўскага дэманструюць непарыўную сувязь паміж рэальнымі біялагічнымі ўласцівасцямі раслін і іх міфапаэтычным асэнсаваннем у традыцыйнай культуры. Расліны разглядаліся сялянамі не толькі як лекі, але і як магічныя інструменты. Напрыклад, пра выкарыстанне расліны [[Шальнік трыпутнікавы|Шалянец]] (''Szaleniec'', [[водны трыпутнік]] — ''Alisma plantago-aquatica'') пры лячэнні шаленства Федароўскі пакінуў наступны падрабязны запіс{{sfn|Graniszewska|2016|с=212}}: {{Цытата|тэкст=Шалянец <...> мясцовыя знахары выкарыстоўвалі ў выпадках шаленства. У гэтым выпадку траву, высушаную і цёртую, можна прымаць тры разы, а менавіта: на досвітку, захадзе сонца і зноў на наступны дзень на досвітку, і калі не скончыўся месяц з моманту ўкусу шалёнай жывёліны, то дапамагае эфектыўна. Я доўга не верыў у выратавальную ўласцівасць шалянца, але калі свінні, укушаныя на маіх вачах шалёным сабакам, яго з’елі, а шаленства наогул не было відаць, – я вымушаны быў верыць. <...> Мне сказалі ў вёсцы Студзераўшчына, што некаторыя сабакі, якія пакутуюць ад шаленства, выкліканыя іх уласным інстынктам, шукаюць шалянец каля балот і вылечваюць сябе.{{арыгінальны тэкст|pl|Szaleniec <...> znacharzy tutejsi używają w wypadkach wścieklizny. W tym razie ziele uprzędnio wysuszone i starte na proszek zadawane bywa trzykróć, mianowicie: o wschodzie, zachodzie i znów nazajutrz o wschodzie słońca, a jeżeli miesiąc nie upłynął od chwili pokąsania przez zwierze wściekłe, to zawsze pomaga skutecznie. W zbawienną własność szaleńcu nie dawałem długo wiary, lecz gdy trzodzie méj pokąsanéj w moich oczach przez psa wściekłego, zadano go a wścieklizna nie ujawniła się wcale – uwierzyć musiałem. <...> Mówiono mi we wsi Studerowszczyznie (Sł.), że niektóre psy dotknięte wścieklizną, powodowane własnym instynktem, wyszukują po moczarach szaleńcu i same się leczą.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}} У рукапісе «Карысныя расліны…» Федароўскі падрабязна апісвае харчовыя звычкі беларусаў (выкарыстанне [[Ягады|дзікіх ягад]], варэнне [[Кісель|кісялёў]], [[Бярозавы квас|бярозавага квасу]]), а таксама [[Фарбавальныя расліны|прымяненне раслін для фарбавання тканін]] і вытворчасці розных прылад працы{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. == Сувязь з манаграфіяй «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == Тэкставая інфармацыя, сабраная ў гербарыях «Zioła lecznicze…», пазней стала асновай для раздзела «Лекавыя сродкі» (Lekarstwa) у першым томе фундаментальнай манаграфіі Федароўскага «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897). Аднак падчас падрыхтоўкі кнігі да друку аўтар ужо не меў фізічнага доступу да сваіх першых гербарыяў, якія знаходзіліся ў калекцыі [[Зыгмунт Глогер|Глогера]], і мусіў абапірацца на пазнейшыя чарнавыя нататкі і дадатковыя сшыткі без назваў{{sfn|Graniszewska|2016|с=200}}. Гэта прывяло да ўзнікнення шэрагу памылак у друкаваным выданні. Федароўскі пераблытаў некаторыя народныя назвы з лацінскімі батанічнымі класіфікацыямі. Напрыклад, у друкаванай манаграфіі расліна «чырвона-зелле» (''czyrwono-ziele'') была памылкова ідэнтыфікаваная як ''[[Orchis latifolia]]'', у той час як у арыгінальным гербарыі пад гэтай назвай быў прылеплены і апісаны ''[[Lythrum salicaria]]''. Падобныя памылкі адбыліся з ідэнтыфікацыяй і іншых відаў: так, «нізіперсніца» (''nizipierśnica'') у кнізе пададзена як ''[[Plantago lanceolata]]'' (замест ''[[Dactylorhiza incarnata]]'' ў гербарыі), «парушэнец» (''paruszeniec'') — як ''[[Calamintha acinos]]'' (замест ''[[Viola riviniana]]''), «разходнік лясны» (''razchodnik lesny'') — як ''[[Glechoma hederacea]]'' (замест ''[[Viola]]''), «зелле ад трасцы» (''ziele ad trascy'') — як ''[[Hieracium pilosella]]'' (замест ''[[Antennaria dioica]]''), а «спірэй» (''spirej'') — як ''[[Filipendula vulgaris]]'' ці ''[[Aruncus dioicus]]'' (замест ''[[Spiraea chamaedryfolia]]''){{sfn|Graniszewska|2016|с=198—201}}. Знаходка ў 2012 годзе аўтэнтычных гербарыяў дазволіла сучасным даследчыкам супаставіць засушаныя ўзоры з тэкстам манаграфіі і канчаткова выправіць гістарычныя недакладнасці ў ідэнтыфікацыі беларускай народнай флоры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак= Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego|год=2016 |спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zielnik_Zio%C5%82a_lecznicze..._Micha%C5%82a_Fedorowskiego_jako_dokumentacja_bada%C5%84_etnograficznych.pdf |мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак= Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ro%C5%9Bliny_u%C5%BCyteczne%E2%80%A6_Micha%C5%82a_Fedorowskiego_%E2%80%93_dzie%C5%82o_odnalezione_po_130_latach.pdf|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Генетические ресурсы и традиционные знания в Республике Беларусь. Правовые аспекты и создание потенциала для реализации Нагойского протокола. Отчеты экспертов |адказны=Сост. Е.Н.Макеева, Е.В.Гузенко, К.А.Пантелей; под науч. ред. Е.Н.Макеевой, В.А.Лемеш |месца=Минск |выдавецтва=Право и экономика |год=2018 |старонак=224 |спасылка=https://abs.igc.by/wp-content/uploads/2019/10/Expert-reports.pdf |ref=Генетические ресурсы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Гербарыі]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Міхал Федароўскі]] [[Катэгорыя:Этнабатаніка]] [[Катэгорыя:Творы 1880-х гадоў]] 7x9c74jac1d5r5tfgwt3wg300bln446 0 806753 5131479 5131400 2026-04-24T12:38:55Z Aliaksei Lastouski 75892 5131479 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (нарадзіўся [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]] у Камборні {{Sfn|Kłak|1983}}, памёр [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1926–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928/29 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/85003|аўтар=Tadeusz Bujnicki|загаловак=Od celi Konrada : wileńskie badania i emocje Stanisława Pigonia|год=2018|doi=10.24425/rl.2018.124776}}</ref> Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе»<ref name=":0" />. [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву<ref name=":0" />. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]].<ref name=":0" /> === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігань засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Піганя, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . == Крыніцы == [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] <references /> [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Філолагі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кракаве]] f0uaqiuj6zk0yd4d78oo0ekl57joaty 0 806824 5131459 2026-04-24T12:01:39Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у Маскве |Нацыянальная назва = |Выява = Японский_сад_в_Ботаническом_саду_во_время_цветения_сакуры.jpg |Подпіс = Цвіценне сакуры ў маскоўскім японскім садзе |Каардынаты = 55/50/39/N/37/36/57/E |К...» 5131459 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Маскве |Нацыянальная назва = |Выява = Японский_сад_в_Ботаническом_саду_во_время_цветения_сакуры.jpg |Подпіс = Цвіценне сакуры ў маскоўскім японскім садзе |Каардынаты = 55/50/39/N/37/36/57/E |Краіна = Расія |Рэгіён = Масква |Раён = Астанкінскі раён |Месцазнаходжанне = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1978 |Архітэктар = Такешы Накадзіма |Плошча = 2,7 |Метро = [[Уладыкіна (станцыя метро)|Уладыкіна]] |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese garden in Moscow }} '''Японскі сад у Маскве''' — першы [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]], адкрыты ў [[СССР]] у 1987 годзе. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы {{iw|Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўнага батанічнага сада|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}}, на асобнай тэрыторыі, даступнай для платнага наведвання з сярэдзіны або канца красавіка (у залежнасці ад надвор'я) па канец кастрычніка. == Гісторыя == Ідэя стварэння японскага сада ў Маскве належыць двум людзям — члену-карэспандэнту [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] [[Лапін, Пётр Іванавіч|Пятру Іванавічу Лапіну]], які працаваў у 1970-х гадах намеснікам дырэктара Галоўнага батанічнага сада па навуковай рабоце, і надзвычайнаму і паўнамоцнаму паслу [[Японія|Японіі]] ў Маскве Акіру Сігэміцу. У 1978 годзе адбыліся першыя афіцыйныя перагаворы аб будаўніцтве японскага сада. Пасольства Японіі звярнулася ў {{iw|Японскі Фонд||ru|Японский фонд}}. Фонд знайшоў фінансавага партнёра, якім стала Мемарыяльная асацыяцыя Сусветнай выстаўкі ЭКСПА-70. Таксама фонд запрасіў вядучага майстра ландшафтнага дызайну, майстра садоў Кена Накадзіму (1914—2000), які разбіў японскія сады ў многіх краінах (у [[Манрэаль|Манрэалі]], [[Канада]]; [[Коура|Коўры]], [[Аўстралія]]; [[Х’юстан]]е, [[ЗША]]; [[Вена|Вене]], [[Аўстрыя]]<ref>{{Cite web |url=https://www.avstrija.at/ru/setagayapark |title=Японскі сад Сэтагая |access-date=2021-06-15 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906131824/http://www.avstrija.at/ru/setagayapark |url-status=live }}</ref>). Павільёны праектаваў Такеа Адачы, будаўніцтва ішло пры ўдзеле фірмы «Ватанабэ-Томі»<ref name="offs">[https://www.gbsad.ru/yaponskij-sad Экспазіцыя «Японскі сад»]</ref> Будаўніцтва сада вялося ў 1983—1987 гадах: паблізу моста [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|Акружной чыгункі]] праз {{iw|Ліхаборка|Ліхаборку|ru|Лихоборка}} быў сфарміраваны рэльеф, які імітуе горную Японію, пабудаваны аўтэнтычныя павільёны і пагада, прывезены і выкладзены камяні, пракладзены мудрагелістыя дарожкі, падабраны і высаджаны далёкаўсходнія расліны. [[Файл:2019 Japanese Garden Moscow Chashitsu 02.jpg|міні|злева|Тясіцу — павільён для чайных цырымоній]] == Павільёны і збудаванні == Наведвальнікаў сада сустракаюць традыцыйныя бамбукавыя вароты, якія сталі першым збудаваннем маскоўскага сада. Яны выкарыстоўваюцца для ўваходу толькі ў асабліва ўрачыстых выпадках, у астатні час уваход ажыццяўляецца праз брамку побач. На тэрыторыі сада маюцца тры павільёны ў традыцыйным японскім архітэктурным стылі, адзін з іх — [[цясіцу]] для традыцыйных [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], другі для вечарынак з [[сакэ]] або [[умэсю]] і альтанка. Таксама тут размешчана трынаццаціярусная пагада, каменныя ліхтары [[торо (фонарь)|торо]], [[цукубаи]]. Недалёка ад уваходу ў сад уладкаваны традыцыйны [[сад камней|сад камянёў]]. [[Файл:Japan garden1.JPG|міні|справа|Імітацыя японскай горнай ракі ў тыпова раўнінным сярэднярускім ландшафце зроблена вельмі праўдападобна]] Па тэрыторыі сада бяжыць штучная горная рэчка з каскадам невялікіх вадаспадаў, якая пераходзіць у раўнінныя сажалкі з астравамі. Праз раку перакінуты вялікі прамы драўляны мост у японскім стылі і ламаны зігзагападобны масток [[яцухаси]]. == Падзеі == * У канцы красавіка — пачатку мая, прыкладна на працягу тыдня, праходзіць фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]], калі сад наведвае найбольшая колькасць наведвальнікаў. Чаканне ў чарзе на ўваход у сезон сакуры можа складаць больш за гадзіну. У гэты час сад адкрыты штодня без выхадных<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |title=RussiaToday «Розовый восход: в Москве зацвела сакура» 3.05.2018 |access-date=2019-05-21 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307212016/https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |url-status=live }}</ref>. * У ліпені праходзіць фестываль цвіцення [[рададэндран]]аў. * 27 ліпеня 2002 года па ініцыятыве пасольства Японіі ў садзе адбыўся фестываль паветраных змеяў.<ref>[https://ru.wikinews.org/wiki/В_Ботаническом_саду_пройдет_выставка_воздушных_змеев У Батанічным садзе пройдзе выстава паветраных змеяў]</ref> == Памятныя дрэвы == * У [[1986|1986 годзе]] ў садзе ўрачыста была пасаджана першая [[сакура]] ([[Вішня сахалінская|вішня Саржэнта]]), яе пасадзіў [[міністр замежных спраў Японіі]] [[Абэ, Сінтара|Сінтара Абэ]] * Праз 27 гадоў, у красавіку [[2013|2013 года]], яго сын [[Сіндза Абэ|Сіндза Абэ]], які стаў [[прэм'ер-міністр Японіі|прэм'ер-міністрам Японіі]], таксама пасадзіў у садзе саджанец сакуры. Саджанец быў вырашчаны з насення таго самага першага дрэва<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parki/30042013/17271|title=Премьер-министр Японии высадил сакуру в ботаническом саду РАН|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2026-04-23}}</ref> * 1987 год - падарунак ад пасольства Японіі ў СССР<ref name="jaemb" /> * 1995 год - памятная пасадка ад [[Japan Airlines|авіякампаніі JAL]] у гонар 25-годдзя рэгулярных рэйсаў паміж Масквой і Токіа<ref name="jaemb">[https://www.ru.emb-japan.go.jp/SAKURA/Sakura_places.html Посольство Японии: Места цветения сакуры в Москве]</ref> * 1997 год - партыя саджанцаў сакуры падораная Таварыствам аматараў сакуры да 10-годдзя сада<ref name="jaemb" /> * 2003 год - партыя саджанцаў атрыманая з Японіі дзякуючы інстытуту генетыкі<ref name="jaemb" /> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:Main Botanical Garden of the Academy of Sciences of Russia (Exhibition "Japanese Garden) 2258.jpg|center|160px]] |width="25%"|[[Файл:Японский сад в Ботаническом саду.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|center|180px]] |width="25%"|[[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (1).jpg|center|180px]] |- |Каменная [[пагада]] з трынаццаці ярусаў |Каменны ліхтар ''юкімі-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — «ліхтар любавання снегам» |Каменны ліхтар ''арыбэ-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ — з цукубаі |Альтанка |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Масква]] [[Катэгорыя:Славутасці Масквы]] [[Катэгорыя:Расійска-японскія адносіны]] qwyme3ena21m6joq8ehu8zihzj5f36n 5131642 5131459 2026-04-24T16:02:16Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Павільёны і збудаванні */ 5131642 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Маскве |Нацыянальная назва = |Выява = Японский_сад_в_Ботаническом_саду_во_время_цветения_сакуры.jpg |Подпіс = Цвіценне сакуры ў маскоўскім японскім садзе |Каардынаты = 55/50/39/N/37/36/57/E |Краіна = Расія |Рэгіён = Масква |Раён = Астанкінскі раён |Месцазнаходжанне = |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1978 |Архітэктар = Такешы Накадзіма |Плошча = 2,7 |Метро = [[Уладыкіна (станцыя метро)|Уладыкіна]] |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese garden in Moscow }} '''Японскі сад у Маскве''' — першы [[японскі сад|сад у традыцыйным японскім стылі]], адкрыты ў [[СССР]] у 1987 годзе. Размешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы {{iw|Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўнага батанічнага сада|ru|Главный ботанический сад имени Н. В. Цицина РАН}}, на асобнай тэрыторыі, даступнай для платнага наведвання з сярэдзіны або канца красавіка (у залежнасці ад надвор'я) па канец кастрычніка. == Гісторыя == Ідэя стварэння японскага сада ў Маскве належыць двум людзям — члену-карэспандэнту [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] [[Лапін, Пётр Іванавіч|Пятру Іванавічу Лапіну]], які працаваў у 1970-х гадах намеснікам дырэктара Галоўнага батанічнага сада па навуковай рабоце, і надзвычайнаму і паўнамоцнаму паслу [[Японія|Японіі]] ў Маскве Акіру Сігэміцу. У 1978 годзе адбыліся першыя афіцыйныя перагаворы аб будаўніцтве японскага сада. Пасольства Японіі звярнулася ў {{iw|Японскі Фонд||ru|Японский фонд}}. Фонд знайшоў фінансавага партнёра, якім стала Мемарыяльная асацыяцыя Сусветнай выстаўкі ЭКСПА-70. Таксама фонд запрасіў вядучага майстра ландшафтнага дызайну, майстра садоў Кена Накадзіму (1914—2000), які разбіў японскія сады ў многіх краінах (у [[Манрэаль|Манрэалі]], [[Канада]]; [[Коура|Коўры]], [[Аўстралія]]; [[Х’юстан]]е, [[ЗША]]; [[Вена|Вене]], [[Аўстрыя]]<ref>{{Cite web |url=https://www.avstrija.at/ru/setagayapark |title=Японскі сад Сэтагая |access-date=2021-06-15 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906131824/http://www.avstrija.at/ru/setagayapark |url-status=live }}</ref>). Павільёны праектаваў Такеа Адачы, будаўніцтва ішло пры ўдзеле фірмы «Ватанабэ-Томі»<ref name="offs">[https://www.gbsad.ru/yaponskij-sad Экспазіцыя «Японскі сад»]</ref> Будаўніцтва сада вялося ў 1983—1987 гадах: паблізу моста [[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|Акружной чыгункі]] праз {{iw|Ліхаборка|Ліхаборку|ru|Лихоборка}} быў сфарміраваны рэльеф, які імітуе горную Японію, пабудаваны аўтэнтычныя павільёны і пагада, прывезены і выкладзены камяні, пракладзены мудрагелістыя дарожкі, падабраны і высаджаны далёкаўсходнія расліны. [[Файл:2019 Japanese Garden Moscow Chashitsu 02.jpg|міні|злева|Тясіцу — павільён для чайных цырымоній]] == Павільёны і збудаванні == Наведвальнікаў сада сустракаюць традыцыйныя бамбукавыя вароты, якія сталі першым збудаваннем маскоўскага сада. Яны выкарыстоўваюцца для ўваходу толькі ў асабліва ўрачыстых выпадках, у астатні час уваход ажыццяўляецца праз брамку побач. На тэрыторыі сада маюцца тры павільёны ў традыцыйным японскім архітэктурным стылі, адзін з іх — [[цясіцу]] для традыцыйных [[Японская чайная цырымонія|чайных цырымоній]], другі для вечарынак з [[сакэ]] або [[умэсю]] і альтанка. Таксама тут размешчана трынаццаціярусная пагада, каменныя ліхтары [[торо]], [[цукубаи]]. Недалёка ад уваходу ў сад уладкаваны традыцыйны [[сад камянёў]]. [[Файл:Japan garden1.JPG|міні|справа|Імітацыя японскай горнай ракі ў тыпова раўнінным сярэднярускім ландшафце зроблена вельмі праўдападобна]] Па тэрыторыі сада бяжыць штучная горная рэчка з каскадам невялікіх вадаспадаў, якая пераходзіць у раўнінныя сажалкі з астравамі. Праз раку перакінуты вялікі прамы драўляны мост у японскім стылі і ламаны зігзагападобны масток [[яцухаси]]. == Падзеі == * У канцы красавіка — пачатку мая, прыкладна на працягу тыдня, праходзіць фестываль цвіцення [[сакура|сакуры]], калі сад наведвае найбольшая колькасць наведвальнікаў. Чаканне ў чарзе на ўваход у сезон сакуры можа складаць больш за гадзіну. У гэты час сад адкрыты штодня без выхадных<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |title=RussiaToday «Розовый восход: в Москве зацвела сакура» 3.05.2018 |access-date=2019-05-21 |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307212016/https://russian.rt.com/nopolitics/foto/509060-moskva-zacvela-sakura |url-status=live }}</ref>. * У ліпені праходзіць фестываль цвіцення [[рададэндран]]аў. * 27 ліпеня 2002 года па ініцыятыве пасольства Японіі ў садзе адбыўся фестываль паветраных змеяў.<ref>[https://ru.wikinews.org/wiki/В_Ботаническом_саду_пройдет_выставка_воздушных_змеев У Батанічным садзе пройдзе выстава паветраных змеяў]</ref> == Памятныя дрэвы == * У [[1986|1986 годзе]] ў садзе ўрачыста была пасаджана першая [[сакура]] ([[Вішня сахалінская|вішня Саржэнта]]), яе пасадзіў [[міністр замежных спраў Японіі]] [[Абэ, Сінтара|Сінтара Абэ]] * Праз 27 гадоў, у красавіку [[2013|2013 года]], яго сын [[Сіндза Абэ|Сіндза Абэ]], які стаў [[прэм'ер-міністр Японіі|прэм'ер-міністрам Японіі]], таксама пасадзіў у садзе саджанец сакуры. Саджанец быў вырашчаны з насення таго самага першага дрэва<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/articles/parki/30042013/17271|title=Премьер-министр Японии высадил сакуру в ботаническом саду РАН|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2026-04-23}}</ref> * 1987 год - падарунак ад пасольства Японіі ў СССР<ref name="jaemb" /> * 1995 год - памятная пасадка ад [[Japan Airlines|авіякампаніі JAL]] у гонар 25-годдзя рэгулярных рэйсаў паміж Масквой і Токіа<ref name="jaemb">[https://www.ru.emb-japan.go.jp/SAKURA/Sakura_places.html Посольство Японии: Места цветения сакуры в Москве]</ref> * 1997 год - партыя саджанцаў сакуры падораная Таварыствам аматараў сакуры да 10-годдзя сада<ref name="jaemb" /> * 2003 год - партыя саджанцаў атрыманая з Японіі дзякуючы інстытуту генетыкі<ref name="jaemb" /> {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:Main Botanical Garden of the Academy of Sciences of Russia (Exhibition "Japanese Garden) 2258.jpg|center|160px]] |width="25%"|[[Файл:Японский сад в Ботаническом саду.jpg|center|210px]] |width="25%"|[[Файл:Ostankinsky District, Moscow, Russia - panoramio (141).jpg|center|180px]] |width="25%"|[[Файл:Главный ботанический сад РАН, субботний вечер. Moscow, Russia. - panoramio - Oleg Yu.Novikov (1).jpg|center|180px]] |- |Каменная [[пагада]] з трынаццаці ярусаў |Каменны ліхтар ''юкімі-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — «ліхтар любавання снегам» |Каменны ліхтар ''арыбэ-[[Тора (ліхтар)|торо]]'' — ліхтар майстра чайнай цырымоніі Арыбэ — з цукубаі |Альтанка |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Масква]] [[Катэгорыя:Славутасці Масквы]] [[Катэгорыя:Расійска-японскія адносіны]] j23pflxlcz3cmyhkfyg6a95e6j9y5gx 14 806825 5131460 2026-04-24T12:04:26Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Садаводства]]» 5131460 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Садаводства]] ad69honu0u48a7ixuak0fr1luqks9zg 5131714 5131460 2026-04-24T19:36:23Z Γλωσσολαλιά 164873 5131714 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Садаводства]] [[Катэгорыя:Паркі]] jdfabttkuc6t6ecje2p7hft2bhuzsa1 0 806826 5131466 2026-04-24T12:18:37Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Нацыяна{{subst:націск}}л-дэмакраты{{subst:націск}}зм''' — кірунак грамадска-палітычнай думкі, які спалучае агульнадэмакратычныя ідэі і мэты з задачамі сацыяльнага і нацыянальнага вызвалення прыгнечаных народаў. Яго ідэйныя вытокі ляжаць ў ідэалогіі Асве...» 5131466 wikitext text/x-wiki '''Нацыяна́л-дэмакраты́зм''' — кірунак грамадска-палітычнай думкі, які спалучае агульнадэмакратычныя ідэі і мэты з задачамі сацыяльнага і нацыянальнага вызвалення прыгнечаных народаў. Яго ідэйныя вытокі ляжаць ў ідэалогіі [[Асветніцтва]], якая была цесна звязана з рэвалюцыйна-дэмакратычным і нацыянальна-вызваленчым рухам за дасягненне палітычнай самастойнасці, адраджэнне [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай самасвядомасці]] і культуры<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Нацыянал-дэмакратызм|том=11|старонкі=221—222}}</ref>. За ўстанаўленне ў дзяржаве [[суверэнітэт]]у народаў на аснове грамадскага дагавору, ажыццяўленне [[Гуманізм|гуманістычных]] ідэалаў сацыяльнай справядлівасці, [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] і свабоды людзей выступалі [[Вальтэр]], [[Поль Анры Гольбах|П. Гольбах]], [[Дэні Дзідро|Д. Дзідро]], [[Жан-Жак Русо|Ж. Ж. Русо]] ([[Францыя]]), [[Джон Лок|Дж. Лок]], [[Фрэнсіс Бэкан|Ф. Бэкан]] ([[Англія]]), [[Джонатан Свіфт|Дж. Свіфт]] ([[Ірландыя]]), [[Готхальд Эфраім Лесінг|Г. Лесінг]], [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылер]], [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|І. В. Гётэ]] ([[Германія]]), беларускія мысліцелі-асветнікі [[Бенядзікт Дабшэвіч|Б. Дабшэвіч]], [[Георгій (Каніскі)|Г. Каніскі]], [[Ілья Капіевіч|І. Капіевіч]], [[Марцін Матушэвіч|М. Матушэвіч]], [[Казімір Нарбут|К. Нарбут]], [[Адам Нарушэвіч|А. Нарушэвіч]], [[Геранім Страйноўскі|І. Страйноўскі]] і іншыя. Гэтыя ідэі далей развіты ў эпоху фарміравання [[нацыя|нацый]] і стварэння [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальных дзяржаў]] у [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] Еўропе, [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], пазней у нацыянальна-вызваленчым руху [[Каланіялізм|каланіяльных]] краін<ref name="БелЭн" />. == У Беларусі == === Фарміраванне === На [[Беларусь|Беларусі]] фарміраванне ідэалогіі нацыянал-дэмакратызму непасрэдна звязана з паспяваннем сацыяльна-эканамічных і [[Дэмакратыя|дэмакратычных]] пераўтварэнняў у грамадстве па забеспячэнні суверэнных правоў беларускага народа на самастойнае палітычнае і культурнае развіццё. Перадумовы для яго ўзнікнення складаліся ў працэсе развіцця [[беларусазнаўства]], культурна-асветніцкай і выхаваўчай дзейнасці патрыятычных арганізацый, таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], нелегальнага «[[Дэмакратычнае таварыства|Дэмакратычнага таварыства]]» ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыцынскай акадэміі]] і інш. Важную ролю ў пашырэнні гэтых ідэй адыгралі [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскі]] і яго «[[Лісты з-пад шыбеніцы]]», газеты «[[Мужыцкая праўда]]», часопіс «[[Гоман (часопіс, 1884)|Гомон]]». Самастойны характар гісторыі, сацыяльныя і нацыянальныя правы беларусаў, у тым ліку права на развіццё [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Культура Беларусі|культуры]], стварэнне беларускай дзяржаўнасці, паказвалі і абгрунтавалі ў сваіх творах [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіч]], [[Янка Лучына|Я. Лучына]] (І. Л. Hecлухоўскі), [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Якуб Колас|Я. Колас]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Адам Гурыновіч|А. Г. Гурыновіч]], вучоныя-[[Славістыка|славісты]] і [[Этнаграфія|этнографы]] [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. М. Дабравольскі]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербаў]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] і іншыя. Тэарэтычнаму абгрунтаванню права беларускага народа на развіццё сваёй дзяржаўнасці, мовы і культуры шмат увагі аддавалі газеты «[[Наша доля]]» і «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». На платформе нацыянал-дэмакратызму стаялі [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (1903—1918), беларускія нацыянальныя грамадскія арганізацыі на чале з [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]] у [[Вільня|Вільні]], нацыянальныя арганізацыі, таварыствы, гурткі, суполкі і згуртаванні ў [[Петраград]]зе, [[Масква|Маскве]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і іншых гарадах, дзе было шмат беларусаў-бежанцаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], рабочых, салдат, матросаў<ref name="БелЭн" />. Мэта ўтварэння беларускай дзяржаўнасці (ў форме аўтаномнай часткі [[Расійская рэспубліка|Расійскай дэмакратычнай рэспублікі]], літоўска-беларускай канфедэрацыі або незалежнай дзяржавы) аб’ядноўвала ўсе плыні беларускага нацыянальнага руху, на якія ён пачаў размяжоўвацца пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і канчаткова раскалоўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года, абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўтварэння [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]<ref name="БелЭн" />. Ідэолагі і кіраўнікі БНР ([[Антон Луцкевіч|А. І. Луцкевіч]], [[Іван Луцкевіч|І. І. Луцкевіч]], [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. А. Крачэўскі]], [[Іван Мікітавіч Серада|І. М. Серада]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. А. Смоліч]] і іншыя) лічылі, што толькі беларуская нацыянальная ўлада вырашыць праблему ўпарадкавання палітычнай улады, а [[федэрацыя]] магчыма толькі праз незалежнасць Беларусі і іншых састаўных частак [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Нацыянал-дэмакратызм|том=5|старонкі=304—305}}</ref>. === Перыяд БССР === Практычным увасабленнем ідэалогіі нацыянал-дэмакратызму была палітыка [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], ажыццяўленне якой у 1920-я гады дазволіла сфарміраваць нацыянальную сістэму адукацыі, сродкі масавай інфармацыі, кнігавыдавецкую справу і актывізаваць удзел беларусаў у культурным і гаспадарчым жыцці. У сярэдзіне 1920-х гадоў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычная партыя]] абвясціла нацыянал-дэмакратызм «контррэвалюцыйнай плынню», «[[Правы ухіл|правым ухілам]]», «варожай антысавецкай ідэалогіяй і практыкай». У рашэннях [[VII з’езд КП(б)Б|VII]] (1923) і [[IX з’езд КП(б)Б|IX]] (1925) з’ездаў КП(б)Б вызначана пазіцыя рашучай барацьбы з любымі адхіленнямі нацыянальнай палітыкі, у тым ліку вялікадзяржаўным [[шавінізм]]ам і мясцовым [[нацыяналізм]]ам, супраць ажыццяўлення нацыяналістычных ідэалаў, адраджэння буржуазна-дэмакратычнай дзяржаўнасці. Дэталёвы аналіз сутнасці нацыянал-дэмакратызму і формаў яго праяўлення даў сакавіцкі [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленум ЦК КП(б)Б]] 1926 года. У яго рэзалюцыі «Аб рабоце сярод інтэлігенцыі» адзначалася, што ў радах беларускай інтэлігенцыі па абодва бакі граніцы (БССР і [[Заходняя Беларусь]]) адбываецца далейшая крышталізацыя нацыянал-дэмакратычных настрояў і ідэй, якія праяўляюцца ў адмаўленні [[Дыктатура пралетарыяту|дыктатуры пралетарыяту]], імкненні да палітычнага ўраўнавання [[сялянства]] з [[Рабочы клас|рабочым класам]], да так званай «сялянскай» ([[Кулак (селянін)|кулацкай]]) улады і ў наступальнай лініі ў адносінах да [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]]. Сярод інтэлігенцыі выдзялялася група, якая прадстаўляе нацыянал-дэмакратызм і актыўна варожая па палітыцы партыі. У дакументах [[XI з’езд КП(б)Б|XI з’езда КП(б)Б]] 1927 года адзначалася, што калі нацыянал-дэмакратызм у Беларусі ў мінулым быў прагрэсіўнай з’явай, змагаўся з [[самадзяржаўе]]м і даваў адпор прыгнечанню з боку рускага царызму, то ва ўмовах дыктатуры пралетарыяту ён стаў контррэвалюцыйнай з’явай, скіраванай супраць яе. Неабходнасць узмацнення барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму ў нацыянальным пытанні падкрэслівалася ў рашэннях лістападаўскага аб’яднанага пленума ЦК і ЦКК КП(б)Б 1928 года, [[XII з’езд КП(б)Б|XII з’езда КП(б)Б]] 1929 года і іншых партыйных дакументах<ref name="ЭГБ" />. У 1930-я гады ў рамках барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму органамі [[НКУС БССР]] была ўзбуджана справа аб так званым «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]» (па ёй былі арыштаваны дзяржаўныя дзеячы [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|Д. Ф. Прышчэпаў]], [[Антон Васілевіч Баліцкі|А. В. Баліцкі]], [[Язэп Дыла|Я. Дыла]], акадэмікі АН Беларусі [[Вацлаў Ластоўскі|В.Ю. Ластоўскі]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я.Ю. Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]], пісьменнікі [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкі]], [[Платон Раманавіч Галавач|П. Галавач]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Алесь Дудар|А. Дудар]], [[Язэп Пушча|Я. Пушча]] і іншыя), а таксама шэраг спраў, па якіх да крымінальнай адказнасці неабгрунтавана прыцягнуты і рэпрэсіраваны многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі<ref name="ЭГБ" />. У ліку афіцыйных дакументаў, накіраваных на пераадоленне нацыянал-дэмакратызму, была пастанова ЦК КП(б)Б «Аб фактах пранікнення класава-варожых, нацыянал-дэмакратычных уплываў у мастацкай літаратуры» ў 1933 годзе<ref name="БелЭн" />. Ішло таксама скарачэнне беларускамоўных школ, выдання беларускіх кніг і газет, замена беларусаў на кіруючых пасадах. Непрыхільныя адносіны да нацыянал-дэмакратычнай ідэалогіі захоўваліся і ў пасляваенныя гады<ref name="ЭГБ" />. === Адражэнне ў канцы XX ст. === У 1980—1990-х гадах работу па адраджэнні нацыянальных традыцый і духоўных дэмакратычных каштоўнасцей беларускага народа працягвалі маладзёжныя нефармальныя аб’яднанні «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», грамадскія аб’яднанні і партыі [[Мартыралог Беларусі]], «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны]]» і іншыя. Асноўныя палажэнні праграм іх дзейнасці (пра вяршэнства нацыі ў яе самавызначэнні, пра фактычную і юрыдычную прыналежнасць усёй дзяржаўнай улады народу, захаванне нацыянальных традыцый, гісторыка-культурнай спадчыны) знайшлі адлюстраванне ў [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Рэспублікі Беларусь|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Рэспублікі Беларусь]], [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] 1994 года. Гарантыяй далейшага развіцця гэтых ідэй з’яўляюцца ўмацаванне дзяржаўнай незалежнасці, развіццё ўсіх сфер жыцця беларускага грамадства з улікам патрэб і нацыянальных інтарэсаў краіны, агульнагуманістычных каштоўнасцей сусветнай цывілізацыі<ref name="БелЭн" />. == Гл. таксама == * [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]] * [[Беларуская народная грамада (справа)|Беларуская народная грамада]] * [[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[Аб’яднанае антысавецкае падполле]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Клясавае, нацыянальнае і рэлігійнае змаганьне на Беларусі|аўтар=Канчар А.|год=1921|месца=Вільня}} * {{Кніга|загаловак=Белорусское движение: Репринт|аўтар=Турук Ф.|год=1994|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|аўтар=Станкевіч А.|год=1934|месца=Вільня|вікікрыніцы=Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення}} * {{Кніга|загаловак=Крыжовы шлях|год=1993|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Нацдэмы: Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка|аўтар=Мяснікоў А.|год=1993|месца=Мн.|спасылка=https://knihi-online.com/nacdemy-anatolij-miasnikou.html}} * {{Кніга|загаловак=Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2|год=1994—1995|месца=Мн.|спасылка=https://knihi.com/search.html#%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96}} * {{Кніга|загаловак=Шляхам адраджэння|аўтар=Гарэцкі Р.Г.|год=1997|месца=Мн.|спасылка=https://knihi-online.com/slacham-adradzennia-radzim-harecki.html}} {{Нацыяналізм}} [[Катэгорыя:Палітычныя рухі]] [[Катэгорыя:Нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Дэмакратыя]] teh67y4zm2v89jn8igqe10xdrn0p7gz 5131473 5131466 2026-04-24T12:27:55Z Jaŭhien 59102 /* Перыяд БССР */ арфаграфія 5131473 wikitext text/x-wiki '''Нацыяна́л-дэмакраты́зм''' — кірунак грамадска-палітычнай думкі, які спалучае агульнадэмакратычныя ідэі і мэты з задачамі сацыяльнага і нацыянальнага вызвалення прыгнечаных народаў. Яго ідэйныя вытокі ляжаць ў ідэалогіі [[Асветніцтва]], якая была цесна звязана з рэвалюцыйна-дэмакратычным і нацыянальна-вызваленчым рухам за дасягненне палітычнай самастойнасці, адраджэнне [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай самасвядомасці]] і культуры<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Нацыянал-дэмакратызм|том=11|старонкі=221—222}}</ref>. За ўстанаўленне ў дзяржаве [[суверэнітэт]]у народаў на аснове грамадскага дагавору, ажыццяўленне [[Гуманізм|гуманістычных]] ідэалаў сацыяльнай справядлівасці, [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] і свабоды людзей выступалі [[Вальтэр]], [[Поль Анры Гольбах|П. Гольбах]], [[Дэні Дзідро|Д. Дзідро]], [[Жан-Жак Русо|Ж. Ж. Русо]] ([[Францыя]]), [[Джон Лок|Дж. Лок]], [[Фрэнсіс Бэкан|Ф. Бэкан]] ([[Англія]]), [[Джонатан Свіфт|Дж. Свіфт]] ([[Ірландыя]]), [[Готхальд Эфраім Лесінг|Г. Лесінг]], [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылер]], [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|І. В. Гётэ]] ([[Германія]]), беларускія мысліцелі-асветнікі [[Бенядзікт Дабшэвіч|Б. Дабшэвіч]], [[Георгій (Каніскі)|Г. Каніскі]], [[Ілья Капіевіч|І. Капіевіч]], [[Марцін Матушэвіч|М. Матушэвіч]], [[Казімір Нарбут|К. Нарбут]], [[Адам Нарушэвіч|А. Нарушэвіч]], [[Геранім Страйноўскі|І. Страйноўскі]] і іншыя. Гэтыя ідэі далей развіты ў эпоху фарміравання [[нацыя|нацый]] і стварэння [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальных дзяржаў]] у [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] Еўропе, [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], пазней у нацыянальна-вызваленчым руху [[Каланіялізм|каланіяльных]] краін<ref name="БелЭн" />. == У Беларусі == === Фарміраванне === На [[Беларусь|Беларусі]] фарміраванне ідэалогіі нацыянал-дэмакратызму непасрэдна звязана з паспяваннем сацыяльна-эканамічных і [[Дэмакратыя|дэмакратычных]] пераўтварэнняў у грамадстве па забеспячэнні суверэнных правоў беларускага народа на самастойнае палітычнае і культурнае развіццё. Перадумовы для яго ўзнікнення складаліся ў працэсе развіцця [[беларусазнаўства]], культурна-асветніцкай і выхаваўчай дзейнасці патрыятычных арганізацый, таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]], нелегальнага «[[Дэмакратычнае таварыства|Дэмакратычнага таварыства]]» ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыцынскай акадэміі]] і інш. Важную ролю ў пашырэнні гэтых ідэй адыгралі [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскі]] і яго «[[Лісты з-пад шыбеніцы]]», газеты «[[Мужыцкая праўда]]», часопіс «[[Гоман (часопіс, 1884)|Гомон]]». Самастойны характар гісторыі, сацыяльныя і нацыянальныя правы беларусаў, у тым ліку права на развіццё [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Культура Беларусі|культуры]], стварэнне беларускай дзяржаўнасці, паказвалі і абгрунтавалі ў сваіх творах [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіч]], [[Янка Лучына|Я. Лучына]] (І. Л. Hecлухоўскі), [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскі]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскі]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Якуб Колас|Я. Колас]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіч]], [[Адам Гурыновіч|А. Г. Гурыновіч]], вучоныя-[[Славістыка|славісты]] і [[Этнаграфія|этнографы]] [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. М. Дабравольскі]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербаў]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] і іншыя. Тэарэтычнаму абгрунтаванню права беларускага народа на развіццё сваёй дзяржаўнасці, мовы і культуры шмат увагі аддавалі газеты «[[Наша доля]]» і «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». На платформе нацыянал-дэмакратызму стаялі [[Беларуская сацыялістычная грамада]] (1903—1918), беларускія нацыянальныя грамадскія арганізацыі на чале з [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]] у [[Вільня|Вільні]], нацыянальныя арганізацыі, таварыствы, гурткі, суполкі і згуртаванні ў [[Петраград]]зе, [[Масква|Маскве]], [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] і іншых гарадах, дзе было шмат беларусаў-бежанцаў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], рабочых, салдат, матросаў<ref name="БелЭн" />. Мэта ўтварэння беларускай дзяржаўнасці (ў форме аўтаномнай часткі [[Расійская рэспубліка|Расійскай дэмакратычнай рэспублікі]], літоўска-беларускай канфедэрацыі або незалежнай дзяржавы) аб’ядноўвала ўсе плыні беларускага нацыянальнага руху, на якія ён пачаў размяжоўвацца пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і канчаткова раскалоўся пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года, абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і ўтварэння [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]<ref name="БелЭн" />. Ідэолагі і кіраўнікі БНР ([[Антон Луцкевіч|А. І. Луцкевіч]], [[Іван Луцкевіч|І. І. Луцкевіч]], [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. А. Крачэўскі]], [[Іван Мікітавіч Серада|І. М. Серада]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. А. Смоліч]] і іншыя) лічылі, што толькі беларуская нацыянальная ўлада вырашыць праблему ўпарадкавання палітычнай улады, а [[федэрацыя]] магчыма толькі праз незалежнасць Беларусі і іншых састаўных частак [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Нацыянал-дэмакратызм|том=5|старонкі=304—305}}</ref>. === Перыяд БССР === Практычным увасабленнем ідэалогіі нацыянал-дэмакратызму была палітыка [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], ажыццяўленне якой у 1920-я гады дазволіла сфарміраваць нацыянальную сістэму адукацыі, сродкі масавай інфармацыі, кнігавыдавецкую справу і актывізаваць удзел беларусаў у культурным і гаспадарчым жыцці. У сярэдзіне 1920-х гадоў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычная партыя]] абвясціла нацыянал-дэмакратызм «контррэвалюцыйнай плынню», «[[Правы ухіл|правым ухілам]]», «варожай антысавецкай ідэалогіяй і практыкай». У рашэннях [[VII з’езд КП(б)Б|VII]] (1923) і [[IX з’езд КП(б)Б|IX]] (1925) з’ездаў КП(б)Б вызначана пазіцыя рашучай барацьбы з любымі адхіленнямі нацыянальнай палітыкі, у тым ліку вялікадзяржаўным [[шавінізм]]ам і мясцовым [[нацыяналізм]]ам, супраць ажыццяўлення нацыяналістычных ідэалаў, адраджэння буржуазна-дэмакратычнай дзяржаўнасці. Дэталёвы аналіз сутнасці нацыянал-дэмакратызму і формаў яго праяўлення даў сакавіцкі [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленум ЦК КП(б)Б]] 1926 года. У яго рэзалюцыі «Аб рабоце сярод інтэлігенцыі» адзначалася, што ў радах беларускай інтэлігенцыі па абодва бакі граніцы (БССР і [[Заходняя Беларусь]]) адбываецца далейшая крышталізацыя нацыянал-дэмакратычных настрояў і ідэй, якія праяўляюцца ў адмаўленні [[Дыктатура пралетарыяту|дыктатуры пралетарыяту]], імкненні да палітычнага ўраўнавання [[сялянства]] з [[Рабочы клас|рабочым класам]], да так званай «сялянскай» ([[Кулак (селянін)|кулацкай]]) улады і ў наступальнай лініі ў адносінах да [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]]. Сярод інтэлігенцыі выдзялялася група, якая прадстаўляе нацыянал-дэмакратызм і актыўна варожая палітыцы партыі. У дакументах [[XI з’езд КП(б)Б|XI з’езда КП(б)Б]] 1927 года адзначалася, што калі нацыянал-дэмакратызм у Беларусі ў мінулым быў прагрэсіўнай з’явай, змагаўся з [[самадзяржаўе]]м і даваў адпор прыгнечанню з боку рускага царызму, то ва ўмовах дыктатуры пралетарыяту ён стаў контррэвалюцыйнай з’явай, скіраванай супраць яе. Неабходнасць узмацнення барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму ў нацыянальным пытанні падкрэслівалася ў рашэннях лістападаўскага аб’яднанага пленума ЦК і ЦКК КП(б)Б 1928 года, [[XII з’езд КП(б)Б|XII з’езда КП(б)Б]] 1929 года і іншых партыйных дакументах<ref name="ЭГБ" />. У 1930-я гады ў рамках барацьбы супраць нацыянал-дэмакратызму органамі [[НКУС БССР]] была ўзбуджана справа аб так званым «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]» (па ёй былі арыштаваны дзяржаўныя дзеячы [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў|Д. Ф. Прышчэпаў]], [[Антон Васілевіч Баліцкі|А. В. Баліцкі]], [[Язэп Дыла|Я. Дыла]], акадэмікі АН Беларусі [[Вацлаў Ластоўскі|В.Ю. Ластоўскі]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я.Ю. Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіч]], пісьменнікі [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкі]], [[Платон Раманавіч Галавач|П. Галавач]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Алесь Дудар|А. Дудар]], [[Язэп Пушча|Я. Пушча]] і іншыя), а таксама шэраг спраў, па якіх да крымінальнай адказнасці неабгрунтавана прыцягнуты і рэпрэсіраваны многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі<ref name="ЭГБ" />. У ліку афіцыйных дакументаў, накіраваных на пераадоленне нацыянал-дэмакратызму, была пастанова ЦК КП(б)Б «Аб фактах пранікнення класава-варожых, нацыянал-дэмакратычных уплываў у мастацкай літаратуры» ў 1933 годзе<ref name="БелЭн" />. Ішло таксама скарачэнне беларускамоўных школ, выдання беларускіх кніг і газет, замена беларусаў на кіруючых пасадах. Непрыхільныя адносіны да нацыянал-дэмакратычнай ідэалогіі захоўваліся і ў пасляваенныя гады<ref name="ЭГБ" />. === Адражэнне ў канцы XX ст. === У 1980—1990-х гадах работу па адраджэнні нацыянальных традыцый і духоўных дэмакратычных каштоўнасцей беларускага народа працягвалі маладзёжныя нефармальныя аб’яднанні «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», грамадскія аб’яднанні і партыі [[Мартыралог Беларусі]], «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны]]» і іншыя. Асноўныя палажэнні праграм іх дзейнасці (пра вяршэнства нацыі ў яе самавызначэнні, пра фактычную і юрыдычную прыналежнасць усёй дзяржаўнай улады народу, захаванне нацыянальных традыцый, гісторыка-культурнай спадчыны) знайшлі адлюстраванне ў [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Рэспублікі Беларусь|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Рэспублікі Беларусь]], [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] 1994 года. Гарантыяй далейшага развіцця гэтых ідэй з’яўляюцца ўмацаванне дзяржаўнай незалежнасці, развіццё ўсіх сфер жыцця беларускага грамадства з улікам патрэб і нацыянальных інтарэсаў краіны, агульнагуманістычных каштоўнасцей сусветнай цывілізацыі<ref name="БелЭн" />. == Гл. таксама == * [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]] * [[Беларуская народная грамада (справа)|Беларуская народная грамада]] * [[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[Аб’яднанае антысавецкае падполле]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Клясавае, нацыянальнае і рэлігійнае змаганьне на Беларусі|аўтар=Канчар А.|год=1921|месца=Вільня}} * {{Кніга|загаловак=Белорусское движение: Репринт|аўтар=Турук Ф.|год=1994|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня|аўтар=Станкевіч А.|год=1934|месца=Вільня|вікікрыніцы=Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення}} * {{Кніга|загаловак=Крыжовы шлях|год=1993|месца=Мн.}} * {{Кніга|загаловак=Нацдэмы: Лёс і трагедыя Фабіяна Шантыра, Усевалада Ігнатоўскага і Язэпа Лёсіка|аўтар=Мяснікоў А.|год=1993|месца=Мн.|спасылка=https://knihi-online.com/nacdemy-anatolij-miasnikou.html}} * {{Кніга|загаловак=Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1—2|год=1994—1995|месца=Мн.|спасылка=https://knihi.com/search.html#%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96}} * {{Кніга|загаловак=Шляхам адраджэння|аўтар=Гарэцкі Р.Г.|год=1997|месца=Мн.|спасылка=https://knihi-online.com/slacham-adradzennia-radzim-harecki.html}} {{Нацыяналізм}} [[Катэгорыя:Палітычныя рухі]] [[Катэгорыя:Нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Дэмакратыя]] eb7ki2kbznxo9gba0wnq0ei4e99ar6v 0 806827 5131469 2026-04-24T12:19:47Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Нацыянал-дэмакратызм]] 5131469 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нацыянал-дэмакратызм]] mlu01jma25cb6ickfubgl66wpr5fitv 0 806828 5131470 2026-04-24T12:20:24Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Нацыянал-дэмакратызм]] 5131470 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нацыянал-дэмакратызм]] mlu01jma25cb6ickfubgl66wpr5fitv 0 806829 5131471 2026-04-24T12:21:17Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Нацыянал-дэмакратызм]] 5131471 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нацыянал-дэмакратызм]] mlu01jma25cb6ickfubgl66wpr5fitv 0 806830 5131480 2026-04-24T12:38:58Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Нацыянал-дэмакратызм]] 5131480 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нацыянал-дэмакратызм]] mlu01jma25cb6ickfubgl66wpr5fitv 0 806831 5131481 2026-04-24T12:39:29Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Нацыянал-дэмакратызм]] 5131481 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нацыянал-дэмакратызм]] mlu01jma25cb6ickfubgl66wpr5fitv 0 806832 5131574 2026-04-24T13:23:45Z IP781584110 134977 Перасылае да [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]] 5131574 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігар Вячаслававіч Мельнікаў]] d23ru0d8jx4ct9cuwm48h68yu4cq5hr 6 806833 5131578 2026-04-24T13:35:44Z BoWiacki 167144 Новая старонка: «Штучны вадзяны паток вышынёй каля 2 м і шырынёй каля 5 м на паўночна-ўсходнім ускрайку Павяцкага сельсавета Мёрскага раёна ў былой фабрычнай асадзе Міжрэчча[1]. Рэшта руінаў аб’екта гідратэхнічна-інжынернага збудавання другой паловы XIX – першай паловы...» 5131578 wikitext text/x-wiki Штучны вадзяны паток вышынёй каля 2 м і шырынёй каля 5 м на паўночна-ўсходнім ускрайку Павяцкага сельсавета Мёрскага раёна ў былой фабрычнай асадзе Міжрэчча[1]. Рэшта руінаў аб’екта гідратэхнічна-інжынернага збудавання другой паловы XIX – першай паловы XX стст. – плаціны, узведзенай адначасова з будынкам фабрыкі дрэўнай масы з мэтаю рэгулявання падачы вады на  турбіну (на пачатку працы – магчыма, на вадзяное кола). Першая з вядомых згадак пра час з'яўлення фабрыкі ў асадзе Міжрэчча – 1875 г. – у працы М. Шымчыка “Нарыс гісторыі папяровай галіны Віленскага ваяводства”[2]. У выданні “Геаграфічны слоўнік Польскага каралеўства і іншых славянскіх краін”[3] 1884 г. пададзены разам з аналагічным прадпрыемствам у Аблятове як аб’ект тагачаснай сельскай прамысловай галіны Лявонпальшчыны. Звесткі са спасылкаю на гэты год – у кнізе Э. Забэлы “Дзісна. Бастыён над Дзвіной”[4] і ў нарысе Л. Матэленка ў кнізе “Памяць. Мёрскі раён”[5]. Першым з выданняў пачатку XX ст., дзе маецца згадка пра вадзяное прадпрыемства ў Міжрэччы, з’яўляецца выданне І. І. Гашкевіча “Віленская губерня: поўны спіс населеных месцаў са статыстычнымі дадзенымі пра кожнае паселішча” 1905 г.[6] На той час у асадзе было 6 жыхароў. Згодна са спісам мясцовасцяў Рэчы Паспалітай 1921 г. –  5 хат і 50 жыхароў. Паводле спіса 1938 г.[7] – 4 хаты і 7 жыхароў. Насельніцтва належала да парафіяльнай супольнасці Маці Божай Шкаплернай у Ідоўце, што пацвярджаюць запісы ў парафіяльных метрычных кнігах парафіі канца 1920-х – пачатку 1930-х гг.  У склад жыллёва-вытворчага комплекса прадпрыемства, апроч будынка самой фабрыкі (пазней – млына, гідраэлектрастанцыі) і плаціны з мостам наверсе, уваходзіла старасвецкая сядзіба – аднапавярховы, падзелены калідорам на два канцы будынак з адкрытым ганкам. У міжваенны перыяд меліся дзве сушыльні для высушвання кардону перад яго адпраўкаю ў Вільню і Рыгу, разбураныя падчас градабою ў 1939 г. Першыя ўладальнікі фабрыкі – гаспадар маёнтка Міжрэчча Віктар I Святаполк-Мірскі (1820–1892), пасля – яго сын, уладальнік маёнтка Устжэжа (Устраж) Віктар II Святаполк-Мірскі (1865–1929). У 1908 г. прадпрыемства набыў у крэдыт пад банкаўскі вексель брат жонкі Віктара II Уладыслаў Ануфры Козел-Паклеўскі (1863–1935). Які ў 1918 г. дакупіў у гаспадыні Міжрэчча Ядвігі Аскеркі дзялянку зямлі плошчаю 18 дзесяцін, пасля чаго агульная плошча яго фабрычнага ўладання склала разам з вытворчымі і жылымі пабудовамі 26,03 дзесяцін. У 1932 г. у асадзе быў праведзены дзеля задавальнення прэтэнзій крэдытораў аўкцыён па продажы 40 тон дрэўнай масы і 2 коней. А ў 1934 г. – аўкцыён па продажы ўсёй маёмасці Уладыслава Козела-Паклеўскага, а менавіта: 2-х дзялянак зямлі плошчаю 26,03 га, 4-х жылых будынкаў, 2-х свірнаў, 2-х сушыльняў, фабрыкі дрэўнай масы з шліфавальняй, лесапільні, 2-х кардонных машын, перагоннага начыння, вадзяной турбіны, крупяркі, млынавых жорнаў і інш. Паводле вынікаў аўкцыёну новым гаспадаром дзялянкі зямлі з размешчанымі на ёй пабудовамі стаў пляменнік Уладыслава Багдан Козел-Паклеўскі, які набыў яго за 90010 злотых. У 1939 годзе Багдан загінуў у баі ля польскай вёскі Каменьчык, і з яго смерцю перыяд гаспадарання на фабрыцы і млыне прадстаўнікоў роду Козелаў-Паклеўскіх скончыўся.   У 1947 годзе млын, які працаваў і падчас Другой сусветнай вайны і ў які прывозілі малоць збожжа і часаць воўну не толькі жыхары навакольных паселішчааў, але і суседняй Латвіі, быў пераабсталяваны на гідраэлектрастанцыю, якая афіцыйна называлася Міжрэчанскай і ўжо  праз год сумесна з Мёрскай электрастанцыяй выпрацавала 45300 кВт/гадзін электраэнергіі. Яе працу ад 1950 г. да моманту закрыцця ў 1961 г. узначальваў інжынер-электрык Анатоль Аўсюкевіч (1925–1973). Адной з прычын спынення працы станцыі стаў пажар, які здарыўся на прадпрыемстве напрыканцы 1950-х гг. па прычыне ўзгарання падшыпнікаў слізгання з-за перагрэву, што адбыўся ў выніку іх нясвоечасовай змазкі.   Сёння на месцы плаціны – штучны Міжрэчанскі вадаспад, месца актыўнага летняга адпачынку жыхароў як Прывяцця ды Прыдзвіння, так і іншых рэгіёнаў не толькі Беларусі, але і суседніх краін.   ----[1] radzima.net›be/miejsce/miedzyrzecze_2.html [2] Maciej Szymczyk. Zarys dziejów przemysłu papierniczego w województwie wileńskim / Rocznik Muzeum Papiernictwa. – 2019. – T. XIII. – S. 60. [3] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego  i innych krajów słowiańskich. – Warszawa, 1884. – T. V. – S. 147. [4] Zabiełło, E. Dzisna : bastion nad Dźwiną. Bydgoszcz, 1998. – S. 348. [5] “Памяць. Мёрскі раён”. – 1988. – С. 89. [6] Виленская губерния : полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении, составленный по официальным сведениям И. И. Гошкевичем. – Вильна, 1905. – С. 152. [7] Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 1, Województwo wileńskie. T. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1938, s. 7. 971j9xflmclh0ch6iy81mrfkaj3k4hb 5131582 5131578 2026-04-24T13:44:07Z BoWiacki 167144 прыбраў новае апісанне 5131582 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 806834 5131611 2026-04-24T14:47:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Глава (архітэктура)]] 5131611 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Глава (архітэктура)]] g1eskridqajl35hzj6a5jtye3gqrbsz 0 806835 5131615 2026-04-24T14:54:02Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:lt:Special:Redirect/revision/7703351|Rukainių šv. arkangelo Mykolo bažnyčia]]» 5131615 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Šv. arkangelo Mykolo bažnyčia|}}{{Bažnyčia|lat=54.6155|long=25.5046|foto=Rukainiai church.jpg|fotoinfo=Bažnyčia 2008 m.|arkivyskupija=Vilniaus|dekanatas=Naujosios Vilnios|savivaldybė=Vilniaus rajono|gyvenvietė=Rukainiai|adresas=Vilniaus g. 1b|medžiaga=akmens mūras|pastatyta=1823 m.|stilius=|klebonas=Vaclav Volodkovič (2025)}} '''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). Віленскі біскуп [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляную царкву [[1538|ў 1538 годзе]] і заснаваў парафію. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і плябанію. Уладзіслаў Сыракомля (які жыў непадалёк у Барэйкаўшчыне) так апісваў гэтыя падзеі: У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў царкве порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: царква загарэлася і згарэла разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе царкоўныя запісы таксама былі знішчаны. У 1815 годзе архідыякан Міхал Длускі ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах Станіслаў Мараўскі згадвае: Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі. Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік рэферэндарый Павел Ксаверы Бжастоўскі, стваральнік славутай Паўлаўскай рэспублікі. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут. Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу. Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры. У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] — гл: Jurewiczowa Kamilla. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852. — Л. Л. У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла далей ад касцёла, але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == he4x4t6ga07q4j3opl5byhk5ifswnea 5131616 5131615 2026-04-24T14:55:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5131616 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). Віленскі біскуп [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляную царкву [[1538|ў 1538 годзе]] і заснаваў парафію. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і плябанію. Уладзіслаў Сыракомля (які жыў непадалёк у Барэйкаўшчыне) так апісваў гэтыя падзеі: У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў царкве порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: царква загарэлася і згарэла разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе царкоўныя запісы таксама былі знішчаны. У 1815 годзе архідыякан Міхал Длускі ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах Станіслаў Мараўскі згадвае: Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі. Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік рэферэндарый Павел Ксаверы Бжастоўскі, стваральнік славутай Паўлаўскай рэспублікі. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут. Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу. Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры. У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] — гл: Jurewiczowa Kamilla. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852. — Л. Л. У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла далей ад касцёла, але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == ftf8wbogqc4ccmed4ovv7a6mx13zt2x 5131618 5131616 2026-04-24T14:56:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5131618 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). Віленскі біскуп [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляную царкву [[1538|ў 1538 годзе]] і заснаваў парафію. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і плябанію. Уладзіслаў Сыракомля (які жыў непадалёк у Барэйкаўшчыне) так апісваў гэтыя падзеі: У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў царкве порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: царква загарэлася і згарэла разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе царкоўныя запісы таксама былі знішчаны. У 1815 годзе архідыякан Міхал Длускі ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах Станіслаў Мараўскі згадвае: Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі. Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік рэферэндарый Павел Ксаверы Бжастоўскі, стваральнік славутай Паўлаўскай рэспублікі. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут. Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу. Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры. У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] — гл: Jurewiczowa Kamilla. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852. — Л. Л. У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла далей ад касцёла, але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == == Крыніцы == 5jogfjuvzag9yggtnwnr6j3j88rv4jn 5131620 5131618 2026-04-24T15:04:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5131620 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры.У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == == Крыніцы == jf2f3n4t1mpx0bigh0k269s9mdjg76w 5131631 5131620 2026-04-24T15:47:01Z Aliaksei Lastouski 75892 5131631 wikitext text/x-wiki {{Храм}}<gallery> Файл:Rukojnie church facade.jpg|Фасад Файл:Rukojnie church Brzostowski plate.jpg|Мемарыяльная шыльда Паўла Ксаверыя Бжастоўскага Файл:Rukojnie church nave.jpg|Неф Файл:Rukojnie church altar.jpg|Галоўны алтар Файл:Rukojnie Christ.jpg|Статуя Хрыста Файл:Rukojnie Christ2.jpg|Хрыстос ля слупа </gallery>'''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры.У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == == Крыніцы == hv0pbq2ls7hq4qt3jxvd2u71bpzil6l 5131632 5131631 2026-04-24T15:48:33Z Aliaksei Lastouski 75892 5131632 wikitext text/x-wiki {{Храм}}'''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры.У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == <gallery> Файл:Rukojnie church facade.jpg|Фасад Файл:Rukojnie church Brzostowski plate.jpg|Мемарыяльная шыльда Паўла Ксаверыя Бжастоўскага Файл:Rukojnie church nave.jpg|Неф Файл:Rukojnie church altar.jpg|Галоўны алтар Файл:Rukojnie Christ.jpg|Статуя Хрыста Файл:Rukojnie Christ2.jpg|Хрыстос ля слупа </gallery> == Крыніцы == cwnanyxfjz86fvuzzo9x4wvuw9phd5r 5131775 5131632 2026-04-24T22:43:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5131775 wikitext text/x-wiki {{Храм}}'''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1825 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры.У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == <gallery> Файл:Rukojnie church facade.jpg|Фасад Файл:Rukojnie church Brzostowski plate.jpg|Мемарыяльная шыльда Паўла Ксаверыя Бжастоўскага Файл:Rukojnie church nave.jpg|Неф Файл:Rukojnie church altar.jpg|Галоўны алтар Файл:Rukojnie Christ.jpg|Статуя Хрыста Файл:Rukojnie Christ2.jpg|Хрыстос ля слупа </gallery> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Касцёлы Вільнюскай архідыяцэзіі]] rrk0gbyab6pa3utph3un61drgqwapk7 5131833 5131775 2026-04-25T06:33:32Z Aliaksei Lastouski 75892 5131833 wikitext text/x-wiki {{Храм}}'''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Службы праводзяцца толькі [[Польская мова|на польскай мове]] . == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1824 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры.У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар рэферэндарыя Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == <gallery> Файл:Rukojnie church facade.jpg|Фасад Файл:Rukojnie church Brzostowski plate.jpg|Мемарыяльная шыльда Паўла Ксаверыя Бжастоўскага Файл:Rukojnie church nave.jpg|Неф Файл:Rukojnie church altar.jpg|Галоўны алтар Файл:Rukojnie Christ.jpg|Статуя Хрыста Файл:Rukojnie Christ2.jpg|Хрыстос ля слупа </gallery> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Касцёлы Вільнюскай архідыяцэзіі]] 2928377a174nx3oba90eoz7stj0lwet 5131835 5131833 2026-04-25T06:36:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5131835 wikitext text/x-wiki {{Храм}}'''Касцёл Святога Арханёла Міхаіла''' — касцёл, размешчаны ў вёсцы [[Рукойні]], за 17 км на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. Мае рысы [[барока]]. Месца хросту [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. == Гісторыя == Вёска Рукойні ў 1435 годзе была перададзена віленскаму [[Кафедральны капітул|капітулу]] вялікім князем [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] пры заснаванні архідыяканства (прывілей быў пацверджаны [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] у 1444 годзе). [[Віленскі біскуп]] [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Павел Гальшанскі]] пабудаваў у Рукойнях драўляны храм у 1538 годзе і заснаваў [[Парафія|парафію]]. Першы касцёл быў спалены ў 1655 годзе расійскімі вайскамі падчас наступа на Вільню. У канцы XVIII стагоддзя тут дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|парафіяльная школа]]. У 1812 годзе, падчас французскай акупацыі, напалеонаўскія войскі спалілі царкву і [[Плябанія|плябанію]]. [[Уладзіслаў Сыракомля]] (які жыў непадалёк у [[Барэйкаўшчына (Літва)|Барэйкаўшчыне]]) так апісваў гэтыя падзеі:<blockquote>У чэрвені 1812 года французы, якія праязджалі міма, знайшлі ў касцёле порах і гарматы, якія выкарыстоўваліся для стральбы падчас службаў. Яны выстралілі адну з іх у галоўны алтар: касцёл загарэўся і згарэў разам з усёй рэктарскай кватэрай і яе будынкамі. Усе касцёльныя запісы таксама былі знішчаны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html|title=Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II|author=Władysław Syrokomla}}</ref>.</blockquote>У 1815 годзе архідыякан [[Міхал Длускі]] ініцыяваў аднаўленне храма. У сваіх успамінах [[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] згадвае:<blockquote>Апроч уласнага фундушу, які трымаў як капітал, ксёндз Длускі з’яўляўся яшчэ пробашчам у катэдры і меў дзве значныя бенефіцыі: Рукойні і Міхнішкі. Рукойні, хоць і ляжаць блізка ад Вільні, аднак да пэўнага часу іх ўважалі мёртвым, журботным і нудным мястэчкам, але гэтую сваю летнюю рэзідэнцыю ён перарабіў на маленькі рай. Купамі маляўніча пасаджаных дрэў стварыў прыгожыя краявіды. Пабудаваў жылы дом, мураваны касцёл і іншыя гмахі. Батанік і аматар кветак, ён стварыў цудоўны сад з каналамі, напоўненымі рыбай, дамкамі для самых прыгожых птушак, швейцарскімі хаткамі, пусташ з высвечаным пустэльнікам-старцам — адным словам, узбагаціў усімі вясковымі аздобамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8|аўтар=|загаловак=Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8|год=2025-12-21}}</ref>.</blockquote>Пасля смерці Длускага ў 1821 годзе Рукойнямі і працягам будаўніцтва касцёла стаў апекавацца наступны віленскі архідыякан ксёндз Ян Цывінскі. У 1824 годзе ў Рукойні перабраўся віленскі канонік [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Павел Ксаверы Бжастоўскі]], стваральнік славутай [[Паўлаўская рэспубліка|Паўлаўскай рэспублікі]]. Ён давёў будаўніцтва храма да канца і асвяціў яго ў 1827 годзе. Неўзабаве пасля гэтага памёр, быў пахаваны на могілках каля касцёла. <blockquote>Тут ён заснаваў школу, упрыгожыў маёнтак цудоўным садам, прывіў людзям любоў да садоўніцтва, і калі б жыў даўжэй, зрабіў бы ў Рукойнях тое ж самае, што калісьці ў Паўлаве. Сёння яго імя і памяць пра яго грамадзянскія справы засталіся толькі ў народнай традыцыі. Некалькі пісьменных людзей у вёсцы і сады з грушамі і вішнямі перад кожнай хатай — адзіныя ўспаміны пра Бжастоўскага тут<ref name=":0" />.</blockquote> Каміла Юрэвіч з Нарбутаў пісала ў сярэдзіне XIX ст.: <blockquote> Першае, што мяне зацікавіла пасля ад'езду з Вільні, была вёска Рукойні, якая належала рыма-каталіцкай Капітуле. Усе хаты мелі каменныя падмуркі, вялікія вокны і коміны над дахам. О, як блаславіла я высакародных капланаў, якія сваёй праўдзівай бацькоўскай апекай вызвалілі ад сырасці і дыму хоць гэтую малую частку літоўскага народу<ref>''Jurewiczowa Kamilla''. Kolęda Kamilli Narbut dla kuzynek i przyjaciółek na rok 1852. Wilno, 1852.</ref>.</blockquote>Пасля Бжастоўскага парафію Рукойні атрымаў у спадчыну архідыякан-прэлат і доктар тэалогіі, айцец Вінцэнт Мікуцкі. Ён быў апошнім мясцовым парафіяльным святаром з капітулы, а таксама ўладальнікам мястэчка: Рукойні разам з касцёлам перайшлі ў дзяржаўную казну. У 1840 годзе ў касцёле ў Рукойнях быў ахрышчоны [[Францішак Багушэвіч]], класік беларускай літаратуры. У 1866 храм быў ператвораны расійскімі ўладамі праваслаўную царкву. Магіла Бжастоўскага была знішчана. Царква была рэканструявана ў [[1889|1889 годзе.]] У [[1907|1907 годзе]] міністр унутраных спраў дазволіў будаўніцтва цаглянага касцёла , але спачатку ў 1909 годзе быў пабудаваны часовы драўляны касцёл, у якім дазволілі праводзіць службы ў [[1910|1910 годзе.]] У [[1912|1912 годзе]] быў пабудаваны новы драўляны. У [[1918|1918 годзе]] службы былі перанесены ў вернуты цагляны будынак. Адміністратар, ксёндз Альфонсас Тамулайціс (1928–1990; у Рукойнях з 1961 года), адрамантаваў і пафарбаваў касцёл [[1968|у 1968 годзе.]] У 2014 годзе на сцяне касцёла была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар Паўла Ксаверыя Бжастоўскога. == Архітэктура == Царква мае [[Барока|барочныя]] рысы, прамавугольны план, дзве вежы. Інтэр'ер — базіліканскі, з 3 [[Неф|нефамі]], падзеленымі [[Слуп|калонамі]]. Агароджа царкоўнага двара зроблена з каменнай муроўкі. == Галерэя == <gallery> Файл:Rukojnie church facade.jpg|Фасад Файл:Rukojnie church Brzostowski plate.jpg|Мемарыяльная шыльда Паўла Ксаверыя Бжастоўскага Файл:Rukojnie church nave.jpg|Неф Файл:Rukojnie church altar.jpg|Галоўны алтар Файл:Rukojnie Christ.jpg|Статуя Хрыста Файл:Rukojnie Christ2.jpg|Хрыстос ля слупа </gallery> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Касцёлы Вільнюскай архідыяцэзіі]] f609e4457pxldjebdsrvm21gxqk78ce 0 806836 5131617 2026-04-24T14:55:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія...» 5131617 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у [[1935]] годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён|Шчучынскі]] раёны), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы паэт-самародак і каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як адзначаў даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Галерэя == <gallery widths="200" heights="200"> Файл:Placeholder_Cross_Davyd_Haradok.jpg|Каваны крыж [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Георгіеўскай царквы]] ў [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] ([[Столінскі раён]]). Файл:Placeholder_Cross_Subotniki.jpg|Ажурны каваны крыж шпіля. Вёска [[Суботнікі]] ([[Іўеўскі раён]]). Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|Традыцыйны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Файл:Placeholder_Cross_Lipnishki.jpg|Складаны крыж з расліннымі і змейкападобнымі элементамі. [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|Касцёл]] у вёсцы [[Ліпнішкі]] ([[Іўеўскі раён]]). Файл:Placeholder_Cross_Lohnavichy.jpg|Надмагільны каваны крыж з выразным геаметрычным аздабленнем. Вёска [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічы]] ([[Клецкі раён]]). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] qigtxal42jehgojyhacht61vpf0e1aw 5131643 5131617 2026-04-24T16:08:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131643 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07).jpg|[[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1893). Крыжы.jpg|Каваныя крыжы на главах [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск]]у. Фота 1893 года Файл:Church of Saint Nicholas in Kažan-Haradok (2). Крыж.jpg|Крыж на купале [[Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)|Свята-Мікольскай царквы]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарад]]ку. Файл:Krasnaje. Краснае. Касцёл (2025). Каваны крыж.jpg|Каваны крыж на званіцы касцёла ў Красным Файл:Mazyr, Piatnickaja. Мазыр, Пятніцкая (1912). Крыжы.jpg|Крыжы на главах [[Пятніцкая царква (Мазыр)|Пятніцкай царквы]] ў [[Мазыр|Мазыры]]. Фотаздымак 1912 года Файл:Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў). Цэнтральны каваны крыж.jpg|Крыж на шчыце галоўнага фасада [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Будслаў|Будславе]] Файл:Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў). Каваны крыж.jpg|Крыж на бакавой вежы [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Будслаў|Будславе]] Файл:Іўе. Касцёл. Цэнтральны каваны крыж.JPG|Крыж на шчыце галоўнага фасада касцёла ў [[Іўе|Іўі]] </gallery> Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] k0z44xaaxtyx5941crruradnqimsb84 5131659 5131643 2026-04-24T17:00:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131659 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы Дварэц Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме касцёл Перамянення Божага ў Ваверцы]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] o602cohzk94alr78c07zp9sb3xwyhu3 5131663 5131659 2026-04-24T17:02:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сімволіка і семантыка */ 5131663 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы Дварэц Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме касцёл Перамянення Божага ў Ваверцы]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы Новы Двор Шчучынскага раёна]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 1hcxze4s90cpag9hniswumt97oxuwjd 5131667 5131663 2026-04-24T17:04:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктурныя крыжы */ 5131667 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы Дварэц Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме касцёл Перамянення Божага ў Ваверцы]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы Новы Двор Шчучынскага раёна]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] j7pc6nsdfuml4qhcylmg3wx6qfi004t 5131673 5131667 2026-04-24T17:16:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Архітэктурныя крыжы */ 5131673 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 0c0zn2kwdfhf1o3cmn25psfbqonobxn 5131674 5131673 2026-04-24T17:19:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і пашырэнне */ 5131674 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|злева|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] nmpnrlcrm4yz5fv6ndv0waqdxy9qf8q 5131675 5131674 2026-04-24T17:33:58Z Lvova 7730 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg]] → [[File:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) 5131675 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. [[Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|thumb|злева|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. [[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|злева|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]] Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] duonaj7x4y74d65ec7fcljeyw3pdfqz 5131676 5131675 2026-04-24T17:59:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5131676 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]] Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]].[[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.<gallery mode="nolines" heights="180"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] fqheujzij5226417rmtcrk3xa2ypnsp 5131679 5131676 2026-04-24T18:29:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і пашырэнне */ 5131679 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.<gallery mode="nolines" heights="180"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] pb54mn169dno7bfqiz1yv9xt977q452 5131680 5131679 2026-04-24T18:29:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і пашырэнне */ 5131680 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 2ml1jn4pwzxxw13qn993fcuzxi22i69 5131684 5131680 2026-04-24T18:50:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сімволіка і семантыка */ 5131684 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] 0nkgz36761x9gq8ps9gqflqh2jltcbx 5131685 5131684 2026-04-24T18:51:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5131685 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць [[Форма (мастацтва)|форм]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур геаметрычнага і стылізаванага расліннага характару{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] rmxn51dickdnw344tc2gryyii8iyq5n 5131686 5131685 2026-04-24T18:52:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Характарыстыка і тэхналогія вырабу */ 5131686 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Саборная царква (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] m9nktle50023c1ayo3cfxg2il8gqmep 5131689 5131686 2026-04-24T18:55:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і пашырэнне */ 5131689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] dgqrm33lgo4f2f5jsqc3167nuwmu4w5 5131690 5131689 2026-04-24T18:55:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Знішчэнне */ 5131690 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што [[І. Грыгаровіч]] у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль [[І. Харлан]] з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] tpaa50ihsfzj1kc1l0nozwgn5782pkm 5131697 5131690 2026-04-24T19:13:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Характарыстыка і тэхналогія вырабу */ 5131697 wikitext text/x-wiki [[Файл:Олтуш. Спаса-Праабражэнская царква. Каваны крыж.jpg|thumb|Ажурны каваны крыж з паўмесяцам і салярнымі знакамі на купале драўлянай [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] ў [[Олтуш]]ы [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]]]] '''Белару́скія кава́ныя крыжы́''' — традыцыйны элемент [[Манументальна-дэкаратыўнае мастацтва|манументальна-дэкаратыўнага]] і [[Мемарыяльнае мастацтва|мемарыяльнага]] аздаблення, адна з найбольш яскравых праяў [[Беларускае народнае мастацкае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]]. Ажурнымі каванымі крыжамі традыцыйна ўвенчвалі [[купал]]ы сельскіх [[Царква (будынак)|цэркваў]], [[Шпіль|шпілі]] [[Касцёл|касцёлаў]], [[Вільчак|вільчакі]] [[Капліца|капліц]] і [[Званіца|званіц]], а таксама [[вароты]] царкоўных і касцёльных [[Агароджа|агароджаў]], шырока выкарыстоўвалі іх у якасці [[Надмагільны помнік|надмагільных помнікаў]]. Як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]], выраб каваных крыжоў дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджвання ў канцы XIX&nbsp;— пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Гісторыя і пашырэнне == [[Файл:Druja, Mohiłki, Kaplica. Друя, Могілкі, Капліца (J. Bułhak, 1931) (3).jpg|злева|міні|Крыж могілкавай капліцы ў [[Друя|Друі]]. Фотаздымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1931]][[Файл:Krasny, Pračyścienskaja. Красны, Прачысьценская (I. Gunst, 1850).jpg|міні|Малюнак Прачысценскай царквы ў [[Красны (Смаленская вобласць)|Красным]] (цяпер [[Смаленская вобласць]] [[Расія|Расіі]]) і паловы каванага крыжа, які вянчаў яе главу. [[І. Гунст]], 1850 г. ]]Аздабленне культавых будынкаў каванымі крыжамі мае глыбокія гістарычныя карані. Яшчэ ў XVIII стагоддзі, калі пад уплывам стылю [[барока]] [[Царкоўная галава|царкоўныя галовы]] і завяршэнні [[Ратуша|ратуш]] набылі складаны сілуэт і ператварыліся ў ярусныя вежкі, [[храм]]ы пачалі завяршаць надзвычай [[Ажур (мастацтва)|ажурнымі]] па малюнку каванымі крыжамі{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Росквіт гэтага віду народнага мастацкага кавальства прыпадае на другую палову XIX&nbsp;— пачатак XX стагоддзя, а на тэрыторыі былой [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] традыцыя актыўна захоўвалася ажно [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|да 1939 года]]. Узорамі для сельскіх [[Каваль|кавалёў]] часцей за ўсё служылі больш раннія і складаныя вырабы, што знаходзіліся на местачковых і гарадскіх храмах. Сярод такіх прататыпаў вылучаюцца арыгінальныя крыжы на [[Свята-Уваскрасенская царква (Давыд-Гарадок)|Уваскрасенскай царкве]] у [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]] і на [[Царква Святога Мікалая (Кажан-Гарадок)|царкве Святога Мікалая]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]], размешчаных у [[Столінскі раён|Столінскім]] і [[Лунінецкі раён|Лунінецкім]] раёнах адпаведна, а таксама ў [[Мазыр]]ы, на касцёлах у [[Будслаўскі касцёл бернардзінцаў|Будславе]] і [[Іўеўскі касцёл|Іўі]]{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Файл:Miensk, Sabornaja. Менск, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Каваны крыж [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборнай царквы]] ў [[Мінск|Мінску]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Vitulin, Michajłaŭskaja. Вітулін, Міхайлаўская (1885) (2).jpg|Крыж Міхайлаўскай царквы ў [[Вітулін|Вітуліне]] (цяпер [[Бяльскі павет]] [[Польшча|Польшчы]]). Малюнак 1885 года Файл:Kodań, Michajłaŭskaja. Кодань, Міхайлаўская (1885).jpg|Крыж на руінах Міхайлаўскай царквы ў [[Кодань|Кодані]] (цяпер Польшча). Малюнак 1885 года Файл:Mazyr, Sabornaja. Мазыр, Саборная (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыж Саборнай царквы ў [[Мазыр|Мазыры]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Skarodnaje, Źmitraŭskaja. Скароднае, Зьмітраўская (D. Strukov, 1864) (3) (cropped).jpg|Крыж Свята-Дзмітрыеўскай царквы ў [[Скароднае (Ельскі раён)|Скародным]]. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Staryca. Старыца (D. Strukov, 1864-67) (cropped).jpg|Крыжы царквы ў Старыцы Слуцкага павета. Малюнак [[Д. Струкаў|Д. Струкава]], 1864-67 гг. Файл:Viciebsk, Zadźvińnie, Illinskaja. Віцебск, Задзьвіньне, Ільлінская (1904-07). Крыж (5).jpg|Крыж [[Свята-Ільінская царква (Віцебск)|Ільінскай царквы]] ў [[Віцебск|Віцебску]]. Малюнак 1904—1907 гадоў </gallery>[[Файл:Старыя Васілішкі. Неагатычны касцёл. Брама. Каваны крыж.jpg|міні|Каваны крыж на браме касцёла ў вёсцы Старыя Васілішкі.jpg]] [[Файл:Германавічы. Касцёл. Каваны крыж.jpg|thumb|Крыж на вежы касцёла ў Германавічах|злева]]Вытворчасцю крыжоў займаліся пераважна вясковыя майстры. Да нашага часу дайшлі імёны толькі некаторых з іх. Напрыклад, вядома, што І. Грыгаровіч у 1935 годзе адкаваў адмысловыя крыжы для брамы касцёла ў [[Старыя Васілішкі|Старых Васілішках]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]], а каваль І. Харлан з вёскі [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] стварыў крыж, які ўвенчвае шпіль касцёла ў вёсцы [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] (усталяваны ў 1920-я гады){{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Дэкаратыўна адкаваныя крыжы сустракаліся па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]], аднак асабліва шмат іх захавалася ў заходніх рэгіёнах&nbsp;— на [[Панямонне|Панямонні]], [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] і на захадзе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]]. Самыя значныя арэалы іх пашырэння зафіксаваныя на [[Брэстчына|Брэстчыне]] ([[Пінскі раён|Пінскі]], [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Брэсцкі раён]]ы), [[Гродзеншчына|Гродзеншчыне]] ([[Іўеўскі раён|Іўеўскі]], [[Шчучынскі раён]]ы), а таксама на захадзе [[Міншчына|Міншчыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]] ([[Вілейскі раён|Вілейскі]], [[Глыбоцкі раён]]ы){{sfn|Сахута|1990|с=117}}. Беларускія каваныя крыжы выяўляюць амаль поўнае падабенства з аналагічнымі вырабамі [[Літва|Літвы]] (асабліва [[Жмудзь|Жмудзі]]), [[Польшча|Польшчы]], а таксама [[Заходняя Украіна|заходняй Украіны]] ([[Закарпацце|Закарпацця]]). Гэта сведчыць пра шчыльныя міжэтнічныя кантакты, культурныя ўзаемаўплывы і існаванне адзінага арэала пашырэння гэтага мастацтва{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. == Характарыстыка і тэхналогія вырабу == Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. === Архітэктурныя крыжы === [[Файл:Polack, Safijski. Полацк, Сафійскі (2021) 07.jpg|злева|міні|Каваныя крыжы на Сафійскім саборы ў Полацку]] [[Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (Š. Epštejn, 1918-39). Крыж.jpg|міні|Крыж на касцёле ў [[Дзісна|Дзісне]]]] Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя [[Стрыжань (дэталь)|стрыжні]], змацаваныя накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыліснік (мастацтва)|трыліснікаў]], [[Цюльпан (мастацтва)|цюльпанаў]], лісточкаў і іншых фігур [[Геаметрычны арнамент|геаметрычнага]] і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. [[Файл:2026.03.15 Wooden Church of Protection of the Holy Virgin from Lohnavičy in Museum of Belarusian Folk Architecture 04.jpg|злева|міні|Крыж на званіцы [[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўскай царквы]] з [[Логнавічы (Клецкі раён)|Логнавічаў]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Касцёл Божага Цела ў в. Дварэц Дзятлаўскага раёна. Крыж.jpg|міні|Крыж на [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Дварэц)|касцёле Божага Цела]] ў вёсцы [[Дварэц (Дзятлаўскі раён)|Дварэц]] Дзятлаўскага раёна. ]] Больш дэкаратыўную кампазіцыю маюць купальныя крыжы буйных храмаў. У іх аснове рэдка сустракаюцца простыя адзінарныя стрыжні. Звычайна перакладзіны крыжа ўтвараюцца са здвоеных стрыжняў, паміж якімі змяшчаецца звілістая дэталь, так званая «змейка» — зігзагападобна выгнуты тонкі адкаваны [[пруток]], які выходзіць з цэнтра крыжа да яго канцоў. Гэтыя «змейкі» запаўняюць прастору і паміж перакладзінамі, утвараючы адзінарныя, двайныя ці трайныя прамяні. У спалучэнні з круглым [[Дыск (геаметрыя)|дыскам]] на скрыжаванні такая канструкцыя стварае выразны сілуэт [[сонца]] з прамянямі{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Яшчэ ў пачатку XX стагоддзя даследчыкі звярталі ўвагу на відавочныя канструкцыйныя і мастацкія адрозненні архітэктурных крыжоў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] ад традыцый [[Руская Поўнач|рускай Поўначы]]. Як адзначалася ў выданні «[[Полоцко-Витебская старина]]» (1911), тыповыя заходнерускія (беларускія) крыжы былі праразныя, рабіліся з тонкіх жалезных пласцін, скляпаных вялікімі цвікамі. Звычайна яны былі чатырохканцовымі і абавязкова мелі «ззянне» (прамяні). У адрозненне ад тыпова рускага стылю, дзе крыж злучаўся з купалам праз шар, у беларускіх храмах ён мацаваўся пры дапамозе доўгага і складанага жалезнага стрыжня, а шар ля падножжа не быў абавязковай прыналежнасцю. У пазнейшы час, часта пад уплывам [[каталіцтва]], над франтонамі і вежамі з'яўляліся [[IHS|манаграмы Спасіцеля]] ў крузе, акружаным прамянямі{{sfn|Красовицкий|1911|с=69}}. [[Файл:Ваверка. Касцёл Перамянення Божага. Крыжы на браме.jpg|міні|Крыжы на браме [[Касцёл Перамянення Гасподняга (Ваверка)|касцёл Перамянення Божага]] ў [[Ваверка|Ваверцы]]]] Выключнай мастацкай прапрацоўкай вылучаюцца крыжы з расліннымі матывамі, якія можна ўбачыць на цэрквах у вёсцы [[Крупец, Добрушскі раён|Крупцы]] ([[Добрушскі раён]]), [[Беражное|Беражным]] Столінскага раёна і ў Мазыры{{sfn|Сахута|1990|с=120}}. Сапраўдным шэдэўрам лічыцца крыж на касцёле ў Ліпнішках Іўеўскага раёна, дзе ажурная дэкаратыўная канструкцыя нагадвае дзівосную кветку са змейкамі, расліннымі парасткамі з лістамі і цюльпанападобнымі матывамі па канцах{{sfn|Сахута|1997|с=152}}{{sfn|Сахута|1990|с=122}}. === Мемарыяльныя крыжы === [[Файл:Магілёў. Машэкаўскія могілкі (162).jpg|злева|міні|Каваны надмагільны крыж на [[Машэкаўскія могілкі|Машэкаўскіх могілках]] у [[Магілёў|Магілёве]]]] Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з [[Фасонны пракат|фасоннага пракату]], тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута|1990|с=124}}. == Сімволіка і семантыка == [[Файл:Крывічы. Касцельная брама. Каваныя крыжы.jpg|міні|Крыжы з салярнымі сімваламі на касцельнай браме ў вёсцы [[Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]].]] [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 19 (cropped).jpg|злева|міні|Крыж на браме касцёла ў вёсцы [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]]]] Мастацкая адметнасць беларускіх каваных крыжоў заключаецца ў тым, што яны ўвабралі ў сябе матывы, якія практычна нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай. Як сцвярджае даследчык беларускага драўлянага дойлідства [[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Ю. А. Якімовіч]]: «''Фактычна яны нічога агульнага не мелі з афіцыйнай рэлігійнай сімволікай, бо ў іх аздабленні найбольш распаўсюджанымі матывамі былі элементы мясцовай флоры і салярныя знакі''»{{sfn|Якімовіч|1978|с=27}}. Адной з самых характэрных дэталей з’яўляецца сілуэт [[Паўмесяц (сімвал)|паўмесяца]], размешчаны ў ніжняй частцы крыжа. Афіцыйная [[Хрысціянства|хрысціянская]] царква тлумачыла гэты элемент як сімвал перамогі хрысціянства над [[язычніцтва]]м (або [[іслам]]ам). Аднак у свядомасці народных майстроў і [[сялянства]] гэтыя сімвалы мірна суіснавалі. Паўмесяц разам з дыскам і прамянямі (сонцам) адлюстроўваў старажытныя [[Касмагонія|касмаганічныя]] ўяўленні і [[Земляробства|земляробчыя]] культы старажытных славян{{sfn|Сахута|1997|с=151}}{{sfn|Сахута|1990|с=119}}. Змейкападобныя элементы, якімі густа запаўнялася прастора крыжа, таксама з’яўляюцца прамым водгукам дахрысціянскіх вераванняў і пакланення сілам прыроды{{sfn|Сахута|1990|с=121}}. Такім чынам, каваныя крыжы, нягледзячы на сваё прамое культавае прызначэнне, заставаліся глыбока народнымі творамі, у якіх афіцыйны кананічны матыў пераплятаўся з язычніцкай сімволікай і мясцовай эстэтыкай. == Знішчэнне == З 1990-х гадоў у сувязі з актывізацыяй рэлігійнага жыцця пачаліся шматлікія [[Антырэстаўрацыя Маскоўскага патрыярхата|перабудовы помнікаў сакральнай архітэктуры]], якія знаходзяцца ў валоданні [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]]. Падчас гэтых прац унікальныя беларускія чатырохканцовыя каваныя крыжы з салярнай і расліннай сімволікай часта знішчаюцца і замяняюцца на стандартызаваныя залатыя [[Васьміканцовы крыж|васьміканцовыя («маскоўскія») крыжы]]<ref name="tut">{{cite web |url=https://news.tut.by/culture/208634.html |title=Топ-5 старадаўніх храмаў, якія пацярпелі ад рэстаўрацыі |author=Лістападаў В. |publisher=TUT.BY |date=17 снежня 2010 |lang=ru |accessdate=22 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101219230432/http://news.tut.by/culture/208634.html|archive-date=2010-12-19}}</ref>. [[Файл:Велямічы. Праваслаўная царква. Непатрэбныя каваныя крыжы.jpg|злева|міні|Традыцыйныя каваныя крыжы, знятыя з царквы ў Велямічах і замененыя на сучасныя крыжы русіфіківанага выгляду. ]] [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Такія дзеянні выклікаюць пратэсты з боку гісторыкаў, мастацтвазнаўцаў і абаронцаў помнікаў, у прыватнасці, [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]], бо яны парушаюць Закон Рэспублікі Беларусь «[[Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]». Яскравым прыкладамі падобнага знішчэння аўтэнтыкі з'яўляецца [[Свята-Ільінская царква (Велямічы)|Свята-Ільінская царква]] ў [[Велямічы|Велямічах]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], гісторыка-культурныя каштоўнасці 2-й катэгорыі, дзе гістарычныя каваныя чатырохканцовыя крыжы і барокавыя купалы былі заменены на васьміканцовыя на залатых цыбулінах<ref name="tut" />. Падобная з'ява прыводзіць да незваротнай страты аўтэнтычных помнікаў беларускага мастацкага кавальства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Аляксандравіч Якімовіч|Якімовіч Ю. А.]] |загаловак=Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1978 |старонак=152 |ref=Якімовіч}} * {{артыкул|ref=Красовицкий|аўтар=Красовицкий П. М.|загаловак=Памятники церковной старины в Витебской губернии и их охранение|год=1911|выданне=Полоцко-Витебская старина|тып=зборнік|выпуск=Кн. 1|старонкі=69}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Крыжы]] l922qk9si75rrxuxy5hdb2rjwaihuhw 0 806837 5131628 2026-04-24T15:39:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзмітровічы]] 5131628 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзмітровічы ]] dh62aop9m3z9vhncv64l73f69jvn28z 0 806838 5131647 2026-04-24T16:29:51Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Smolyany 1a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу смальянскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Смальянах''' (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Смальяны]] Аршанскі р...» 5131647 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Smolyany 1a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу смальянскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Смальянах''' (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Смальяны]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 950 яўрэяў, якія складалі 52,8% ад агульнай колькасці жыхароў пасёлка. Перадваенная колькасць яўрэяў не ўстаноўлена<ref>''Г. Винница'', Осиповичи // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. ''И. А. Альтман''. — М., 2009. — С. 700—701.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Пасля акупацыі Смальянаў нямецкімі войскамі яўрэяў абавязалі насіць чорную павязку з шасціканцовай жоўтай нашыўкай. Мужчын з 16 гадоў выкарыстоўвалі на прымусовых працах.Старых да працы не прымушалі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1>''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. 9 сакавіка 1942 года акупанты сагналі габрэяў у гета, якое знаходзілася на вуліцы Шклоўскай прыкладна ў 30 дамах. Даведаўшыся пра перасяленне ў гета, невялікая частка яўрэяў здолела пакінуць Смальяны<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>''Е. Щекина.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html Гибель евреев местечка Смольяны] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html |date=20160325201211 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Смальянскае гета было абгароджана калючым дротам, але не ахоўвалася, уяўляючы сабой так званы «адкрыты тып» гета. Колькасць вязняў складала 700—840 чалавек. Тут, акрамя жыхароў Смальянаў, знаходзіліся таксама яўрэі, якія ўцяклі з [[Мінск]]а, [[Барысаў (горад)|Барысава]], [[Орша|Оршы]] і [[Дуброўна]]. Вязні маглі выходзіць з гета, абменьваючы вопратку на ежу. З-за вялікай цеснаты, голаду і холаду людзі паміралі, смяротнасць прыняла масавы характар<ref name=autogenerated4>''Г. Винница'', Слово памяти, Орша, Оршанская типография, 1997, с. 51</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Яўрэяў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых работах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Магчымасць сысці і такім чынам выратавацца існавала, аднак асноўная маса людзей заставалася на месцы. Бегчы было няма куды. Марозная і снежная зіма стрымлівала ініцыятыву, а ў большай ступені — адсутнасць партызанскіх атрадаў, якія з’явіліся толькі да лета 1942 года. Таксама юнакі і дзяўчаты з любові да сваіх пажылых бацькоў адмаўляліся сыходзіць, аддаючы перавагу заставацца з імі і падтрымліваць іх да самага канца. Толькі не звязаныя вузамі сям’і мужчыны і юнакі пакідалі гета, ратуючы сваё жыццё<ref name=autogenerated4 />. Мясцоваму насельніцтву пад страхам смерці забаранялася не тое што хаваць, а нават дапамагаць яўрэям<ref name=autogenerated4 />. Напярэдадні запланаванага знішчэння гета, 4 красавіка 1942 года, немцы ўзарвалі мерзлую зямлю, падрыхтоўваючы месца для расстрэлу. Раніцай 5 красавіка ў гета заехалі легкавая і грузавая машыны з 15 нямецкімі салдатамі, 4 афіцэрамі, а таксама [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі паліцаямі]]. Габрэяў выгналі на вуліцу. Людзей расстралялі за два кіламетры ад паселішча, па дарозе на Рэпухава, у лесе, які насіў назву ўрочышча Губіна або «Губінская дача». Усіх распраналі да ніжняй бялізны, а затым расстрэльвалі партыямі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго былі забітыя ад 560 да 840 габрэяў<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ), — фонд 7021, опись 84, дело 10, листы 23, 321.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |title=Местечко Смольяны. Холокост. История общины |access-date=2016-05-03 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530125524/http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=155}} — пераважна старых, жанчын і дзяцей. Выратаваўся толькі Каган Навум, які ўступіў затым у партызанскі атрад. Гібель яўрэяў у Смальянах заахвоціла да супраціву вязняў гета ў мястэчку [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]]. Даведаўшыся пра расстрэл у той жа дзень, яўрэі ноччу здзейснілі ўцёкі, дзякуючы чаму частка вязняў выратавалася<ref name=autogenerated4 />. == Памяць== Пахаванне знаходзіцца за два кіламетры на ўсход ад Смальянаў, злева ад вёскі [[Роскі Сялец]]. У 1948 годзе брацкая магіла была абгароджана драўляным плотам, цяпер яно абнесена металічнай агароджай, а магільны пагорак абкладзены камянямі<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 /><ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Miнск, 1985. — С. 114.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. У 2008 годзе на месцы расстрэлу быў усталяваны новы помнік ахвярам генацыду габрэяў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 1-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1999. — ISBN 985-11-0156-7.}} * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''2'''-я.|2000|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 2-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 2000. — ISBN 985-11-0170-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Смальяны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна]] 3e6y8qz7scsezjdq3g2u24q9we02xmi 5131648 5131647 2026-04-24T16:30:32Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5131648 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Smolyany 1a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу смальянскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Смальянах''' (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Смальяны]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 950 яўрэяў, якія складалі 52,8% ад агульнай колькасці жыхароў пасёлка. Перадваенная колькасць яўрэяў не ўстаноўлена<ref>''Г. Винница'', Осиповичи // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. ''И. А. Альтман''. — М., 2009. — С. 700—701.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Пасля акупацыі Смальянаў нямецкімі войскамі яўрэяў абавязалі насіць чорную павязку з шасціканцовай жоўтай нашыўкай. Мужчын з 16 гадоў выкарыстоўвалі на прымусовых працах. Старых да працы не прымушалі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1>''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. 9 сакавіка 1942 года акупанты сагналі габрэяў у гета, якое знаходзілася на вуліцы Шклоўскай прыкладна ў 30 дамах. Даведаўшыся пра перасяленне ў гета, невялікая частка яўрэяў здолела пакінуць Смальяны<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>''Е. Щекина.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html Гибель евреев местечка Смольяны] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html |date=20160325201211 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Смальянскае гета было абгароджана калючым дротам, але не ахоўвалася, уяўляючы сабой так званы «адкрыты тып» гета. Колькасць вязняў складала 700—840 чалавек. Тут, акрамя жыхароў Смальянаў, знаходзіліся таксама яўрэі, якія ўцяклі з [[Мінск]]а, [[Барысаў (горад)|Барысава]], [[Орша|Оршы]] і [[Дуброўна]]. Вязні маглі выходзіць з гета, абменьваючы вопратку на ежу. З-за вялікай цеснаты, голаду і холаду людзі паміралі, смяротнасць прыняла масавы характар<ref name=autogenerated4>''Г. Винница'', Слово памяти, Орша, Оршанская типография, 1997, с. 51</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Яўрэяў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых работах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Магчымасць сысці і такім чынам выратавацца існавала, аднак асноўная маса людзей заставалася на месцы. Бегчы было няма куды. Марозная і снежная зіма стрымлівала ініцыятыву, а ў большай ступені — адсутнасць партызанскіх атрадаў, якія з’явіліся толькі да лета 1942 года. Таксама юнакі і дзяўчаты з любові да сваіх пажылых бацькоў адмаўляліся сыходзіць, аддаючы перавагу заставацца з імі і падтрымліваць іх да самага канца. Толькі не звязаныя вузамі сям’і мужчыны і юнакі пакідалі гета, ратуючы сваё жыццё<ref name=autogenerated4 />. Мясцоваму насельніцтву пад страхам смерці забаранялася не тое што хаваць, а нават дапамагаць яўрэям<ref name=autogenerated4 />. Напярэдадні запланаванага знішчэння гета, 4 красавіка 1942 года, немцы ўзарвалі мерзлую зямлю, падрыхтоўваючы месца для расстрэлу. Раніцай 5 красавіка ў гета заехалі легкавая і грузавая машыны з 15 нямецкімі салдатамі, 4 афіцэрамі, а таксама [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі паліцаямі]]. Габрэяў выгналі на вуліцу. Людзей расстралялі за два кіламетры ад паселішча, па дарозе на Рэпухава, у лесе, які насіў назву ўрочышча Губіна або «Губінская дача». Усіх распраналі да ніжняй бялізны, а затым расстрэльвалі партыямі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго былі забітыя ад 560 да 840 габрэяў<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ), — фонд 7021, опись 84, дело 10, листы 23, 321.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |title=Местечко Смольяны. Холокост. История общины |access-date=2016-05-03 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530125524/http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=155}} — пераважна старых, жанчын і дзяцей. Выратаваўся толькі Каган Навум, які ўступіў затым у партызанскі атрад. Гібель яўрэяў у Смальянах заахвоціла да супраціву вязняў гета ў мястэчку [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]]. Даведаўшыся пра расстрэл у той жа дзень, яўрэі ноччу здзейснілі ўцёкі, дзякуючы чаму частка вязняў выратавалася<ref name=autogenerated4 />. == Памяць== Пахаванне знаходзіцца за два кіламетры на ўсход ад Смальянаў, злева ад вёскі [[Роскі Сялец]]. У 1948 годзе брацкая магіла была абгароджана драўляным плотам, цяпер яно абнесена металічнай агароджай, а магільны пагорак абкладзены камянямі<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 /><ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Miнск, 1985. — С. 114.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. У 2008 годзе на месцы расстрэлу быў усталяваны новы помнік ахвярам генацыду габрэяў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 1-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1999. — ISBN 985-11-0156-7.}} * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''2'''-я.|2000|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 2-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 2000. — ISBN 985-11-0170-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Смальяны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна]] r6x842koezpimrwldaqh17wihlhn71l 5131649 5131648 2026-04-24T16:33:28Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5131649 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Smolyany 1a.jpg|міні|Помнік на месцы расстрэлу смальянскіх яўрэяў.]] '''Гета ў Смальянах''' (9 сакавіка 1942 — 5 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Смальяны]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў мястэчку пражывала 950 яўрэяў, якія складалі 52,8% ад агульнай колькасці жыхароў пасёлка. Перадваенная колькасць яўрэяў не ўстаноўлена<ref>''Г. Винница'', Осиповичи // Холокост на территории СССР: энциклопедия / гл. ред. ''И. А. Альтман''. — М., 2009. — С. 700—701.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Пасля акупацыі Смальянаў нямецкімі войскамі яўрэяў абавязалі насіць чорную павязку з шасціканцовай жоўтай нашыўкай. Мужчын з 16 гадоў выкарыстоўвалі на прымусовых працах. Старых да працы не прымушалі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1>''Г. Р. Винница.'' Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941—1945 годах. — Мн., 2011, стр. 305—307 ISBN 978-985-6950-96-7</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. 9 сакавіка 1942 года акупанты сагналі габрэяў у гета, якое знаходзілася на вуліцы Шклоўскай прыкладна ў 30 дамах. Даведаўшыся пра перасяленне ў гета, невялікая частка яўрэяў здолела пакінуць Смальяны<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3>''Е. Щекина.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html Гибель евреев местечка Смольяны] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/smoliany/smoliany.html |date=20160325201211 }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Смальянскае гета было абгароджана калючым дротам, але не ахоўвалася, уяўляючы сабой так званы «адкрыты тып» гета. Колькасць вязняў складала 700—840 чалавек. Тут, акрамя жыхароў Смальянаў, знаходзіліся таксама яўрэі, якія ўцяклі з [[Мінск]]а, [[Барысаў (горад)|Барысава]], [[Орша|Оршы]] і [[Дуброўна]]. Вязні маглі выходзіць з гета, абменьваючы вопратку на ежу. З-за вялікай цеснаты, голаду і холаду людзі паміралі, смяротнасць прыняла масавы характар<ref name=autogenerated4>''Г. Винница'', Слово памяти, Орша, Оршанская типография, 1997, с. 51</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Яўрэяў выкарыстоўвалі на самых цяжкіх і брудных прымусовых работах{{sfn|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|с=307}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. Магчымасць сысці і такім чынам выратавацца існавала, аднак асноўная маса людзей заставалася на месцы. Бегчы было няма куды. Марозная і снежная зіма стрымлівала ініцыятыву, а ў большай ступені — адсутнасць партызанскіх атрадаў, якія з’явіліся толькі да лета 1942 года. Таксама юнакі і дзяўчаты з любові да сваіх пажылых бацькоў адмаўляліся сыходзіць, аддаючы перавагу заставацца з імі і падтрымліваць іх да самага канца. Толькі не звязаныя вузамі сям’і мужчыны і юнакі пакідалі гета, ратуючы сваё жыццё<ref name=autogenerated4 />. Мясцоваму насельніцтву пад страхам смерці забаранялася не тое што хаваць, а нават дапамагаць яўрэям<ref name=autogenerated4 />. Напярэдадні запланаванага знішчэння гета, 4 красавіка 1942 года, немцы ўзарвалі мерзлую зямлю, падрыхтоўваючы месца для расстрэлу. Раніцай 5 красавіка ў гета заехалі легкавая і грузавая машыны з 15 нямецкімі салдатамі, 4 афіцэрамі, а таксама [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі паліцаямі]]. Габрэяў выгналі на вуліцу. Людзей расстралялі за два кіламетры ад паселішча, па дарозе на Рэпухава, у лесе, які насіў назву ўрочышча Губіна або «Губінская дача». Усіх распраналі да ніжняй бялізны, а затым расстрэльвалі партыямі<ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго былі забітыя ад 560 да 840 габрэяў<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ), — фонд 7021, опись 84, дело 10, листы 23, 321.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |title=Местечко Смольяны. Холокост. История общины |access-date=2016-05-03 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530125524/http://forum.svrt.ru/index.php?showtopic=3191 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=155}} — пераважна старыя, жанчыны і дзяці. Выратаваўся толькі Каган Навум, які ўступіў затым у партызанскі атрад. Гібель яўрэяў у Смальянах заахвоціла да супраціву вязняў гета ў мястэчку [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]]. Даведаўшыся пра расстрэл у той жа дзень, яўрэі ноччу здзейснілі ўцёкі, дзякуючы чаму частка вязняў выратавалася<ref name=autogenerated4 />. == Памяць== Пахаванне знаходзіцца за два кіламетры на ўсход ад Смальянаў, злева ад вёскі [[Роскі Сялец]]. У 1948 годзе брацкая магіла была абгароджана драўляным плотам, цяпер яно абнесена металічнай агароджай, а магільны пагорак абкладзены камянямі<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated2 /><ref>Збор помнікау гісторыi i культуры Беларусi — Miнск, 1985. — С. 114.</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=919}}. У 2008 годзе на месцы расстрэлу быў усталяваны новы помнік ахвярам генацыду габрэяў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''1'''-я.|1999|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 1-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 1999. — ISBN 985-11-0156-7.}} * {{h|«Памяць. Орша. Аршанскi раён», кніга '''2'''-я.|2000|Г. П. Пашкоў, Т. Г. Iгнацьева i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Орша. Аршанскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі. У 2 кнігах. Кніга 2-я. — Мн.: "Беларуская энцыклапедыя", 2000. — ISBN 985-11-0170-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Смальяны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аршанскага раёна]] 3qka3a6qt1kxnx9378uznmg1u9xgrq4 0 806839 5131651 2026-04-24T16:46:28Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты»''' {{lang-en|Jeffrey Epstein: Filthy Rich}}) — [[ЗША|амерыканскі]] дакументальны міні-серыял пра асуджанага за сексуальныя злачынствы [[Джэфры Эпштэйн]]а. == Стварэнне == Заснаваны на кнізе 2016 года ''Filthy Rich: A Powerful Billionaire, the Sex Scandal...» 5131651 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты»''' {{lang-en|Jeffrey Epstein: Filthy Rich}}) — [[ЗША|амерыканскі]] дакументальны міні-серыял пра асуджанага за сексуальныя злачынствы [[Джэфры Эпштэйн]]а. == Стварэнне == Заснаваны на кнізе 2016 года ''Filthy Rich: A Powerful Billionaire, the Sex Scandal that Undid Him, and All the Justice that Money Can Buy: The Shocking True Story of Jeffrey Epstein'', напісанай [[Джэйімс Патэрсан|Джэймсам Патэрсанам]] у суаўтарстве з Джонам Коналі і Цімам Малоем.<ref>{{Cite web|title=Documentary on the Crimes Of Jeffrey Epstein Coming To Netflix|url=https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|date=May 14, 2020|website=Cultured Vultures|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152115/https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Netflix to release docuseries on Jeffrey Epstein|url=https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|publisher=WCJB|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152228/https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|archive-date=May 14, 2020}}</ref> Аб стварэнні серыяла было абвешчана яшчэ да [[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці Эпштэйна]], а вытворчасць пачалася за дзевяць месяцаў да яго арышту.<ref>{{Cite web|title=Netflix's 'Jeffrey Epstein: Filthy Rich' Docuseries Gets a Trailer|url=https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|website=Complex|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152651/https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|title=The Story Behind the Netflix Docuseries Jeffrey Epstein: Filthy Rich|magazine=Time|first=Mathia|last=Gajanan|date=May 22, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603164411/https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|url-status=live}}</ref> Першапачаткова праект называўся «Фларыда-праект» , бо Эпштэйн быў яшчэ жывы і працаваў на сакрэтным серверы.<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich director breaks silence on film's disturbing revelations|magazine=[[Entertainment Weekly]]|first=James|last=Hibberd|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603232802/https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|url-status=live}}</ref> Каманда працавала ў зачыненым пакоі з камерамі і сейфам для захоўвання матэрыялаў.<ref>{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|title=Armed Guards and Death Threats: Inside the Making of Netflix's Harrowing Jeffrey Epstein Documentary|website=Esquire|first=Gabrielle|last=Bruney|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012311/https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|url-status=live}}</ref> Трэйлер міні-серыяла выйшаў 13 мая 2020 года.<ref>{{Cite web|title=Jeffrey Epstein Docuseries Gets Trailer, Netflix Release Date|url=https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|last=Shafer|first=Ellise|date=May 13, 2020|website=Variety|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514060323/https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|archive-date=May 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title='Filthy Rich' Trailer: Jeffrey Epstein Accusers Warn 'Monsters Are Still Out There'|url=https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|date=May 13, 2020|website=TheWrap|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514151923/https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref> == Ацэнкі == На сайце [[Rotten Tomatoes]] серыял атрымаў рэйтынг адабрэння 82% на аснове водгукаў 44 крытыкаў, з сярэдняй ацэнкай 7/10. Кансенсус крытыкаў на сайце абвяшчае: «Яму не хапае новых ідэй, але, засяродзіўшыся на гісторыях тых, хто выжыў, серыял пралівае святло на доўгатэрміновыя наступствы злачынстваў Эпштэйна».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/jeffrey_epstein_filthy_rich/s01 |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=July 1, 2020}}</ref> На [[Metacritic]] серыял мае ўзважаную сярэднюю ацэнку 61 з 100 на аснове водгукаў 13 крытыкаў, што паказвае на «ў цэлым станоўчыя водгукі».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.metacritic.com/tv/jeffrey-epstein-filthy-rich/season-1 |website=[[Metacritic]] |access-date=June 10, 2020}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2020 года]][[Катэгорыя:Тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] 2qlq39kgp2iwr4eeow0ko3rargolq8j 5131652 5131651 2026-04-24T16:47:05Z DBatura 73587 /* Стварэнне */ 5131652 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты»''' {{lang-en|Jeffrey Epstein: Filthy Rich}}) — [[ЗША|амерыканскі]] дакументальны міні-серыял пра асуджанага за сексуальныя злачынствы [[Джэфры Эпштэйн]]а. == Стварэнне == Заснаваны на кнізе 2016 года ''Filthy Rich: A Powerful Billionaire, the Sex Scandal that Undid Him, and All the Justice that Money Can Buy: The Shocking True Story of Jeffrey Epstein'', напісанай [[Джэйімс Патэрсан|Джэймсам Патэрсанам]] у суаўтарстве з Джонам Коналі і Цімам Малоем.<ref>{{Cite web|title=Documentary on the Crimes Of Jeffrey Epstein Coming To Netflix|url=https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|date=May 14, 2020|website=Cultured Vultures|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152115/https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Netflix to release docuseries on Jeffrey Epstein|url=https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|publisher=WCJB|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152228/https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|archive-date=May 14, 2020}}</ref> Аб стварэнні серыяла было абвешчана яшчэ да [[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці Эпштэйна]], а вытворчасць пачалася за дзевяць месяцаў да яго арышту.<ref>{{Cite web|title=Netflix's 'Jeffrey Epstein: Filthy Rich' Docuseries Gets a Trailer|url=https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|website=Complex|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152651/https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|title=The Story Behind the Netflix Docuseries Jeffrey Epstein: Filthy Rich|magazine=Time|first=Mathia|last=Gajanan|date=May 22, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603164411/https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|url-status=live}}</ref> Першапачаткова праект называўся «Фларыда-праект», бо Эпштэйн быў яшчэ жывы і працаваў на сакрэтным серверы.<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich director breaks silence on film's disturbing revelations|magazine=[[Entertainment Weekly]]|first=James|last=Hibberd|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603232802/https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|url-status=live}}</ref> Каманда працавала ў зачыненым пакоі з камерамі і сейфам для захоўвання матэрыялаў.<ref>{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|title=Armed Guards and Death Threats: Inside the Making of Netflix's Harrowing Jeffrey Epstein Documentary|website=Esquire|first=Gabrielle|last=Bruney|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012311/https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|url-status=live}}</ref> Трэйлер міні-серыяла выйшаў 13 мая 2020 года.<ref>{{Cite web|title=Jeffrey Epstein Docuseries Gets Trailer, Netflix Release Date|url=https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|last=Shafer|first=Ellise|date=May 13, 2020|website=Variety|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514060323/https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|archive-date=May 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title='Filthy Rich' Trailer: Jeffrey Epstein Accusers Warn 'Monsters Are Still Out There'|url=https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|date=May 13, 2020|website=TheWrap|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514151923/https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref> == Ацэнкі == На сайце [[Rotten Tomatoes]] серыял атрымаў рэйтынг адабрэння 82% на аснове водгукаў 44 крытыкаў, з сярэдняй ацэнкай 7/10. Кансенсус крытыкаў на сайце абвяшчае: «Яму не хапае новых ідэй, але, засяродзіўшыся на гісторыях тых, хто выжыў, серыял пралівае святло на доўгатэрміновыя наступствы злачынстваў Эпштэйна».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/jeffrey_epstein_filthy_rich/s01 |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=July 1, 2020}}</ref> На [[Metacritic]] серыял мае ўзважаную сярэднюю ацэнку 61 з 100 на аснове водгукаў 13 крытыкаў, што паказвае на «ў цэлым станоўчыя водгукі».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.metacritic.com/tv/jeffrey-epstein-filthy-rich/season-1 |website=[[Metacritic]] |access-date=June 10, 2020}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2020 года]][[Катэгорыя:Тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] fcho0k9a41cladlveiwpj8u7l7r53mn 5131982 5131652 2026-04-25T10:50:46Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Дакументальныя тэлесерыялы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5131982 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты»''' {{lang-en|Jeffrey Epstein: Filthy Rich}}) — [[ЗША|амерыканскі]] дакументальны міні-серыял пра асуджанага за сексуальныя злачынствы [[Джэфры Эпштэйн]]а. == Стварэнне == Заснаваны на кнізе 2016 года ''Filthy Rich: A Powerful Billionaire, the Sex Scandal that Undid Him, and All the Justice that Money Can Buy: The Shocking True Story of Jeffrey Epstein'', напісанай [[Джэйімс Патэрсан|Джэймсам Патэрсанам]] у суаўтарстве з Джонам Коналі і Цімам Малоем.<ref>{{Cite web|title=Documentary on the Crimes Of Jeffrey Epstein Coming To Netflix|url=https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|date=May 14, 2020|website=Cultured Vultures|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152115/https://culturedvultures.com/documentary-on-the-crimes-of-jeffrey-epstein-coming-to-netflix/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Netflix to release docuseries on Jeffrey Epstein|url=https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|publisher=WCJB|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152228/https://www.wcjb.com/content/news/Neflix-to-release-docuseries-on-Jeffrey-Epstein-570466861.html|archive-date=May 14, 2020}}</ref> Аб стварэнні серыяла было абвешчана яшчэ да [[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці Эпштэйна]], а вытворчасць пачалася за дзевяць месяцаў да яго арышту.<ref>{{Cite web|title=Netflix's 'Jeffrey Epstein: Filthy Rich' Docuseries Gets a Trailer|url=https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|website=Complex|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514152651/https://www.complex.com/pop-culture/2020/05/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-docuseries-trailer|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|title=The Story Behind the Netflix Docuseries Jeffrey Epstein: Filthy Rich|magazine=Time|first=Mathia|last=Gajanan|date=May 22, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603164411/https://time.com/5839057/jeffrey-epstein-netflix-documentary-filthy-rich/|url-status=live}}</ref> Першапачаткова праект называўся «Фларыда-праект», бо Эпштэйн быў яшчэ жывы і працаваў на сакрэтным серверы.<ref>{{cite magazine|url=https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich director breaks silence on film's disturbing revelations|magazine=[[Entertainment Weekly]]|first=James|last=Hibberd|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603232802/https://ew.com/tv/netflix-jeffrey-epstein-filthy-rich-director-interview/|url-status=live}}</ref> Каманда працавала ў зачыненым пакоі з камерамі і сейфам для захоўвання матэрыялаў.<ref>{{cite web|url=https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|title=Armed Guards and Death Threats: Inside the Making of Netflix's Harrowing Jeffrey Epstein Documentary|website=Esquire|first=Gabrielle|last=Bruney|date=May 27, 2020|access-date=June 3, 2020|archive-date=June 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012311/https://www.esquire.com/entertainment/tv/a32674778/jeffrey-epstein-filthy-rich-netflix-documentary-creators-island-details/|url-status=live}}</ref> Трэйлер міні-серыяла выйшаў 13 мая 2020 года.<ref>{{Cite web|title=Jeffrey Epstein Docuseries Gets Trailer, Netflix Release Date|url=https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|last=Shafer|first=Ellise|date=May 13, 2020|website=Variety|url-status=live|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514060323/https://variety.com/2020/tv/news/jeffrey-epstein-series-netflix-trailer-1234605703/|archive-date=May 14, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title='Filthy Rich' Trailer: Jeffrey Epstein Accusers Warn 'Monsters Are Still Out There'|url=https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|date=May 13, 2020|website=TheWrap|access-date=May 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514151923/https://www.thewrap.com/filthy-rich-trailer-jeffrey-epstein-accusers-warn-monsters-are-still-out-there/|archive-date=May 14, 2020|url-status=live}}</ref> == Ацэнкі == На сайце [[Rotten Tomatoes]] серыял атрымаў рэйтынг адабрэння 82% на аснове водгукаў 44 крытыкаў, з сярэдняй ацэнкай 7/10. Кансенсус крытыкаў на сайце абвяшчае: «Яму не хапае новых ідэй, але, засяродзіўшыся на гісторыях тых, хто выжыў, серыял пралівае святло на доўгатэрміновыя наступствы злачынстваў Эпштэйна».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/jeffrey_epstein_filthy_rich/s01 |website=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=July 1, 2020}}</ref> На [[Metacritic]] серыял мае ўзважаную сярэднюю ацэнку 61 з 100 на аснове водгукаў 13 крытыкаў, што паказвае на «ў цэлым станоўчыя водгукі».<ref>{{cite web |title=Jeffrey Epstein: Filthy Rich |url=https://www.metacritic.com/tv/jeffrey-epstein-filthy-rich/season-1 |website=[[Metacritic]] |access-date=June 10, 2020}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2020 года]][[Катэгорыя:Тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Дакументальныя тэлесерыялы]] p90aonh2awdeglfptnpedo2tps0ixy6 0 806840 5131681 2026-04-24T18:37:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)]] 5131681 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)]] 60kufz73x6qtkngqboca5ykatp3hnf3 0 806841 5131688 2026-04-24T18:53:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Царква (збудаванне)]] 5131688 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Царква (збудаванне)]] fkqk5qnit6qr37rc1edihy1cvkyfzml 0 806842 5131691 2026-04-24T19:09:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускія каваныя крыжы]] 5131691 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускія каваныя крыжы]] 7rk6ssrg7uwiv7f0pvmd426cstqd20u 0 806843 5131692 2026-04-24T19:09:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)]] 5131692 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Мікалаеўская царква (Кажан-Гарадок)]] p6mn4gzjotzfgudkoq7lbk2japi51zp 0 806844 5131694 2026-04-24T19:10:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Іўе)]] 5131694 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Іўе)]] h07nt9whvlq1buwivnseog8mv0cqqo7 0 806845 5131696 2026-04-24T19:12:28Z Siarhei V 122587 Новая старонка 5131696 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. У першую чаргу аб'ект ствараецца для абслугоўвання эксплуатацыйных і тэхналагічных патрэб [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], уключаючы доўгатэрміновае захоўванне высокаактыўных матэрыялаў, што застаюцца пасля перапрацоўкі [[Ядзернае паліва|адпрацаванага ядзернага паліва]] ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі прадугледжвае, што БелАЭС генеруе вадкія і цвёрдыя тэхналагічныя адкіды, якія першапачаткова часова захоўваюцца ў прыстанцыйных бункерных ёмістасцях і басейнах вытрымкі. Тэрмін функцыянавання такіх часовых прыстанцыйных сховішчаў праектна абмежаваны 10 гадамі. Адпрацаванае ядзернае паліва згодна з міжурадавымі дамовамі адпраўляецца на прадпрыемствы «Расатама» ў Расію для вылучэння ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай перапрацоўкі фракцыя высокаактыўных радыеактыўных адходаў у выглядзе ашклёнай матрыцы павінна быць вернутая на тэрыторыю Беларусі, што патрабуе будаўніцтва ўласнага спецыялізаванага інжынернага сховішча тэрмінам дзеяння да некалькіх сотняў гадоў. Згодна з планамі Міністэрства энергетыкі, пуск першай чаргі НППРА запланаваны да 2030 года. == Кіруючая арганізацыя == Для рэалізацыі функцый нацыянальнага заказчыка, арганізацыі будаўніцтва і ўкаранення стандартаў Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі ([[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]]) дзяржавай было створана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Прызначэннем аператара стала гарантаванне выканання ўсіх тэхналагічных патрабаванняў па ізаляцыі небяспечнага інвентара ад біясферы і гідрасферы. Дзейнасць БелРАА хутка стала аб'ектам расследаванняў беларускіх недзяржаўных медыя і крытыкі з боку незалежных даследчыкаў і экалагічных актывістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. Эксперты выказвалі сур'ёзную заклапочанасць непразрыстасцю фарміравання кіруючага апарата прадпрыемства і фактычнай адсутнасцю ў яго штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне фізікі фізічных бар'ераў, гідрагеалогіі і радыяцыйнага матэрыялазнаўства. == Пошук геалагічнай пляцоўкі == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы магільніка. Гэта Астравецкі раён Гродзенскай вобласці, Мсціслаўскі раён Магілёўскай вобласці і тэрыторыі паблізу горада Хойнікі Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Геалагічны аналіз дадзеных раёнаў ускладняецца эканамічнымі фактарамі. Для ізаляцыі і захоўвання высокаактыўных радыенуклідаў сусветны вопыт патрабуе распрацоўкі глыбіннага магільніка ў цвёрдым крышталічным гранітным фундаменце (мадэлі тыпу скандынаўскага [[Onkalo]] ці французскага [[Cigéo]]), аднак праз высокі кошт падобных маштабных праектаў у Беларусі перавага аддаецца больш танным модульным прыпаверхневым інжынерным канструкцыям. Аналіз экспертнай супольнасці дэманструе кардынальнае несупадзенне прыярытэтаў пры выбары пляцовак. Для спецыялістаў па экалогіі пераважным месцам з'яўляюцца закрытыя тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка, паколькі рэгіён выведзены з сельскагаспадарчага абарачэння з-за наступстваў Чарнобыльскай катастрофы. Тэрыторыя з'яўляецца экалагічным тупіком, дзе інгаляцыйнае апрамяненне цывільнага насельніцтва немагчымае. Але кіраўніцтва Міністэрства энергетыкі і БелРАА схільнае лічыць фаварытам Астравецкую пляцоўку, матывуючы выбар аптымізаванай лагістыкай і лаяльным настроем тутэйшых жыхароў да АЭС. == Экалагічныя рызыкі і палеміка ў грамадстве == Абмеркаванне ўзвядзення НППРА выклікае моцны сацыяльны рэзананс. Серыя грамадскіх абмеркаванняў стратэгіі вызначылася спробамі адміністрацый згладжвання негатыўнай рэакцыі праз кропкавы збор на грамадскіх слуханнях залежнага бюджэтнага складу працаўнікоў і перашкодамі вольнаму дапуску медыя. Гэтак, увесну 2026 года сход па будаўніцтве прадстаўнікі ўлады мэтанакіравана зрабілі недаступным для працуючых грамадзян, пры гэтым у інфармацыйнай прасторы распаўсюдзіліся факты фізічнай мадэрацыі мясцовых каментароў органамі і выкрэслівання любых экалагічных аспектаў пра страх уздзеяння дадатковых доз радыяцыі мясцоваму насельніцтву<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] s3n0gg1cijj5p84s7b7bgnjf7y8uv79 5131700 5131696 2026-04-24T19:14:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пошук геалагічнай пляцоўкі */ 5131700 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. У першую чаргу аб'ект ствараецца для абслугоўвання эксплуатацыйных і тэхналагічных патрэб [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], уключаючы доўгатэрміновае захоўванне высокаактыўных матэрыялаў, што застаюцца пасля перапрацоўкі [[Ядзернае паліва|адпрацаванага ядзернага паліва]] ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі прадугледжвае, што БелАЭС генеруе вадкія і цвёрдыя тэхналагічныя адкіды, якія першапачаткова часова захоўваюцца ў прыстанцыйных бункерных ёмістасцях і басейнах вытрымкі. Тэрмін функцыянавання такіх часовых прыстанцыйных сховішчаў праектна абмежаваны 10 гадамі. Адпрацаванае ядзернае паліва згодна з міжурадавымі дамовамі адпраўляецца на прадпрыемствы «Расатама» ў Расію для вылучэння ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай перапрацоўкі фракцыя высокаактыўных радыеактыўных адходаў у выглядзе ашклёнай матрыцы павінна быць вернутая на тэрыторыю Беларусі, што патрабуе будаўніцтва ўласнага спецыялізаванага інжынернага сховішча тэрмінам дзеяння да некалькіх сотняў гадоў. Згодна з планамі Міністэрства энергетыкі, пуск першай чаргі НППРА запланаваны да 2030 года. == Кіруючая арганізацыя == Для рэалізацыі функцый нацыянальнага заказчыка, арганізацыі будаўніцтва і ўкаранення стандартаў Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі ([[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]]) дзяржавай было створана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Прызначэннем аператара стала гарантаванне выканання ўсіх тэхналагічных патрабаванняў па ізаляцыі небяспечнага інвентара ад біясферы і гідрасферы. Дзейнасць БелРАА хутка стала аб'ектам расследаванняў беларускіх недзяржаўных медыя і крытыкі з боку незалежных даследчыкаў і экалагічных актывістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. Эксперты выказвалі сур'ёзную заклапочанасць непразрыстасцю фарміравання кіруючага апарата прадпрыемства і фактычнай адсутнасцю ў яго штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне фізікі фізічных бар'ераў, гідрагеалогіі і радыяцыйнага матэрыялазнаўства. == Пошук геалагічнай пляцоўкі == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы магільніка. Гэта [[Астравецкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Мсціслаўскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і тэрыторыі паблізу горада [[Хойнікі]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Геалагічны аналіз дадзеных раёнаў ускладняецца эканамічнымі фактарамі. Для ізаляцыі і захоўвання высокаактыўных радыенуклідаў сусветны вопыт патрабуе распрацоўкі глыбіннага магільніка ў цвёрдым крышталічным гранітным фундаменце (мадэлі тыпу скандынаўскага [[Onkalo]] ці французскага [[Cigéo]]), аднак праз высокі кошт падобных маштабных праектаў у Беларусі перавага аддаецца больш танным модульным прыпаверхневым інжынерным канструкцыям. Аналіз экспертнай супольнасці дэманструе кардынальнае несупадзенне прыярытэтаў пры выбары пляцовак. Для спецыялістаў па экалогіі пераважным месцам з'яўляюцца закрытыя тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка, паколькі рэгіён выведзены з сельскагаспадарчага абарачэння з-за наступстваў Чарнобыльскай катастрофы. Тэрыторыя з'яўляецца экалагічным тупіком, дзе інгаляцыйнае апрамяненне цывільнага насельніцтва немагчымае. Але кіраўніцтва Міністэрства энергетыкі і БелРАА схільнае лічыць фаварытам Астравецкую пляцоўку, матывуючы выбар аптымізаванай лагістыкай і лаяльным настроем тутэйшых жыхароў да АЭС. == Экалагічныя рызыкі і палеміка ў грамадстве == Абмеркаванне ўзвядзення НППРА выклікае моцны сацыяльны рэзананс. Серыя грамадскіх абмеркаванняў стратэгіі вызначылася спробамі адміністрацый згладжвання негатыўнай рэакцыі праз кропкавы збор на грамадскіх слуханнях залежнага бюджэтнага складу працаўнікоў і перашкодамі вольнаму дапуску медыя. Гэтак, увесну 2026 года сход па будаўніцтве прадстаўнікі ўлады мэтанакіравана зрабілі недаступным для працуючых грамадзян, пры гэтым у інфармацыйнай прасторы распаўсюдзіліся факты фізічнай мадэрацыі мясцовых каментароў органамі і выкрэслівання любых экалагічных аспектаў пра страх уздзеяння дадатковых доз радыяцыі мясцоваму насельніцтву<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] e73h0l6xzoube2397ch5p0jbyjfgqbm 5131708 5131700 2026-04-24T19:31:59Z Siarhei V 122587 5131708 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. == Кіруючая арганізацыя == Для рэалізацыі функцый нацыянальнага заказчыка, арганізацыі будаўніцтва і ўкаранення стандартаў Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі ([[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]]) дзяржавай было створана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Прызначэннем аператара стала гарантаванне выканання ўсіх тэхналагічных патрабаванняў па ізаляцыі небяспечнага інвентара ад біясферы і гідрасферы. Дзейнасць БелРАА хутка стала аб'ектам расследаванняў беларускіх недзяржаўных медыя і крытыкі з боку незалежных даследчыкаў і экалагічных актывістаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. Эксперты выказвалі сур'ёзную заклапочанасць непразрыстасцю фарміравання кіруючага апарата прадпрыемства і фактычнай адсутнасцю ў яго штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне фізікі фізічных бар'ераў, гідрагеалогіі і радыяцыйнага матэрыялазнаўства. == Пошук геалагічнай пляцоўкі == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы магільніка. Гэта [[Астравецкі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], [[Мсціслаўскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і тэрыторыі паблізу горада [[Хойнікі]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Геалагічны аналіз дадзеных раёнаў ускладняецца эканамічнымі фактарамі. Для ізаляцыі і захоўвання высокаактыўных радыенуклідаў сусветны вопыт патрабуе распрацоўкі глыбіннага магільніка ў цвёрдым крышталічным гранітным фундаменце (мадэлі тыпу скандынаўскага [[Onkalo]] ці французскага [[Cigéo]]), аднак праз высокі кошт падобных маштабных праектаў у Беларусі перавага аддаецца больш танным модульным прыпаверхневым інжынерным канструкцыям. Аналіз экспертнай супольнасці дэманструе кардынальнае несупадзенне прыярытэтаў пры выбары пляцовак. Для спецыялістаў па экалогіі пераважным месцам з'яўляюцца закрытыя тэрыторыі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка, паколькі рэгіён выведзены з сельскагаспадарчага абарачэння з-за наступстваў Чарнобыльскай катастрофы. Тэрыторыя з'яўляецца экалагічным тупіком, дзе інгаляцыйнае апрамяненне цывільнага насельніцтва немагчымае. Але кіраўніцтва Міністэрства энергетыкі і БелРАА схільнае лічыць фаварытам Астравецкую пляцоўку, матывуючы выбар аптымізаванай лагістыкай і лаяльным настроем тутэйшых жыхароў да АЭС. == Экалагічныя рызыкі і палеміка ў грамадстве == Абмеркаванне ўзвядзення НППРА выклікае моцны сацыяльны рэзананс. Серыя грамадскіх абмеркаванняў стратэгіі вызначылася спробамі адміністрацый згладжвання негатыўнай рэакцыі праз кропкавы збор на грамадскіх слуханнях залежнага бюджэтнага складу працаўнікоў і перашкодамі вольнаму дапуску медыя. Гэтак, увесну 2026 года сход па будаўніцтве прадстаўнікі ўлады мэтанакіравана зрабілі недаступным для працуючых грамадзян, пры гэтым у інфармацыйнай прасторы распаўсюдзіліся факты фізічнай мадэрацыі мясцовых каментароў органамі і выкрэслівання любых экалагічных аспектаў пра страх уздзеяння дадатковых доз радыяцыі мясцоваму насельніцтву<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] aa8h3cj8ek1x7tysanok31zybefdtm0 5131720 5131708 2026-04-24T19:47:59Z Siarhei V 122587 5131720 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА)''' — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400158|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 07.03.2024 г. № 158 «О создании государственной комиссии по выбору приоритетной площадки для сооружения пункта захоронения радиоактивных отходов» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2026-04-24}}</ref>. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. == Прызначэнне аб'екта == Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада [[Астравец]]. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/my-otkryli-pozharnyj-gidrant-i-teper-ne-znaem-kuda-otvesti-vodu-izvestnyj-uchenyj-rasskazal-o-problemah-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi.html|title=Известный ученый рассказал о проблемах строительства ядерного могильника в Беларуси|website=Флагшток|date=2026-04-17|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/oshibochno-schitajut-chto-othody-vyvozjatsja-v-rf-v-belarusi-usiljat-obrabotku-naselenija-dlja-sozdanija-obscestvennoj-podderzhki-mogilnika-belaes.html|title=В Беларуси усилят обработку населения для создания «общественной поддержки» могильника БелАЭС|website=Флагшток|date=2026-03-12|access-date=2026-04-24}}</ref>. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. == Кіруючая арганізацыя == Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі|МАГАТЭ]] і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/predprijatie-kotoroe-vybiraet-mesto-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-v-belarusi-ostalos-bez-rukovoditelja.html|title=Предприятие, которое выбирает место строительства ядерного могильника в Беларуси, осталось без руководителя|website=Флагшток|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход == Разглядаюцца тры магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка. Гэта [[Астравецкі раён]], [[Мсціслаўскі раён]] і ўчасткі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка]] каля горада [[Хойнікі]] паблізу граніцы з Украінай<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/jadernyj-mogilnik-othodov-belaes-mogut-postroit-v-gomelskoj-oblasti-vblizi-granicy-s-ukrainoj-uznali-tochnuju-lokaciju.html|title=Ядерный могильник отходов БелАЭС могут построить в Гомельской области вблизи границы с Украиной. Узнали точную локацию|website=Флагшток|date=2026-01-29|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33723980.html|title=Палесьсе, Мсьціслаў ці Астравец: улады прапанавалі тры пляцоўкі пад адкіды ад БелАЭС. Чым гэта небясьпечна і якая зь іх лепшая|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-04-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33696241.html|title=Стала вядома, як будзе выглядаць праектаваны беларускі могільнік радыеактыўных адкідаў. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/kak-budet-vygljadet-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mogut-postroit-na-gomelscine-pokazala-belrao.html|title=Как будет выглядеть ядерный могильник, который могут построить на Гомельщине, показала БелРАО|website=Флагшток|date=2026-03-05|access-date=2026-04-24}}</ref>. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vse-poshlo-ne-tak-kak-govorilos-na-gomelscine-mogut-postroit-jadernyj-mogilnik-kotoromu-net-analogov-v-mire.html|title=На Гомельщине могут построить ядерный могильник, которому нет аналогов в мире|website=Флагшток|date=2024-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і [[карозія]] здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэмы [[Дняпро|Дняпра]] ці [[Нёман|Нёмана]]. == Узаемадзеянне з грамадствам == [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства энергетыкі]] заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/v-gomelskoj-oblasti-pochti-70-podderzhivajut-razvitie-atomnoj-energetiki-utverzhdaetsja-po-itogam-oficialnogo-oprosa.html|title=В Гомельской области почти 70% поддерживают «развитие атомной энергетики», утверждается по итогам официального опроса|website=Флагшток|date=2026-03-02|access-date=2026-04-24}}</ref>. Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/regieny/narod-pobezhit-iz-goroda-v-hojnikah-proshla-vstrecha-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika.html|title=«Народ побежит из города». В Хойниках прошла встреча на тему строительства ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-03-18|access-date=2026-04-24}}</ref>. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/vlasti-poshli-na-hitrost-vmesto-otkrytoj-vstrechi-v-derevne-v-hojnikskom-rajone-na-temu-stroitelstva-jadernogo-mogilnika-proveli-zakrytuju-dlja-chinovnikov.html|title=Власти пошли на хитрость: вместо открытой встречи в деревне в Хойникском районе на тему строительства ядерного могильника провели закрытую для чиновников|website=Флагшток|date=2026-02-20|access-date=2026-04-24}}</ref>. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/k-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika-naselenie-gotovjat-vtihuju-o-proshedshej-v-hojnikskom-rajone-vstreche-vlasti-ne-rasskazali.html|title=К строительству ядерного могильника население готовят втихую — о прошедшей в Хойникском районе встрече власти не рассказали|website=Флагшток|date=2026-02-16|access-date=2026-04-24}}</ref>. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/mnenie-protiv-v-oficialnom-pisme-kak-gotovjat-naselenie-hojnikskogo-rajona-k-vozmozhnomu-stroitelstvu-jadernogo-mogilnika.html|title=Мнение против — в официальном письме. Как готовят население Хойникского района к возможному строительству ядерного могильника|website=Флагшток|date=2026-02-03|access-date=2026-04-24}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Onkalo]] * [[Cigéo]] * [[Беларуская АЭС]] * [[Аб’ект 802|Аб'ект 802]] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Радыяцыйная бяспека]] [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]] [[Катэгорыя:Сховішчы радыёактыўных адкідаў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі]] 5kjfsbibycj42ndum29whfv9o37hcj3 0 806846 5131707 2026-04-24T19:28:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дзякавічы]] 5131707 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзякавічы]] 6jifo17mp7cu899sfp4wu7fexg47pr6 0 806847 5131709 2026-04-24T19:35:08Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Файл:Жалудок._Брацкая_магіла.jpg|thumb|Брацкая магіла, Жалудок.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пасёлку [[Жалудок]] Шчучынскага раёна, у скверы. Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан з’явілася ў 1944 годзе. Пахаваны 35 воінаў і 26 пар...» 5131709 wikitext text/x-wiki [[Файл:Жалудок._Брацкая_магіла.jpg|thumb|Брацкая магіла, Жалудок.]] '''Брацкая магіла''' — ваеннае пахаванне, знаходзіцца ў пасёлку [[Жалудок]] Шчучынскага раёна, у скверы. Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан з’явілася ў 1944 годзе. Пахаваны 35 воінаў і 26 партызан [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Сярод пахаваных Герой Савецкага Саюза [[П. М. Батыраў]]. У 1957 годзе пастаўлены помнік — скульптура воіна. == Спасылкі == {{ГККРБ|413Д000628}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-628 heritage.gov.by] [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жалудок]] [[Катэгорыя:1944 год у Беларусі]] nlfb9sio1kf9c5b9445aly4e4nmuw0d 0 806848 5131735 2026-04-24T20:23:24Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Матыа Батыстыні]] 5131735 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Матыа Батыстыні]] bo93fhld3pxuh5gq3euqw2jucjbzl9i 3 806849 5131737 2026-04-24T20:26:56Z Plaga med 116903 Вітаем! 5131737 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:26, 24 красавіка 2026 (+03) ma7lwrt1s20hgffn0757f7sgqiotfsi 0 806850 5131738 2026-04-24T20:28:29Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Матыа Батыстыні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўны...» 5131738 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Матыа Батыстыні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўныя партыі ў операх італьянскіх, іншых заходнееўрапейскіх і рускіх кампазітараў («Яўген Анегін» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Дэман» А. Рубінштэйна, «Руслан і Людміла» [[М. Глінка|М. Глінкі]]). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батыстыні М}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]] cc4i09puqnbcriczy40im1pcq9masli 5131740 5131738 2026-04-24T20:33:00Z JerzyKundrat 174 5131740 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Матыа Батыстыні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўныя партыі ў операх італьянскіх, іншых заходнееўрапейскіх і рускіх кампазітараў («Яўген Анегін» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Дэман» А. Рубінштэйна, «Руслан і Людміла» [[М. Глінка|М. Глінкі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батыстыні М}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]] 46sym91n14x109niuqbdecb9fqvf5av 5131742 5131740 2026-04-24T20:33:52Z JerzyKundrat 174 5131742 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Матыа Батыстыні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўныя партыі ў операх італьянскіх, іншых заходнееўрапейскіх і рускіх кампазітараў («Яўген Анегін» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Дэман» А. Рубінштэйна, «Руслан і Людміла» [[М. Глінка|М. Глінкі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|2|Батыстыні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батыстыні М}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]] 3ei0ws374o57g2ggukaiqau7v4bt0y5 5131744 5131742 2026-04-24T20:34:38Z JerzyKundrat 174 5131744 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Матыа Батысты{{націск}}ні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Італія|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўныя партыі ў операх італьянскіх, іншых заходнееўрапейскіх і рускіх кампазітараў («Яўген Анегін» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Дэман» А. Рубінштэйна, «Руслан і Людміла» [[М. Глінка|М. Глінкі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|2|Батыстыні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батыстыні М}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]] o4jgcfdw3omff7r59ccvatp77xoohjp 5131863 5131744 2026-04-25T07:56:03Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5131863 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Матыа Батысты{{націск}}ні''' ({{lang-it|Mattia Battistini}}; {{ВД-Прэамбула}}) — італьянскі спявак ([[барытон]]), майстар [[бельканта]]. Спяваў на оперных сцэнах [[Каралеўства_Італія_(1861—1946)|Італіі]] і іншых краін. Яго творчасць — адна з вяршыняў вакальнага мастацтва XIX ст. Выконваў галоўныя партыі ў операх італьянскіх, іншых заходнееўрапейскіх і рускіх кампазітараў («Яўген Анегін» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]], «Дэман» А. Рубінштэйна, «Руслан і Людміла» [[М. Глінка|М. Глінкі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|2|Батыстыні}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Батыстыні М}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Італіі]] bwn8yp1jveg06shjn5u1x8uudyqjgzy 2 806851 5131743 2026-04-24T20:34:27Z Plaga med 116903 Новая старонка: «tests and benchmarks for the suppressor service.» 5131743 wikitext text/x-wiki tests and benchmarks for the suppressor service. ijif0zwev0qupj3joh05aacpzrocabz 2 806852 5131756 2026-04-24T21:09:58Z Саша Крись 167162 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/47937483|Дирда Єгор Олександрович]]» 5131756 wikitext text/x-wiki [[Файл:Єгор Дирда з кубком.png|міні|240x240пкс]] {{Футбаліст|імя=Дырда Ягор Аляксандравіч|рост=184|вага=75|каманда=Армат (Днепр)|пазіцыя=абаронца|нумар=99}} '''Дырда Ягор Аляксандравіч''' (нар. 4 студзеня 2005 г., Барвінкава, Харкаўская вобласць, Украіна) — украінскі футбаліст і блогер, абаронца футбольнага клуба «Армат Днепр». <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://uasteel.media/player?playerId=P278|title=Дирда Єгор|website=uasteel.media|access-date=2026-04-14}}</ref> == Кар'ера == Пачаў гуляць у медыяфутбольным праекце «Армат Днепр» у канцы 2023 года. Гуляе на пазіцыі абаронцы і ўдзельнічае ў матчах UA Steel League. <ref name=":2">{{Cite web|lang=uk|url=https://novosti-n.org/ua/ukraine/-Zigraty-match-prostishe-nizh-znyaty-virusnyj-rolyk-yak-vyglyadaye-mediakomanda-zseredyny-na-prykladi-FK-Armat--337105|title=«Зіграти матч простіше, ніж зняти вірусний ролик»: як виглядає медіакоманда зсередини на прикладі ФК «Армат»|website=Novosti-N|access-date=2026-04-14}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://sport.ua/uk/news/844438-emotsii-seleznyova-ta-zabiti-buliti-yak-proyshov-match-armat-ruh-media-tim|title=Емоції Селезньова та забиті буліти: як пройшов матч Армат – Рух Медіа Тім|author=Вітренко|first=Андрій|website=СПОРТ.UA|access-date=2026-04-14}}</ref> == Статыстыка прадукцыйнасці == === Сезон 2025 (летні турнір) === [[Файл:Фото_з_матчу_Дирда_Єгор.png|злева|міні|215x215пкс|Ягор Дырда падчас выступаў за «Армат» .]] У зімовым турніры 2026 года ён правёў 7 матчаў, аддаў 2 галявыя перадачы і атрымаў 1 жоўтую картку. У сезоне 2025 года ён правёў 9 матчаў за ФК «Армат Днепр». Каманда дайшла да фіналу турніру, дзе прайграла МФК «Прафан» з лікам 2:3, заваяваўшы сярэбраныя медалі.<ref>{{Cite web|url=https://tv.kyivstar.ua/ua/movie/688a1fbec9b4321bda5ab73e-2025-armat-profan|title=Онлайн-кінотеатр Київстар ТБ - дивитись онлайн фільми, канали, серіали в хорошій якості|website=tv.kyivstar.ua|access-date=2026-04-15}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=|url=https://sportbusiness.media/2025/02/08/ignis-ruh-media-team-armat-profan-dyvitsya-translyacziyi-1-2-finaliv-ua-steel-winter-cup/|title=IGNIS - Ruh Media Team, ARMAT - PROFAN: дивіться трансляції 1/2 фіналів UA Steel Winter Cup - Sport Business Media|date=2025-02-08|access-date=2026-04-15}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/1000000266797-profan-stav-peremozhtsem-medialihy/|title=«PROFAN» став переможцем медіаліги|author=Oleksandrov|first=Oleksii|website=Tribuna.com|date=2025-07-28|access-date=2026-04-15}}</ref> === Сезон 2026 (зімовы турнір) === У зімовым турніры 2026 года ён правёў 7 матчаў, аддаў 2 галявыя перадачы і атрымаў 1 жоўтую картку. <ref>{{Cite web|lang=ua|url=https://www.rbc.ua/rus/entertainment/zimoviy-chempionat-ukrayini-mediafutbolu-1768560881.html|title=Зимовий чемпіонат України з медіафутболу UA STEEL LEAGUE - ексклюзивно на Київстар ТБ|website=РБК-Украина|access-date=2026-04-15}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://uasteel.media/player?playerId=P278|title=Дирда Єгор|website=uasteel.media|access-date=2026-04-15}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|lang=uk|url=https://novosti-n.org/ua/ukraine/-Zigraty-match-prostishe-nizh-znyaty-virusnyj-rolyk-yak-vyglyadaye-mediakomanda-zseredyny-na-prykladi-FK-Armat--337105|title=«Зіграти матч простіше, ніж зняти вірусний ролик»: як виглядає медіакоманда зсередини на прикладі ФК «Армат»|website=Novosti-N|access-date=2026-04-14}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://novosti-n.org/ua/ukraine/-Zigraty-match-prostishe-nizh-znyaty-virusnyj-rolyk-yak-vyglyadaye-mediakomanda-zseredyny-na-prykladi-FK-Armat--337105 «Зіграти матч простіше, ніж зняти вірусний ролик»: як виглядає медіакоманда зсередини на прикладі ФК «Армат»]. ''Novosti-N'' <span class="cs1-ref-lang" title="українською мовою">(укр.)</span><span class="reference-accessdate">. Процитовано 14 квітня 2026</span>.</cite></ref> == Пасольская дзейнасць == [[Файл:АМБАССАДОР.png|міні|183x183пкс|Ягор Дырда стаў амбасадарам AFP . 30 красавіка 2025 г.]] З 30 красавіка 2024 года па 30 красавіка 2025 года быў паслом Палтаўскай абласной футбольнай асацыяцыі. <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://afp.pl.ua/home/vikonavchiy-komitet|title=Асоціація Футболу Полтавщини {{!}} Виконавчий комітет|website=afp.pl.ua|access-date=2026-04-14}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://afp.pl.ua/home/administracia|title=Асоціація Футболу Полтавщини {{!}} Адміністрація|website=afp.pl.ua|access-date=2026-04-15}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://sch13.pl.ua/diyalnist/pages/840-zmagannya-z-kiberfutbolu|title=Ліцей №13 "УСПІХ" Полтавської міської ради — Новини|website=sch13.pl.ua|access-date=2026-04-15}}</ref> У рамках сваёй дзейнасці ён спрыяў папулярызацыі футбола ў Палтаўскай вобласці: удзельнічаў у стварэнні відэакантэнту, арганізацыі і правядзенні дабрачынных матчаў і спартыўных мерапрыемстваў. == Дзейнасць у СМІ == Стварае футбольны кантэнт у сацыяльных сетках, у тым ліку кароткія відэа эпізодаў матчаў, рэакцыі і іншыя футбольныя матэрыялы. Вядзе акаўнты ў TikTok і Instagram. Удзельнічаў у стварэнні кантэнту разам з [[Яраслаў Уладзіміравіч Ракіцкі|Яраславам Ракіцкім]] . {| class="wikitable" |+TikTok (2026) ! Відэа ! Імя ! Дата выпуску ! Прагляды |- | 1 | Ці можна абагнаць прафесійнага спартсмена? | 26.03.2026 |{{Right|1&nbsp;141&nbsp;298}} |- | 2 | Як прайшоў скандальны матч «Армат» — «Рух»? | 23.02.2026 |{{Right|1&nbsp;168&nbsp;381}} |- | 3 | Ці можна звязацца з гульцамі зборнай Украіны? | 18.03.2026 |{{Right|771&nbsp;426}} |- | 4 | Найскладанейшы футбольны тэст Купера | 22.03.2026 |{{Right|146&nbsp;239}} |- | 5 | Тройка найлепшых нападнікаў у кар'еры Уладзіміра Чэснакова | 07.04.2026 |{{Right|62&nbsp;080}} |} {| class="wikitable" |+TikTok (2025) ! Відэа ! Імя ! Дата выпуску ! Прагляды |- | 1 | Ці можна прыносіць ежу і ваду на футбольны стадыён? | 03.11.2025 |{{Right|312&nbsp;369}} |- | 2 | Футбольныя задачы падчас афіцыйнага матчу | 19.10.2025 |{{Right|71&nbsp;387}} |- | 3 | Скандальны матч Армат-Адэса Медыя | 17.06.2025 |{{Right|135&nbsp;912}} |- | 4 | Ці можна атрымаць футболку з выявай Яраслава Ракіцкага? | 05/11/2025 |{{Right|61&nbsp;456}} |- | 5 | Я ацэньваю акадэміі клубаў УПЛ | 17.05.2025 |{{Right|94&nbsp;764}} |} == Спасылка == * [https://www.tiktok.com/@egordyrda_99 TikTok] {{Крыніцы}} <nowiki> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 студзеня]]</nowiki> faldiyp9hyw4a6fjofiskjaot2ir068 3 806853 5131757 2026-04-24T21:10:57Z Plaga med 116903 вітаем! 5131757 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:10, 25 красавіка 2026 (+03) 4hx83jwd2ywzk936p6gkouwrrwwu8l3 3 806854 5131758 2026-04-24T21:13:22Z Plaga med 116903 Вітаем! 5131758 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:13, 25 красавіка 2026 (+03) lppvje3s8ravg8zuzf90bb7a89sstpv 2 806855 5131763 2026-04-24T21:43:22Z Maris Dreshmanis 167128 Creating user page 5131763 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages [[Category:Wikipedians]] 1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4 0 806856 5131772 2026-04-24T22:33:35Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''«Дэмакраты{{subst:націск}}чнае тавары{{subst:націск}}ства»''' — тайная рэвалюцыйная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1836—1838 гадах у [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыцынскай акадэміі]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Дэмакратычнае тав...» 5131772 wikitext text/x-wiki '''«Дэмакраты́чнае тавары́ства»''' — тайная рэвалюцыйная арганізацыя, якая дзейнічала ў 1836—1838 гадах у [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыцынскай акадэміі]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Дэмакратычнае таварыства|том=6|старонкі=346}}</ref>. == Склад і статут == Заснавальнікам і арганізатарам таварыства быў [[Францішак Савіч|Ф. А. Савіч]]. Арганізацыя складалася са студэнтаў, выхадцаў з [[Разначынцы|разначыннага]] асяроддзя і дробнай шляхты. Уваходзілі прадстаўнікі розных нацыянальнасцей: [[беларусы]], [[украінцы]], [[палякі]] і іншыя. Мела статут «Прынцыпы дэмакратызму», у якім вызначаліся яго мэты (дапамога ўсім людзям незалежна ад нацыянальнасці, веравызнання або становішча), прынцыпы маральнага самаўдасканалення, галоўным з якіх лічылася праца<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Дэмакратычнае таварыства|том=3|старонкі=340}}</ref>. == Уваходжанне ў «Садружнасць польскага народа» == Пад уплывам Савіча таварыства ўсё больш выразна набывала сацыяльны кірунак. Гэтаму садзейнічала і ўстанаўленне ў 1837 годзе сувязяў з [[Шыман Канарскі|Ш. Канарскім]], які ўзначальваў тайную арганізацыю «[[Саюз польскага народа|Садружнасць польскага народа]]», што дзейнічала на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]] ў 1835—1838 гадах. «Дэмакратычнае таварыства» пад назвай «Маладая Польшча» ўвайшло ў склад «Садружнасці» як яе радыкальнае крыло<ref name="ЭГБ" />. == Ідэалогія і дзейнасць == Члены таварыства імкнуліся наладзіць сувязі з сялянамі і рамеснікамі, прапагандавалі сярод іх ідэі свабоды і роўнасці, выступалі за асвету народа, за права кожнага народа на нацыянальную самастойнасць, адстойвалі ідэю рэвалюцыйнага саюзу братніх народаў у барацьбе супраць [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]], лічылі сябе прадаўжальнікамі справы [[Дзекабрысты|дзекабрыстаў]]. Найлепшай формай дзяржаўнага кіравання абвяшчалі [[Рэспубліка|рэспубліку]]. Ідэалогія дэмакратычнага таварыства адлюстроўвала працэс пераходу ад шляхецкай рэвалюцыйнасці да рэвалюцыйнага дэмакратызму<ref name="ЭГБ" />. == Разгром == У чэрвені 1838 года частка членаў дэмакратычнага таварыства арыштавана. Савіч і яго памочнікі Я. Загорскі і К. Рабчынскі прыгавораны да ссылкі на [[Каўказ]], астатнія аддадзены ў салдаты. Тыя, хто пазбег арышту, не пакінулі рэвалюцыйнай дзейнасці. У 1840—1841 гадах некаторыя былі прыцягнуты да следства па новай судовай справе пра антыўрадавыя настроі<ref name="ЭГБ" />. == Гл. таксама == * [[Таварыства філаматаў]] * [[Таварыства філарэтаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тайныя таварыствы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1838 годзе]] q6hlar4op7s5fbar5pt5eedb4x3i24m 0 806857 5131779 2026-04-24T22:49:09Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:lt:Special:Redirect/revision/7688050|Mykolas Dluskis]]» 5131779 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}} (верасень [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]] ) — [[Літва|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]] . == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у Драгічыне і Ломжы. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў Варшаве, адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры біскупе Масальскім капеланам, сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у Італіі і Германіі. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў Мінск па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа Яна Непамуцэна Касакоўскага, у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад Цяльшайскага павету для прынясення прысягі на вернасць Кацярыне ІІ. Пасля вяртання з Пецярбурга ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў Гродне. У 1796 годзе атрымаў ясколдаўскую алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам Літоўскай адукацыйнай камісіі. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. За дапамогу [[1812|ў 1812 годзе]] ў вяртанні салдат Вялікай арміі на радзіму падчас французскай акупацыі і за пропаведзь з нагоды імянін [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] ён быў сасланы царскім урадам у [[Табольск]] [[1814|у]] [[1813|1813-1814 гадах]] . З [[1785|1785 года]] быў членам Віленскай масонскай ложы « [[Uolusis lietuvis|Раўны літовец]] », але актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці Віленскай [[Tobulosios vienybės ložė|дасканалай адзінасці]], [[Sokrato mokyklos ložė|школы Сакрата]], [[Расейны|Расейнскай]] [[Palemono ložė|палемонасы]] і іншых лож. Імкнуўся аддзяліць літоўскіх масонаў ад [[Польшча|Польшчы]] . У творы «Ліст рабіна Лісабона да рабіна Брэста, перакладзены з дыялекту рабінскага Талмуда» (''List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony'', 1817, апублікаваны ананімна) ён абараняў масонаў. [[1817|У]] [[1805|1805–1817 гадах]] ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]] », « [[Pamiętnik Magnetyczny|Магнетычнай памяці]] », « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]] », варшаўскім «Новым варшаўскім памятніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра [[Juozapas Čechavičius|Я. Чэхавічуса]] ), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. <ref>{{Крыніцы/Visuotinė lietuvių enciklopedija|V|30||Mykolas Dluskis}}</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] niepra5cmeheyrk5iczcnx0fztezyus 5131783 5131779 2026-04-24T23:03:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5131783 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}} (верасень [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]] . == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалая Адзінства», «Горлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)'', у якой зрабіў смелую апалогію масонства. [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра Юзафа Чэховіча), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] 7ebqqj7naixmqcmvzmtvas7g8u17wkq 5131787 5131783 2026-04-24T23:43:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5131787 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}} (верасень [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «Гурлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра Юзафа Чэховіча), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] 5ece05oebprpzmqvp1se1rvudipf7cd 5131842 5131787 2026-04-25T06:59:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5131842 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «Гурлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра Юзафа Чэховіча), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] rk6cba51ce4xxxc6b694tc00vn9nxb1 5131843 5131842 2026-04-25T07:00:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5131843 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[святар]], [[філосаф]] }}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «Гурлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра Юзафа Чэховіча), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] hnlatmwi933xvkwaapwqtxo4z679174 5131844 5131843 2026-04-25T07:01:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5131844 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[святар]], [[філосаф]] | дата нараджэння = [[верасень]] [[1760]] }}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «Гурлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра Юзафа Чэховіча), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] rab9ku9ul4q30qulpfwh6zriow0g22j 5131845 5131844 2026-04-25T07:02:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5131845 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[святар]], [[філосаф]] | дата нараджэння = [[верасень]] [[1760]] }}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «Гурлівы Літвін», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра [[Сымон Чаховіч|Сымона Чаховіча]]), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] ai7pcviek5j0tyig93c1p0j4z8lotxj 5131846 5131845 2026-04-25T07:04:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5131846 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[святар]], [[філосаф]] | дата нараджэння = [[верасень]] [[1760]] }}'''Мікалас Длускіс''' ( {{Lang-pl|Michał Dłuski}}, [[верасень]] [[1760]], [[Падляшша]] — [[10 красавіка]] [[1821]], [[Вільня]]) — [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] святар, філосаф, грамадскі дзеяч, [[Масонства|масон]]<ref name=":0">''Falkowski C''., Dłuski Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. V, Kraków 1939–1946, s. 193–194</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў верасні 1760 года на Падляшшы. Вучыўся ў школах у [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] і [[Ломжа|Ломжы]]. У 1777 годзе паступіў у семінарыю Святога Крыжа ў [[Варшава|Варшаве]], адкуль у 1781 годзе перавёўся ў дыяцэзіяльную семінарыю ў Вільні. Рукапаложаны ў святары ў 1783 годзе, быў пры [[Віленскі біскуп|віленскім біскупе]] [[Ігнацы Якуб Масальскі|Масальскім]] [[Капелан|капеланам]], сакратаром і лектарам, а таксама пісарам надворных судоў. Ужо 5 сакавіка 1785 года стаў адным з прызначаных біскупам дыяцэзіяльных экзаменатараў. 1 кастрычніка 1788 года ўвайшоў у віленскую капітулу. Разам з біскупам Масальскім, на двары якога карыстаўся вялікай пашанай, падарожнічаў у 1789–1792 гадах за мяжой — у [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]]. У 1793 годзе капітула дэлегавала яго ў [[Мінск]] па справе маёнткаў, захопленых расійцамі. Карыстаўся давер'ем капітулы і прыхільнасцю біскупа [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Яна Непамуцэна Касакоўскага]], у якога на працягу 12 гадоў (1795–1807) быў аўдытарам і сакратаром. У 1795 годзе быў дэлегатам ад [[Цяльшэйскі павет|Цяльшэйскага павету]] для прынясення прысягі на вернасць [[Кацярына II|Кацярыне ІІ]]. Пасля вяртання з [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]] ў тым жа годзе выконваў функцыі дэпутата духоўнага трыбунала ў [[Гродна|Гродне]]. У 1796 годзе атрымаў [[Яскалды|ясколдаўскую]] алтарыю. У тым жа годзе капітула абрала яго бібліятэкарам. З 1797 года стаў членам [[Літоўская адукацыйная камісія|Літоўскай адукацыйнай камісіі]]. Быў дэпутатам у галоўным літоўскім духоўным судзе. Пасля смерці Палубінскага, суфрагана трокскага, 10 жніўня 1801 года стаў прэлатам-архідыяканам. Атрымаў ступень доктара тэалогіі ў 1801 годзе ў Віленскім універсітэце. '''Падтрымка Напалеона''' Належаў да шчырых патрыётаў, якія верылі ў Напалеона як вызваліцеля Айчыны. 14 ліпеня 1812 года падпісаў акт грамадзянства Вялікага Княства Літоўскага і далучэння да Генеральнай Канфедэрацыі Каралеўства Польскага. У дзень народзінаў Напалеона (15 жніўня 1812 года) прэлат Міхал Длускі склаў у віленскім кафедральным саборы прысягу на вернасць Напалеону. Длускі быў сярод вышэйшага духавенства найбольш актыўным прыхільнікам Напалеона. У сваіх казаннях на працягу ўсяго лета і восені 1812 года прэлат заклікаў да намаганняў дзеля адраджэння Айчыны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/18741|аўтар=Dariusz Nawrot|загаловак=Biskup Józef Giedroyć i duchowieństwo Litwy w służbie Napoleona w 1812 roku|год=2023-07-26|мова=pl|выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica|выпуск=112|старонкі=239–256|issn=2450-6990|doi=10.18778/0208-6050.112.11}}</ref>.За прафранцузскія погляды і дапамогу французскім афіцэрам быў сасланы ў Сібір (1813–1814), і толькі дзякуючы намаганням сяброў здолеў атрымаць амністыю і права вярнуцца ў Вільню<ref name=":1">[https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Мараўскі Станіслаў. Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м. Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8]. — 2025-12-21.</ref>. Па вяртанні ссылкі заняўся адбудовай [[Касцёл Святога Арханёла Міхаіла (Рукойні)|касцёла ў Рукойнях]]. '''Масонства''' На працягу 37 гадоў належаў да масонства, будучы адным з найбольш выдатных і дзейных яго членаў у Вільні. Меў VII ступень, быў прэзесам Вышэйшай Капітулы ў Вільні, належаў да Найвышэйшай Капітулы і быў майстрам у ложах: «Дасканалае Адзінства», «[[Руплівы ліцвін]]», а пазней — у ложы «Школа Сакрата». Быў таксама ганаровым членам некалькіх ложаў. Пад яго ўплывам прыпісвалі значны ўдзел віленскага духавенства ў масонстве. У пачатку 1817 года выдаў у Вільні ананімна вядомую брашуру пад назвай ''«Ліст лісабонскага рабіна да брэскага рабіна, перакладзены з рабінска-талмудычнага дыялекту» (List rabina lisbońskiego do rabina brzeskiego z dialektu rabinsko-talmudycznego przetłumaczony)''. Нягледзячы на выразныя папскія асуджэнні, Длускі пад выглядам літаратурнай містыфікацыі выступіў з надзвычай смелай апалогіяй масонства, прадстаўляючы яго як таварыства тайнае, «прынамсі па форме не належачае да рэлігіі, але заснаванае на чыстай цноце і сапраўднай маральнасці». Выводзячы пачаткі масонства з Палестыны, з даўніх часоў, не пабаяўся залічыць «да гэтага цнатлівага таварыства» самога Хрыста, які «правілы яго, і так дасканалыя, яшчэ больш спраставаў». Пісьмо гэтае, «пісьменніка і чытальніка хрысціянскага недастойнае, зганьбляльнае і блюзнерскае» — як назваў яго ксёндз Філіп Галанскі — выклікала ў Вільні гарачую і цікавую палеміку з боку духавенства як на амбоне, так і ў друку.<ref name=":0" /> [[1817|У]] 1805–1817 гадах ён публікаваў артыкулы, большасць з якіх ананімныя, у віленскіх выданнях « [[Dziennik Wileński|Дзённіку Віленскаму]]», «Паментнік магнетычны», « [[Tygodnik Wileński|Віленскім тыднёвіку]]», варшаўскім «Новым варшаўскім паментніку» і [[Львоў|львоўскіх]] перыядычных выданнях па пытаннях тэалогіі, філасофіі (пра бессмяротнасць душы), [[Выяўленчае мастацтва|мастацтва]] (пра [[Сымон Чаховіч|Сымона Чаховіча]]), гісторыі і прымянення новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы. Ён вядомы як мастак-аматар, які маляваў партрэты і экслібрысы І. Я. Масальскага і іншых. '''Смерць''' Памёр у Вільні 10 красавіка 1821 года ў выніку няшчаснага выпадку — пераломы нагі, ампутацыю якой адмовіўся рабіць. Пахаваны з вялікімі ганарамі, у якіх удзельнічалі масоны. == Успаміны == Паводле [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]],<blockquote>Чалавек, вядомы глыбокай вучонасцю і сур'ёзнымі звычаямі. У маладосці падарожнічаў па Італіі; у 1812 годзе публікаваў артыкулы ў грамадскіх выданнях. У «Віленскім дзённіку» змешчаны яго выступ супраць Э. Лахніцкага з нагоды карцін Чаховіча. Быў знаўцам і аматарам жывапіснага мастацтва, даваў эстэтычныя і гістарычныя парады слыннаму [[Францішак Смуглевіч|Смуглевічу]], а пасля сябе пакінуў вялікую і цудоўную галерэю карцін, сярод якіх было шмат твораў польскіх мастакоў, асабліва Чаховіча<ref>''Władysław Syrokomla''. [https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-wycieczki-po-litwie-w-promieniach-od-wilna-tom-drugi.html Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, tom II.]</ref>.</blockquote>[[Станіслаў Мараўскі (мемуарыст)|Станіслаў Мараўскі]] прысвяціў яму першую частку сваіх успамін, дзе вельмі прыязна пра яго адзываўся:<blockquote>Ксёндз Міхал Длускі быў выхаваны ў школе кс.-біскупа Масальскага, чыя элегантнасць, дасканаласць, вучонасць і ветлівасць славіліся па ўсім краі і дапамагалі біскупу ва ўсіх яго падарожжах за мяжу — яго такт, яго абыходжанне з людзьмі, яго разважлівасць — усё тое, чаго сёння мы ўжо не сустракаем. Дасведчаны, энцыклапедычна адукаваны ва ўсіх галінах ведаў, з веданнем 6 моў і 7-й расейскай, якую потым вывучыў у няшчасці, віртуозны мастак алоўкам і алеем, да гэта ўсяго яшчэ і архітэктар, і агра ном, ён вылучаўся нават у часы вялікіх асветнікаў, калі было шмат па-са праўднаму вучоных людзей, якія атрымалі веды не з газетаў і часопісаў, а з упартага і пастаяннага вывучэння грунтоўных кніг — асоб, якія дзівяць су часных мудрацоў ведамі — аздобамі свайго розуму і сэрца.<ref name=":1" /></blockquote> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Філосафы Літвы]] [[Катэгорыя:Багасловы Літвы]] <references /> [[Катэгорыя:Святары]] [[Катэгорыя:Віленскае біскупства]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Падляшшы]] [[Катэгорыя:Канонікі віленскія]] [[Катэгорыя:Канонікі Віленскага кафедральнага капітула]] 6c86agsftnkjyu02u2hq8ymy1mc1rtk 14 806858 5131781 2026-04-24T22:49:50Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «{{Зніклі|183|8}} {{Commonscat|1838 disestablishments}}» 5131781 wikitext text/x-wiki {{Зніклі|183|8}} {{Commonscat|1838 disestablishments}} q7x03hvdc1zocibilygpnmc3pgsmdon 14 806859 5131826 2026-04-25T06:12:22Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Маскоўскае археалагічнае таварыства]] [[Катэгорыя:Члены навуковых таварыстваў]] [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]]» 5131826 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Маскоўскае археалагічнае таварыства]] [[Катэгорыя:Члены навуковых таварыстваў]] [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] gafa8g4ygf7hxmj9ynb9k2y7lt7fm52 0 806860 5131850 2026-04-25T07:19:34Z Dzejka 157132 Новая старонка: «{{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' (1967, Ашмянскі раён — {{ДС|23|04|2026}} [[Мінск]]) — беларускі мовазнаўца, дацэнт, кандыдат філалагічных навук. Рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Жыццяпіс == У 1984 годзе скончыў Дакур...» 5131850 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' (1967, Ашмянскі раён — {{ДС|23|04|2026}} [[Мінск]]) — беларускі мовазнаўца, дацэнт, кандыдат філалагічных навук. Рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Жыццяпіс == У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991‑м — філалагічны факультэт БДУ, у 1994‑м — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер Ліцэй БДУ), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. У 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009-га Уладзімір Куліковіч быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Таксама ён пачынаючы з 1994 года быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават сёлета паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год. З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] q06fhi7vpeif94ihha4pj5he2vuvbip 5131854 5131850 2026-04-25T07:29:47Z Dzejka 157132 5131854 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' (1967, [[Станцыя Ашмяны]], [[Ашмянскі раён]] — {{ДС|23|04|2026}} [[Мінск]]) — беларускі мовазнаўца, дацэнт, кандыдат філалагічных навук. Рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Жыццяпіс == У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991‑м — філалагічны факультэт БДУ, у 1994‑м — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер Ліцэй БДУ), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. У 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009-га Уладзімір Куліковіч быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Таксама ён пачынаючы з 1994 года быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават сёлета паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год. З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. == Працы == * Адметнасці моўнай кампетэнцыі студэнцкай моладзі ў дачыненні да паняцця «арфаграфія» / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 1. — С. 49-52. * Арфаграфічныя правілы і моўныя тэндэнцыі ў дачыненні да новай запазычанай лексікі / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 7. — С. 53-57. * Асноўныя тыпалагічныя характарыстыкі хрэстаматый XXI ст. для вывучэння беларускага пісьма / У. І. Куліковіч // Журналістыка-2025: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 27-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 14 лістап. 2025 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2025. — С. 390—394. * Асаблівасці мультымедыйных праектаў арфаграфічнай тэматыкі на сучасным этапе / У. І. Куліковіч // Труды БДТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 1 (279). — С. 45-51. * Праблемныя аспекты аўтаматычнага перакладу з рускай мовы на беларускую: парады рэдактару / У. І. Куліковіч // Слова ў кантэксце часу: матэрыялы 5-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 11 сак. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ , 2024. — С. 159—164. * Рэлігійная лексіка ў «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», як сведчанне поліканфесійнасці грамадства / У. І. Куліковіч // Беларуская думка. — 2021. — № 4. — С. 96-99. * Практыкум па беларускай арфаграфіі для рэдактараў : вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск : РІВШ, 2021. — 292 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] fd2siovnlek2f85grnj5riyuvb5v58q 5131855 5131854 2026-04-25T07:31:36Z Dzejka 157132 5131855 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' (1967, [[Станцыя Ашмяны]], [[Ашмянскі раён]] — {{ДС|23|04|2026}} [[Мінск]]) — беларускі мовазнаўца, дацэнт (2004), кандыдат філалагічных навук (1999)<ref>[https://www.aversev.by/izdatelstvo/avtory/kulikovich-vi/ Уладзімір Куліковіч] Выдавецтва Авэрсев</ref>. Рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Жыццяпіс == У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991‑м — філалагічны факультэт БДУ, у 1994‑м — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер Ліцэй БДУ), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. У 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009-га Уладзімір Куліковіч быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Таксама ён пачынаючы з 1994 года быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават сёлета паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год. З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. == Працы == * Адметнасці моўнай кампетэнцыі студэнцкай моладзі ў дачыненні да паняцця «арфаграфія» / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 1. — С. 49-52. * Арфаграфічныя правілы і моўныя тэндэнцыі ў дачыненні да новай запазычанай лексікі / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 7. — С. 53-57. * Асноўныя тыпалагічныя характарыстыкі хрэстаматый XXI ст. для вывучэння беларускага пісьма / У. І. Куліковіч // Журналістыка-2025: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 27-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 14 лістап. 2025 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2025. — С. 390—394. * Асаблівасці мультымедыйных праектаў арфаграфічнай тэматыкі на сучасным этапе / У. І. Куліковіч // Труды БДТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 1 (279). — С. 45-51. * Праблемныя аспекты аўтаматычнага перакладу з рускай мовы на беларускую: парады рэдактару / У. І. Куліковіч // Слова ў кантэксце часу: матэрыялы 5-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 11 сак. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ , 2024. — С. 159—164. * Рэлігійная лексіка ў «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», як сведчанне поліканфесійнасці грамадства / У. І. Куліковіч // Беларуская думка. — 2021. — № 4. — С. 96-99. * Практыкум па беларускай арфаграфіі для рэдактараў : вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск : РІВШ, 2021. — 292 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] ikza2o2a1of2nuc10r7f6xjcler8cqk 0 806861 5131864 2026-04-25T08:00:03Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79326881|Janina Zofia Umiastowska]]» 5131864 wikitext text/x-wiki {{Szlachcic infobox|imię=Janina Zofia Umiastowska|wszystkie imiona=Janina Zofia Monika Ostroróg-Sadowska|imię oryginalne=|grafika=Eydziatowiczowa - Janina Umiastowska 1902.jpg|opis grafiki=Janina Umiastowska, portret pędzla Eydziatowiczowej, 1902|herb=POL COA Lubicz.svg|opis herbu=Herb szlachecki Lubicz|tytuł=Markiza|dynastia=|rodzina=|data urodzenia=15 kwietnia 1860|miejsce urodzenia=[[Moszczenica (powiat piotrkowski)|Moszczenica]]|data śmierci=6 października 1941|miejsce śmierci=[[Rzym]]|ojciec=Jan Adam Ostroróg-Sadowski|matka=Aleksandra Pęcherzewska|mąż=[[Władysław Umiastowski]] <br>[[Ignacy Karol Milewski]]|żona=|dzieci=|rodzeństwo=|faksymile=|opis faksymile=|odznaczenia={{order|OOP|KKO}} {{order|KZ|IIRPZ}}|commons=}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай ( ''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'' ). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. ''У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы.''У лістападзе 1923 года яна пашырыла яго, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|карціны Маці Божай Чэнстахоўскай,]] якая там знаходзілася. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надпісам на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] tfgohvqla7fdrdmbpw2thty2ao7ub5q 5131866 5131864 2026-04-25T08:01:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5131866 wikitext text/x-wiki {{Арыстакрат}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. ''У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы.''У лістападзе 1923 года яна пашырыла яго, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|карціны Маці Божай Чэнстахоўскай,]] якая там знаходзілася. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надпісам на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] 98dax2vz6tav6a556rr9w0mf9laovrt 5131867 5131866 2026-04-25T08:02:23Z Aliaksei Lastouski 75892 5131867 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. ''У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы.''У лістападзе 1923 года яна пашырыла яго, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|карціны Маці Божай Чэнстахоўскай,]] якая там знаходзілася. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надпісам на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] t1a1ntu02ogapyof9yx0nglakohyv3q 5131868 5131867 2026-04-25T08:04:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5131868 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. ''У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы.''У лістападзе 1923 года яна пашырыла яго, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надпісам на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] 29k45psqlaezplrpurk6uv7dyzfhsdx 5131870 5131868 2026-04-25T08:07:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5131870 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы. У лістападзе 1923 года яна пашырыла дар, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надпісам на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] q6t7ax1v2pv2zji321eh29xkn08gcb6 5131871 5131870 2026-04-25T08:07:50Z Aliaksei Lastouski 75892 5131871 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы. У лістападзе 1923 года яна пашырыла дар, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надмагіллем на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] 50gurkt3by3vx89maptxkqaorrcc4mr 5131937 5131871 2026-04-25T09:29:49Z Aliaksei Lastouski 75892 5131937 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:Janina_Umiastowska_grób.jpg|міні|Кенатаф Яніны Умястоўскай на Павонзкаўскіх могілках]] '''Яніна Зоф’я Умястоўская''' (польск. ''Janina Zofia Umiastowska''''',''' [[15 красавіка]] [[1860]], Машчаніца, Пётркаўскі павет - [[6 кастрычніка]] [[1941]], [[Рым]]) — [[Маркіз|маркіза]], мецэнатка, заснавальніца Рымскай фундацыі імя Ю.З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska''). == Біяграфія == Дачка Яна Адама Астрарога-Садоўскага [[Герб|герба]] [[Любіч (герб)|Любіч]] (1807–1868) і Аляксандры, народжанай Пехэржэўскай [[Сякера (герб)|герба Тапур]] (1831–1917). У 1882 годзе выйшла замуж за багатага землеўладальніка з Віленскага ваяводства графа [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі|Уладзіслава Умястоўскага]] <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref>. Пасля смерці мужа ў 1905 годзе яна атрымала ў спадчыну ўвесь яго маёнтак. Яе другім мужам быў уплывовы мецэнат мастацтваў і кансерватыўны публіцыст граф [[Ігнат Оскаравіч Корвін-Мілеўскі|Ігнат Корвін-Мілеўскі]] . === Касцёл святога Уладзіслава ў Суботніках === Яна пахавала свайго мужа ў крыпце цаглянага [[Касцёл Святога Уладзіслава (Суботнікі)|касцёла, які ён пабудаваў у Соботніках]]. Храм быў асвечаны ў 1904 годзе, але застаўся няскончаным. У 1906 годзе яна аднавіла працу над касцёлам, працягваючы спадчыну мужа. Для новага касцёла яна ахвяравала дубовы амбон, упрыгожаны скульптурамі і гербамі, пазалочаны бронзавы крыж і абраз [[Ласла I Святы|Святога Уладзіслава]], змешчаны ў галоўным алтары, якую яна заказала ў [[Баварыя|Баварыі]]. Рымскі папа [[Пій X]] дараваў ёй асаблівыя [[Індульгенцыя|індульгенцыі]]. Прафінансавала абраз Маці Божай Шкаплернай для бакавога алтара, а ў 1913 годзе — каменныя станцыі Крыжовага шляху. Таксама ахвяравала лаўкі і [[Дамаст|дамаставую]] харугву з выявай Святога Уладзіслава. === Фундацыі === Згодна з рашэннем, прынятым сумесна з мужам, яна перадала маёнтак [[Жамыслаўль]] і яго ваколіцы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]] ў дарчым акте ад 6 сакавіка 1922 года, якім быў заснаваны ''Навуковы фонд імя Уладзіслава і Яніны Умястоўскіх.'' Дар даваў падставы для стварэння фонду, мэтай якога была пабудова ў Жамыслаўлі вышэйшай сельскагаспадарчай установы з інтэрнатам для студэнтаў, а таксама жаночай і мужчынскай гімназіі, з інтэрнатам на англійскі і швейцарскі ўзор<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://ivjebiblioteka.wixsite.com/palac/%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D1%8F%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96|title=Жамыслаўльская фундацыя|website=Palac|access-date=2026-04-25}}</ref>. Яніна Умястоўская задумала стварыць тут навуковы цэнтр: калі вучоба ідзе паралельна з вытворчасцю, практыкай. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў, на палях вяліся гаспадарчыя работы<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3123935,%D1%83-%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96-%D0%B2%D1%8B%D0%B9%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%83%D0%BC%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85-%D1%81%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%9E-%D0%B4%D0%B7%D1%8E%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D1%96-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BA%D0%B0|title=У Вільні выйшла кніга пра Умястоўскіх, сяброў Дзюма-сына, Вагнера і землякоў Пазняка - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-25}}</ref>. У палацы вялося выкладанне розных земляробчых прадметаў. На палях вяліся гаспадарчыя работы. У лістападзе 1923 года яна пашырыла дар, завяшчаючы 25% даходу ад эксплуатацыі лясоў, і нават пакінула ўсю сваю маёмасць універсітэту ў сваім завяшчанні, напісаным 6 сакавіка 1922 года. Паколькі Фонд дрэнна кіраваўся, у 1926 годзе яна звярнулася да міністра рэлігійных канфесій і народнай адукацыі з просьбай узяць на сябе кіраванне Фондам. Урэшце, з дазволу новага рэктара ўніверсітэта, прафесара [[Станіслаў Пігань|Станіслава Піганя]], які разумеў неабходнасць зменаў, 15 сакавіка 1927 года кіраўніцтва фонду перайшло ў рукі юрыста [[Зыгмунт Юндзіл|Зыгмунта Юндзіла]]. Новае кіраўніцтва, новыя людзі ўвялі сучасныя метады гаспадарання, якія неўзабаве пачалі даваць добрыя плады. За некалькі гадоў да вайны графіня змяніла завяшчанне. Палац у Жамыслаўле  яна адпісала езуітам, якія часта наведвалі маёнтак і з якімі яна была ў добрых адносінах<ref name=":2" />. У Кавалішках яна заснавала дом адпачынку для мастакоў, навукоўцаў і пісьменнікаў, а ў [[Клявіца (Ашмянскі раён)|Клявіцы]] — для бедных студэнтаў . Папа [[Бенедыкт XV]] у 1921 годзе ўзнагародзіў яе тытулам маркграфіні (маркізы). У 1927 годзе, пасля каранацыі [[Абраз Маці Божай Вастрабрамскай|карціны Маці Божай Вострай Брамы]], выкананай [[Kazimierz Skirmut|Казімірам Скірмунтам]], Умястоўская фінансавала копію карціны для касцёла Святога Станіслава ў Рыме. Яна меншая за арыгінал, і яе памер быў адаптаваны да [[Абраз Маці Божай Чэнстахоўскай|абраза Маці Божай Чэнстахоўскай,]] які там знаходзіўся. Гэта было зроблена па просьбе айца Флёрчака, апекуна касцёла. Адзенне і кароны, якія ўпрыгожваюць карціну, былі зроблены са срэбра Ксаверыем Гаржухоўскім, віленскім ювелірам. Срэбную рамку распрацаваў [[Бенедыкт Кубіцкі]]. Уверсе намаляваны арол, а ўнізе — імя ахвярадаўцы . Умястоўская даволі часта спынялася ў [[Італія|Італіі]], а пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] назаўсёды пасялілася ў [[Рым|Рыме]], дзе памерла 6 кастрычніка 1941 года. Пахавана на могілках Кампа Верана ў капліцы Arciconfraternita del Preziosissimo Sangue di NSGC. Яе памяць была ўшанавана сімвалічным надмагіллем на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках у Варшаве]] (раздзелы 19-1-21,22,23) . У сваім завяшчанні яна ахвяравала ўвесь свой маёнтак на стварэнне фонду, які носіць яе імя <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/janina-zofia-umiastowska|title=Janina Zofia Umiastowska|website=Stała Konferencja Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie}}</ref> . Рымскі фонд І. З. Умястоўскай (''Fondazione Romana Marchesa JS Umiastowska'') пачаў сваю дзейнасць у 1946 годзе, спачатку падтрымліваючы польскіх мастакоў, якія пасля вайны знаходзіліся за мяжой. Пазней фонд пачаў выдаваць стыпендыі маладым польскім навукоўцам для знаходжання ў Італіі. З 1989 года яго галоўнай місіяй з'яўляецца дакументаванне прысутнасці і дзейнасці палякаў у Італіі ў XX стагоддзі. Фонд мае шырокую бібліятэку, спецыялізуецца на зборы публікацый пра 2-гі корпус і італьянскую Палонію, а таксама мае калекцыю польска-эміграцыйных публікацый <ref>{{Cite web|url=https://www.polacywewloszech.com/2015/12/24/fundacja-rzymska-im-j-z-umiastowskiej/|title=Fundacja Rzymska im. J. Z. Umiastowskiej|website=Polacy we Włoszech. Wiadomości on-line}}</ref> . == Успаміны == У 1928 годзе кнігарня Gebethner and Wolf апублікавала ўспаміны Умястоўскай пад псеўданімам Nałęcz. Яны называліся «Szmat ziemi i życia: opis i pamięci» ( ''«Кавал зямлі і жыцця: апісанні і ўспаміны»)'' з прадмовай [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслава Янкоўскага]]. Гэта варта адзначыць, бо ён з'яўляецца аўтарам кнігі 1926 года ''«Fundacja żemłosławska w województwie wileńskiem» («Фундацыя Жамыслаўская ў Віленскім ваяводстве»)'' і чатырох тамоў, выдадзеных у канцы XIX стагоддзя пад назвай ''«Powiat Oszmański» (Ашманскі павет).'' Маёнтак Умястоўская знаходзіўся ў гэтым павеце. == Ордэны і ўзнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (8 лістапада 1930 г.) <ref>{{Monitor Polski|rok=1930|numer=260|pozycja=351}} „za zasługi na polu pracy narodowej i filantropijnej”.</ref> * Залаты Крыж Заслугі (31 студзеня 1939 г.) <ref>{{Monitor Polski|2=29|3=50|rok=1939}} „za zasługi na polu pracy społecznej”.</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1860 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Умястоўскія]] [[Катэгорыя:Мецэнаты]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] 253z45zk3nnlj2v60tvwfrzad2fcqe6 0 806862 5131873 2026-04-25T08:08:39Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[File:Ghetto_Zheludok_1a.jpg|міні|Помнік забітым яўрэям Жалудка.]] '''Гета ў Жалудку''' (1941 — 9 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] у гарадскім пасёлку [[Жалудок]] падчас Халакост у Беларусі|Хал...» 5131873 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto_Zheludok_1a.jpg|міні|Помнік забітым яўрэям Жалудка.]] '''Гета ў Жалудку''' (1941 — 9 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] у гарадскім пасёлку [[Жалудок]] падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў [[Ліда|Лідзе]] і [[Шчучын]]е<ref>[https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4127/ belarusenc.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Жалудок]] a66ma8czowsyqmcp190sbd3x7s61v0o 5131877 5131873 2026-04-25T08:11:45Z JerzyKundrat 174 5131877 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto_Zheludok_1a.jpg|міні|Помнік забітым яўрэям Жалудка.]] '''Гета ў Жалудку''' (лістапад 1941 — 9 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] у гарадскім пасёлку [[Жалудок]] падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў [[Ліда|Лідзе]] і [[Шчучын]]е<ref>[https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4127/ belarusenc.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Жалудок]] j99mfhkxzlvzhsxm4zs6h2abifu6209 5131888 5131877 2026-04-25T08:19:35Z JerzyKundrat 174 5131888 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ghetto_Zheludok_1a.jpg|міні|Помнік на брацкай магіле яўрэяў — ахвяр Халакосту ў Жалудку.]] '''Гета ў Жалудку''' (лістапад 1941 — 9 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] у гарадскім пасёлку [[Жалудок]] падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. Жалудок акупіраваны нацыстамі 27 чэрвеня 1941 г., большая частка дамоў у гэты дзень згарэла. Гітлераўцы ў лістападзе 1941 г. на адзінай ацалелай вуліцы стварылі гета, у якім утрымліваліся яўрэі з Жалудка і в. [[Орля (Шчучынскі раён)|Орля]]. Пры яго знішчэнні 9 мая 1942 г. гітлераўцы загубілі больш за 1,5 тыс. (па іншых звестках, 2 тыс.) чалавек, астатнія вязні былі пераведзены ў гета ў [[Ліда|Лідзе]] і [[Шчучын]]е<ref>[https://belarus.belarusenc.by/slovnik/4127/ belarusenc.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Жалудок]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Жалудок]] 8qte80lbihflnphvj9i4lquvyhcr3t3 0 806863 5131905 2026-04-25T08:55:35Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі]] 5131905 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзіслаў Казіміравіч Умястоўскі]] sp3nj4h3gq3w4oknj1mek8bt0mibxv2 3 806864 5131914 2026-04-25T09:09:13Z Plaga med 116903 Вітаем! 5131914 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:09, 25 красавіка 2026 (+03) swgzrgzs5klclgozmvif68cn4l3xg25 5131975 5131914 2026-04-25T10:38:19Z Plaga med 116903 /* Папярэджанне */ новы падраздзел 5131975 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:09, 25 красавіка 2026 (+03) == Папярэджанне == Перастаньце займацца выдаленнем інфармацыі і не чапайце артыкулы года. Зараз прыйдзецца рабіць адкаты. Таксама ў вас няма правоў дагляду. Вы нешта стартанулі з некалькімі праўкамі рабіць нешта занадта рэзкія дзеянні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 25 красавіка 2026 (+03) e58r1qg6t3y83tvrpig4wwpjyyx74z4 5131978 5131975 2026-04-25T10:46:45Z Plaga med 116903 /* Папярэджанне */ Адказ 5131978 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:09, 25 красавіка 2026 (+03) == Папярэджанне == Перастаньце займацца выдаленнем інфармацыі і не чапайце артыкулы года. Зараз прыйдзецца рабіць адкаты. Таксама ў вас няма правоў дагляду. Вы нешта стартанулі з некалькімі праўкамі рабіць нешта занадта рэзкія дзеянні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 25 красавіка 2026 (+03) :пабачыў, што ў вас нейкія дзіўныя праўкі, устаўляеце выпадковыя імёны карыстальнікаў, нешта камбінуеце. Вашыя праўкі цяжка правяраць, таму выдаў вам часовую блакіроўку, каб крыху спыніць ваш імпэт. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:46, 25 красавіка 2026 (+03) g44r504iwkg0ly8d2vkqxshlqbltxrk 0 806867 5131946 2026-04-25T09:43:11Z Karbutaroshik 149269 Стварэнне артыкула 5131946 wikitext text/x-wiki Veni, vidi, vici ([[Лацінская мова|лац.]] ''«Прыйшоў, убачыў, перамог») — крылаты лацінскі выраз, якім, як паведамляе [[Плутарх]] у сваіх »Выслоўях цароў і палкаводцаў», [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]] у жніўне 47 года да н. э. паведаміў свайго сябра Гая Мація ў Рыме пра перамогу, хутка зробленай ім у бітве пры Зіле (у [[Такат (правінцыя)|Такаце]]) над [[Понт|Пантыйскім]] царом [[Фарнак II|Фарнакам II]], сынам [[Мітрыдат VI Еўпатар|Мітрыдата VI]].'' Выраз карыстаюць у пераноснам сэнсе пра хуткае выкананне нейкіх спраў. s1bs0d568c5v2lwvl8f4cv0wuxxdy8i 2 806868 5131955 2026-04-25T09:54:00Z Цирковой медведь 167171 Новая старонка: «{{Babel|ru|be-4|be-x-old-4}}» 5131955 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-4|be-x-old-4}} cvm915d3hqbg3bwk3xjfyy8wrwqmhek 5131970 5131955 2026-04-25T10:27:09Z Цирковой медведь 167171 5131970 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-4|be-x-old-4}} {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|25|04|2026}} {{Удзельнік-даглядчык}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Заданні для даглядчыкаў}} ot1im7te4euekw6b9uwswcymkwkmxpf 5131972 5131970 2026-04-25T10:29:28Z Цирковой медведь 167171 5131972 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-4|be-x-old-4}} {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|25|04|2026}} {{Удзельнік-даглядчык}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Заданні для даглядчыкаў}} {{Userbox/Удзельнік з Магілёва}} qeut1c7rvqsbargp002pndy23w0atqb 5131979 5131972 2026-04-25T10:47:32Z Plaga med 116903 5131979 wikitext text/x-wiki {{Babel|ru|be-4|be-x-old-4}} {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|25|04|2026}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} {{Userbox/Удзельнік з Магілёва}} clg82uzbndfnxdufk9apjwjrb21fyzk 0 806869 5131957 2026-04-25T09:58:14Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}}» 5131957 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}} 5ma5ygb2izj71cyyn5s4do5t28oaax8 5131958 5131957 2026-04-25T09:59:57Z StarDeg 16311 5131958 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}} 9qdo11celgfae5to3vmrd4vl60edbme 5131961 5131958 2026-04-25T10:00:45Z StarDeg 16311 5131961 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}} 6i3lsa405olpd7k54pc3nom5eyzqr58 5131964 5131961 2026-04-25T10:02:31Z StarDeg 16311 5131964 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. * 1944 — [[Ісці сваім шляхам]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}} gk1i008yv18qwdeqqciuzdifkh5rjzi 5131966 5131964 2026-04-25T10:03:32Z StarDeg 16311 5131966 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юджын (Джын) Локхарт''' ({{lang-en|Eugene «Gene» Lockhart}}; [[18 ліпеня]] [[1891]] — [[31 сакавіка]] [[1957]]) — канадскі акцёр, спявак і драматург. Зняўся ў больш за 300 фільмах. Ён таксама аўтар вершаў для многіх папулярных песень. == Выбарачная фільмаграфія == * 1944 — [[Ісці сваім шляхам]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] {{DEFAULTSORT:Локхарт Джын}} 14ps99rwqz0xk1ozfqua466n0gggxtr 14 806870 5131985 2026-04-25T11:00:06Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Катэгорыі навукоўцаў]]» 5131985 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Катэгорыі пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Катэгорыі навукоўцаў]] sjv5jog5g6zi4z1o5zl1uvjgep1n3dt